Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 213.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oʻzbek tilshunosligida filologik terminlarning ilmiy tavsifi

Купить
Hozirgi o‘zbek tili fanidan “ O zbek tilshunosligida filologik terminlarningʻ ilmiy tavsifi” mavzusida KURS ISHI Bajardi: _____________________________ Qabul qildi:_____________________________ TOSHKENT – 2025 MUNDARIJA: FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................... 28 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Hozirgi o‘zbek adabiy tili qurilishida terminologiya alohida o‘rin va mavqega egaligi bilan ajralib turadi. Terminologiyaning til lug‘at tarkibidagi roli haqida ikki dunyoqarash mavjud. Birinchi g‘oyaga ko‘ra, terminologiya adabiy til leksikasining mustaqil qatlami tarzida e’tirof etilsa, ikkinchi ta’limotga muvofiq u adabiy til so‘z boyligi tarkibidan ajratiladi, “alohida turuvchi” obyekt tarzida baholanadi va nutqning turlari (sheva, jargon, jonli so‘zlashuv)ga tenglashtiriladi. V.P.Danilenkoning ta’kidlashicha, terminologiya deganda umumadabiy tilning mustaqil fimksional turi, ya’ni an’anaviy fan tili (fan, ilm yoki texnika tili) nazarda tutiladi. Fan tili umumadabiy tilning funksional sistemalaridan biri sifatida jonli so‘zlashuv tili va badiiy adabiyot tili tushunchalari bilan bir qatorda turadi. Fan tili millatning umumadabiy tili asosida shakllanadi va rivojlanadi. Shu bois fan, ilm tili poydevorini umumadabiy tilning leksikasi, so‘z yasalishi va grammatikasi tashkil qiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. X. Xyuellning qayd etishiga ko‘ra, terminologiya muayyan fanga oid terminlar yoki texnika sohasida qo‘llanadigan so‘zlar yig‘indisidir. Biz terminlar ma’nosini qayd etish orqali ular ifodalaydigan tushunchalami ham qayd etamiz. Fandagi har qanday rivojlanish, taraqiyot ilmiy terminlarning yuzaga chiqishi yoki oydinlashishidan darak beradi. Tamg‘alangan (markerlangan) va tamg‘alanmagan (markerlanmagan) birliklar nazariyasi mantiqiy (logik) bo‘linishning rivojlanish va takomillashishida yangi qadam sanaladi. XX asrning 30-yillarida ushbu masala bilan yaqindan shug‘ullangan Praga lingvistik maktabi (PLM) a’zolari (N.Tmbetskoy, R.Yakobson) g‘oyalarining 60-yillarda matnga mashina (EHM) yordamida ishlov berish, ya’ni matnlami kodlash va qaytakodlash, ma’lumotlami mashina yordamida axtarish, matnni bir tildan boshqa bir tilga tarjima qilish singari jarayonlarda o‘ta mahsuldor ekanligi isbotlandi. Tamg‘alanmagan birliklarning nol ko‘rsatkichli, tamg‘alangan birliklarning esa 3 tamg‘alanmagan birliklarga nisbatan qo‘shimcha ma’lumot tashishi jihatidan farqlanishi aniqlandi. Kurs ishining obyekti va predmeti. Termin so‘zini turlicha tushunish mavjud. Chunonchi, mantiqshunoslar (logiklar) uchun termin-aniq obyektga tegishli tavsif (yoki tavsiflar) yig‘indisini nazarda tutuvchi va unda tatbiq etiluvchi so‘z hisoblanadi. Har qanday tildagi istalgan so‘z termin bo‘lishi mumkin. Fan va texnikada termin sun’iy o‘ylab topilgan yoki tabiiy tildan olingan maxsus so‘z sanaladi. Bunday so‘zlarning qo‘llanish sohasi u yoki bu ilmiy maktab vakillari tomonidan aniqlashtiriladi yoxud chegaralanadi. Umumtil tenninlaridan farqli o‘laroq, ilm-fan, texnikaga xos terminlar iyerarxik birliklar sifatida terminologik sistemalarga birlashadi, ular o‘z ma’nolariga faqat ayni sistema ichida erishadi, bu sistemada ularga mantiqiy (tushunchaga oid) terminologik maydon mos keladi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Terminologik leksika o‘z tarkibiga tor mutaxassislik doirasidan ommaviy muloqot doirasiga ko‘chgan noprofessional nutqiy kontekstda keng qo‘llanadidigan so‘z va so‘z birikmalarini qamrab oladi. Umumadabiy til doirasiga o‘tgan termin o‘z terminologiyasi, terminologik maydoni va sistemasidan yiroqlashadi, terminlik xarakteristikasidan ajralib qoladi. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishining tuzilishiga kо’ra kirish, ikki asosiy bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar rо’yxatidan iborat. 4 I BOB. O‘ZBEK TERMINOLOGIYASINING SHAKLLANISH BOSQICHLARI 1.1. O zbek tilshunosligida terminologiya: rivojlanishi, boyishi vaʻ xususiyatlari Muayyan adabiy tilning so‘z boyligi o‘z tarkibida maxsus tushunchalami ifodalovchi terminologik leksikani u yoki bu darajada qamrab olishi lingvistikada e’tirof etilgan voqelik hisoblanadi. O‘zbek terminologiyasi tizimi ham bundan mustasno emas). Umumiste’mol so‘zlardan farqli ravishda doim maxsus tushunchalami anglatish, ifodalash uchun xizmat qilishga yo‘naltirilgan terminlar o‘zbek adabiy tilining shakllanish va taraqqiy etish bosqichlari zaminida tarkib topdi va takomillashdi. O‘zbek adabiy tili leksikasi qonuniyatlari negizida shakllangan terminologik leksika tarixini qadimgi turkiy til (V1I-X) terminologiyasi, eski turkiy til (XI-XIV) terminologiyasi, eski o‘zbek adabiy tili (XV-XX asr boshi) terminlogiyasi, sho‘rolar davri o‘zbek tili terminologiyasi va istiqlol davri o‘zbek tili terminologiyasi tarzida davrlashtirish salkam o‘n to‘rt asrlik vaqt mobaynida terminlogik leksika tizimida intralingvistik va ekstralingvistik omillar negizida sodir bo‘lgan jarayonlami anglab yetish imkonini beradi. Hozirgi qardosh turkiy tillar, jumladan, o‘zbek tili leksik xazinasida muayyan darajada qo‘llanishda davom etayotgan yoki bugun iste’moldan butunlay chiqib ketgan qadimgi turkiy tilga taalluqli leksik birliklar tarkibida terminologik leksika ham sezilarli o‘rinni egallaganligi bilan xarakterlidir. Qadimgi turkiy til manbalarida qayd etilgan turfa soha terminologiyasi asosan sof turkiy tub va yasamalar hamda buddizm va moniyizm ta’sirida sug‘d, sanskrit, xitoy tillaridan kirib kelgan o‘zlashmalardan tashkil topgan edi. Jumladan, bargu “o‘lja”, qargii “soqchi, dozor”, tamga “tug‘ro”, korug “ayg‘oqchi”, elci “elehi; hukmdor, yurtboshi”, yolci “sardor”, cigay “yo‘qsil, kambag‘ar, qislag(q) “qo‘shinning qishki qarorgohi”, ayguci “davlat maslahatehisi” singari asl turkcha, cerig/ cerik “qo‘shin, armiya”, sart “tojir, savdogar” kabi sanskritcha, xatun/ qatun “m alika”, kent “qishloq; shahar” singari 5 sug‘dcha, qagan “hukmdor”, xan “hokim”, tegin “xonzoda, shahzoda”, yabgu “xoqondan keyingi oliy lavozim egasi”, setjiin “xitoy generali”, tarqan “tarxon”, littug “tuman hokimi” kabi xitoycha, sad “Turk xoqonligida oliy lavozim”, sadapit singari eroncha terminlar faol qo‘llanishda bo‘lganligini manbalar so‘z boyligi yaqqol ko‘rsatadi. Ayni chog‘da e’tirof etish joizki, sanskrit, eron, xitoy tillarida bitilgan asarlaming turkiy tilga qilingan tarjimalarida qayd etilgan ijtimoiy-siyosiy, harbiy, iqtisodiy, sotsial, hayvonot dunyosi-fauna, o‘simlik dunyosi-fiora, ilmi nujum-astronimiya va sh.k. sohalarga xos terminlar keyinchalik deyarli qo‘llanmadi, turkiy tillar, chunonchi, o‘zbek tili ularni qabul qilmadi. Sakkizinchi asrdan e’tiboran arab tili, arab xati va islom mafkurasining Turonzaminda qaror topishi, bir qator mahalliy sulolalar (Qoraxoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar)ning birin-ketin siyosat sahnasiga chiqishi singari obyektiv jarayonlar ostida o‘zligini yo‘qotmagan eski turkiy til(XI-XIV)da terminologik leksika ko‘lamining bir qadar kengayganini kuzatish mumkin. Eski turkiy til terminologiyasi mavjud lisoniy qonun-qoidalar doirasida shakllandi va rivojlandi. Uning qadimgi turkiy til davriga nisbatan yanada taraqqiy etishida jonli so‘zlashuv tili, turfa sheva materiallari qatori, so‘z yasash andozalari - modellari asosida yuzaga chiqqan istilohlar muhim ahamiyat kasb etadi. Qadimgi turkiy tildan farqli o‘laroq eski turkiy tilda sanskrit, sug‘d, xitoy tiliga oid o‘zlashmalaming ishlatilish sur’ati pasaydi, aksincha, arabcha va forscha-tojikcha o‘zlashmalaming qo‘llanish chastotasi va ko‘lami ancha kengaydi. Biroq eski turkiy til terminologiyasining o‘zagini asl turkiy qatlam tashkil qilishda davom edi. Alim “qarz, kredit”, herim “to‘lov, qarzni qaytarish”, beglig “beklik”, bitigci “mirza, munshiy, kotib”, yatgaq “tungi soqchi”, yarisa “ko‘rshapaIak”,yargu “ajrira”, yarguci“qozi, sudya”, qaliq “havo”, obuz “qattiq yer”, tirgas “ko‘lmak suv” kabi turkcha, rabat “karvonsaroy”, malik “hukmdor”, siyasat “siyosat”, amil “ish yurituvchi”, tib “meditsina, tibbiyot”, nujum “astrologiya”, handasa “geometriya” singari arabcha, laskar “qo‘shin”, mayfurus “may ichuvchi; may sotuvchi” singari forscha-tojikcha, daruga “qal’a, qo‘rg‘on komendanti”, тйгап 6 “daryo”, niikdr/ndvkdr “navkar, askar” kabi mo‘g‘ulcha terminlar bu davr terminologik tizimida nisbatan keng ko‘lamda ishlatilgan. Eski o‘zbek adabiy tili terminologiyasining takomillashuvida, uning yanada yuqoriroq bosqichga ko‘tarilishida tilning ichki qonuniyatlari qatori tashqi ta’sir, ya’ni ekstralingvistik omillaming roli salmoqli bo‘lgan. O‘zbek adabiy tilining asoschisi Alisher Navoiy, uning Lutfiy, Atoiy, Sakkokiy, Yaqiniy singari salaflari, Bobur, Muhammad Solih, Ogahiy, Munis kabi izdoshlari tomonidan ta’lif etilgan badiiy, tarixiy, ilmiy asralar leksik boyligi tahlilidan kelib chiqqan holda aytish joizki, o‘zbek tili ichki imkoniyatlaridan keng foydalanilgan tarzda termin yaratish bu davr uchun ancha sermahsul usul hisoblangan. Ona tiliga millatning bosh ko‘zgusi tarzida munosabatda bo‘lish zaruriyatining Alisher Navoiy tomonidan ziyolilar, olimlar, shoir-u yozuvchilar oldida kun tartibiga qat’iy va ro‘yi rost qo‘yilishi o‘z ijobiy aksini terminlar tizimida ham topgan edi. Aniq fanlar qatori, ijtimoiy-gumanitar fan sohalarining shakllanib borish jarayoni ularga taalluqli maxsus tushunchalami ifodalovchi terminlar yaratilish bilan baqamti kechdi. Bunda, birinchi galda, eski o‘zbek adabiy tili, jonli so‘zlashuv tili, lahja va shevalarda mavjud leksik birliklar tenninlar safini kengaytirdi, o‘zbek tilda so‘z yasashda keng qo‘llangan affikslar yordamida katta miqdorda terminlar hosil qilindi. Arab, fors-tojik, mo‘g‘ul tillaridan o‘zlashgan terminlar soni shiddat bilan oshib bordi. Chet tillardan kirib kelgan so‘z yasovchi qo‘shimchalar ham terminlar yasashda muhim o‘rin egalladi. Xususan, harbiy qurol-yarog‘, texnika bilan bog‘liq top “zambarak”, qazan “og‘ir to‘p”, tufar “miltiq” kabi asl o‘zbekcha terminlar bilan yonma-yon arabcha ra’d “ yonib turgan neftni dushman tomon irg‘ituvchi to‘p”, arrada “paloqmon”, manjaniq “katapulta”, forscha-tojikcha zarbzan “zambarak turi”, farangiy “Yevropa, Kichik Osiyoda quyilgan to‘p”, zanburak“zambarak” kabi istilohlar jamiyat a’zolarining ma’lum qatlami tilidan o‘rin oldi. Ijtimoiy-siyosiy tenninologiyada ham muayan o‘zgarishlar yuz berdi. Har qanday tilning so‘z boyligi u tarixiy yoki zamonaviy tusda bo‘lmasin, insonlar tomonidan tuziladigan rang-barang lug‘atlarda ma’lum darajada aksini 7 topadi. Lug‘at til so‘z boyligini o‘zida saqlovchi akkumulyator vazifasini bajaradi. Bugun muayyan tilshunoslikning qay darajada rivojlangani, takomil topgani ayni tilda yaratilgan lug‘atlarning turi, miqdori va sifati bilan o‘lchanmoqda. Zamonaviy tilshunoslikda terminologiya sohasida olib borilgan qator tadqiqotlarga qaramay, terminni ta’riflash muammosi eng dolzarb masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Terminning muhim xususiyatlarini o‘rganishga juda ko‘p sonly fundamental tadqiqotlar olib borilgan, ammo tilshunoslikda hali ham terminni aniqlashning universal va to‘liq usullarini ishlab chiqishga erishilmagan. Ma lumki, terminning eng muhim xususiyati shundaki, u o zi anglatgan tushunchaʼ ʼ bilan o zaro aloqada bo ladi. Termin muayyan tushuncha ifodalaydi va shu ʼ ʼ tushunchaning shakllanishida ishtirok etadi. Demak, termin – o ta murakkab, ʼ o ziga e tiborni talab qiladigan lingvistik hodisadir. Shuning uchun dunyo ʼ ʼ tilshunosligida uni ta riflashga, funktsional xossalarini aniqlashga alohida e tibor ʼ ʼ qaratiladi. Jahonning barcha mamlakatlarida terminologik markazlarning faoliyat ko rsatayotganligi fikrimizni tasdiqlaydi. U ham boshqa lisoniy hodisalar kabi ʼ turlicha ta rif va tavsifga ega. Bu ta rifu-tavsiflarni kuzatish jarayoni ularning aksar ʼ ʼ holda ilmiy va didaktik manbalarda asosan bir xil berilganligini ko rsatadi. Bu ʼ quyidagi qiyoslarda ko‘zga tashlanadi: “Term [t з :m; NAmE t з :rm] noun see also TERMS 1 [C] a word or phrase used as the name of sth, especially one connected with a particular type of language: a technical / legal / scientific, etc. term • a term of abuse • ‘Register’ is the term commonly used to describe different levels of formality in language.→ note at WORD” 1 . «Термин [лат. terminus – предел, граница, пограничный знак] – слово или словосочетание, точно обозначающее какое-либо понятие, применяемое в науке, технике, искусстве. В отличие от слов общеупотребительных, которые часто бывают многозначными, термины, как правило, однозначны, им не свойственна также экспрессия». 1 Whewell W. The philosophy of the inductive sciences founded upon their history. Vo. I-II. - London,1967. 8 Keyingi paytlarda termin so zi atama so zi bilan sinonim sifatidaʼ ʼ qo llanmoqda. Ba zi manbalarda mazkur terminlar borasida berilgan bir-birini ʼ ʼ inkor etuvchi fikrlarni keltiramiz “Termin so zi o rnida ba zan atama, istiloh ʼ ʼ ʼ so zlarini ishlatish hollari uchrab turadi. ʼ А mmo bu to g ri emas. ʼ ʼ А tama termin so ziga nisbatan tor tushunchani ifodalaydi. Istiloh so zi esa arabchadir. Uni xalq ʼ ʼ tushunmaydi va me yorga aylangan emas. Terminologiya masalalari hamisha ʼ tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biri bo lib kelgan. Chunki terminlarning ʼ sohalar lug aviy qatlamlaridagi o rni va vazifasini belgilash, tushunchaning ʼ ʼ mazmun-mohiyatini to g ri anglash imkonini beradi”; ʼ ʼ “O zbek tiliga Davlat tili maqomi berilgunga qadar va u amal qila ʼ boshlagandan keyin qator-qator matbuot xodimlari, ayrim tilshunoslar Davlat tili haqidagi qonunni to liq joriy etish o rniga, uning ayrim bandlariga deyarli e tibor ʼ ʼ ʼ bermay, ko pdan buyon qo llanib kelinayotgan va omma nutqiga singib ketgan ʼ ʼ ko plab terminlarni, ularning ichki mazmunini o rganmay turib, yangidan noto g ri ʼ ʼ ʼ ʼ hosil qilingan leksemalar bilan almashtira boshlashdi. Hatto, “termin”, “terminologiya” kabilar “atama”, “atamashunoslik” leksemalari bilan almashtirib qo llanadigan bo ldi. Binobarin, “atama”, “atamashunoslik” kabi tushunchalar ʼ ʼ umumxarakterda bo lganligi e tiborga olinmadi. Chunki, “atama” deyilganda, ʼ ʼ terminologiyaga mutlaqo aloqasi bo lmagan onomastika (toponimiya, ʼ antroponimiya, oykonimiya kabilar) ga aloqador leksik birliklar ham tushuniladi” 2 . Keyingi uchta manbada berilishicha, atama so zi termin so zi bilan aynan bir ʼ ʼ ekanligi ko rsatilgan. Bizning fikrimizcha, bunday qarash bahslidir. Termin so zi ʼ ʼ ma lum bir sohada qo llansa, atama so zining ma nosi termin so zining ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ma nosidan kengroq bo lib, u barcha narsalar va hodisalarning nomi sifatida ʼ ʼ tushuniladi. Terminologiyaning kelib chiqishi Avstriyalik olim Oygena Vyuster va Dmitriy Semyonovich Lottelarning sharafli nomlari bilan bog‘liq bo‘lib, ular ilk tadqiqot ishlarini 1930-yilda nashr etganlar. Hozirgi vaqtda bir necha milliy maktablar – avstriya-nemis maktabi, frank-kanada maktabi, rus maktabi, Chexiya maktablari terminologiyaning nazariy masalalariga turli tomondan yondashib, o‘z 2 Холманова Т . Ш . Нефт ва газ соҳасига оид терминларнинг инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилиш муаммолари . Магистрлик дис. ... – Т., 2013. – 82 б . 9 tadqiqot ishlarini amalga oshirmoqdalar. Ularning ichida Rossiya terminologiya maktabi yetakchilik qilmoqda. Hozirgi paytda terminologiyada ilmiy tadqiqotlarning bir necha mustaqil yo nalishi yuzaga kelgan. Bular maxsus leksika taraqqiyoti va qo llanishiʼ ʼ qonuniyatlarini o rganadigan nazariy terminologiya; termin va terminologiyadagi ʼ xato va kamchiliklarni bartaraf etish, termin va terminologiyani tavsiflash, baholash, tahrir qilish, tartibga solish, yaratish, qo llash va tarjima qilish bo yicha ʼ ʼ tamoyil va tavsiyalar ishlab chiquvchi amaliy terminologiya. Terminologiyaning til lug‘at tarkibidagi roli haqida ikki dunyoqarash mavjud. Birinchi g‘oyaga ko‘ra, terminologiya adabiy til leksikasining mustaqil qatlami tarzida e’tirof etilsa, ikkinchi ta’limotga muvofiq u adabiy til so‘z boyligi tarkibidan ajratiladi, “alohida turuvchi” ob’ekt tarzida baholanadi 3 . Terminologiya taraqqiy etib, o‘z tadqiqot doirasini kengaytirgan sayin terminlarni o‘rganish uning eng asosiy va tarkibiy qismlaridan biriga aylandi. Hozirgi davrda terminlarni o‘rganish tilshunoslikning alohida sohasini – terminologiyani shakllantiradi. Manbalarda terminologiyaga shunday ta rif beriladi: ʼ 1. Terminologiya – fan, texnika, san at va sh.k.larning biror sohasida ʼ qo llanadigan terminlari majmuidir ʼ 4 . 2. Terminshunoslik – maxsus leksikani uning tipologiyasi, kelib chiqishi, shakli, mazmuni (ma nosi), funktsiyasi hamda qo llanishi, tartibga solinishi va ʼ ʼ yaratilishi nuqtai nazaridan o rganuvchi fan. Keltirilgan ta riflardan birinchisi ʼ ʼ ilmiy va leksikografik manbalarda keng tarqalgan bo lsa, ikkinchisida ʼ terminologiyaning maqsad va vazifalari ochib berilgan. Terminga xos belgilardan biri uning izohi va ta’rifiga oydinlik kiritish, terminning ma’noviy qurshovida mavjud qo‘shimcha semalarni yuzaga chiqarish ilm-fan tilining rivojlanishida, o‘zga sohaga oid terminologik tizimlar tarkibida yaqqol seziladi. Bugungi o‘zbek terminologiyasining boyishida yuqorida zikr etilgan jihatlar hamon ustunlik qilmoqda. O‘z qatlamning salmoqli o‘rni qatori, 3 uzjournals.edu.uz/cgi/viewcontent.cgi?article=2232&context=namdu 4 H.Dadaboyev. O’zbek terminologiyasi. – T., 2019. – 118 b. 10 o‘zlashmalarning ham sezilarli mavqei saqlanib qolmoqda. O‘zlashmalarning til terminologiyasi boyishidagi o‘rnini birgina internet terminlari misolida ko‘rish mumkin. Olib borilgan izlanishlar o‘zbek tili internet terminologiyasining 54% ini o‘zlashmalar, chunonchi, rus tilidan o‘zlashgan internet terminlari 31%, ingliz tilidan aynan o‘zlashgan baynalmilal internet terminlari 23% ni tashkil etishini ko‘rsatgan. Xullas, o‘zbek terminologiyasi bir necha asrlik shakllanish va taraqqiy etish bosqichlarini bosib o‘tdi. Bu bosqichlarda o‘zbek terminologiyasi nafaqat o‘z ichki resurslari, shuningdek, qarindosh bo‘lmagan tillar boyliklaridan o‘rni bilan foydalangan holda rivojlanish yo‘lida davom etdi. Terminlarning shakllanish hamda yasalish yo‘llari xususida so‘z ketganda quyidagi jihatlarni inobatga olish taqozo etiladi: o‘z milliy tilning tayyor leksik boyliklaridan unumli foydalanish; boshqa tillarning so‘z boyliklaridan o‘rni bilan istifoda etish (o‘zlashtirish); tayyor standart terminelementlar (o‘zbekcha va baynalmilal)ni qo‘llash; morfologik (affiksatsiya, abbreviatsiya), sintaktik (kompozitsiya) va semantik so‘z yasalishi vositalariga murojaat qilish. Hozirgi tilshunoslikda yangi terminlarning paydo bo‘lishi, ularning hayotga tatbiq qilinishidagi to‘siqlar, yasalish tamoyillari va usullari xususida turli g‘oyalar, nuqtai nazarlar ko‘zga tashlanadi. Termin so‘zi interpretatsiyasining substansional, funksional, derivatsion, semantik va pragmatik prinsiplari e’tirof etilmoqda. Substansional nuqtai nazar vakillariga ko‘ra, termin maxsus so‘z yoki so‘z birikmasi bo‘lib, boshqa nominativ birliklarga nisbatan bir ma’noliligi, aniqligi, sistemliligi, kontekstdan xoliligi va emotsional jihatdan neytralligi bilan ajralib turadi. Funksional nuqtai nazarga binoan, terminlar maxsus so‘z emas, balki maxsus funksiyaga ega so‘zlardir; terminning o‘rni (roli)ni istalgan so‘z bosishi, o‘ynashi mumkin. Derivatsion nuqtai nazar terminlarning yasalish jarayonlari bilan chambarchas bog‘langan. Ushbu g‘oya tarafdorlarining fikricha, termin nafaqat oddiy so‘zning varianti, shuningdek, yangi, o‘ziga xos belgilarga ega maxsus yasalgan birlik sifatida ham tan olinadi. Yangi terminlarning yuzaga chiqish sabablari yangi realiyalarni ifodalash ehtiyoji bilan baholanadi. Terminga muayyan talablar qo‘yiladi, ushbu jihat uni umumtil va lahja hamda shevalardagi oddiy 11 so‘zlardan ajratib turadi. Nomenklatura terminologiyaga nisbatan yangi kategoriya hisoblanadi. Har qanday soha nomenklaturasi shu sohaga oid barcha tur nomlarini o‘zida mujassam etadi. Ularning miqdori haddan ortiq darajaga yetganda, maxsus strukturani taqozo etadi. Masalan, hozirgi kunda 200 mingdan ortiq o‘simlik turlarining har biriga alohida nom qo‘yishga urinish befoyda, buning imkoni ham yo‘q 5 . X.Dadaboev o zbek tilida terminologiya masalalari to g risida to xtalibʼ ʼ ʼ ʼ quyidagini ta kidlaydi: “O zbek terminologiyasining o z boyliklari hisobiga ʼ ʼ ʼ taraqqiy etishi ikki yo l bilan voqealanadi: a) tilda mavjud, tayyor so zlardagi ʼ ʼ yangi narsa-predmet va tushunchalarni ifodalashda foydalanish; b) o zbek adabiy ʼ tili so z yasash imkoniyatlari ishtirokida yangi terminlar yaratish”. ʼ O. А xmedov terminologiyaga tabiiy shakllanadigan leksik qatlam sifatida qarab, undagi har bir birlik iste mol qilinishi uchun o zining aniq ifodasi va ʼ ʼ chegarasiga, “yashashi” uchun esa optimal sharoitga egaligini ta kidlaydi ʼ 6 . Shu bilan birga, terminologik leksika ham xalq tili leksik tarkibining boyishiga katta ta’sir etadi. Bu esa til bilan terminologiya o‘rtasidagi aloqaning ikki tomonlama ekanligini bildiradi. Mazkur aloqa umumiste’moldagi leksikaning terminologik leksika bilan o‘zaro munosabatida ayniqsa yaqqol ko‘rinadi. Bugungi kunda o‘zbek terminologiyasining boyishi, asosan, boshqa tillardan so‘z olish va ichki so‘z yasash hisobiga ro‘y bermoqda. 1.2. O‘zbek terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlari 5 Даниленко В.П. Об основных лингвистических требованиях к стандартизируемым терминам//Семиотические проблемы языков науки, терминологии и информатики . - М.:МГУ,1971. 6 Ахмедов. О.С. Инглиз ва ўзбек тилларида солиқ-божхона терминларининг лингвистик таҳлили ва таржима муаммолари. Филол. фанлари докт. дис... автореф. – Тошкент, 2016. – Б.19. 12 O‘zbek adabiy tili leksikasining ajralmas bo‘lagi hisoblanmish terminologiya hozirgi o‘zbek tilshunosligi fanining o‘ta shahdam va dinamik tarzda taraqqiy etayotgan kategoriyalardan biri bo‘lib, til lug‘at boyligining muttasil o‘sib hamda kengayib borishida tuganmas manba rolini bajaradi. O‘ zbek tili ilmiy terminologiyasida terminlaming uch turi farqlanadi 7 . - tarixiy-an’anaviy terminlar. Ushbu turga taalluqli leksemalar juda qadimdan termin vazifasida qo‘llanib keladi va o‘zbek terminologiyasining o‘zagini tashkil qiladi. Masalan, to‘siq, yulduz, soliq, kirim, pul, oldi-sotti, so‘roq, tomir (tib. arteriya), oqsillar (tib. belok, belki), isitma (tib. lixoradka) singari ko‘pgina terminlar shular sirasidandir; - terminologik tizimning boyishiga bois bo‘lgan nisbatan yangi termin- o‘zlashmalar: skaner, sayt, karate, Internet auksion, tomografiya, spektr, respirator, psixolingvistika, pragmatika, lingvokulturologiya, semema, parodontoz, bakteriya, videotelefon, katapulta, radiolokator, tatami, pley- off, gravatizatsiya, spagetizatsiya, transgender, freym, geshtalt, konsept, disskurs, lemmatizatsiya va sh.k.; - o‘zbek tili so‘z yasovchi qoliplari negizida hosil qilingan terminlarni ikki guruhga taqsimlash mumkin: a) ona tili materiallari negizida paydo bo‘lgan terminlar: bog‘lovchi, to‘ldiruvchi, kesim, tenglik, qayta saylov, to‘lov, boshqaruv, bo‘g‘ilish (tib. asfiksiya), titrash (tib.trepetaniya), boshqarma, yasama (til. derivat), qo‘nish, qurilma, ko‘chish (til. transpozitsiya), suzg‘ich, yutgich (harbj, ikkilamchi bozor; qo‘shimcha qiymat solig‘i, terma jamoa va sh.k.; b) o‘zlashmalar ishtirokida yuzaga kelgan terminlar: raketaeltgich (raketanosets), avtomobilsozlik (avtomobilostroyeniye), raketasozlik (raketostroyeniye), eshelonlashtirish (eshelonirovaniye), shturmchi (shturmovik), shifrlash (shif го vani у e), fotohujjat (fotodokument), kompyuterlashtirish (kompyuterizatsiya), kateterlash (kateterizatsiya), bombaqidirgich (bomboiskatel), 7 Бегматов Э . Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатлами . - Тошкент : Фан , 1985. 13 dzyudochi (dzyudoist), signalchi (signalist; signalshik), minalashtirish (minirovaniye), dislokatsiyalash (dislokatsiya) va sh.k. O‘zbek terminologik leksikasining shakllanish manbasi ma’lum va mashhur qadimgi turkiy til (VII-X), eski turkiy til (XI-XIV) va eski o‘zbek adabiy tili obidalariga borib taqaladi. Ijtimoiy-siyosiy, sotsial-iqtisodiy 8 , harbiy 9 , huquqiy 10 , zoologik 11 , kitobat va boshqa terminologik leksikaning shakllanish va rivojlanish ibtidosi aynan mana shu yodgorliklardan boshlangan. Matematika, geometriya, geodeziya, geografiya, tibbiyot, astronomiya kabi aniq fanlaming taraqqiyoti oqibatida maxsus nomlami ifodalovchi xilma-xil terminologik tizimlar shakllana boshlagan. Shubhasiz, o‘zbek terminologiyasi ilmiy-texnikaviy inqilob davri deb nom olgan XX asrda ham miqdor, ham sifat tomondan jiddiy o‘zgarishlarni boshidan kechirdi. Bunday o‘zgarishlar intralingvistik va ekstralingvistik omillar ta’siri ostida umum o‘zbek adabiy tilida sodir bo‘lgan jarayonlar yordamida aniqlanadi. Mubolag‘asiz ta’kidlash lozimki, o‘zbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi (1989) hamda O‘zbekiston Respublikasining Istiqlolni qo‘lga kiritishi (1991) ilm-fan va texnika tilining keng qamrovli taraqqiyotini ta’minladi. O‘zbek tili terminologik leksikasining faollashish jarayoni respublikaning davlat qurilishi, iqtisodiy, ijtimoiy, ilmiy, madaniy va ma’naviy taraqqiyoti, shuningdek, ijtimoiy turmushning turfa jabhalariga doir talaygina yangi hodisa va tushunchalami ifodalash zaruriyati bilan cham barchas bog‘liqdir. Shu sababli hozirgi paytda o‘ta tezlik bilan boyib borayotgan qator terminologik tizimlarni yana ham takomillashtirish, yuqori bosqicha ko‘tarish o‘zbek terminologiyasi oldida turgan dolzarb, kechiktirib bo‘lmas masalalardan hisoblanadi. Sir emaski, har qanday tilning lug‘at tarkibi uch nisbatan mustaqil, ya’ni noterminologik (mustaqil ma’noli so‘zlar va yordamchi so‘zlar), umumilmiy (ilmiy soha 8 Дадабаев Х. Общественно-политическая и социальноэкономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках Х1-Х1У вв. Ташкент: Ёзувчи.1991. 9 Дадабаев Х. Военная лексика в староузбекском языке. Дадабаев Х., Насыров И., Хусанов Н. Проблемы лексики староузбекского языка. -Ташкент: Фан, 1990. –С.3-83. 10 Турсунова О. Тарихий манбаларда ҳуқуқ терминларининг қўлланиши. Филол. фан. номз. дисс. автореф. –Тошкент, 2009. 11 Абдушукуров Б. Эски туркий тил лексикаси. -Тошкент, 2015 14 vakillariga xos maxsus leksemalar) hamda terminologik (aniq terminologik tizimlarga oid maxsus leksemalar) qatlamdan tashkil topadi 12 . Boshqa tillarda kuzatilgani kabi o‘zbek tili terminologik leksikasi asl o‘zbekcha (turkcha), o‘zlashma (sug‘dcha, xitoycha, arabcha, forscha - tojikcha, mo‘g‘ulcha, ruscha-baynalmilal), sodda, oddiy, barcha tomonidan kunda ishlatiladigan va azaldan qo‘llanishda bo‘lgan umumadabiy til so‘z yasash modellari hamda termin yasash qoliplari asosida shakllangan. Shuni alohida urg‘ulash kerakki, o‘zbek tilining hozirgi soha terminologiyasi sistemasida nisbatan ancha keyin yuzaga chiqqan terminlar safida qadimgi turkiy til, eski turkiy til va eski o‘zbek adabiy tilida qayd etilgan leksik birliklarning mavjudligi muhim ahamiyatga molikdir. Ijtimoiy-iqtisodiy va sotsial-siyosiy jabhalarga doir hodisa va tushunchalami ifodalovchi ijtimoiy-siyosiy va sotsial-iqtisodiy terminologiya xalq kundalik hayotida sodir bo‘luvchi turfa voqea va hodisalar bilan yaqindan bog‘langan. Davlatning siyosiy-ma’muriy qurilishi, tashqi siyosiy faoliyati, ijtimoiy tuzilishi va sinfiy tabaqalanishi, jamiyat a’zolariaro savdo-moliyaviy munosabatlar bilan mustahkam aloqaga ega ijtimoiy-siyosiy va sotsial-iqtisodiy terminologiya tizimidagi leksik-semantik guruhlarga kiruvchi termin hamda termin-birikmalar o‘zbek tili lug‘at tarkibini to‘ldirigan va boyitgan. XI-XII asrlar, ya’ni Qoraxoniylar davriga oid qo‘lyozma manbalar qarindosh turkiy tillar, chunonchi, o‘zbek, uyg‘ur, turkman, qozoq, qirg‘iz, qoraqalpoq va sh.k. tillar tarixi bilan bevosita bog‘liq. XI-XIV asrlarda Markaziy Osiyo, Dashti Qipchoq, Volgabo‘yi, Qirim hamda mamluklar hukmronlik qilgan Misming keng mintaqalarida turfa mazmun hamda rang-barang janrdagi turkiy yozma yodgorliklar yaratilgan va shuhrat topgan. Mazkur nodir yozma obidalaming tili ulkan hududa istiqomat qiluvchi turkiy xalq (o‘zbek, turkman, qozoq, qirg‘iz, tatar, turk, ozarbayjon va sh.k.)lar adabiy tilining shakllanishida muhim ahamiyat kasb etganligi turkologiyada isbotini topgan. 12 Даниленко В.П. Русская терминология. Опыт лингвистического описания.- М.,: Наука, 1977. 15 Qoraxoniylar davlati, Jo‘ji ulusining sharqiy qismi, ya’ni Xorazm, shuningdek, Chig‘atoy ulusi adabiy tillari zaminida shakllangan, hozirgi o‘zbek adabiy tilining o‘tmishdoshi hisoblanmish eski o‘zbek adabiy tili lisoniy xususiyatlari nuqtayi nazaridan XI-XIV asr turkiy yozma manbalari tiliga juda yaqinligi bilan xarakterlanadi. Kezi kelganda buyuk Alisher Navoiy, uning Lutfiy, Atoiy, Sakkokiy, Yaqiniy singari salaflari, Husayniy, Bobur, Muhammad Solihga o‘xshash zamondoshlari, Abulg‘oziy Bahodurxon, Munis, Ogahiy kabi izdoshlari shakllantirgan va rivojlantirgan eski o‘zbek adabiy tilining ba’zi turkologlar tomonidan chig‘atoy tili bilan ayni bir xil, ikkinchi guruh olimlar tomonidan chig‘atoy adabiy tilidan farqlanuvchi jonli xalq tili, uchinchi mutaxassislar tomonidan esa chig‘atoy adabiy tilining varianti, deb qaralishini takroran ta’kidlamoqchimiz. Biz tomondan o‘z vaqtida eski turkiy til va eski o‘zbek adabiy tilida qo‘llanishda bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy va sotsial-iqtisodiy terminlami qiyosiy- statistik tahlili amalga oshirilgan edi. Tahlil Xl-XIV asr turkiy obidalar tilida qayd etilgan 700 ta ijtimoiy-siyosiy va sotsial-iqtisodiy terminlardan 645 tasi o‘zbek adabiyoti klassiklari asarlari tilida deyarli fonetik va semantik o‘zgarishlarsiz qo‘llanishda davom etganini ko‘rsatgan edi 13 . 13 Дадабаев Х. Общественно-политическая и социальноэкономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках Х1-Х1У вв. Ташкент: Ёзувчи.1991 . 16 II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA FILOLOGIK TERMINLAR TALQINI 2.1. Zamonaviy o‘zbek tilshunosligida terminologiya Xalqning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifoda etuvchi vosita bo‘lmish o‘zbek tili so‘z va iboralar, atamalar va leksik boyliklarni o‘rganish hamda insoniy meros sifatida ilmiy tahlilini olib borish bugungi kunda eng dolzarb masalalardan biridir. O‘zbek tili leksikasining ajralmas qismi sifatida tilshunoslikning terminologiya sohasi umumxalq leksikasi bilan birga rivojlanadi boyiydi, jamiyat va til taraqqiyotidagi barcha jarayonlarni boshidan kechiradi. Terminologiya – leksikaning bir sohasi, muayyan fan, texnika, ishlab chiqarish tarmog‘ining san’at, madaniyat, sport, ijtimoiy faoliyat sohasining tegishli tushunchalar tizimi bilan bog‘liq terminlar majmuyi, tilshunoslikning terminlarni o‘rganuvchi sohasi. Terminologiyaga bag‘ishlangan ishlarning barchasida u yoki bu sohaning muayyan tushunchalarini anglatadigan definatsiyaga ega bo‘lgan va asosan, nominativ funksiyani bajaradigan birliklar termin hisoblanadi deb qaraladi 14 . A.Reformatskiy terminga ta’rif berar ekan, “...terminlar – bu maxsus so‘zlardir” degan xulosaga keladi. A.V. Kalinin muayyan fanlar va kasbkorlikda ishlatiladigan so‘zlarni «maxsus leksika» deb ataydi va uni ikki guruhga ajratadi: terminlar va professionalizmlar. U o‘z fikrini davom ettirib, «Termin va professionalizmlar orasidagi farq shuki, termin bu muayyan fan, san’at, qishloq xo‘jaligi, texnikadagi tamomila rasmiy bo‘lgan, qabul qilingan va qonunlashtirilgan biror tushunchaning ifodasi, nomidir, professionalizm esa biror kasb, mutaxassislik, ko‘pincha jonli tilda tarqalgan yarim rasmiy so‘zdir», deydi. Terminologiya masalalari hamisha tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biri bo‘lib kelgan, chunki terminlarning sohalar lug‘aviy qatlamlaridagi o‘rni va vazifasini belgilash tushunchaning mazmun mohiyatini to‘g‘ri anglash imkonini beradi. Jahon tilshunosligida B.N.Golovin, A.V.Kalinin, V.P.Danilenko, L.I.Bojno, D.S.Lotte, rus tilshunosligida V.V.Vinogradov kabi olimlar tomonidan 14 Ne’mat Hakamov. Til va terminologiya. – Toshkent. O‘qituvchi, 1995 17 terminologiya sohasi yetarlicha tadqiq qilingan. O‘zbek tili terminologiyasi ma’lum taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. O‘zbek tili terminologiyasi sohasidagi ishlarni o‘tgan asrning 50-yillarida O‘zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi huzuridagi Til va terminologiya komiteti (1931-1937- yillarda faoliyat ko‘rsatgan) boshqargan, keyinchalik O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot instituti qarshisidagi Terminologiya bo‘limi (1964- yildan) olib bordi. 1977-yilda Renat Doniyorovning «O‘zbek tili texnik terminologiyasining ayrim masalalari» kitobi, 1981-yilda bir guruh O‘zFA Til va adabiyot institutining tilshunoslari tomonidan «O‘zbek tili leksikologiyasi» nomli yirik ish maydonga keldi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Respublika atamashunoslik qo‘mitasi 1988-yildan 2004-yilgacha o‘zbek tili terminologiyasini tartibga solish va takomillashtirish bilan shug‘ullanib keldi (2004-yil yanvar oyidan mazkur qo‘mita faoliyati to‘xtatildi). O‘zbek tili terminologiyasini atroflicha o‘rganishda R.Doniyorov, D.X.Bazarova, K.Sharipova, U.Tursunov, H.Dadaboyev, K.M.Musayev kabi olimlarning o‘rni beqiyos. K.M.Musayevning O‘zbek terminologiyasi haqidagi fikrlari bugungi tilshunosligimiz uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. U terminologiyani tilning leksikasi sifatida go‘yo bir shaharga qiyoslaydi. Uning fikricha, terminologiya yagona reja asosida qurilsa-da, lekin birdaniga barpo etilmaydi. U tarixiy shart-sharoit asosida shakllanadi, uni yaratishda har xil avlodga mansub bo‘lgan turli me’morlar, loyihachilar, kashfiyotchilar ishtirok etadi. Ular har bir qurilayotgan inshootni yaxshi o‘rgangan holda barpo etadilar. Terminologiyani tartibga solishdagi o‘ziga xos murakkablik ham shu bilan belgilanadi. Terminologiyaning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Masalan, umumadabiy tilda sinonimiya, omonimiya va ko‘p ma’nolilik tilning boyligi bo‘lsa, Terminologiyada bular salbiy tushuncha hisoblanadi. Masalan, yarim o‘tkazgich termini. Uning o‘rnida chala o‘tkazgich, nimo‘tkazgich so‘zlarini qo‘llab bo‘lmaydi, chunki bu o‘qish, o‘qitish va axborot almashish jarayonini 18 qiyinlashtiradi. Shu sababli ham terminologiyasi ma’lum darajada barqarorlashgan barcha tillarda terminlar doimiy tartibga solib turiladi 15 . Tartibga solish ma’lum terminologik me’yorlar asosida amalga oshiriladi. Terminologiyaning rivojida fan sohalariga oid maxsus lug‘atlarni nashr qilib turish ham muhim ahamiyatga ega. Terminologiyaning rivojlanishi va boyish yo‘llari har xil. O‘zbek terminologiyasining boyishi, asosan, boshqa tillardan so‘z olish va ichki so‘z yasash hisobiga ro‘y bermoqda. U yoki bu soha terminologik tizimining barqarorligini belgilovchi asosiy omili uning tartibga solinganligi va muntazamligidir. Hozirgi vaqtda o‘zbek terminologiyasi har tomonlama shahdam qadamlar bilan taraqqiy etmoqda. Ilm, fan va texnika, siyosat, iqtisodiyot va madaniy hayotga doir asasiy tushunchalar mutanosib terminologiya tizimi bilan ta’minlangan. Mustaqillik yillari mamlakatda turfa ikki tilli, ko‘p tilli hamda izohli lug‘atlar dunyo yuzini ko‘rdi. Ayni paytda turli sohaga oid terminologik lug‘atlar tuzish borasida jadal ishlar amalga oshirilmoqda, terminlogiyaga oid o‘quv, o‘quv- metodik va ilmiy adabiyot nashrdan chiqmoqda. O‘zbek terminologiyasining yanada rivojlanishida ommaviy axborot vostalarining o‘rni salmoqli bo‘lmoqda. Hozirgi o‘zbek adabiy tili muayyan terminologik tizimi boyishi, to‘ldirilishi va takomillashishining bosh manbasi, boshqa tillarda kechayotganidek, shubhasiz, o‘z lug‘at boyligi ekanligi ayni haqiqat. O‘zbek terminologiyasining o‘z boyliklari va imkoniyatlari hisobiga taraqqiy etishi ikki yo‘l bilan voqelanadi: a) tilda mavjud, tayyor so‘zlardan yangi narsa-predmet va tushunchalarni ifodalashda foydalanish: b) o‘zbek adabiy tili so‘z yasash imkoniyatlari ishtirokida yangi terminlar yaratish. Yangi terminlarni ro‘yobga keltirishda so‘z yasashning morfologik, semantik va sintaktik usullaridan unumli istifoda etiladi. Terminlar yaratishda kalkalash usulining ham sezilarli o‘rni bor. O‘zbek tili terminologiyasining ulkan ulushini ruscha-baynalmilal fond asosida yuzaga chiqqan nomlar tashkil etadi. 15 Мусаев К.М. Формирование, развитие и современные проблемы терминологии. – T., 1986. 19 Boshqa noturkiy tillardan o‘zlashgan terminlar o‘zbek xalqi faoliyatning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy, sotsial, madaniy, ma’naviy jabhalarini qamrab olganligi bilan xarakterlidir. O‘zbekiston Oliy Kengashi tomonidan 1989- yilning 21- oktabrida “Davlat tili haqida”gi Qonunning qabul qilinishi o‘zbek tili so‘z boyligining asosiy qatlamlaridan hisoblanmish terminologik leksikaga yangicha munosabatda bo‘lishni taqozo etdi. Qonunning 7-moddasida ta’kidlanganidek, “Davlat o‘zbek tilining boyitilishi va takomillashtirilishini ta’minlaydi, shu jumladan, unga hamma e’tirof qilgan ilmiy-texnikaviy va ijtimoiy-siyosiy atamalarni joriy etish hisobiga ta’minlaydi”. Ushbu jahonshumul ahamiyatga molik Qonunning qabul qilinishidan so‘ng, taxminan, 3-5 yil davomida ilgaridan tilda qo‘llanishda bo‘lgan terminlarni, ayniqsa, ruscha-baynalmilal qatlamni qaytadan ko‘rib chiqish tendensiyasi kuchayib ketdi. So‘zsiz, bunday sa’y –harakatlar o‘zbek tilining sofligini saqlash, uning asl tabiatini qayta tiklashga qaratilganligi bilan muhim ahamiyat kasb etdi. Sobiq sho‘rolar hukmronligi davrida o‘zbek tili lug‘at tarkibining shakllanishi va rivojlanishida alohida rolga ega bo‘lgan ko‘pdan-ko‘p ko‘hna so‘zlar asossiz ravishda eskirgan leksik birliklar kategoriyasi, ya’ni arxaizmlar sirasiga kiritilgan edi. Ayni nohaqlikni o‘nglash, tarixiy haqiqatni tiklash muhim vazifa sifatida kun tartibiga qo‘yilgan edi. O‘zbek ziyolilari, chunonchi, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshida tashkil qilingan Atamashunoslik qo‘mitasining samarali mehnati evaziga muxtoriyat, ma’muriyat, ma’mur, muqobil, hakam, tashrif, insonparvarlik, xususiylashtirish, boshboshdoqlik, qoldiq (saldo), iqtisodiyot, ma’lumotnoma, reja, dastur, kengash singari juda ko‘p ijtimoiysiyosiy va sotsial-iqtisodiy terminlar qaytadan qo‘llanishga kiritildi. Biroq bu kezlarda terminlarni almashtirish va ishlatishda ma’lum chalkashlik hamda xatoliklarga ham yo‘l qo‘yildi. Terminologiyaga xos meyorlarga har doim ham amal qilinmadi. Ilgari muvaffaqiyatli qo‘llangan terminlarni muomaladan zo‘rma-zo‘raki siqib chiqarish, ularni so‘z yasalish qonuniyatlariga javob bermaydigan leksik birliklar bilan almashtirish harakati avj oldi. Vaqtinchalik eyforiya natijasida totalitar tuzumga 20 nisbatan yillar davomida shakllangan sovuqlik oqibatida qator ruscha-baynalmilal terminlarni almashtirish harakati ko‘zga yaqqol tashlandi. Masalan, aeroport termini o‘rnida qo‘nalg‘a, tayyoragoh, bandargoh terminlari ishlatila boshlandi, institut termini oliygoh, ilmgoh, bilimgoh so‘zlari bilan almashtirildi, jurnal termini o‘rnida oynoma, majalla, jarida, oybitik so‘zlarini ishlatish tavsiya etildi va h.k. Chetpul (valyuta), pultopar (biznes), hujjatasrov (arxiv), nusxakash (notarius), naqliyot (transport), malakasinov (attestatsiya) singari yangi yasamalar sun’iyligi, termin yasash meyorlarigi javob bermasligi bilan ajralib turar edi 16 . Bunday shoshqaloqlik oqibatida o‘zbek terminologiyasida noilmiy terminlar paydo bo‘ldi, terminlar tizimida sinonimiyaning kuchayishi yuz berdi. Ma’lumki, har qanday til, avvalambor, o‘z ichki imkoniyatlari zaminida rivojlanadi. Ayni chog‘da, mamlakatlar va xalqlararo rang-barang munosabatlar har qanday tilda o‘zlashmalarning vujudga kelishida muhim omil hisoblanadi. Mazkur hodisa o‘zbek tili uchun ham yot emas. O‘zbek tilida katta miqdordagi arabcha va forscha-tojikcha o‘zlashmalarning qo‘llanishda qolayotgani sir emas. Bularning muayyan qismi ilmiy terminologiya tarkibida o‘z faolligini yo‘qotmagan. Xususan, maktab, sinf, muallim, ma’ruza, muvozanat, vazn, tijorat, bojxona, viloyat, falak, huquq, tarkib, matn, mavzu, hokim, narx, payvand singari termin hamda terminologik leksika nafaqat mutaxassislar, shuningdek, aholining keng qatlamlari nutqida hech qanday qiyinchiliksiz faol ishlatiladi. Garchi, hozirgi vaqtda o‘zbek tilida terminlar yasash jarayonida arab va fors-tojik tillari manba sifatida deyarli ishtirok etmasa-da, ammo o‘zga qarindosh turkiy tillarda bo‘lgani singari o‘zbek tili lug‘at tarkibidagi terminlarning aksariyati shu qadimiy tillarga mansubdir. Bu o‘zlashmalar o‘zbek tilining fonetik va grammatik qoidalariga bo‘ysungan holda yangi mazmun kasb etgan va yangi voqelangan tushunchalarni ifodalashda xizmat qilmoqda. Ruscha-baynalmilal so‘z va terminlarning o‘zbek tiliga kirib kelishi XIX asrning birinchi yarmidan boshlangan bo‘lib, uning haddan 16 Бектемиров Ҳ., Бегматов Э. Мустақиллик даври атамалари. - Тошкент, 2002. 21 tashqari kuchayishi o‘lkaning Chor Rossiyasi tomonidan zabt etilishi, keyinchalik bu yerda sho‘rolar hukmdorligining qaror topishi davriga to‘g‘ri keladi. Bu jarayon o‘zbek tili terminologiyasi dinamikasini kuzatishda yorqin namoyon bo‘ladi. O‘zbek tiliga xos ilmiy-texnikaviy terminlarning ulkan qismini boshqa tillar (rus tili orqali lotin, yunon, german, roman va h.k.)dan o‘zlashgan leksik birliklar tashkil qiladi. 2.2. Tilshunoslik terminlarining shakliy strukturasi tahlili. Ma’lumki, til va jamiyat bir-biri bilan chambarchas bog‘langan. Jamiyatdagi o‘zgarishlar tilda o‘z ifodasini topishi zarur. Shu nuqtayi nazardan terminologiya tilshunoslikning tez o‘zgaruvchan va murakkab tuzilishga ega sohasi hisoblanadi. Har bir fan terminlar tizimidir. Rus faylasufi P.A.Florenskiy terminlarning fandagi o‘rnini quyidagicha izohlagan: “Fanning mohiyati terminologiyani tuzish, aniqrog‘i, joyjoyiga qo‘yishdan iborat…Terminlar hayoti fan tarixining o‘zidir”. Tilshunoslik ham o‘z lingvistik terminlariga ega. Til ta’limiga lingvistik terminlar mohiyatini o‘rganish asosida kechadigan jarayon sifatida qarash mumkin. Ona tilida terminlarning puxta ishlanishi va tartibga solinishi nafaqat darslik va qo‘llanmalar yaratish, ona tilida dars olib borish uchun, balki ijtimoiy hayotda ham ahamiyati katta bo‘lgan masaladir. Rus tilshunosligida lingvistik terminlar turli yondashuvlar asosida keng tadqiq etilgan. Y.A.Kolesnikovaning “Русская лингвистическая терминология второй половины ХVIII. – первой трети ХХ вв.”, T.V.Jerebeloning “Словарь лингвистических терминов”, Z.I.Yevloyevaning “Русская лингвистическая терминология в эволютивном аспекте”, V.A.Tatarinovaning “Введение в научной оборот значительного количества лингвистических терминов объясняется целесообразностью проследить и продемонстрировать динамику развития терминосистемы” nomli ishlari buning yaqqol dalilidir. Xususan, Yevloyeva tadqiqotida rus lingvistik terminologiyasini tartibga solish bo‘yicha 22 terminografik ishlar, adabiy tilning tarkibiy qismi sifatida lingvistik terminologiyani o‘rganish aspekti, XIX-XX asrlarda lingvistik terminologiyaning rivojlanish xususiyatlari, freym tahlilning terminologiya taraqqiyotini ifodalashdagi o‘rni, rus terminologiyasining so‘z yaratish imkoniyatlari haqida fikr yuritilgan. Shuningdek, xalqaro notijorat tashkilot – SIL tomonidan yaratilgan ingliz lingvistik terminlari glossariyi hamda fransuz-ingliz lingvistik terminlari glossariyi ham lingvistik terminlar tadqiqi mahsulidir. Ingliz lingvistik terminlari glossariyi 900 mingdan ortiq terminlardan tashkil topgan bo‘lib, har bir terminning ta’rifi va manbasi keltirilgan. Ko‘p maqolalar muhokama, misollar, terminning ierarxik tuzilishi va boshqa qo‘shimcha ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Dastlab tilshunoslar uchun tezkor ma’lumot vositasi sifatida bosh muharrir Eugene E.Loos va muharrirlar Susan Anderson, Dwight H.Day, Paul C.Jordan hamda J.Douglas Wingate tomonidan tuzilgan. Fransuz-ingliz lingvistik terminlari glossariyi esa 7,837 fransuz lingvistik terminlari va 8,059 ingliz lingvistik terminlaridan iborat. Ushbu glossariyda terminlarga ta’rif berilmaydi, balki ularning boshqa tildagi ekvivalenti keltiriladi. Ikki tilda terminlarning leksik-semantik munosabatlari ifoda etiladi. O‘zbek tilshunosligida tilshunoslikka oid terminlar Hojiyev A., Ermatov I.R., Xudoyberganova D., Xamroyeva Sh.M kabi tilshunoslar tomonidan atroflicha o‘rganilgan. Ammo lingvistik terminologiyamizda o‘z yechimini kutayotgan muammolar yetarli darajada mavjud. Terminlarning standartligini ta’minlash va modellashtirish, shuningdek, tarjima jarayonida ularning moddiy ko‘rinishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa ilmiy terminologiya, terminografiya taraqqiyoti, terminologik korpus, terminologik ma’lumot bazalarini yaratishning asosiy shartidir. Terminshunos olim R.Doniyorov terminologik sistemani guruhlarga bo‘lib o‘rganishning imkoniyatlari xususida ta’kidlaganidek, bu jarayon, birinchidan, shu sistemaning umumtermin boyligi haqida tasavvur hosil qiladi; ikkinchidan, bu sistemaning so‘z yasash imkoniyatlari haqida ma’lumot beradi; uchinchidan, sistemaning har qaysi mavzu guruhidagi so‘z yasash modeli qanday ekanligini aniqlab beradi. Tilshunoslik terminlarining shakliy tuzilishini ona tili darsliklaridagi lingvistik terminlar misolida ko‘rib chiqamiz. 23 Ona tili darsliklarida keltirilgan lingvistik terminlarni shakliy tuzilishiga ko‘ra quyidagicha tasnif qilish mumkin: 1. Sodda terminlar 2. Qo‘shma terminlar 3. Juft terminlar 4. Termin-birikmalar Sodda terminlar. Sodda terminlar ot turkumiga mansub bo‘lib, bir o‘zak va shakliyma’noviy yaxlitlikka ega bo‘ladi. Masalan: ot, sifat, son, ega, bog‘lovchi, nutq, omonim, sinonim, metafora, uslubiyat, harf, matn, gap, vergul, nuqta va b. Sodda terminlar derivatsion xususiyatlariga ko‘ra sodda tub terminlar va sodda yasama terminlarga bo‘linadi: – sodda tub terminlar: til, nutq, urg‘u, termin, lug‘at, asos, fe’l, ravish, kesim, ega, hol, tire, iqtibos, kinoya, sinekdoxa, me’yor, nisbat, paronim, bo‘g‘in va h.k. – sodda yasama terminlar: tilshunoslik, lug‘atshunoslik, taklifnoma, tabriknoma, ifodalilik, uslubiyat, sifatdosh, ravishdosh, to‘plam, yozuv, turlanish kabi. Qo‘shma terminlar. Bunday terminlar birdan ortiq o‘zak birikuvidan iborat qo‘shma so‘zlar hisoblanadi. Ona tili darsliklaridagi lingvistik terminlarning ushbu ko‘rinishi faqat o‘zlashgan qatlamga tegishli bo‘lib, ularga o‘zbek tilida tub termin sifatida qaraladi: leksikologiya, leksikografiya, orfoepiya, orfografiya… Juft terminlar. Juft terminlar ikki so‘zning juftlanishi asosida hosil bo‘ladi. Biz tadqiqot davomida birgina so‘z-gap juft terminiga duch keldik. Termin-birikmalar. Barcha terminosistemalarda kuzatilgani kabi lingvistik terminlarimiz orasida ham termin-birikmalar miqdori ustuvorlik kasb etadi. Birikma- terminlar birdan ortiq leksik birlikdan tashkil topadi va birikma holatida bo‘ladi: unli tovush, nutq a’zosi, bosh so‘z, hikoya matni, so‘z yasovchi qo‘shimcha, sodda yasama so‘z, fe’lning vazifa shakllari, buyruq-istak mayli, otlashgan sifat, vazifadosh bog‘lovchi, adabiy me’yor, nutqning boyligi, nutqning 24 jo‘yaliligi va b. Ona tili darsliklarida ifodalangan lingvistik termin-birikmalarni tarkib nuqtayi nazaridan guruhlaymiz: Ikki tarkibli termin-birikmalar – sodda so‘z birikmasi shaklida bo‘lib, shaklan hokim-tobelik munosabati sezilib turadi: badiiy nutq, nutq tovushi, unli tovush, undosh tovush, nutq a’zosi, fonetik hodisa, tovush ortishi, tovush tushishi, tovush almashishi, ochiq bo‘g‘in, yopiq bo‘g‘in, so‘z urg‘usi, gap urg‘usi, qo‘sh undosh, qator undosh, so‘z turkumlari, mustaqil so‘zlar, o‘timli fe’l, o‘timsiz fe’l, o‘zlik nisbat, birgalik nisbat, harakat nomi, adabiy me’yor, nutq madaniyati, undov belgisi, o‘zlashtirma gap, ajratilgan hol, sifatlovchi aniqlovchi, vositasiz to‘ldiruvchi, daraja-miqdor holi, atov gap, buyruq-istak mayli, shaxs-son qo‘shimchalari, o‘rin-payt kelishigi, nutq texnikasi kabi. Uch tarkibli termin-birikmalar – bunday murakkab terminlar uch mustaqil ma’noli lug‘aviy birlikdan iborat bo‘ladi, ya’ni uch tarkibli so‘z birikmasi zanjiri termin sifatida ma’no ifodalab, bir tushunchani anglatishga xizmat qiladi: shakl yasovchi qo‘shimcha, so‘z yasovchi qo‘shimcha, sodda yasama so‘z, fe’lning vazifa shakllari, fe’lning munosabat shakli, so‘roq va taajjub yuklamalari, tovushga taqlid so‘z, holatga taqlid so‘z, vazifadosh modal so‘z, sinonim so‘zlar qatori, adabiy nutq uslubi, erkin mavzudagi insho, otli so‘z birikmasi, fe’lli so‘z birikmasi, shaxsi ma’lum gap, shaxsi umumlashgan gap, shaxsi noma’lum gap, ikkinchi darajali bo‘lak, ajtatilgan izoh bo‘lak, qo‘shma gap qismlari, bog‘langan qo‘shma gap, bog‘lovchisiz qo‘shma gap, ritorik so‘roq gap, tinish belgilari me’yori kabi. To‘rt tarkibli termin-birikmalar. Tilshunoslikka oid bunday terminbirikmalar ona tili darsliklarida nisbatan kamligi bilan xarakterlanadi: ko‘chirma gapli qo‘shma gap, lug‘aviy shakl yasovchi qo‘shimcha, sintaktik shakl yasovchi qo‘shimcha kabi. 25 XULOSA Xullas, terminlar umumadabiy so‘zlardan tubdan farqlanuvchi leksik qatlamni o‘zida mujassam etadi. Ushbu farq quyidagi asosiy xususiyatlarda aksini topadi: semiotik (terminlarda belgi va ifodalovchi o‘zaro simmetrik munosabatga kirishadi); vazifaviy (terminlar nafaqat nominativ, balki definitiv funksiyaga egaligi bilan ham xarakterlanadi); semantik (terminlar faqat maxsus tushunchalarni ifodalaydi, ularning har biri o‘z ma’nosiga ko‘ra unikaldir); tarqalish, ommalashish (faqat fan tiliga oid terminlar muayyan qismining umumadabiy tilga kirishi ularning boshqa sistemaga xosligiga to‘sqinlik qilmaydi); shakllanish yo‘llari va vositalari (terminologiyada umumadabiy til so‘z yasalishi vositalarining harakati maxsuslashgan, standart, turg‘un modellarni ishlab chiqishga bo‘ysunadi. Xullas, o‘zbek terminologiyasi bir necha asrlik shakllanish va tarqqiy etish bosqichlarini bosib o‘tdi. Bu bosqichlarda o‘zbek terminologiyasi nafaqat o‘z ichki resurslari, shuningdek, qarindosh bo‘lmagan tillar boyliklaridan o‘rni bilan foydalangan holda rivojlanish yo‘lida davom etdi. Terminlarning shakllanish hamda yasalish yo‘llari xususida so‘z ketganda quyidagi jihatlarni inobatga olish taqozo etiladi: o‘z milliy tilning tayyor leksik boyliklaridan unumli foydalanish; boshqa tillarning so‘z boyliklaridan o‘rni bilan istifoda etish (o‘zlashtirish); tayyor standart terminelementlar (o‘zbekcha va baynalmilal)ni qo‘llash; morfologik (affiksatsiya, abbreviatsiya), sintaktik (kompozitsiya) va semantik so‘z yasalishi vositalariga murojaat qilish. Kuzatishlardan ma’lum bo‘ladiki, ona tili darsliklarida besh va undan ortiq tarkibli termin-birikmalar uchramaydi hamda sodda terminlar va termin-birikmalar yetakchi o‘rinda bo‘lgani holda, qo‘shma va juft terminlar miqdori juda kam hajmni tashkil etadi. Ona tili darsliklarida mavjud lingvistik terminlar tizimidagi murakkab terminlarning aksariyati umumnutqda so‘z birikmasi sifatida ham ishlatiladi va ular tarkibidagi har bir lug‘aviy ma’noli birlik o‘z avtosemantikligini saqlab qoladi. Faqat bir ilmiy-lingvistik tushunchani anglatishi, ba’zilarining boshqa tillarga bir so‘z bilan tarjima qilinishi kabi xususiyatlar ularni termin- birikmalar safiga kiritishga asos bo‘ladi. Terminologik korpus, terminologik 26 ma’lumot bazalari yaratishda terminni modellashtirish asosiy bosqichlardan sanaladi va bu jarayonda ham, terminni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda ham murakkab tarkibli terminlar turli qiyinchiliklarni yuzaga keltirishi mumkin. Bu esa tilshunoslik terminologiyasi oldiga lingvistik terminlarni qayta ishlash, tizimlashtirish va tartibga solish vazifasini qo‘yadi. 27 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. H.Dadaboyev. O’zbek terminologiyasi. – T., 2019. – 118 b. 2. Irisqulov M.T. Tilshunoslikka kirish (ikkinchi nashri). – T.: Yangi asr avlodi, 2009. – 264 b. 3. Ne’mat Hakamov. Til va terminologiya. – Toshkent. O‘qituvchi, 1995 4. Абдушукуров Б. Эски туркий тил лексикаси. -Тошкент, 2015. 5. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М., 1966. 6. Ахмедов. О.С. Инглиз ва ўзбек тилларида солиқ-божхона терминларининг лингвистик таҳлили ва таржима муаммолари. Филол. фанлари докт. дис... автореф. – Тошкент, 2016. 7. Бегматов Э. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг лексик қатлами. - Тошкент: Фан, 1985. 8. Бектемиров Ҳ., Бегматов Э. Мустақиллик даври атамалари. - Тошкент, 2002 9. Васильева Н.В. Термин // Лингвистический энциклопедический словарь. – М.: Советская энциклопедия, 1990. – C. 509. 10. Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической терминологии. Труды МИФЛИ. Т.5. Сборник статей по языкознанию. – М., 1961. – С.3-10. 11. Дадабаев Х. Астрономическая наименования в старотюркских письменных памятниках Х1-Х1У вв.Историко-лингвистический анализ лексики старописьменных памятников. -Ташкент: Фан, 1994. 12. Дадабаев Х. Военная лексика в староузбекском языке. Дадабаев Х., Насыров И., Хусанов Н. Проблемы лексики староузбекского языка. - Ташкент: Фан, 1990. –С.3-83. 13. Дадабаев Х. Общественно-политическая и социальноэкономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках Х1-Х1У вв. Ташкент: Ёзувчи.1991. 14. Дадабаев Х. Старотюркская дипломатическая терминология в Х1-Х1У вв. Историко-лингвистический анализ лексики старописьменных 28 памятников. -Ташкент: Фан, 1994. -С.4-13. 15. Дадабоев Х. Ҳозирги ўзбек тили қурилишида ўзбек тилининг ўрни// Тилшуносликнинг долзарб масалалари. Республика илмий-назарий конференция материаллари. – Тошкент, 2015. – Б.24 – 31. 16. Дадабоев Ҳ. “Девону луғотит турк”нинг тил хусусиятлари.- Тошкент, 2017. 17. Дадабоев Ҳ. Тарихий ҳарбий терминлар луғати. -Тошкент, 2008 18. Дадабоев Ҳ., Ҳамидов З., Холманова З. Ўзбек адабий тили лексикаси тарихи. – Тошкент: Фан, 2007. 19. Даниленко В.П. Русская терминология. Опыт лингвистического описания. – М.,: Наука, 1977. 20. Мусаев К.М. Формирование, развитие и современные проблемы терминологии. – T., 1986. 21. Турсунова О. Тарихий манбаларда ҳуқуқ терминларининг қўлланиши. Филол. фан. номз. дисс. автореф. –Тошкент, 2009. 22. Ўзбек терминологияси: бугунги ҳолати ва истиқболи. Илмийназарий анжкман материаллари. -Тошкент, 2017(лотин ёзувида). 23. Ўзбек тили терминологияси ва унинг тараққиёт перспективалари. 1 республика терминология конференцияси материаллари. -Тошкент: Фан, 1986. 24. Ўзбек тилининг изоҳли луғати 1-У.- Тошкент: Фан, 2000- 2006. 25. Усмонов О., Ш.Ҳамидов Ш. Ўзбек тили лексикаси тарихидан материаллар (XIX асрнинг охири – XX асрнинг бошлари).-Тошкент: Фан, 1981 26. Холманова Т.Ш. Нефт ва газ соҳасига оид терминларнинг инглиз тилидан ўзбек тилига таржима қилиш муаммолари. Магистрлик дис. ... – Т., 2013. – 82 б. 27. Ҳожиев А. Термин танлаш мезони. – Тошкент, 1996. 29

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEK TERMINOLOGIYASINING SHAKLLANISH BOSQICHLARI

1.1. Oʻzbek tilshunosligida terminologiya: rivojlanishi, boyishi va xususiyatlari

1.2. O‘zbek terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlari

II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA FILOLOGIK TERMINLAR TALQINI

2.1. Zamonaviy o‘zbek tilshunosligida terminologiya

2.2. Tilshunoslik terminlarining shakliy strukturasi tahlili

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить