O'zbek tilshunosligida fonema va tovush munosabati tavsifi
![Demak , so‘zlar tovushlardan tuziladi , ular bir , ikki , uch , to‘rt va hokazo
miqdordagi tovushlarning tartiblashishidan hosil bo‘ladi.
Fonema so‘z ma‘ nosini farqlash uchun xizmat qiladigan tovush turidir .
Masalan; bal - bel - bil - bo‘l - bol so‘zlari tarkibidagi a , e, i , o‘, o
tovushlari so‘ z ma'nolarini belgilash (ajratish) ga xizmat qiluvchi
fonemalardir : bor , dor , zor , kor , nor , tor , xor , chor , qor so‘zlari
tarkibidagi birinchi tovushlar ( b , d , z , k , n , t , x , ch , q, ) ham shunday
vazifa bajargan.
Fonemalarning uch belgisi bor :
1. Akustikasi ( eshitilishi)
2. Artikulyatsiyasi aytilish yoki talaffuzi
3. Ma’no farqlashishi ba’zi darsliklarda lingvistik tomoni deyiladi .
Bular ichida fonemaning ma' no ajratish belgisi muhim hisoblanadi . Aks
holda tovush va fonema sanalmaydi .
Fonema tilning mavhum birligi bo‘lib, nutqda pozitsiyali almashinadigan
tovushlar majmuasida gavdalanadi. Burchakli qavslar fonemani belgilash
uchun ishlatiladi .
Fonemaning so‘zdagi o‘rniga qarab o‘zgarishlari allofonlar (yunoncha
allos « boshqa » fon « tovush » ) yoki fonema variantlari deyiladi.
Fonema va tovush o‘rtasidagi munosabat ( allofon ) umumiy ( fonema )
va xususiy (allofoniya ) o‘rtasidagi munosabatdir. Eng kichik bir yoqlama (
ya’ni faqat shakliy tomondan iborat ) lisoniy birlik - fonema.
Fonema muayyan til egalarining ma‘lum tovush tipi haqidagi umumiy
tasavvuri. O‘zbek tilida so‘zlovchi shaxsning ongida hozirgi o‘zbek tilidagi
30 ta tovush tipi –unli va undosh fonema haqida ma’lumot bor. Bu
ma’lumot kishi ongida uning til o‘rganishi, o‘zgalar va o‘zining nutqini
kuzatish natijalari sifatida hosil bo‘ladi. Masalan, o‘zbek tili sohibi
o‘zining eshitish va so‘zlash a’zolari faoliyatini kuzatish natijasida [a]
fonemasining unlilik, kenglik, lablanmaganlik, [u] fonemasining unlilik,
torlik, lablanganlik, [p] fonemasining undoshlik, shovqinlik, jarangsizlik,
portlovchilik, lablablik, kabi belgilarga ega ekanligi haqidagi « tabiiy »](https://docx.uz/documents/154ecc48-d1c0-4320-84d5-55dc6c2896ea/page_25.png?v=1)
![( go‘yoki o‘zi hosil qilingan ) bilimga ega bo‘ladi. Nutq so‘zlaganda, ana
shu umumiy belgini jonlantirishga, ongidagi imkoniyatni voqelantirishga,
fonetik umumiylikni xususiylashtirishga harakat qiladi.
Hozirgi o‘zbek tilida 30 ta fonema so‘zlovchi ongida, avvalo, ikki guruh –
unli va undoshga bo‘lingan holda mavjud bo‘ladi. Bu guruhlar tovush
talaffuzidagi ovoz va shovqinning ishtiroki darajasiga qarab belgilanadi.
Bo‘linish shu tarzda alohida fonemagacha davom etib boraveradi.
Masalan, o‘zbek tilidagi 6 ta unli bir tizim bo‘lib undoshdan ajraladi.
Biroq bu tizimchaning o‘zi ham unsurlarning qarama-qarshi belgilari
asosida bo‘linadi. Fonemaning ma’no farqlash xossasi mavjud bo‘lib, bir
fonemaning turli ko‘rinishi bo‘lgan tovushlarda bu hodisa kuzatilmaydi.
Bir fonemaning nutqiy varianti bo‘lgan tovush boshqa fonemaning
varianti bo‘lgan tovush bilan almashtirilsa, so‘z ma’nosi yangilanadi, ya’ni
boshqa so‘zga aylanadi. Qiyoslang: [qora] va [qara], [ota] va [ata], [ona]
va [ana]. Shu boisdan ham fonemaga tilning ma’no farqlovchi eng kichik
birligi deb ta’rif beriladi.
Yuqorida tovush va fonema xususiylik va umumiylik munosabatini aks
ettiradi deb aytib o'tgandik. Biz bevosita kuzatishda xususiyliklarni sezgi
a’zolarimiz bilan his etamiz. Bir xususiylikni boshqa xususiylikka
solishtiramiz. Solishtirilayotgan xususiyliklar o'rtasida qanday o'xshash va
farqli tomonlar mavjud ekanligini aniqlaymiz. O'xshash jihatlari asosida
har qaysi xususiylikni ma’lum umumiylikka — sinfga birlashtiramiz.
Masalan, sumkani olaylik. Sinfingizda nechta o'quvchi bo'lsa, o'shancha
sumka bor. Bu sumkalar rangi, hajmi yoki material!, yoxud shakl jihatidan
bir-biridan farq qiladi. Sinfingizda nechta sumkani ko'rsangiz, shuncha
xususiyliklarni ko'rgan bo'lasiz. Lekin shu xususiyliklarning hammasida
takrorlanadigan umumiy belgi bor. Bu belgi sumkalik belgisidir. Ya’ni
o'quv qurollari solish uchun mo‘ljallangan, ko‘tarib yuriladigan, charm va
boshqa har xil materiallardan tikilgan anjom. Ana shu belgilar xilma-xil
sumkalarni bir sinfga, bir umumiylikka birlashtirishga asos bo‘ladi.
Xuddi shuningdek, biz nutqiy jarayonda bevosita tovushlami eshitamiz.](https://docx.uz/documents/154ecc48-d1c0-4320-84d5-55dc6c2896ea/page_26.png?v=1)
![so'zlarining tovush tomoniga e’tibor bering. Ularning hammasi uchta bir
xil tovushlarning turlicha ketma-ket joylashuvidan tashkil topgan. Garchi
yuqoridagi so'zlarning tovush tarkibi bir xil bo'lsa ham, lekin ular turli
tartibda joylashib uchta so'zning ifoda tomonini hosil qiladi.
Ko'rinadiki, so'zlarning moddiy tomoni uchun uning nechta fonemadan
tashkil topganligigina emas, balki ularning qanday tartibda joylashuvi
ham katta ahamiyatga ega.
“Ma'no farqlash” vazifasini fonemaning mazmuniy jihati deyish mumkin.
Demak, fonemaning ma’no farqlashi deganda, turli fonemalarning
nutqiy ko‘rinishlari bo'lgan nutq tovushlarning ma’no farqlashi
tushununiladi. Boshqacha aytganda, fonema o‘zining nutqiy ko‘rinishi
bo‘lgan nutq tovushlari vositasida ma’no farqlaydi. Fonema muayyan til
egalarining bir turdagi tovushlar (masalan, nutqdagi ko'plab tovushlari)
haqidagi umumiy tasavvuridir. Fonema ongda yakka holda, ajralgan
tarzda mavjud bo'ladi. Ya’ni, masalan, [a] fonemasi hech qachon boshqa
fonema bilan birikkan holda bo‘lishi mumkin emas. Har bir fonema
so‘zlovchilar ongida bir turdagi tovushlarning umumiy
akustikartikulyatsion portreti” yoki “tovushlar obrazi” sifatida saqlanadi.
Fonemaning nutqda voqelanishi tovushdir. Nutqdagi barcha til birliklari
tarkibidagi ovozli til hodisasi nutq tovushi hisoblanadi.
Tabiatdagi tovushlar uch xil: fizik, biologik va nutq tovushi.
Fizik tovush jonli va jonsiz mavjudotning barchasiga xos, u havoning
siqilishidan hosil bo'ladi. Biologik tovush jonli mavjudotga xos va tiriklik
belgisidan biri. Hayvon va parrandaning ovozi, kishining gap hosil
qilmaydigan tovushlari: qiyqiriq, xurrak, kulgi, yig‘i ovozi.
Nutq tovushi faqat insonga xos bo’lib, uch xil xususiyati bor:
1) ijtimoiy tabiatga ega;
2) ma’no farqlaydi;
3) nutq hosil qiladi.](https://docx.uz/documents/154ecc48-d1c0-4320-84d5-55dc6c2896ea/page_28.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. FONETIKA-O'ZBEK TILSHUNOSLIGINING BIR BO'LIMI SIFATIDA
1.1.Fonetika bo'limining maqsad va vazifalari
1.2. Fonologiya haqida tushuncha
II BOB. TOVUSH VA FONEMA MUNOSABATI
2.1.Fonema-eng kichik lisoniy birlik
2.2.Nutq tovushlari haqida tushuncha
2.3.Tovush va fonemaning o'xshash va farqli jihatlari
III.BOB.
XULOSA
IV.BOB. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI