Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 91.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida fonetik jarayonlar talqini

Купить
KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA FONETIK JARAYONLAR TALQINI 3 MUNDARIJA KIRISH ………………………………………………………………….3 ASOSIY QISM . I BOB. FONETIK JARAYONLAR HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT…………………………………………………………….7 1.1. Fonetik jarayonlar haqida umumiy tushuncha……………………….8 1.2. Fonetik jarayonlarning ichki ma’noviy guruhlari…………………....9 1.3. Fonetik jarayonlar mavzusida bir qancha olimlarning olib borgan tadqiqotlari……………………………………………………………….17 II BOB. O‘ZBEK TILIDA FONETIK JARAYONLAR TALQINI … 21 2.1. So'zlashuv nutqida fonetik jarayonlarning namoyon bo'lishi va shevalarda uchraydigan fonetik o'zgarishlar……………………………...23 2.2. Matnlarda fonetik tahlil........................................................................29 XULOSA…………………………………………………………………32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………..34 4 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : Tilshunoslikda fonetika bo‘limining ahamiyati yildan yilga ortib bormoqda. Zero, har qanday til, avvalo, tovushlar orqali mavjud bo‘ladi va rivojlanadi. Tovushlar tizimini chuqur o‘rganish orqali biz tilning boshqa sathlarini — morfologik, leksik, sintaktik qatlamlarini ham to‘g‘ri tushuna olamiz. O‘zbek tilining zamonaviy rivojlanish jarayonida fonetik jarayonlarning ta'siri, ayniqsa, nutqiy madaniyat, normativ talaffuz va so‘zlashuv tili standartlarini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Hattoki O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida 24 ta modda tilga bag‘ishlangan, 7-moddasida shunday deyilgan: Davlat tili rasmiy amal qiladigan doiralarda o‘zbek adabiy tilining amaldagi ilmiy qoidalari va normalariga rioya etiladi. Davlat o‘zbek tilining boyitilishi va takomillashtirilishini ta'minlaydi,shu jumladan unga hamma e'tirof qilgan ilmiy-texnikaviy va ijtimoiy-siyosiy atamalarni joriy etish hisobiga ta'minlaydi 1 . Bugungi globallashuv davrida axborot texnologiyalari, ommaviy kommunikatsiya vositalarining kengayishi fonetik o‘zgarishlarni tezlashtirmoqda. Yangi talaffuz uslublari, xorijiy tillar ta'siri, shevalarning adabiy tilga ko‘chishi va boshqa jarayonlar fonetik hodisalarni chuqurroq o‘rganishni taqozo etadi. Bu esa fonetika bo‘limining dolzarbligini yanada oshiradi. Ayniqsa, yosh avlodning adabiy til me'yorlariga sodiqligini ta'minlash, ularning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantirishda fonetik bilimlarning o‘rni beqiyosdir. Shuning uchun ham fonetik jarayonlarning tahlili, ularning nutqdagi ifodasi va normativ tilga ta'sirini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham katta ahamiyatga egadir. Kurs ishining maqsadi : Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — fonetika bo‘limining tilshunoslikdagi o‘rnini aniqlash, uning asosiy nazariy tamoyillarini yoritish va o‘zbek tilidagi fonetik jarayonlarni chuqur tahlil 1 O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 7-moddasining uchinchi qismi 5 qilishdan iborat. Fonetik hodisalar orqali tilning ichki qonuniyatlari, o‘zgarish tendensiyalari va nutqdagi namoyon bo‘lish shakllari o‘rganiladi. Shuningdek, quyidagi maqsadlar ham ko‘zda tutilgan: · O‘zbek tilida yuz berayotgan fonetik jarayonlarning lingvistik mohiyatini aniqlash; · Normativ talaffuz va og‘zaki nutqdagi fonetik me'yorlar asoslarini tushuntirish; · Adabiy tilda va shevalarda fonetik o‘zgarishlarning namoyon bo‘lishini qiyosiy tahlil qilish; · Zamonaviy tilshunoslikda fonetikaning ahamiyatini nazariy va amaliy jihatdan asoslash; · Fonetik hodisalarning grammatik va semantik tuzilmalarga ko‘rsatadigan ta'sirini izohlash; · Fonetika bo‘limining o‘rganish natijalarini ta'lim jarayonida, til madaniyatini oshirishda, logopedik va kommunikativ faoliyatlarda qo‘llash imkoniyatlarini ko‘rsatish; · So‘zlashuv madaniyatini shakllantirishda fonetik bilimlarning ahamiyatini ochib berish. Kurs ishining vazifalari: Kurs ishining maqsadlaridan kelib chiqib, quyidagi ilmiy-amaliy vazifalarni bajarish rejalashtirilgan: Fonetika bo‘limining predmeti, ularning vazifalarini nazariy manbalar asosida o‘rganish; Tilshunoslikda fonetika bo‘limining shakllanish jarayonini, ayniqsa, o‘zbek tilshunosligida bu bo‘lim rivojining tarixiy bosqichlarini tahlil qilish; Zamonaviy fonetik tadqiqotlarning yo‘nalishlari, metodologiyasi va ularning amaliy ahamiyatini aniqlash; O‘zbek tilida uchraydigan fonetik jarayonlar — assimilyatsiya, dissimilyatsiya, metateza, eliziya, epenteza kabi hodisalarni turlari va ularning funksional xususiyatlarini tahlil qilish; 6 Urg‘u va intonatsiya kabi suprasegmental birliklarning nutqdagi roli va ahamiyatini aniqlash; Fonetika va grammatika o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish, fonetik hodisalarning grammatik va semantik sathlarga ko‘rsatadigan ta'sirini aniqlash; O‘zbek tilining shevalarida uchraydigan fonetik o‘zgarishlarni aniqlash va ularni adabiy til me'yorlari bilan solishtirish; Og‘zaki so'zlashuv nutqida fonetik jarayonlarning qanday namoyon bo‘lishini amaliy misollar asosida ko‘rsatish; Badiiy matnlar va real nutq namunalarida fonetik tahlil o‘tkazish, fonetik vositalarning kommunikativ vazifasini aniqlash; Fonetika bo‘limining o‘quv jarayonidagi va hayotdagi amaliy ahamiyatini aniqlash, taklif va tavsiyalar ishlab chiqish. O‘rganilganlik darajasi: Fonetik jarayonlar mavzusida ko‘plab olimlar tadqiqot va izlanishlar olib borishgan, ulardan ba’zilarini sanab o‘tamiz: H.Jamolxonovning Hozirgi o‘zbek adabiy tili d arsligi 2 , A.Abduazizovning O‘zbek tilining fonologiyasi va morfonologiyasi darsligi 3 , Sh.Rahmatullayevning Hozirgi o‘zbek adabiy tili darsligi 4 , M.Mirtojiyevning O‘zbek tili fonetikasi darsligi 5 , R.Sayfullayeva , B.Mengliyev , M.qurbonova va boshqalar boshchiligidagi Hozirgi o‘zbek adabiy tili o‘quv qo‘llanmasi 6 . Fonetik jarayonlar tilshunoslikda ,,tovush o‘zgarishlari’’, ,,fonetik hodisalar’’ nomlari bilan ham yuritiladi. Fonetik jarayonlar - nutq jarayonida so‘zning fonetik tuzilishida, tarkibida sodir bo‘ladigan 2 Jamolxonov H. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Darslik.1-nashri-T .: Talqin,2005. — 271-b 3 AbduazizovA. O 'zbek tilining fonologiyasi vamorfonologiyasi - Toshkent-1992 . — 222-b 4 Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o'zbek tili-T .: Universitet,2006. — 462-b 5 Mirtojiyev M. O 'zbek tili fonetikasi -T .: Fan,2013.—424-b 6 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R ., Boqiycva G .H ., Qurbonova M .M ., Yunusova Z.Q ., Abuzalova M .Q . Hozirgi o ‘zbek adabiy tili. 0 ‘quv qo‘llanma. - Т ., Fan va texnologiya, 2009. — 416-b 7 o‘zgarishlardir. Ba’zi tillarda so‘z qanday aytilsa, shunday yoziladi, bunday tillar fonetik yozuvga asoslangan tillar deyiladi. Masalan, rus, turk, ispan va italyan tillari fonetik yozuvga juda yaqin hisoblanadi. O‘zbek tilida esa so‘zlar ko‘proq talaffuzga yaqin yoziladi, ammo ayrim holatlarda (masalan, ,,q” va ,,g‘” kabi ) talaffuz biroz o‘zgarishi mumkin. Ingliz tilida esa talaffuzdan mutlaqo farqli yozilish ko‘p uchraydi, masalan, ,,apple” so‘zi ,,epl” tarzida talaffuz qilinadi. Til taraqqiyoti va rivoji ma’lum qonuniyatlar asosida yuzaga keladi. Til murakkab va ko‘p qirrali hodisa bo‘lib, undagi birliklar barcha jihatdan uzviy bog‘langan. Ushbu birliklarga aloqador qonuniyatlar ham o‘zaro bog‘liq hisoblanadi. Tildagi fonetik o‘zgarishlar ma’lum tarixiy fonetik qonuniyatlar asosida ro‘y beradi. Fonetik-fonologik o‘zgarishlar tilning ichki qonuniyatlari bilan bog‘liq hodisadir. Fonetika nafaqat til birliklarini o‘rganadi, balki ularning paydo bo‘lishi, o‘zgarishi, nutq jarayonida qanday namoyon bo‘lishi va boshqa til sathlariga (morfologiya, sintaksis, semantika) ta'sirini ham tahlil qiladi. Ayniqsa, o‘zbek tilida kuzatiladigan fonetik jarayonlarning ko‘pligi, ularning shevalarda, so‘zlashuv nutqida va yozma nutqda har xil shakllarda ifodalanishi fonetika bo‘limining doimiy tadqiqot obyektiga aylanishiga sabab bo‘lmoqda. Har qanday til tizimi, eng avvalo, uning tovush tizimi — fonetikasi bilan ifodalanadi. Tovushlar tilning asosiy elementi bo‘lib, ular orqali so‘zlar, iboralar va butun fikr ifoda etiladi. Fonetik birliklar tilshunoslikdagi eng sodda, ammo eng muhim bo‘g‘indir. Shu sababli tilshunoslik fanida fonetika alohida ilmiy yo‘nalish sifatida shakllangan va bugungi kunda o‘zining nazariy va amaliy ahamiyati bilan ajralib turadi. Bugungi tilshunoslikda fonetik jarayonlarning normativ tilga ta'siri, ularning grammatik va semantik sathlarga taalluqliligi, shuningdek, urg‘u va intonatsiya vositalarining kommunikativ ahamiyati dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, tilning zamonaviy taraqqiyot 8 bosqichida fonetik hodisalarni chuqur o‘rganish, ularni tizimli ravishda tahlil qilish va amaliy tilga tatbiq etish tilshunoslikning ustuvor yo'nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. 9 I BOB. FONETIK JARAYONLAR HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT 1.1.Fonetik jarayonlar haqida umumiy tushuncha. Fonetik o zgarishlarʻ , tovush o zgarishlari, fonetik jarayonlar — nutq ʻ jarayonida so zning fonetik tuzilishida, tarkibida sodir bo ladigan ʻ ʻ o zgarishlar. Nutq jarayonida, talaffuzda tovushlar boshqacha aytilishi, ʻ tushib qolishi, ba zan esa tovush orttirilishi, bir tovushning ikkinchisi ʼ tomonidan moslashtirilishi mumkin. Bunday fonetik o zgarishlar ʻ tovushlarning kombinator-pozitsion (lotincha, combinare — qo shmoq, ʻ birlashtirmok va positio — holat, joylashish) o zgarishlari deyiladi. ʻ Kombinator o zgarishlar yonma-yon tovushlarning o zaro ta sirlashuvi ʻ ʻ ʼ natijasida yuzaga keladi va ularga quyidagilar kiradi: akkomodatsiya (lotincha, accomodatio — moslashish) — yonma-yon turuvchi ikki tovush (unli va undosh tovush) artikulyatsiyasining qisman moslashishi, muvofiq kelishi. Mas, til oldi unlilari (a, e, i) til orqa undoshlari (q, g‘, x)ning talaffuz etilishiga muvofiqlashib, orqaga siljiydi; assimilyatsiya (k,.), dissimilyatsiya (qarang), metateza (qarang), diereza (yun. diairesis — ajralish, bo linish) — muayyan talaffuz sharoiti tufayli so z tarkibidagi ʻ ʻ tovushning tushib qolishi: pastqam>pasqam kabi. So z o zagidagi yoki ʻ ʻ unga qo shilgan qo shimchalar tarkibidagi ayrim tovushlarning ma lum ʻ ʻ ʼ fonetik qurshov yoki pozitsiya ta sirida talaffuz etilmasligi natijasida sodir ʼ bo ladigan fonetik o zgarishlarga quyidagilar kiradi: prokopa ( ʻ ʻ lotincha, : rgokore) — so z ʻ boshida unli yoki undosh tovushning tushib kolishi: yiroq>iroq, yilon> ilon kabi; sinkopa (yun. synkope — qisqartirish) — so z o rtasidagi tovushning ʻ ʻ tushib kolishi: o g il > o g lim kabi; apokopa (yun. arokore — ʻ ʻ ʻ ʻ tugallanmani qisqartirish) — so z oxiridagi unli yoki undoshning yoxud ʻ qo shma so zdagi 2-qismning tushib kolishi: baland > balan, do st > do s; ʻ ʻ ʻ ʻ kilogramm > kilo, metropoliten > metro kabi. Tovush yoki tarkibiiy 10 qismning tushib qolishiga olib keladigan sabablar qatoriga fonatsion energiyani tejash, ixchamlikka erishish kabi omillar ham kiradi. Bunda quyidagi F.o . kuzatiladi: eliziyaʻ (lotincha, elisio — siqish, siqib chiqarish) — unli bilan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi 2 so zning qo shilishi natijasida unli tovushdan birining ʻ ʻ tushib qolishi. Masalan, yoza oladi > yozoladi, ayta oladi > aytoladi; sandhi (sanskritcha sandhi — aloqa, bog lanish) — analitik shakllarning ʻ ixchamlashuvi natijasida sodir bo ladigan fonetik o zgarishlarga ishlar edi ʻ ʻ > ishlardi; aferezis (yun. aphaeresis) — oldingi so zning oxirgi tovushi ʻ ta sirida keyingi so z boshidagi tovushning tushishi: ne uchun > nechun ʼ ʻ kabi; gaplologiya, mas, tragikokomediya > tragikomediya; sinerezis (yun. syneresis) — so z o rtasida bir joyda kelgan ikki unlining biri kuchsizlanib, ʻ ʻ nutkda tushib qolishi: saodat > so: dat, maorif > mo: rif kabi va boshqa O zbek tiliga chet tillardan kirib kelgan o zlashma so zlarni turkiy ʻ ʻ ʻ so zlarning an anaviy fonetik tarkibiga moslashtirilishida ham bir qator ʻ ʼ Fonetik o zgarishlar sodir bo ladi. Bular: proteza (qarang), epenteza [yun. ʻ ʻ epenthesis — (tovush) orttirish, qo shish] — so z tarkibida aslida ʻ ʻ bo lmagan tovush, harf, bo g inning paydo bo lishi; fikr > fikir, hukm — ʻ ʻ ʻ ʻ hukum; brigadir > birgadir, traktor > tiraktir; epiteza (yun. epithesis) — so z oxirida muayyan fonetik yoki morfologik ta sir ostida shu so zda ʻ ʼ ʻ aslida bo lmagan tovushning ortishi: tank > tanka, kiosk > kioska kabi. ʻ Reduksiya (qarang!) ham nutqda muayyan fonemaning kuchsiz talaffuz qilinishi yoki tushib qolishi bilan bog liq fonetik o‘zgarishlardan biridir ʻ 7 . 1.2. Fonetik jarayonlarning ichki ma’noviy guruhlari. Fonetik o ‘ zgarish turlari: 1.Kombinator tovush o ‘ zgarishlari 2.Pozitsion tovush o ‘ zgarishlari 7 https://uz.wikipedia.org/wiki/Fonetik o‘zgarishlar 11 Fonemaning nutq oqimida turli ottenkalarda namoyon bo ‘li shi, bunday ottenkalarning yuzaga kelishida kombinator, pozitsion yoki aralash (kombinator-pozitsion) va b. omillarning ishtiroki borligi yuqorida aytib o‘tilgan edi. Fonetik hodisalar ham aslida ana shu omillar mahsuli sifatida sodir bo‘ladi. Ularning asosiy turlari quyidagilardan iborat: 1. Assimilatsiya bir xil kategoriyadagi tovushlarning (mas, undosh bilan undoshning) o‘zaro moslashuvidir. Bunday moslashuvning quyidagi turlari bor: a) progressiv assimilatsiya — oldingi tovushning keyingi tovushni o ‘ ziga moslashtirishi : ketdi > ketti ( td > tt ), ekgan > ekkan ( kg > kk ), qishloqga > qishloqqa ( qg > qq ) kabi ; b) regressiv assimilatsiya . Keyingi tovushning oldingi tovushni o ‘ ziga moslashtirishi : tuzsiz > tussiz ( zs > ss ), birta > bitta ( rt > tt ) kabi ; d) to ‘ liqassimilatsiya . Bunda kuchli va kuchsiz pozitsiyadagi tovushlar bir - biriga aynan moslashadi ( ular o ‘ rtasida neytrallashuv sodir bo ‘ ladi ): nonvoy > novvoy ( nv > vv ), terakga > terakka ( kg > kk ) kabi ; e) to ‘ liqsiz assimilatsiya . Bunda kuchli va kuchsiz pozitsiyadagi tovushlar bir - biriga qisman moslashadi : tanbur > tambur ( nb > mb ), shanba > shamba ( nb > mb ) kabi . Bu so ‘ zlarda « n » ( til - tish undoshi ) lab - lab « b » ga faqat artikulatsiya o ‘ rni jihatdan moslashgan ( lab - lab « m » ga o ' tgan ). ammo boshqa belgilari moslashmagan . Qiyos qiling : « m » — sonor , « b » — shovqinli ; « m » — yumuq fokusli burun tovushi ( nazal tovushi ), « b » — sof portlovchi kabi ; f) kontakt assimilatsiya - ketma - ket joylashgan tovushlarning o ‘ zaro moslashuvi ( q .: yuqoridagi misollar ); g) distant assimilatsiya — so ‘ z tarkibida bir - biridan uzoqroqda joylashgan tovushlarning o ‘ zaro moslashuvi : sichqon > chichqon , soch > choch kabi . O‘zbek tilida o‘zak bilan affiksdagi unlilar assimilatsiyasi ham uchraydi. Assimilatsiyaning bu turi singarmonizm (unlilar uyg‘unlashuvi) 12 deb ham nomlanadi. Bunda unlilarning uyg‘unlashuvi lab garmoniyasi va til garmoniyasi (lingval garmoniya) shaklida namoyon bo‘ladi. Masalan: keldi — «e» old qator), «i» (old qator). Bunda o‘zak va affikslar tarkibidagi har ikkala unli old qatordir (til garmoniyasi); qoldi — «o» (orqa qator), «i» (orqa qator). Bunda affiksdagi old qator «i» o‘zakdagi orqa qator «o»ga moslashgan «i» ning orqa qator ottenkasi yuzaga kelgan (bu ham til garmoniyasi hisoblanadi); lab garmoniyasi ko‘proq shevalarda uchraydi: o‘g ‘lim (adabiy tilda) — ulum (qipchoq lahjasi shevalarida), ko‘zim (adabiy tilda) — ko‘zum ( kozym: qipchoq lahjasida) Bunda o‘zak va qo‘shimchalardagi unlilarning lablanish jihatdan moslashuvi sodir bo‘ladi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida assimilatsiyaning bu turi deyarli uchramaydi. Assimilatsiyada fonemaning kombinator ottenkasi yuzaga keladi (o‘zgarish tovushlarning bir-biriga ta’siri natijasida bolganligi uchun). 2. Akkomodatsiya — turli kategoriyalardagi tovushlarning, masalan, unli bilan undoshning o‘zaro ta’siri tufayli yuzaga keladigan moslashuv. Masalan: kisht «i»ning old qator ottenkasi, u sayoz til orqa «k» undoshiga moslashgan — qish (qish: «i»ning orqa qator ottenkasi, u chuqur til orqa «q» undoshiga moslashgan). Ba’zan unli undoshga emas, aksincha, undosh unliga moslashadi. Masalan, lab-tish (labio-dental) «f» undoshi lablashgan «u» unlisi ta’sirida lab-lab «f» ga aylanishi mumkin. Qiyos qiling: faqat («f» — lab-tish), nufuz («f» — lab-lab), aft («f» — lab-tish), ufq («f» — lab- lab), saf («f» — lab-tish), tuf («f» — lab-lab) kabi. O‘zaro ta’sirda bo‘lgan tovushlarning bir-biriga nisbatan oldin yoki keyin kelishiga ko‘ra akkomodatsiya quyidagi ikki turga bo‘linadi: a) progressiv akkomodatsiya. Bunda oldingi tovush keyingi tovushga ta’sir qiladi: kulmoq so‘zida sayoz til orqa «k» undoshi orqa qator «u»ni old qator «y» ga aylantirgani kabi. Qiyos qiling: qul («u» — orqa qator unli) — kul («y» — old qator unli), qo‘l («o‘» — orqa qator «o» unlisi) — ko ‘l («o‘» - old qator «e» unlisi); b) regressiv akkomodatsiya. Bunda keyingi tovush oldingi tovushga 13 ta’sir qiladi. Masalan: to‘k so‘zida sayoz til orqa «k» undoshi orqa qator «o‘» unlisini old qator «o‘»ga aylantiradi. Assimilatsiyada bo‘lganidek, akkomodatsiyada ham fonemaning kombinator ottenkasi yuzaga keladi. 3. Dissimilatsiya — so‘z tarkibidagi bir xil (yoki o‘xshash) tovushlardan birining boshqa tovushga ko‘chishi: birorta > bironta (ror > ron), kissa > kista (ss > st) kabi. Bu hodisani assimilatsiyaning aksi deyish mumkin. Dissimilatsiya hodisasi yo‘nalishiga qarab ikki xil bo‘ladi: a) progressiv dissimilatsiya. Bunda keyingi tovush o‘zgaradi: zarur > zaril b) regressiv dissimilatsiya. Bunda oldingi tovush o‘zgaradi: maqtanmoq > maxtanmoq kabi. Tovushning o‘zgarish darajasiga ko‘ra dissimilatsiya yana ikki turga bo‘linadi: a) to ‘liq dissimilatsiya. Bunda ikkita bir xil tovushdan biri noo‘xshash tovushga aylanadi: kissa > kista (ss > st) kabi; b) to ‘liqsiz, dissimilatsiya (qisman dissimilatsiya). Bunda tovushning artikulatsion xususiyatlaridan ayrimlarigina o‘zgaradi. Masalan, uchta > ushta (ch > sh) kabi: «ch» va «t» undoshlarining ikkalasi ham portlovchi, ammo «t»ning ta’sirida «ch» sirg‘aluvchi «sh» ga o‘tgan. Tovushlar o‘rtasidagi masofaga nisbatan ham dissimilatsiya ikki xil a) kontakt dissimilatsiya. Bunda yonma-yon turgan tovushlardan biri o‘zgaradi: kissa > kista kabi; b) distant dissimilatsiya. Bunda dissimilatsiyaga uchrayotgan tovushlar bir- biridan uzoqroqda joylashgan bo'ladi. Masalan: birorta > bironta kabi. 4. Nazalizatsiya — so ‘ z tarkibidagi burun sonantlari ta ’ sirida shu sonantlar yonida qo ‘ llangan unlining rezonator ton bilan aytilishh non , nok , men , meng kabi . Bunday hollarda ham fonemaning kombinator ottenkasi (unlining ko‘rinishi) paydo boladi. I. Pozitsion omillar ta’sirida sodir bo‘ladigan hodisalar: 14 1. Reduksiya — unli fonemaning urg‘usiz bo‘g‘inda kuchsizlanishi: bilan — b:ian, biroq — b:roq kabi. Bunda «i» unlisining kuchsizlangan, qisqa (bilinar-bilinmas) talaffuz etiladigan pozitsion ottenkasi yuzaga keladi. 2. So‘z oxiridagi ochiq bo‘g‘inda tor unlilarning biroz kengayishi: bordi > borde kabi. Bunda ham tor «i» unlisining biroz kengaygan pozitsion ottenkasi yuzaga keladi. 3. Jarangli «b» va «d» undoshlarining so‘z oxirida jarangsizlanishi: maktab > maktap (b > p), savod > savot (d > t) kabi. Bunday holat jarangli j, j (dj), z urtdoshlarida ham uchraydi: massaj> massash 0 > sh), dilxiroj > dilxiroch (j > ch), sakkiz > sakkis (z > s) kabi. Yuqoridagi barcha holatlarda b, d, j, j (dj), z fonemalarining jarangsizlashgan pozitsion ottenkalari qo‘llangan. O‘zbek tilida ko‘p bo‘g‘inli so'zlarda portlovchi, jarangsiz «q» ning so‘z oxirida sirg‘aluvchi, jarangli «g‘» tarzida talaffuz qilinish hollari ham uchraydi: baliq > balig‘, o‘rtoq > o‘rtog‘, taroq > tarog‘ kabi. II. Turkiy so‘zlarning an’anaviy fonetik tarkibiga moslashish. O‘zbek tilida bunday moslashishning quyidagi turlari uchraydi: 1. Proteza — so‘z boshida tovush orttirilishi: a) ms > o ‘ris, ro‘za> o‘raza, ro‘mol> o‘ramol kabi. Ma’lumki, qadimgi turkiy tilda sonor «r» tovushi, so'z boshida qo‘llanmagan, demak, uni so‘z boshida qo‘llash ko‘nikmasi ham bo‘lmagan, bu hol boshqa tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlar boshidagi sonor «r»dan oldin bir unlining orttirilishiga olib kelgan, shu tariqa olinma so‘zning fonetik tarkibi turkiy tillar qonuniyatiga bo‘ysundirilgan; b) shkqf > ishkop, stakan > istakan kabi: turkiy tillarda so‘z yoki bo‘g‘in boshida (pozitsion omil) undoshlar o‘zaro birika olmaydi (sintagmatik omil), ayni shu qonuniyat yuqorida keltirilgan ruscha o‘zlashmalar boshida bir unlining orttirilishiga, demak, shu so‘zlarning turkiy til qonuniyatiga moslashtirilgan shaklining yaratilishiga olib kelgan. 2. Epenteza — so‘z o‘rtasida tovush orttirilishi. Bu hodisa ham asosan 15 boshqa tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlar tarkibida yuz beradi — ularning fonetik tarkibi turkiy til qonuniyatlariga moslashtiriladi (so‘z yoki bo‘g‘in boshida qatorlashib kelgan ikki undosh orasida bir unli orttiriladi: plan > pilon, klubnika > qulupnay, traktor> tiraktirkabï). Ma’lumki, turkiy so‘zlar tarkibida ikki unli ham yonma-yon qo‘llanmaydi. Bu hoi Said, oila, soat kabi arabcha o‘zlashmalarning jonli tilda Say id, oyila, sog‘at deb (ikki unli orasida bir undoshning orttirilib) talaffuz qilinishiga sabab bo‘ladi. 3. Epiteza ( austeza ) — so‘z oxirida tovush orttirilishi: bu hodisa ko‘proq so‘z oxirida qatorlashib kelgan sk, nk undoshlaridan so‘ng yuz beradi: otpusk > otpuska, kiosk > kioska, tank > tanka, blank > blanka kabi. Bunda ham pozitsion-sintagmatik omil (turkiy so‘z oxirida s k, nk undoshlari birikmasining uchramasligi) ko‘proq darajada asos bo‘lgan. III. Fonetik hodisalaming boshqa turlari: 1. Tovush tushishi . So ‘ z o ‘ zagidagi yoki unga qo ‘ shilgan qo ‘ shimchalar tarkibidagi ayrim tovushlarning ma ’ lum fonetik qurshov yoki pozitsiya ta ’ sirida talaffuz etilmasligi . Bu hodisaning quyidagi turlari bor: a) prokopa , ankopa — so ‘ z boshidagi tovushning tushib qolishi : yilon > ilon , yag ' och > ag ' och > og ‘ och , yigna > igna kabi . Bunda til o ‘ rta « y » da ovozning ustunligi , demak , uning unliga yaqinligi , o ‘ zidan keyingi unliga singib ketishi kabi omillar ta ’ siri bor . Prokopa , asosan , tarixiy jarayon mahsuli bo ‘ lib , hozirgi o ‘ zbek adabiy tilida uchramaydi ; b) sinkopa — so‘z o‘rtasidagi tovushning tushib qolishi. Bu hodisa reduksiyaning davomi sifatida ko‘proq uchraydi-o‘zak morfemaga affiks morfema qo‘shilganda, urg‘u oxirgi bo‘g‘inga ko‘chib, o‘zakdagi unli kuchsizlanadi va tushib qoladi: burun > burnim, burning, burni; o‘g‘il> o‘g‘lim, o‘g‘ling, o‘g‘li kabi. So‘z o‘rtasidagi unlining tushib qolishi ba’zan tarixiy (diaxron) planda sodir bo‘lgan bo‘lib, hozir sezilmasligi ham mumkin: olcha < olicha, kelyapti < kelayapti kabi. O‘zbek tilida undosh 16 tovushlar sinkopasi ham uchraydi: pastqam > pasqam, pastda > pasda kabi. Ularning ba’zi turlari tarixiy plandagina qaralishi mumkin: erdi > edi kabi; d) apokopa — so‘z oxiridagi tovushning yoki qo‘shma so‘z komponentining tushirib qoldirilishi: baland> balan, xursand> xursan, g‘isht > g‘ish, go‘sht > go‘sh, obro‘y > obro‘ podshoh > podsho kabi. Qo‘shma so‘z komponentining tushirib qoldirilishi asosan ruscha leksik o‘zlashmalarda uchraydi: metropoliten > metro, kilogramm > kilo, taksomotor> taksi kabi. Tovush yoki komponentning tushib qolishiga olib keladigan sabablar qatorida pozitsion (urg‘usiz bo‘g‘indagi reduksiya) va sintagmatik (yonma- yon qo‘llangan tovushlarning singishib ketishi) bilan birga fonatsion energiyani tejash, ixchamlikka erishish kabi omillar ham qatnashadi; 2. Eliziya — unli tovush bilan tugagan so‘zga unli bilan boshlangan so‘zning qo‘shilishi natijasida bir unli tovushning tushishi . Masalan, ayta oldi > aytoldi, Dili prom > Dilorom kabi. Bu hodisa unlilar singishuvining bir ko‘rinishidir. Yana qarang: sinerezis. 3. Sandxi hodisasi — analitik shakllarning ixchamlashuvi natijasida sodir bo‘ladigan fonetik o‘zgarishlar. Masalan: ishlar edi> ishlardi, borgan emish > borganmish kabi. Bu hodisa o‘z tabiatiga ko‘ra eliziyaga juda yaqin turadi. 4. Aferezis — oldingi so‘zning so‘nggi tovushi (yoki tovushlari) ta’sirida keyingi so‘z boshidagi tovushning (yoki tovushlarning) tushishi: ne uchun > nechun, mulla aka > mullaka kabi. Bu hodisa sandxining bir ko‘rinishi, xolos. 5. Gaplologiya - yasama so‘z tarkibida birin-ketin kelgan ikkita bir xil bo‘g‘indan birining tushirib qoldirilishi. Bu hodisa ham ko‘proq ixchamlashtirish, energiyani tejash asosida sodir bo'ladi. Masalan, tragikomediya < tragikokomediya. Bu so‘zning tarkibida ikkita bir xil bo‘g‘in («ko» — uchinchi bo‘g‘in va «ko» — to‘rtinchi bo‘g‘in ) birin- 17 ketin kelganligidan talaffuzda ulardan biri tushirib qoldirilgan va so‘zning ana shu ixchamlashtirilgan shakli adabiy til uchun me’yorbo'lib qolgan. Bunday hodisa mineralogiya < mineralologiya, morfonologiya < morfofonologiya so‘zlarida ham kuzatiladi. 6. Tovushlarning o‘rin alnashinuvi (metateza). Bu hodisa ko‘proq jonli so‘zlashuvga, ayniqsa, shevalarga xos bo‘lib, adabiy tilda kam uchraydi: tuproq > turpoq (Toshkent shevasida), daryo> dayro (qipchoq lahjasi shevalarida), to‘g‘ramoq > to‘rg‘amoq (ayrim shevalarda) kabi. O‘rin almashinuviga uchragan tovushlar so‘z tarkibida bir-biriga yaqin yoki uzoq joylashgan bo‘lishi mumkin, shunga ko‘ra metatezaning ikki turi farqlanadi: a) kontakt metateza — yonma-yon joylashgan tovushlarning o‘rin almashinuvi: tuproq > turpoq (pr > rp), ahvol > avhol (hv > vh) kabi; b) distant metateza — bir-biridan uzoqroqda joylashgan tovushlarning o‘rin almashinuvi: aylanayin > aynalayin (bunda ikkinchi bo‘g‘in boshidagi «1» bilan uchinchi bo‘g‘in boshidagi «n» tovushlari orasida «a» unlisi bor). Tarkibida metateza hodisasi yuz bergan ayrim so‘zlar hozirgi adabiy tilda me’yor darajasiga ko‘tarilgan: yog‘mir (etimologik shakli) > yomg‘ir (hozirgi adabiy tildagi shakli) kabi. 7. Geminatsiya - ikkita bir xil undoshning so‘z tarkibida qavatlanishi: muddat, izzat kabi. Bunday qavatlanish ma’lum uslubiy maqsadlarda yuzaga keltirilishi ham mumkin: Masalan, maza (bitta «z», bunda uslubiy bo‘yoq yo‘q.) — mazza (ikkita «z», So‘zning bu shaklida ma’no kuchaytirilgan). Yana qiyos qiling: yashamagur> yashshamagur, uchalasi > uchchalasi, rosa > rossa , juda > judda kabi. Geminatsiya hodisasi so‘z yasalishida ham uchraydi: achimoq (fe’l) — achchiq (sifat), isimoq (fe’l) — issiq (sifat), qotmoq (fe’l) - qattiq (sifat) kabi. Sifatlarning kuchaytiruv (intensiv) formalarida ham geminatsiya hodisasi uchraydi: oq > oppoq, sog‘> soppa- sog‘ kabi. 18 Degeminatsiya — so‘z tarkibidagi geminatsiyaning yo‘qolishi: men+ning > mening, sizni > sizzi > sizi; qayyer > qayer kabi. 8. Sinerezis — so‘z tarkibida yondosh bo‘lgan ikki unlining diftonglashuvi - bir cho‘ziq unli holiga kelishi: mutolaa > mutola: matbaa > matba: saodat > so:dat kabi. Bu hodisa ikki unli orasidagi undoshning tushib qolishi hisobiga yuz berishi ham mumkin: zahar > za:r, shahar > sha`.r kabi. 9. Spirantizatsiya — ayrim portlovchi undoshlarning ikki unli orasida (intervokal pozitsiyada) sirg‘aluvchi undoshga o‘tishi: bora ber> boraver (b > v), kabob > kavob (b > v), po‘stloq > po‘stlog‘i (q > g‘), taroq > tarog (q > g‘) kabi. Bu hodisada pozitsion omil (intervokal holat) bilan birga kombinator omil (unlilarning undoshga ta’siri) ham ishtirok etgan 8 . 1.3. Fonetik jarayonlar mavzusida bir qancha olimlarning olib borgan tadqiqotlari. Fonetik jarayon Fonema nutqda voqelanar ekan, uning varianti nutqiy sharoit (yonma- yon kelgan tovushlar yoki qo‘shimchalar ta’siriga uchrashi) tufayli turlicha namoyon bo'ladi. Natijada, tovush so‘z mohiyatida bo‘lmagan xossalarga ega bo‘ladi. Ayrim tovush yondosh tovushga moslashadi, ayrimida o‘zgarish kuchayib, boshqa tovushga almashib ketadi. Nutqda sodir bo‘ladigan o‘zgarish tovushning kombinator-pozitsion o‘zgarishi deyiladi. Quyida uning turlari haqida so‘z boradi. Singarmonizm. Unli va undoshning o‘zgarishi farqlanadi. Unlining nutq jarayonida o‘zgarishi singarmonizm deyiladi. Singarmonizm unlilarning moslashishi, uyg‘unligi demakdir. U asosan turkiy tillarga xos. Singarmonizmning ikki asosiy ko‘rinishi mavjud: a) til garmoniyasi; b) lab garmoniyasi. 8 Jamolxonov H. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Darslik.T .: Talqin,2005. — B-72 19 Til garmoniyasida unli tovush yumshoqlik yoki qattiqlik, til oldlik yoki til orqalik jihatdan bir-biriga moslashadi. Singarmonizmning til garmoniyasi qonuniyatiga ko‘ra so‘zning boshida til oldi unlisi kelsa, so‘z o‘rtasi va oxirida ham til oldi unlisi keladi. Boshqacha aytganda, so‘zning boshida undoshning artikulyatsion o‘rniga bog‘liq ravishda unli tovushda yuz bergan o‘zgarish so‘zning keyingi bo‘g‘inlaridagi unlida ham yuz beradi. Bu hol so‘zning talaffuzida artikulyatsion qulaylikka olit. keladi. Masalan, (qalam) so‘zidagi (q) undoshi chuqur til orqa undoshi bo‘lganligi bois, birinchi bo‘g‘in da (a) unlisi ham til orqalik xususiyatiga ega bo‘ladi. Buning natijasida esa keyingi bo‘g‘indan (a) tovushi ham til orqa unlisi sifatida namoyon bo‘ladi. Demak, birinchi (a) unlisi (q) undoshiga, keyingi bo‘g‘in dagi (a) esa oldingi bo‘g‘in dagi (a) unlisiga moslashadi. Lab garmoniyasida unlining moslashishi. ikki tomonlama bo‘ladi. Bunda unli ham til oldi - til orqalik jihatidan, ham lablanganlik- lablanmaganlik jihatidan o‘zaro va undoshlarga moslashadi. Bunga ko‘ra, so‘z boshidagi unli lablangan til oldi unlisi bo‘lsa, so‘z oxirida ham lablangan til oldi unlisi keladi. So‘z boshidagi unli lablangan til orqa unlisi bo‘lsa, so‘z oxiridagi unli ham lablangan til orqa unlisi bo'ladi. Masalan, (boshqird), (sog‘in), ( bo‘g‘in ) so‘zidagi kabi. Assimilatsiya. Nutq tovushi qator kelganda ba'zan bir-biriga ta'sir qilib, biri ikkinchisini o‘ziga moslashtiradi. Bunday hodisa assimilatsiya deyiladi. Assimilatsiya ikki xil bo‘ladi: progressiv va regressiv assimilatsiya. Agar oldingi tovush keyingi tovushni o‘ziga o‘xshatsa, moslashtirsa, progressiv assimilatsiya yuz beradi: ket-diketti, ayt-di-aytti, ot-dan-ottan, yurak-ga-yurakka. Keyingi tovush oldingi tovushga ta'sir qilib, uni o‘ziga o‘xshatsa, moslashtirsa, regressiv assimilatsiya yuz beradi: yigit-chayigichcha, bir-bitta, uch-so‘m-usso‘m. Regressiv assimilatsiya, odatda, progressiv assimilatsiyaga nisbatan nutqda kamroq uchraydi. Chunki assimilatsiyaning bu turida keyingi tovush oldingi tovushni o‘ziga moslashtiradi. Demak, talaffuz jarayoni 20 boshlanmasdan burun so‘zning talaffuz texnologiyasi haqidagi tasavvur ham hosh bo‘lmog‘i lozim. Assimilatsiya to‘liq va qisman bo‘lishi mumkin. To‘liq assimilatsiyada bir tovush ikkinchi tovushga aynan moslashadi va to‘lig‘icha uning tusiga kiradi. Yuqorida keltirilgan so‘zning hammasi to‘liq assimilatsiyaga misol bo‘ladi. Qisman assimilatsiyada nutq tovushidan biri ikkinchisini biron tomondan qisman o‘xshatadi (moslashtiradi): Osh-ga-oshka, ishga-ishka, so‘zlarida jo‘nalish kelishigidagi (g) tovushi oldingi (sh) tovushining ta'sirida (k) tovushiga aylanmoqda. Bu so‘zda qisman assimilatsiya yuzaga kelmoqda, ya'ni (g) jarangli tovushi o‘zidan oldingi (sh) tovushiga faqat bir tomonlama - jarangsizlanish tomonidan o‘xshamoqda, xolos, lekin to‘liq uning tusiga kirgan emas. [Uchta] leksemasining (ushta), [pochta] leksemasining (poshta) deb talaffuz qilinishi ham shu hodisaga misol bo‘la oladi. Dissimilyatsiya. Og‘zaki nutqda tovushlar doimo bir-biriga o‘xshayvermasdan, ba'zan uning aksi bo‘ladi. Ayrim paytda talaffuzda ikki o‘xshash tovush bir joyda yoki bir so‘zda kelgan vaqtda biri noo‘xshash tovushga aylanib ham qoladi. Bunday hodisa dissimilyatsiya kabi progressiv va regressiv bo‘ladi. Keyingi tovush noo‘xshash tovushga aylansa, progressiv dissimilyatsiya: zarar-zaral, zarur-zaril, birorta-bironta, muyassar muyastar, kissa-kista kabi. Oldingi tovush o‘zgarsa,· regressiv dissimilyatsiya yuz beradi: koridor-kalidor, ittifoq-intifoq kabi yuz beradi. Dissimilyatsiya hodisasi oz uchraydi. Hatto assimilatsiyaning regressiv turiga nisbatan ham kam yuz beradi. Metateza – og‘zaki nutqda ba'zan yonma-yon kelgan undosh tovushlarning o‘rni almashishi mumkin. Bunday jarayon metateza deyiladi: r-y: daryo-dayro: m-g‘: yomg‘ir-yog‘mir, b-r: tebratmoq-terbatmoq: m-I: yamlamoq-yalmamoq: h-v: ahvol-avhol: p-r: tuproq-turpoq, r-g: 21 O‘rganmoq-o‘granmoq: g‘-r: to‘g‘ramoq-to‘rg‘amoq, n-m: aylanmoq- aynalmoq va boshqalar. Proteza – so‘z boshida bitta unlining orttirilishi proteza hodisasi sanaladi. Odatda, aksariyat sonor r tovushidan oldin 0 ( va o ( unlilari orttiriladi: ro (mol-o (ramol, ro (za-o (raza, rayhon-o (rahon, rozi-o(rozi, rais-o(rais, rang-o(rang, ro‘zg(or-o(razgor) kabi. Ayrim holatda so‘z boshida sirg‘aluvchi va portlovchi ikki undosh qator kelganda i unlisi orttirilishi mumkin: shkaf-ishkaf, spravka-ispravka, stol-istol, stul-istul, shtraf-ishtaraj, stansiya-istansa. Epenteza – so‘z boshida, o‘rtasida va oxirida ikki undosh qator kelganda, ular orasida (i), ba'zan (u) va (a) unlisi orttiriladi: fikr-fikir, hukm-hukum, doklad-dakalad, klass- kilass. Epiteza – so‘z oxirida bir o‘rinda kelgan ikki undoshdan so‘ng (a) tovushining qo‘shilish hodisasi: disk-diska, bank-banka, tanktanka, kios- kioska, otpusk-otpuska kabi. Prokopa - bunda so‘z boshida ba'zan unli yoki undosh tovush tushib qoladi : yiroq-iroq, yigna-igna, yig‘ach- ag‘ach, yirik-irik, yuzuk. Sinkopa - hodisasiga binoan so‘z o‘rtasidagi va oxiridagi keng unli tor unli kabi talaffuz qilinadi va ayrim holatda tushib qoladi: valochka- valichka, traktor-traktir, avtor-avtir, direktor-direktir, generator-generatir kabi. Apakopa – so‘z o‘zagidagi oxirgi unli yoki undoshning tushishi hodisasidir: do‘st-do‘s, xursand-xursan, gazeta-gazit, smena-smen va hokazo. Sinerezis - hodisasiga ko‘ra so‘z o‘rtasida bir joyda kelgan ikki unlining biri kuchsizlanadi va nutqda tushib qoladi. Ikkinchi unli fonema esa cho‘ziq talaffuz etiladi: maorif- mo:rif, saodat-so:dat, qiroat-qiro:t, jamoat-jamo:t. Bu hodisa asl o‘zbekcha so‘zlarga xos emas. Reduksiya – so‘zning birinchi bo‘g‘in ida biror unlining, odatda, tor unlining kuchsizlanib talaffuz qilinishidir. Masalan, bir, bil so‘zlari bir 22 bo‘g‘in li bo‘lganligi va urg‘u shu so‘zdagi (l) unlisiga tushganligi tufayli bu so‘zlardagi (l) unlisi me'yordagidek talaffuz qilinadi va eshitiladi. Lekin shu so‘zlarning oxiriga ikkinchi bir bo‘g‘in qo‘shilishi bilan, urg‘u ham ikkinchi bo‘g‘in ga ko‘chadi. Natijada, birinchi bo‘g‘in dagi (l) unlisi kuchsizlanadi va eshitilar-eshitilmas holda sust talaffuz qilinadi: (bi/ak), (ti/ak), (biroq). Birinchi bo‘g‘in dagi urg‘uning ana shunday kuchsizlanib talaffuz qilinishi reduksiya hodisasiga misol bo‘la oladi (reduksiya so‘zining lug‘aviy ma'nosi «kuchsizlanish., «orqaga qaytish., «pastga tushish, demakdir). Reduksiyaga quyidagi so‘zlarning birinchi bo‘g‘in ida kelgan (l)ning kuchsizlanib talaffuz qilinishi ham misol bo‘la oladi: (pishiq), (shira), (pishak), (qiliq) , (ichak) kabi. Reduktsiyaning ikkinchi bo‘g‘in da kelishi ham uchrab turadi. Bu hodisa so‘zga uchinchi bo‘g‘in qo‘shilganda sodir bo‘ladi - ikkinchi bo‘g‘in dagi unli tamoman kuchsizlanib, tushib qoladi. Masalan, burun-burni, bo‘yin-bo‘yni, egin- egni, keyin- keyni singari. Eliziya - unli bilan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi ikki so‘zning qo‘shilishi natijasida unli tovushdan birining tushib qolish hodisasi. Bunda bir necha holat kuzatiladi: a) birinchi so‘z oxiridagi unli tushib qoladi: yoza olad; - yozoladi, bora oladi - boroladi, qora ot - qorot b) unli bilan boshlanuvchi ikkinchi so‘zning bosh unlisi tushib qoladi: borar ekan - borarkan, borar emish-borarmish, yozgan ekan - yozgankan kabi: d) Abdusalom so‘zining Absalom, Abdujabbor so‘zining Abjabbor, olib kel so‘zining opke tarzida talaffuz qilinishi natijasida bir unli va bir undoshning tushib qolishi ham eliziyaning yuqori, murakkablashgan ko‘rinishi hisoblanadi. Bunday holda so‘zlarning qisqargan shakli hosil bo‘ladi 9 . 9 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R ., Boqiycva G .H ., Qurbonova M .M ., Yunusova Z.Q ., Abuzalova M .Q . Hozirgi o ‘zbek adabiy tili. 0 ‘quv qo‘llanma. - Т .: Fan va texnologiya, 2009. — B - 65 . 23 II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA FONETIK JARAYONLAR TALQINI Fonetika — so‘zning ma'noli qismlani haqidagi ta'limot. So‘zning ma'noli qismlari fonetika deyiladi. Masalan, ishchilarimiz so‘zi ish-, -chi, - lar, -imiz qismlaridan iborat. Bulardan har biri so‘z doirasida o‘ziga xos ma'no bilan qatnashadi. Ishchilarimiz so‘zining ma'noli qismlarga bo‘linishdagi oxirgi chegara shu. Bu qismlar yana bo‘linadigan bo‘lsa, uning ma'nosi yo‘qoladi. Demak, fonetika so‘zning bo‘linmas eng kichik ma'noli qismidir. Tilshunos olim Shavkat Raxmatullaevning ta'kidlashicha, morfema til qurilishining leksemadan keyingi asosiy birlik bo‘lib, leksemadan farqli holda grammatik ma'no ifodalashga xizmat qiladi (yunoncha morphe - (shakl). Leksema ham, morfema ham til birligi (lisoniy birlik) sifatida qismga teng. Leksema o‘z turkumi nuqtayi nazaridan grammatik tavsif olganidan keyin-gina butun holatiga o‘tadi va nutqqa chiqadi. Fonetika ham odatda o‘zi mansub turkum leksemasiga qo‘shilgan holda nutqqa chiqadi. Leksema - yetakchi birlik, morfema qo‘shiladigan birlik, morfema - leksemaga qo‘shiladigan birlik (Shu xususiyatini nazarda tutib morfema qo‘shimcha deb nomlanadi.) Fonetika ham leksema kabi mavhum birlik: miyaning til xotirasi qismida ramz 24 sifatida aks etgan bo‘ladi va shu holatida lisoniy birlik deyiladi. Lisoniy birlik sifatida morfema ifoda jihatining va mazmun jihatining bir butunligidan iborat. Masalan, keldim birligining oxiridagi -m qismi morfemaga teng; uning ifoda jihati bo‘lib m fonemasi xizmat qiladi; mazmun jihati esa (I shaxs birlikka nisbat berish( ma'nosidan iborat.) Fonetikaning mazmun jihati deb u ifodalaydigan grammatik ma'noga aytiladi. Fonetikaning mazmun jihati leksemaning mazmun jihatidan soddaroq: leksema voqelikning nomi bo‘lib, nominativ vazifa ham bajaradi, morfemada esa nomlash vazifasi yo‘q, faqat signifikativ vazifa bajaradi: grammatik ma‘no ifodalaydi. Fonetikaning lisoniy birlik holatidagi ramzida uning ifoda jihati va unga xos belgi-xususiyatlar haqida, shuningdek, mazmun jihati va unga xos belgi-xususiyatlar haqida axborat mavjud. Fonetika bo‘limida ana shu axborat mujassamlashgan ramzdan nusxa olib amalga oshiriladi; morfemaning ana shunday jarayon natijasida moddiy birlik sifatida namoyon bo‘ladigan vakili morf deb nomlanib, nutqiy birlik deyiladi. Demak, morfemaning til xotirasi qismidagi lisoniy birlik holatini va talaffuz birligi sifatidagi nutqiy birlik holatini farqlash kerak. Xullas, leksema bilan morfema orasida juz'iy o‘xshashlik mavjud: har ikkisida ifoda jihati bo‘lib fonema xizmat qiladi, har ikkisi lisoniy birlik sifatida qismga teng. Boshqa muhim belgi-xususiyatlari bilan leksema va morfema o‘zaro jiddiy farqlanadi. Morfemani yagona til birligi deb, leksemani morfemaning bir turi deb talqin etish noto‘g‘ri. Agar shunday noto‘g‘ri fikrga qo‘shilsak, til qurilishining lug‘at bosqichi o‘z mustaqil birligiga ega emas degan fikrga tarafdor bo‘lamiz. Bunday fikr til qurilishining bosqichlarini tizim sifatida o‘rganishga zid. Leksema - til qurilishining lug‘at bosqichiga mansub birlik, morfema - til qurilishining morfemalar bosqichiga mansub birlik; leksema - leksik birlik, morfema - grammatik birlik. Morfema - grammatik ma'no ifodalashga xizmat qiladigan eng kichik til birligi. Adabiyotlarda morfemaga tildan (anig‘i - lisondan) kelib chiqib va nutqdan kelib chiqib ta'rif beriladi. Birinchi tur 25 yondashuvda "Morfema - tilning eng kichik ma'noli birligi ... " deyiladi. Bunda morfemaga til qurilishini tarkib toptiruvchi birlik deb qaraladi, lekin misol sifatida so‘z (suvchi) keltirilib, bu so‘z suv lug‘aviy morfemasiga va -chi qo‘shimcha (umumlashma, affiksal, grammatik) morfemaga ajralishi ta‘kidlanadi,demak,ikkinchi tur yondashuvga — “fonetika - so‘z tarkibida ajratiladigan qism” degan fikrga, ya’ni morfemani nutqdan kelib chiqib baholashga qaytiladi. Fonetikani "so‘zning eng kichik ma'noli qismi" deb nutqdan kelib chiqib ta'riflashdan ko‘ra "tilning eng kichik ma'noli birligi" deb ta'riflash to‘g‘riroq; lekin "eng kichik ma'noli birlik" deb leksik birlikni ham qamrab olish noto‘g‘ri. 2.1. So‘zlashuv nutqida fonetik jarayonlarning namoyon bo‘lishi va shevalarda uchraydigan fonetik o‘zgarishlar. So‘zlashuv nutqi inson faoliyatida muhim kommunikativ vosita bo‘lib, kundalik hayotda eng ko‘p ishlatiladigan til shaklidir. Bu til shakli insonlar o‘rtasidagi bevosita muloqotda, his-tuyg‘ular, fikrlar, buyruq va iltimoslarning ifodalanishida asosiy rol o‘ynaydi. Shu bois so‘zlashuv nutqi doimo o‘zgaruvchan, dinamik, emotsional va har xil kontekstga moslanuvchi ko‘rinishdir. Aynan shu harakatchanlik tufayli unda fonetik jarayonlar o‘zining eng faol holatda namoyon bo ladi. So‘zlashuvʻ nutqining asosiy fonetik xususiyatlaridan biri bu talaffuzdagi tejamkorlik, ya'ni so‘z va tovushlarni soddalashtirishga intilishdir. Bu esa inson miyasining energetik tejamkorlik prinsipiga asoslanadi: inson iloji boricha kamroq harakat va kuch bilan ko‘proq ma lumot yetkazishga urinadi. Bu ʼ holat o zbek tilining og‘zaki shaklida eliziya, assimilyatsiya, reduksiya, ʻ metateza, disimilyatsiya kabi jarayonlarning kuchayishiga olib keladi. Har bir fonetik hodisa, o‘z navbatida, so‘zlashuvning tezligi, emotsionalligi, ijtimoiy holatlar va shaxslararo muloqotning o‘ziga xosligiga bog‘liq holda turlicha shakllarda yuzaga chiqadi. So‘zlashuvda eng ko‘p uchraydigan hodisalardan biri bu 26 tovushlarning tushishi, ya'ni eliziyadir. Tovush tushishi orqali so‘zlar yanada soddalashadi va talaffuz osonlashadi. Masalan, "kelayapti" so‘zi kundalik og‘zaki nutqda "kelyapti" shakliga o‘tadi, "nima qilyapsiz" esa "nma qlapsiz" ko‘rinishida eshitiladi. Bunday o‘zgarishlar nutq tezligi ortganda, aytilayotgan so‘zlar bir-biriga yaqinlashganda va muloqot norasmiy tus olganda yanada ko‘p uchraydi. Eliziya natijasida ayrim tovushlar butunlay yo‘qoladi, ayrimlari esa qisqaradi, bu esa so‘z tuzilmasida sezilarli o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Boshqa keng tarqalgan fonetik hodisa bu assimilyatsiya bo‘lib, bu holatda qo‘shni tovushlar bir-birining ta'sirida o‘zgaradi. Masalan, "men ketdim" degan gap og‘zaki nutqda "men kettim" shaklida aytiladi. Bu yerda "n" tovushi "k" tovushiga assimilyatsiyalanib, talaffuzga moslashadi. Assimilyatsiya orqali talaffuz muvofiqlashadi va artikulyatsion jihatdan qulaylik hosil qiladi. Bu hodisa ayniqsa tez gapirilayotgan nutqda aniq namoyon bo‘ladi. Reduksiya ham so‘zlashuv nutqiga xos bo‘lgan fonetik hodisalardan biridir. Unda unli tovushlar zaiflashadi, qisqaradi yoki butunlay yo‘qoladi. Masalan, "bo‘ladi" so‘zi "bladi" shakliga o‘tadi. Bu holat o‘zbek tilida ayniqsa zaif bo‘g‘inlarda yaqqol seziladi. Reduksiya hodisasi o‘zbek so‘zlashuv nutqida rus tilidagidek kuchli tizimga ega bo‘lmasa-da, shahar shevalarida, ayniqsa Toshkent va Farg‘ona vohasida tez-tez uchrab turadi. Talaffuzda bu holat so‘zlardagi mazmunni saqlagan holda fonetik yukni kamaytirishga xizmat qiladi. So‘zlashuv nutqining muhim belgilardan yana biri bu emotsionallikdir. Emotsionallik orqali insonlar o‘z kayfiyati, munosabati yoki fikrlariga urg‘u beradi. Shu sababli intonatsiya va urg‘u so‘zlashuvda o‘ta muhim ahamiyatga ega. Bir xil so‘z turlicha intonatsiyada aytilsa, har xil ma'no kasb etadi. Masalan, "keldi" so‘zi oddiy ohangda xabar, savol ohangida "Keldi?", hayrat intonatsiyasida esa "Keldi ?! " kabi turlicha ma'nolarga ega bo‘ladi. Intonatsiya muloqotda faqat grammatik ma'noni emas, balki ruhiy, hissiy holatni ham yetkazadi. Shu bois og‘zaki muloqotda nutqning fonetik tomoni yozma shaklga 27 nisbatan ko‘proq ahamiyatga ega. So‘zlashuv tilida fonetik qisqartmalar ham keng tarqalgan. Ko‘p ishlatiladigan iboralar tabiiy ravishda qisqaradi. Masalan, "qalay bo‘lyapti?" iborasi "qalayapti?" shaklida ishlatiladi, "qayerga boraylik?" esa "qayrga borlik?" ko‘rinishiga o‘tadi. Bunday qisqarishlar hamma uchun tushunarli bo‘lgan fonetik shakllar orqali talaffuzni qulaylashtiradi va nutqni tezlashtiradi. Ushbu hodisalar ayniqsa yoshlar tilida, og‘zaki suhbatlarda va norasmiy muloqotda ancha faol kuzatiladi. Hududiy va ijtimoiy tafovutlar ham so‘zlashuv fonetikasi ko rinishigaʻ ta sir etadi. Masalan, Toshkent yoki Farg‘ona shevalarida talaffuz soddaligi ʼ va qisqartirishlar ko‘p bo‘lsa, Buxoro yoki Samarqand shevalarida forscha ohang, cho‘zilgan unli tovushlar ustunlik qiladi. Surxondaryo yoki Qoraqalpog‘iston hududlarida esa qozoq-qirg‘iz tiliga yaqin bo‘lgan fonetik unsurlar kuzatiladi. Shuningdek, ayollar va erkaklar, yoshlar va keksalar nutqida ham fonetik tafovutlar mavjud bo‘lib, bu tilshunoslikda sotsiolingvistik omil sifatida o‘rganiladi. Har bir guruhning talaffuzi ijtimoiy mavqe, til tajribasi va madaniyat bilan bog‘liq holda shakllanadi. So‘zlashuv nutqida yuz beradigan fonetik o‘zgarishlar ba'zan adabiy tilda ham o‘z aksini topadi, ayniqsa badiiy asarlarda obraz yaratishda so‘zlashuv shakllaridan foydalaniladi. Dialoglar, personajlar tilida jonli, og‘zaki talaffuzga xos shakllar yoziladi. Bu esa asar jonli va ishonchli chiqishiga xizmat qiladi. Masalan, Abdulla Qodiriy yoki Oybekning nasriy asarlarida qahramonlarning nutqi real hayotiy talaffuzga moslab berilgan bo‘ladi. Bu jihatlar fonetik hodisalaming nafaqat lingvistik, balki estetik va madaniy ahamiyatini ham ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, so‘zlashuv nutqidagi fonetik jarayonlar tilning tabiiy rivojlanishining ajralmas qismidir. Ular og‘zaki muloqotda talaffuzni qulaylashtiradi, sur'atni oshiradi, hissiy holatni ifoda etadi va nutqning samimiyligini ta'minlaydi. Bu hodisalarni chuqur o‘rganish tilshunoslik, ayniqsa fonetika fanining amaliy jihatlarini 28 boyitadi, tilni o‘rganish va o‘qitish jarayoniga metodik asos yaratadi. Shu bilan birga, bunday fonetik hodisalarning ijtimoiy, madaniy va tarixiy ildizlarini o‘rganish orqali tilning hayotiyligiga, xalq ichidagi shakllanish jarayonlariga chuqurroq nazar tashlash mumkin bo‘ladi. O‘zbek tilining boy va qadimiy fonetik tizimi turli hududiy shevalar orqali yanada rang-baranglik kasb etadi. Shevalarda kuzatiladigan fonetik o‘zgarishlar adabiy til bilan qiyoslanganda, turli tafovutlar va evolyutsion jarayonlarning aksidir. Bu o‘zgarishlar nafaqat fonetik darajada, balki morfologik, leksik va sintaktik darajalarda ham o‘z aksini topadi. Biroq aynan fonetik tafovutlar shevalarning birlamchi ajratkichidir. 1. Fonetik tafovutlarning sabablari Shevalarda fonetik o‘zgarishlarning shakllanishiga bir nechta omillar sabab Bo‘ladi: · Geografik omillar - yaqin yoki uzoq hududlar o‘rtasidagi aloqaning cheklanganligi; . Etnik va tarixiy ta'sirlar - boshqa tillar (fors, rus, tojik, qozoq, qirg‘iz va boshqalar) ta'siri; · Ijtimoiy-iqtisodiy omillar - urbanizatsiya darajasi, savodxonlik, madaniy aloqalar; · Mahalliy talaffuz odatlari - urf-odat va xalq og‘zaki ijodi vositalarining ta siri.ʼ Bu omillar natijasida O‘zbekistonda turli hududlarga xos fonetik tafovutlar yuzaga kelgan. Shevalarning fonetik tizimi o‘zaro o‘xshashlikka ega bo‘lishiga qaramasdan, har birining o‘ziga xos jihatlari mavjud. 2. Shevalardagi asosiy fonetik o‘zgarishlar turlari: a) Unli tovushlardagi o‘zgarishlar Unli tovushlar o‘zgarishi eng ko‘p uchraydigan fonetik hodisalardan biridir. Misollar: · O‘ va u tovushlarining almashuvi: 29 Andijon shevasida "'yo‘l"' so‘zi "yul" tarzida aytiladi. Namangan shevasida "'do st" so zi "'dust" deb talaffuz qilinadi.ʻ ʻ · I va e tovushlarining o‘zaro almashtirilishi: Toshkent shevasida "bilaman" o‘rniga "beleman" deyiladi. Samarqand shevasida "keladi" so‘zi "kiladi" shaklida ishlatiladi. · Unlilarning cho‘zilishi yoki qisqarishi: Qashqadaryo shevasida "bormayapman" o‘rniga "bormaptman" kabi qisqartirishlar mavjud. b) Undosh tovushlardagi o‘zgarishlar Undoshlar darajasida quyidagi o‘zgarishlar kuzatiladi: · Affrikatlar (ch, sh) ning soddalashtirilishi: Farg‘ona shevasida "kichkina" so‘zi "kisqina" deb aytiladi. · Undosh tovushlarning tushib qolishi: "Ishlamayman" - "ishlameman" tarzida qisqartiriladi (urg‘u nutq tezligiga bog liq). ʻ · Undoshlarning almashuvi: "Ko‘rdim" - "go‘rdim" (ayrim Surxondaryo shevalarida). c) Bo‘g‘in sonidagi o‘zgarishlar Shevalarda bo‘g‘inlar sonining kamayishi yoki ko‘payishi ham uchrab turadi: . "Boraylik" - "borilik" · "O‘qiyapti" - "uqyatti" . "Keladi" - "kladi" Bu kabi o‘zgarishlar og‘zaki nutqni soddalashtirish va talaffuzni tezlashtirish ehtiyoji bilan bog‘liq. 3. Shevalardagi fonetik jarayonlarning tasnifi Shevalarda fonetik jarayonlar quyidagicha tasniflanadi: Jarayon turi Tavsifi Misollar Assimilyatsiya Qo‘shni tovushlarning o‘zaro "Ko‘rmagan" "ko‘rmagam" 30 ta’siri Eliziya Tovushning tushib qolishi "Bo‘lmaydi" - "bo‘maydi" Metateza Tovushlarning joy almashtirish "Daryo" - "dayro" Disimilyatsiya O‘xshash tovushlarning farqlanishi "Maqtanmoq" -"maxtanmoq" 4. Dialektologik asoslar O‘zbek tilining fonetik shevalarini o‘rganishda dialektologiya fani katta ahamiyatga ega. Bu fan orqali: · Shevalar orasidagi fonetik tafovutlar xaritasi tuziladi; · Adabiy til me'yorlaridan og‘ishlar aniqlanadi; · Fonetik o‘zgarishlarning tarixiy ildizlari tahlil qilinadi. 5. Shevalardagi fonetik tafovutlarning adabiy tilga ta'siri Shevalarda mavjud fonetik xususiyatlar ba'zan adabiy tilga ham kirib keladi. Ayniqsa, badiiy adabiyotda qahramonlar so‘zlari orqali shevaga oid fonetik xususiyatlar ifodalanadi: "Qayoqka borasiz, aka?" - deyishi mumkin shevada, adabiy tilda esa: “Qayerga borasiz, aka?” Bunday misollar adabiy asarlarda obrazli ifoda, tabiatga yaqinlik, milliy ruhni kuchaytirish uchun ishlatiladi.Shevalarda uchraydigan fonetik o‘zgarishlar o‘zbek tilining tarixiy, madaniy va ijtimoiy rivojlanishidan dalolat beradi. Ular orqali tilning mintaqaviy xususiyatlari, xalq og‘zaki ijodiyoti va urf-odatlari aks etadi. Fonetik tafovutlarni chuqur o‘rganish, ularning adabiy tilga ta'sirini aniqlash va umumlashgan me'yoriy tizim yaratish tilshunoslikdagi muhim yo‘nalishlardan biridir. Bu esa oz navbatida o‘zbek adabiy tili me'yorlarini mustahkamlash, shevalarni qadrlash va ularni ilmiy jihatdan tahlil qilish imkonini beradi. 2.2. Matnlarda fonetik tahlil Tilning estetik va amaliy kuchi uning matnlardagi ifoda shakllarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Fonetika bo‘limining eng muhim tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bu yozma va og‘zaki matnlar asosida til tovush 31 tizimini o‘rganish, ya'ni fonetik tahlilni amalga oshirishdir. Matnlarda fonetik tahlil nafaqat tovushlarning talaffuzi yoki fonologik o‘zgarishlarini organishga xizmat qiladi, balki muallifning uslubiy niyati, til vositalarining badiiy yuklamasi, obraz yaratishdagi fonetik rang-baranglik va tinglovchiga ta'sir kuchini ham ochib beradi. Adabiy matnlarda fonetik vositalar muallif tomonidan ongli ravishda tanlanadi. Muayyan tovushlar takrorlanishi, urg‘u bilan ajratilgan so‘zlar, ohangdagi pasayish- yuksalishlar, pauzalar, qotishmalar, onomatopoeik shakllar yoki sheva unsurlarining ishlatilishi bularning barchasi muallifning estetik maqsadiga xizmat qiladi. Ayniqsa badiiy asarlarning dialoglar qismida yoki personaj nutqlarida og‘zaki talaffuzga yaqinlik, jonlilik, tabiiylik fonetik usullar orqali yaratiladi. Fonetik tahlil esa ushbu usullarni ilmiy mezonlar asosida tahlil qilib, ularning vazifasini, kontekstdagi rolini aniqlash imkonini beradi. Yozma matnda fonetik tahlil qilish uchun eng avvalo, so‘zlarning fonematik tarkibi, bo‘g‘in tuzilishi, urg‘u joylashuvi, fonetik o‘zgarishlarga uchragan shakllar, tovushlar almashinuvi yoki tushib qolgan birliklarni aniqlash lozim. Masalan, “yurak” so zi yozma shaklda oddiy ko‘rinishdaʻ tursa-da, og zaki nutqda "yurek" shakliga o‘tishi mumkin. Adabiy asarlarda ʻ esa bu ikki shakl ham, ba'zida yonma-yon, muallif stilistik niyatiga qarab ishlatiladi. Bu holatda "yurek" shakli oddiy xalq ifodasini berish uchun, "yurak" esa betaraf, adabiy norma asosidagi shakl sifatida tahlil qilinadi. She'riy matnlar fonetik tahlil uchun juda qulay material hisoblanadi. Chunki she'rda tovushlar muvozanati, ohang, urg‘u, pauza, alliteratsiya va assonanslar muhim poetik vosita sifatida ishlatiladi. Masalan, G‘afur G‘ulom, Abdulla Oripov yoki Usmon Nosir kabi shoirlar ijodida tovushlar uyg‘unligi orqali badiiy obrazlar yaratish keng qo‘llanadi. Bu tovushlar ortidagi ritmik uyg‘unlik shoirning tuyg‘usini fonetik vositalar orqali ifodalaganini ko‘rsatadi. Fonetik tahlil orqali assonans va alliteratsiya kabi uslublarning ta'sirini ham o rganish mumkin. Assonans -bir xil yoki ʻ o‘xshash unli tovushlarning takrorlanishidir, bu esa she'rga musiqiylik 32 baxsh etadi. Alliteratsiya esa bir xil undosh tovushlarning takrorlanishidir. Ikkalasi ham muallif uslubini ochishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Jumladan, "Sog‘inch senga so‘zimni so‘ylatdi" misrasida "s" tovushining takrorlanishi yurakdagi sokin, sekin oqqan hissiyotga urg‘u beradi. Bu kabi misralar fonetik tahlil uchun boy material bo‘lib xizmat qiladi. Og‘zaki matnlarda fonetik tahlil yanada murakkab va shu bilan birga hayotiyroq bo‘ladi. Chunki bunda insonning tabiiy talaffuzi, ohang intonatsiyasi, pauza va ritm kabi fonetik omillar o‘z aksini topadi. Og‘zaki matn tahlilida asosan intervyular, jonli suhbatlar, audio yozuvlar asos qilib olinadi. Masalan, og‘zaki intervyuda so‘zlovchining tovush tushirishi (eliziya), tovush o‘zgartirishi (assimilyatsiya), urg‘uni siljitishi yoki noto‘g‘ri so‘z talaffuz qilishi orqali fonetik jarayonlar tahlil qilinadi. Bu jarayonlar tilni hayotiy muhitda qanday ishlashini ko rsatadi. Og‘zaki nutqdagi fonetikʻ hodisalar nafaqat grammatik, balki semantik darajada ham tahlil qilinadi. Ya'ni, ohangdagi o‘zgarish, pauza qo‘yilishi yoki tovushning cho‘zilishi ma'no ifodasini kuchaytirishi mumkin. Masalan, "Bu senmiii?" degan jumlada so‘nggi unlining cho‘zilishi hayrat va ishonchsizlikni bildiradi. Bu kabi tahlillar nutqning nafaqat shakliy, balki ma'noviy qatlamini ham o‘rganish imkonini beradi. Matnlarda fonetik tahlil o tkazish ʻ tilshunoslikning fonologiya, stilistika, pragmatika kabi sohalari bilan chambarchas bog liqdir. Fonetika bu yerda nafaqat tovushlarning fizik ʻ xususiyatini, balki ularing estetik, psixologik va kommunikativ funktsiyalarini ham ochib beradi. Shu sababli matnlardagi fonetik hodisalar o‘rganilishi tilshunoslikdagi interdiscipliner yondashuvning yorqin namunasidir. Bundan tashqari, fonetik tahlil orqali muayyan davr, muallif yoki madaniy muhitga xos bo‘lgan talaffuz shakllarini aniqlash mumkin. Masalan, XX asr boshlarida yozilgan matnlarda hozirda unutilgan fonetik shakllar uchrashi mumkin: "men aytmoqchiman" o‘rniga "men aytqim bor", yoki “yo q” o rniga “yo g ” shakli. Bu jihatlar til tarixining og‘zaki ʻ ʻ ʻ ʻ bosqichlari, evolyutsion rivoji haqida aniq dalillar beradi. Fonetik tahlil, 33 shu tarzda, tilning tarixiy bosqichlarini tiklashda ham muhim vosita bo‘ladi. Hozirgi zamon texnologiyalari yordamida matnlarda fonetik tahlil qilish yanada aniq va chuqur shaklga ega bo‘ldi. Maxsus dasturlar yordamida audio yozuvlar tahlil qilinib, intonatsiya chiziqlari, urg‘u kuchi, bo‘g‘in soni, pauzalar oralig‘i kabi ko‘rsatkichlar grafik tarzda ko‘rsatilmoqda. Bu esa fonetik tadqiqotlarni faqat nazariy emas, balki amaliy tahlil asosida olib borish imkonini yaratmoqda. Shuningdek, mashinalar orqali katta hajmdagi matnlar avtomatik fonetik jihatdan tahlil qilinib, tilshunoslarga statistik ma'lumotlar taqdim etilmoqda. Xulosa qilib aytganda, matnlarda fonetik tahlil tilning eng jonli, hayotiy va badiiy qatlamlarini o‘rganishga xizmat qiladi. Bu jarayon orqali nafaqat tovushlar va ularning o‘zgarishi, balki muallif nutqidagi estetik ohang, emotsional yuk, muloqotdagi semantik urg‘u aniqlanadi. Fonetik tahlil yozma va og‘zaki matnni mazmunan boyitish, ularning tuzilishini ilmiy asosda anglash, tilga bo‘lgan did va saviyani oshirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi 10 . 10 https://www.scribd.com/document/948876962 34 XULOSA Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, til murakkab va ko‘p qirrali ijtimoiy hodisa bo‘lib, undagi birliklar barcha jihatdan uzviy bog‘langan. Ushbu birliklarga aloqador qonuniyatlar ham o‘zaro bog‘liq hisoblanadi. Tildagi tarixiy fonetik o‘zgarishlar ma'lum tarixiy fonetik qonuniyatlar asosida ro‘y beradi. Fonetik - fonologik o‘zgarishlar tilning ichki qonuniyatlari bilan bog‘liq hodisadir. Tildagi tarixiy-fonetik o‘zgarishlami o‘rganuvchi qiyosiy-tarixiy tilshunoslik sohasi qiyosiy-tarixiy fonetikadir. Qardosh tillardagi(slavyan, german, roman tillari, turkiy tillar)tarixiy fonetik o‘zgarishlar natijasida so‘zlardagi etimologik va geneologik, ya'ni kelib chiqish jihatdan o‘xshashlik va farqli tomonlarini qiyosiy-fonetika aniqlab beradi. Qardosh va qardosh bo‘lmagan tillardagi tarixiy-fonetik o‘zgarishlarni tahlil qilish natijasida tipologik, qiyosiy -tipologik fonetika, fonologiya sohalari shakllandi. Fonetika keng ma'noda nutq tovushlarini 35 hosil qilishda ishtirok etadigan nutq a'zolarining tuzilishini, fonetik birliklarning o‘ziga xos xususiyatlarini va tovush o‘zgarishi hodisalarini o‘rganadi. Fonetik birliklarga nutq tovushlari, bo‘g‘in , fonetik so‘z, takt, fraza, urg‘u, ohang kabilar kiradi. Shuni ta'kidlash lozimki, fonetika, tabiatdagi har qanday tovushlarni emas, balki inson nutq apparatida hosil bo‘luvchi, ijtimoiy qiymatga ega bo‘lgan nutq tovushlarini o‘rganadi. Tabiatdagi boshqa tovushlarni esa fizika fanining akustika bo‘limi tekshiradi. Fonetika bo‘limining maqsadi: fonetik birliklarning akustik, anatomik-fiziologik va funksional asoslarini o‘rganish va ularning til mexanizmidagi rolini aniqlashdan iborat. Fonetika tovushlarning eshitilish tomonini o‘rganishda akustikaga, talaffuz qilinishi, aytilishi, hosil bo‘lish tomonlarini o‘rganishda fiziologiyaga tayanib ish ko‘radi. Ishning asosiy e'tibori o‘zbek tilida fonetik jarayonlarning chuqur tahliliga qaratildi. Assimilyatsiya, dissimilyatsiya, metateza, eliziya va epenteza kabi fonetik hodisalarning tarixiy ildizlari, hozirgi holati va ularning nutqdagi ifoda shakllari tahlil qilindi. Shuningdek, shevalarda, so‘zlashuv nutqida va adabiy matnlarda uchraydigan fonetik o‘zgarishlar asosida tilning real holati va norma o‘rtasidagi tafovutlar ham o‘rganildi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, fonetik jarayonlar nafaqat talaffuzda, balki grammatik shakllanish, leksik birliklarning o‘zgarishi va nutqning uslubiy boyishida ham bevosita ishtirok etadi. Fonetik hodisalarning tilda ifodalanishidagi xilma-xillik, ularning mintaqaviy yoki shaxsiy talaffuzga bog‘liqligi, shevalar orqali uzatiladigan fonetik xususiyatlar fonetikaning sotsiolingvistik ahamiyatini ham ko rsatadi. Tadqiqot jarayonida o‘zbekʻ tilining real hayotdagi ko‘rinishlari, matnlardagi fonetik o‘zgarishlar va bularning fonologik tizimga ta'siri har tomonlama yoritildi. 36 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1.O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 7-moddasining uchinchi qismi 2.Jamolxonov H. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Darslik.1-nashri-T .: Talqin,2005. — 271-b 3.AbduazizovA. O 'zbek tilining fonologiyasi vamorfonologiyasi - Toshkent-1992 . — 222-b 4.Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o'zbek tili-T .: Universitet,2006. — 462-b 5.Mirtojiyev M. O 'zbek tili fonetikasi -T .: Fan,2013.—424-b 6.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R ., Boqiycva G .H ., Qurbonova M .M ., Yunusova Z.Q ., Abuzalova M .Q . Hozirgi o ‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. - Т ., Fan va texnologiya, 2009. — 416-b 37 7.Jamolxonov H. Hozirgi o'zbek adabiy tili. Darslik.T .: Talqin,2005. — B- 72 8.Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R ., Boqiycva G .H ., Qurbonova M .M ., Yunusova Z.Q ., Abuzalova M .Q . Hozirgi o ‘zbek adabiy tili. 0‘quv qo‘llanma. - Т .: Fan va texnologiya, 2009. — B - 65 . FOYDALANILGAN ELEKTRON RO‘YXATLAR: 1. https://uz.wikipedia.org/wiki/Fonetik o‘zgarishlar 2. https://www.scribd.com/document/948876962 38

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM

I BOB. FONETIK JARAYONLAR HAQIDA UMUMIY MA’LUMOT

1.1. Fonetik jarayonlar haqida umumiy tushuncha

1.2. Fonetik jarayonlarning ichki ma’noviy guruhlari

1.3. Fonetik jarayonlar mavzusida bir qancha olimlarning olib borgan tadqiqotlari

II BOB. O‘ZBEK TILIDA FONETIK JARAYONLAR TALQINI

2.1. So'zlashuv nutqida fonetik jarayonlarning namoyon bo'lishi va shevalarda uchraydigan fonetik o'zgarishlar

2.2. Matnlarda fonetik tahlil

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить