O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari nazariyasi
![2.3. Gap sathida bosh bo‘laklarning o‘rni. Gap markazi –kesim.
Kesimlik kategoriyasi . Gap bo‘laklari [Pm] ma’nosi bilan uzviy bog‘liq.
Shu boisdan gap bo‘laklarini ko‘rib o‘tish uchun bevosita gapning «jon»ini,
markazini shakllantiruvchi vosita – kesimlik kategoriyasining tarkibi, ma’nolari va
ifodalanish usullariga qisqacha sharh berishi zarur. Zero, gap kengaytiruvchilari
tushunchasi, ularni belgilash, shu asosda gapning struktur zaruriy va ixtiyoriy
tarkibiy qismlarini ajratish gapning «yuragi», gapning gap ekanligini ta’minlovchi
kesimlik kategoriyasi va uning ko‘rsatkichi, ifodalanish xususiyati bilan uzviy
bog‘liq. Shu sababli, gapning gapligini, ya’ni bir nisbiy tugal fikrni boshqalarga
yetkazish, ular tomonidan to‘g‘ri anglanishining eng muhim omili – bu nutq
bosqichida nutq sharoiti, lisoniy bosqichda esa kesimlik kategoriyasi.
Demak, kesimlik kategoriyasi fikrni shakllantiruvchi, uni tinglovchiga
yetkazishning eng muhim lisoniy vositasi asosi.
K esimlik kategoriyasi mazmun jihatidan tasdiq-inkor, so‘zlovchining bayon
etilgan fikrga bildirgan munosabati –modallik , zamon va shaxs-son ma’nolaridan
tarkib topadi. Bu ma’nolar yaxlit holda voqelangandagina kesimlik kategoriyasi
ichki mazmun tomonini namoyon qila oladi. Tasdiq-inkor, modallik, zamon va
shaxs-son ma’nolarining har biri alohida-alohida ravishda yuzaga chiqishi
mumkin. Masalan, modal so‘zlarda mayl (modallik) ma’nosi bo‘ladi. Кishilik
olmoshlari va egalik qo‘shimchalarida shaxs-son ma’nosi yetakchilik qiladi.
Tasdiq-inkor so‘zlari ( ha, yo‘q )da, bo‘lishli-bo‘lishsizlik ( -ma, 0 )da tasdiq-inkor
ma’nosi yorqin ifodalangan bo‘ladi. Payt ravishlari, zamon otlari, shuningdek,
o‘rin-payt kelishigi shakli, ravishdosh va sifatdoshda zamon ma’nosi ifodalanadi.
Lekin bularning barchasi alohida-alohida voqelanish bo‘lib, kesimlik vazifasida
yuzaga chiqishidan boshqa holatda yaxlit sistem tabiatga ega bo‘lmaydi. Zero,
kesimlik kategoriyasi mazkur alohida olingan kategoriyalarning yaxlitligi
(sistemasi)dan iborat. Har qanday tizim – o‘z tarkibiy qismlarining oddiy
yig‘indisidan kattaroq butunlik. Chunki tasdiq-inkor, modallik, zamon va shaxs-
son kategoriyalari kesimlik kategoriyasida birlashar ekan, bu butunlik tarkibiy
qismlarida avval bo‘lmagan, lekin sistema tashkil etganda tug‘iladigan hodisalarni
ham qamrab oladi. Masalan, o‘tgan yili o‘qimagan odam birikuvidagi o‘qimagan
so‘zshaklining birikuvchisi – o‘tgan yili so‘z kengaytiruvchisi (lekin gap bo‘lagi
emas). U o‘tgan yili o‘qimagan gapidagi o‘tgan yili so‘zshakli – gap bo‘lagi (hol).
Demak, birinchi qurilmadagi kesimlik kategoriyasi a’zosi emas, shu boisdan uning
birikuvchisi ( o‘tgan yili ) gap bo‘lagi emas. Ammo ikkinchi qurilmada -gan
kesimlik kategoriyasining tarkibiy qismi bo‘lib, uning birikuvchisi gap bo‘lagi.
Gap kesimlik tarkibidagina gap bo‘laklarini o‘ziga tobelaydi. Bu uning butunlik
tarkibida kasb etgan yoki namoyon bo‘lgan belgisi.
12](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_12.png?v=1)
![Kesimlik kategoriyasining nutqiy gaplarda voqelanishidagi ikki holatni
farqlash lozim:
1) kesimlik kategoriyasining grammatik (morfologik) shakllar orqali
voqelanishi;
2) kesimlik kategoriyasining semantik-funksional ifodala-nishi.
Bundan kelib chiqqan holda gapni ikkiga ajratish mumkin:
1) grammatik shakllangan gap;
2) semantik-funksional shakllangan gap.
Grammatik shakllangan gap. Grammatik shakllangan gapda kesimlik
kategoriyasi ma’nosi kesimlik qo‘shimchalarining faqat o‘zi bilan yoki bog‘lama
va kesimlik qo‘shimchalari vositasida ifodalanishi mumkin.
O‘zbek tilida kesimlik qo‘shimchalarining quyidagi turlari mavjud:
1) kesimlik kategoriyasining tarkibiy qismlari sinkretik, ya’ni ajralmas, bitta
moddiy ko‘rinishda berilgan qo‘shimchalar bo‘ladi: o‘qi y , ket aylik , kel di . Bu
qo‘shimchalar ( -y, -aylik, -di ) ning har birida tasdiq-inkor, shakl, zamon va shaxs-
son ma’nolari birgalikda umumiy shaklga ega. Masalan, o‘qiy kesimidagi - y
qo‘shimchasi bo‘lishlilik ( -may uning bo‘lishsiz shakli), buyruq- istak mayli
(bunda -sin, -ng, (o‘qisin, o‘qing) bilan paradigma – o‘xshashlik qatori hosil
qiladi), kelasi zamon, birinchi I shaxs (II shaxs o‘qi ), birlik (ko‘plikda o‘qiylik )
ma’nolariga ega. Bunday holatni borsa, yozsa so‘zshakllari tarkibidagi shart mayli
qo‘shimchasida ham ko‘rish mumkin. Bunday sinkretik shaklli ma’nolar nol
morfemalarda ham mavjud: 1. O‘qi! 2. Shavkat – shoir. 3. Qish;
2) kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida qo‘shimcha bilan,
modallik, mayl, zamon, shaxs-son qorishiq ravishda bitta qo‘shimcha bilan
beriladi: kel – ma – di , kel – ma-y ;
3) kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor, modallik, zamon ma’nolari
qorishiq holatda bir qo‘shimcha bilan, shaxs-son ma’nosi boshqa qo‘shimcha bilan
beriladi: bor – sa – ng , o‘qi – sa – ngiz , ko‘r – di-mi ;
4) kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida, shaxs-son alohida,
modallik va zamon ma’nolari qorishiq qo‘shimcha bilan ifodalanadi: ko‘r- ma-di-
ngiz ;
5) kesimlik kategoriyasining har bir ma’nosi alohida-alohida qo‘shimcha bilan
ifodalanadi: ko‘r – ma – sa – ydi – ngiz ;
6) kesimlik kategoriya ma’nolarini ifodalashda bog‘lama yoki to‘liqsiz fe’l
vositalarida yuzaga chiqadi. Masalan: Borgan yigit men bo ‘ laman (A.Muxt.).
Hamon yodimdadir: gul chog‘i erdi . (Uyg‘. I.Sult.).
Sanab o‘tilgan barcha vositalar lisoniy mohiyat nuqtayi nazaridan bir
kategoriyaning shakllari sifatida baholanadi va qolipda, aytilganidek, bitta ramz –
[ P
m ] shartli belgisi bilan beriladi. Quyidagi gaplarning kesimiga diqqat qiling: 1.
13](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_13.png?v=1)
![Sensan har narsadan mo‘tabar aziz [ W - sen , P
m - san ]. 2. Ha, ha, ammamning
buzog‘isan [ W – buzog‘ , P
m – i + san ]. 3. U cho‘l burguti edi [ W – cho‘l burguti , P
m
– edi ]. 4. U shu yerda yashaydi [ W – yasha , P
m – ydi ].
Ma’lum bo‘ladiki, [ WP
m ] W va P
m qismlaridan iborat bo‘lib, atash ma’nosini
W , kesimlik ma’nosini [ Pm] ko‘rsatkichi beradi. [ P
m ] ko‘rsatkichlari formal
jihatdan ifodalanganda u
morfemali deyiladi. Masalan, Uyim shaharda gapidagi
shaharda so‘zshakli alohida olinganda unda kesimlik ma’nosi, vazifasi
mujassamlashgan emas. Bu vazifa unga kontekst (nutq sharoiti, gapdagi o‘rni va
h.) tomonidan kiritilmoqda. Bunda [ P
m ] morfemali ekanligiga uni shahardadir,
shaharda edi, shaharda bo‘ladi tarzida o‘zgartirish bilan ham amin bo‘lish
mumkin. Demak, Uyimiz shaharda gapida [ P
m ]
tarkibiy qismlari quyidagicha: T –
tasdiq, M – aniq, Z – hozirgi zamon, Sh – III shaxs. Bunda ham kesimning
tarkibiy qismlari [ W ] va [ P
m ] ajralib turibdi. Shu xususiyatga ko‘ra ular semantik-
funksional shakllangan gaplardan ajralib turadi.
Semantik-funksional shakllangan gap. Semantik-funksional shakllangan
gap to‘rtga bo‘linadi:
1) modal so‘z-gap ( Kelasizmi? - Albatta );
2) undov so‘z- gap ( Beh-beh! Oh-oh );
3) tasdiq/inkor so‘z- gap ( Ha, yo‘q );
4) taklif-ishora so‘z-gap ( Ma ).
Bu so‘z-gapning barchasida kesimlik kategoriyasi ma’nosi so‘zning lug‘aviy
ma’nosida mujassamlashgan bo‘ladi. Shuning uchun bunday so‘z-gap:
a) hech qachon kesimlik qo‘shimchalarini qabul qila olmaydi;
b) nutqda alohida gap bo‘lib keladi;
d) boshqa gap tarkibiga kirganda, uning biror bo‘lagi bilan semantik aloqaga
kirishmaydi va o‘z mustaqilligini saqlab qolaveradi.
Semantik-funksional shakllangan so‘z-gapda kesimlik ma’nosi atov birligi
[ W ] ning lug‘aviy ma’nosi tarkibida mujassamlashgan, bunday gaplar kesimi [ W
m ]
ramzi bilan beriladi.
Semantik-funksional shakllangan gaplarda kesimlik ma’nosi so‘z-gapning
lug‘aviy ma’nosi bilan bir butunlikni tashkil etganligi sababli kesimlik kategoriyasi
uchun xos bo‘lgan tasdiq-inkor, modallik, mayl, zamon, shaxs-son ma’nolarining
rang-barangligi yo‘q. Bunda ham kesimlik kategoriyasining barcha ma’nolari
uchburchak burchaklarining yig‘indisiga o‘xshaydi. Aytilganidek, uchburchak
burchaklarining yig‘indisi 180 0
ga teng bo‘lib, bir burchak kattaroq bo‘lsa, buning
evaziga boshqa burchaklar kichrayadi. Semantik-funksional shakllangan gaplarda
ham kesimlikning to‘rtta ma’nosidan biri yuzaga chiqqanda boshqalari 0 (nol) ga
teng bo‘ladi. Bu tasdiq-inkor, mayl, zamon, shaxs-son ma’nolarining har biri
uchun alohida-alohida so‘zlar borligi bilan belgilanadi. Masalan, «qat’iy
14](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_14.png?v=1)
![bo‘lagiki, u o‘zini shakllantiruvchi grammatik kategoriya – kesimlik kategoriyasi
voqelanishiga ega. Shu sababdan hamma vaqt gapda kesim tarkibi murakkab.
O‘zbek tilidagi ayrim gaplarda eganing qo‘llanilishi shart bo‘ladi: 1. Otam –
o‘qituvchi. 2. Men – yahudiy . (G‘.G‘ul.) Bunda [
m ] tushirilgan bo‘lib, uning
vazifasi ega va kesim birligidan iborat bo‘ladi. Bu turdagi gaplarning kichik qolipi
[ E-WP] ko‘rinishida. Qolipning bu turi o‘zbek tilining tipologik sintaktik belgisi
bo‘la olmaydi. Chunki o‘zbek tilidagi gaplarning aksariyati [ WP
m ] minimal qolipi
va uning kengayishi asosida hosil bo‘ladi.
[ P
m ] ma’nosi kesimda mujassamlashgan tasdiq/inkor, modallik/mayl,
shaxs/son ma’nolarining yaxlitligidan iborat. Shu bois [ P
m ] ning me’yoriy ma’nosi
ushbu to‘rtta grammatik ma’noning majmui sifatida ajratiladi. Istalgan gap
tarkibida bu majmua butunlik sifatida bo‘lishi shart, lekin muayyan nutqiy
voqelanishlarda majmua tarkibi qismlarining hissasi hamma vaqt bir xil
bo‘lavermaydi. Masalan, modallik ma’nolari bo‘rttirilganda, zamon ma’nosi
zaiflashadi va aksincha, zamon ma’nosi bo‘rttirilganda modallik ma’nosi susayadi.
Shunga o‘xshash boshqa grammatik ma’nolarning ifodalanish darajasi ham xilma-
xil bo‘lishi mumkin. Bu ma’nolar ifodalanish darajasi qanchalik kuchli bo‘lmasin,
u [ P
m ] da mutlaq yoki yagona bo‘lishi mumkin emas. Shuningdek, o‘ta zaiflashib
kelishi yoki tamoman yo‘qolgan bo‘lishi ham mumkin emas. Chunki kesimlik
kategoriyasi tarkibidagi har bir ma’no tizim hosil qiluvchi ma’no va ulardan
birortasi tamoman yo‘qolsa, kesimlikning o‘zi ham yo‘qoladi yoki butunlay
boshqa mohiyat kasb etadi.
Shakliy ifodalanishga ko‘ra [ P
m ] o‘zbek tilida o‘ta rang-barang. Uning nol
morfema ( Otam – o‘qituvchi) dan boshlab morfemalar tizmasi bilan
( aytmasaydingiz ), turli xil bog‘lamalar bilan ifodalanishi mumkinligi aytildi.
Kesimning lug‘aviy asosi ham nutqda tub, sodda, yasama, qo‘shma,
qisqartma, erkin so‘z birikmasi, turg‘un so‘z birikmasi, parafraza, frazema,
kengaygan birikma, transformatsiyalashgan gaplar kabi struktura jihatidan rang-
barang bo‘lgan nominativ birlik bilan ifodalanishi mumkin.
Kesimning W ga ko‘ra turlari. Kesimlikdagi atov birligi vazifasida barcha
mustaqil so‘z turkumi kela oladi. Shunga ko‘ra, kesimlarni umumlashtirib, ism (ot,
sifat, son, ravish, taqlid olmosh) li va fe’l (fe’l, olmosh) li kesimlarga ajratish
mumkin.
Ism bilan ifodalangan kesimlar.
Ot: Qarg‘a nima deyotganini bilmaymiz, chunki u qarg‘a, biz – odam.
(« Husnobod » )
Sifat: E taqsir, qissamiz uzun. (Oyb.)
Son : Ikki karra ikki – to ‘ rt .
Ravish : O‘zlashtirishing – yodaki.
16](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_16.png?v=1)
![Taqlid : Hamma tomon g ‘ ovur-g ‘ uvur, tinchlik yo‘q.
Olmosh : Sen – mensan-u , men – senman, qissamni bayon etsam.
Fe’l bilan ifodalangan kesim:
1. Maqsadim – o ‘ qimoq. 2. Qarasam, qaramaysan. 3. Ishning boshi
boshlanguncha. 4. Yashnaganim – yashnagan. 5. Yigit kishining uyalgani –
o ‘ lgani. 6. Ko ‘ rdi-yu, kapalagi uchib ketdi.
Kesim tuzilishiga ko‘ra sodda, murakkab va tarkibli bo‘ladi.
Sodda kesim bir mustaqil so‘z bilan ifodalanadi: 1. Sen bahorni
sog ‘ inmadingmi ? (A.Orip.) 2. Majlis shunga qaror qildi. 3. Mana bu –
yeryong ‘ oq . 4 . Sherzod – talaba.
Murakkab kesim so‘z birikmasi holidagi kengaygan so‘z bilan ifodalanadi:
1. Bu kun biz uchun og ‘ ir kun. 2. Sherzod yulduzni benarvon uradigan yigit.
Tarkibli kesim y etakchi va yordamchi a’zodan tuzilib, yetakchi a’zo lug‘aviy
ma’noga ega bo‘ladi, yordamchi a’zo esa grammatik ma’no tashiydi. Misollar: 1.
Anjir kulchaday yirik va holvaytarday yumshoq edi. (Oyb.): yumshoq – y etakchi
a’zo, edi – yordamchi a’zo . 2. Hammasi sen uchun, dilovar uchun : sen+ yetakchi
a’zo, uchun – yordamchi a’zo , dilovar – yetakchi a’zo, u chun – yordamchi a’zo . 3.
Bunday odamlarni nodon hisoblashadi. («Kalila va Dimna»): nodon – yetakchi
a’zo, hisoblashadi – yordamchi a’zo . 4 . Hamma ham xalqiga xizmat qilgisi keladi.
(N. Saf.): – xizmat qilgisi+ yetakchi a’zo, keladi – yordamchi a’zo .
Ega haqida umumiy ma’lumot .
Ega gap kesimini shakllantiruvchi [Pm] – kesimlik kategoriyasida
mujassamlashgan shaxs-son (Sh) ma’nosini muayyanlashtiruvchi gap
kengaytiruvchisi: 1. Elchibek asta o‘rnidan turdi. (A.Mux . ) 2. Biri – sensan, biri –
men. ( Oyb.) 3. Shunday o ‘ lka doim bor bo‘lsin. (H.Olim.) 4 . ( Sen ) Aytar so‘zni
ayt, ( sen ) aytmas so‘zdan qayt. ( Maqol ) Birinchi gapda Elchibek so‘zi kesimdagi
uchinchi shaxs birlik (nol) kesimlik qo‘shimchasining, ikkinchi gapdagi biri
so‘zlari sensan kesimining ikkinchi shaxs birlik (- san ) va men so‘zidagi birinchi
shaxs birlik ( -man ), uchinchi gapdagi o‘lka so‘zi bor bo‘lsin kesimidagi uchinchi
shaxs ( -sin ), to‘rtinchi gapdagi ifodalanmagan ( sen, sen ) ayt, qayt so‘zlari bilan
ifodalangan kesimdagi ikkinchi shaxs birlik ( nol ) kesimlik ma’nosining
muayyanlashtiruvchisi, kengaytiruvchisi. Ega gapdagi fikr o‘zi haqida borayotgan,
belgisi kesim tomonidan ko‘rsatilayotgan bo‘lak. К esimdan axborot
(kommunikatsiya) anglashilsa, ega ana shu kommunikatsiya predmetidir.
Ega bevosita kesimlik shakli – [Pm]ga bog‘lanayotganligi tufayli, hol va
kesim bilan birgalikda, gapning konstruktiv bo‘laklari qatoriga kiradi.
Egali va egasiz gaplar. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan yoki
ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishi bo‘ladi:
1) egali gaplar;
17](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_17.png?v=1)
![2) egasiz gaplar.
Egali va egasiz gap gapning lisoniy sintaktik qolipi bilan emas, balki gap
kesimining lug‘aviy [W] va kesimlik qo‘shimchalari [Pm] qismlarining ba’zi bir
ifodalanish xususiyatlari bilan bog‘liq.
1. Egasiz gaplar. Bunday gaplarda kesim tarkibidagi [Pm] ning shaxs-son
ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib
chiqaradi. Egasiz gaplarning mavjudligiga olib keluvchi omillar kesimdagi [W] va
[Pm] ga bog‘liq ikki guruhga bo‘linadi.
[W] ga bog‘liq ravishda egasiz gapning vujudga kelishi. 1.O‘timsiz fe’llar
(masalan, bormoq, yurmoq, yugurmoq, qolmoq, erishmoq ) vositasiz to‘ldiruvchiga
ega bo‘lganligi tufayli majhul nisbat shaklini olganda, gap egasiz qo‘llanadi: 1.
Bugun stadionga boriladi . 2. O‘n minut qadar yo‘l yurildi . (Oyb.) 3. Institutning
o‘ttiz yili davomida ulkan yutuqlarga erishildi . 4. Katta trassaga chiqish uchun
o‘ng tomonga yuriladi . 5. Jizzaxga borish uchun Samarqanddan o ‘ tiladi .
Ma’lum bo‘ladiki, gapning maksimal lisoniy qolipidagi eganing o‘rni bo‘sh.
Buning boisi, aytilganidek, o‘timsiz fe’l ( erishmoq ) majhul nisbatga o‘tganda ega
o‘z-o‘zidan tushib qoladi. Agar fe’l o‘timli bo‘lsa edi, (masalan, o‘qimoq ), uning
vositasiz to‘ldiruvchisi ega mavqeini egallar edi: Nilufar kitobni o‘qidi – К itob
Nilufar tomonidan o‘qildi tarzida . to‘g‘ri kelmoq qo‘shma fe’li «O‘zbek tilining
izohli lug‘ati»dagi 8-ma’nosida jo‘nalish kelishigidagi harakat nomi bilan zich
aloqaga kirishib, egasiz gaplar hosil bo‘lishiga olib keladi: 1. Nargizaga og‘ir
bo‘ldi, ko‘p qiyinchiliklarni yengishga to‘g‘ri keladi. 2. Buning uchun Toshkentga
o‘z vakillarimizni yuborib, korxonadan zarur yordamni so‘rashimizga to‘g‘ri
keladi.
Bu gaplar kesimidagi mumkin, shart, kerak kesimlik so‘zi [Pm] dagi mayl
ma’nosi ifodalovchilari bo‘lib, ulardan keyin zamon va tasdiq, inkor ma’nolarini
ifodalovchi vositalar keladi.
Kesimi fe’lning III shaxs shart mayli+bo‘ladi qurilmasi asosida ifodalangan
gaplar ham o‘zbek tilida egasiz gaplarni hosil qiladi: 1. Hosilni o‘n-o‘n besh kunda
yig‘ib olsa bo‘ladi. 3. Bu ig‘voning sabablarini tahlil qilsa bo‘ladi. Bunda
kesimlarning yig‘ib ol, tahlil qil qismlari [W] (lug‘aviy birlik) va -sa bo‘ladi
qismlari esa [Pm] voqelanishi.
Kesim ravishdoshning -(i)b shakli va bo‘lmoq fe’lining turli ko‘rinishlari
bilan ifodalanganda ham egasiz gap vujudga keladi: 1. Bu xatning mazmunini
birovga aytib bo‘lmaydi .(A.Qa h . ) 2. Falakka qo‘l uzatib, shamsu anvorni olib
bo‘lmas. (Mashr.) Bu kesimlarda aytib bo‘l, olib bo‘l qismlari [W] va - maydi, -
mas qismlari P
m voqelanishi.
O‘zbek tilidagi atov gap – egasiz gapning o‘ziga xos turi:
18](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_18.png?v=1)
![1. Keng sahro. Quruq cho‘l. Suv manbalaridan darak yo‘q. 2. Yoqimli ohang.
Zavqli qo‘shiqlar. Anorxon yo‘llaridan to‘xtab tinglaydi. (I.R ah. ). Bu gaplar bir
qarashda kesimsiz, faqat egadan iborat gaplardek tasavvur uyg‘otadi . Biroq
gaplarni zamonlar bo‘yicha paradigmaga solsak, quyidagi ko‘rinish hosil bo‘ladi:
1. Keng sahro – Keng sahro edi.
2. Tun – Tun edi.
Demak, atov gap – hozirgi zamon ko‘rinishidagi kesimdan iborat egasiz gap.
Qiyoslang:
1. Navbahor, ochildi gullar, sabza bo‘ldi bog‘lar. (Muq . )
2. Hamon yodimdadir, gul chog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult . )
3. Ko‘rishgan maskanim, gul bog‘i erdi. (Uyg‘., I.Sult . )
Semantik-funksional shakllangan gap ham egasiz gapning alohida
ko‘rinishi: 1. – Bugun bormoqchimisan? – Ha. 2. – U ham bormoqchimi? –
Yo ‘ q. 3. – Kitobni olasanmi? – Bo ‘ lmasam-chi! 4. Nasriddin xaltani uloqtirib
yubordi: Ma! Sen to‘y! (« Afandi latifalari»dan ). 5. Salom, – dedi ko‘rishi bilan
hamma birdan. Qo‘llar o‘tdi biqinlarning orasidan. ( G‘.G‘ ul.).
Egali gap. Egasiz gap tilimizda chegaralangan bo‘lib, ular egali gapga
nisbatan kam. Egali gap esa tilimizning me’yoriy xususiyatidan biri. Chunki gap
markazini tashkil etuvchi kesimning tarkibidagi [Pm] (kesimlik kategoriyasi) ning
qismlaridan biri shaxs-son ma’nosi bo‘lib, u hamisha o‘zining to‘ldirilishini,
muayyanlashtirilishini talab qiladi. Bu esa gaplarning egali bo‘lishini taqozo qiladi.
Aytilganidek, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy strukturasi uch a’zo (ega, hol,
kesim) dan iborat, egali gaplarda ega pozitsiyasi bo‘sh bo‘lmaydi, to‘ldirilgan
bo‘ladi. U nutqda esa yuzaga chiqqan hol, yuzaga chiqqan kesim bo‘lishi mumkin.
Quyidagi ikki gapni qiyoslang:
1. Men kitobni o‘qidim.
2. Kitobni o‘qidim.
Har ikkala gap ham [ E-H-P
m ] qolipi hosilasi bo‘lib, ularning kesimidagi [Pm] ga
xos shaxs-son qo‘shimchalari ega, uning tabiati (qaysi shaxs, son) haqida to‘liq
axborot berib turibdi. Har ikkala gap uchun ham ega – I shaxs birlikdagi kishilik
olmoshi.
Biroq, ulardan birinchisida bu lisoniy to‘liqlik (ega pozitsiyasining bo‘sh
emasligi) nutqda namoyon bo‘lgan, ikkinchisida esa nutqiy ehtiyoj bo‘lmaganligi
tufayli yuzaga chiqmagan. К o‘rinadiki, har ikkala gap ham lisoniy egali, ega
pozitsiyasi to‘ldirilgan gap qismining hosilasi.
Egali gaplarning o‘zi quyidagi turlarga ajratilishi mumkin:
1) egasi ifodalangan (nutqda namoyon bo‘lgan) gap;
2) egasi ifodalanmagan (nutqda namoyon bo‘lmagan) gap.
19](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_19.png?v=1)
![Egasi ifodalangan gap. Kesimdagi [W], [Pm] xususiyati va ularning o‘zaro
munosabati tufayli nutqda egani tushirib qoldirish mumkin bo‘lmaydi. Bunda
eganing nutqiy voqelanishini zarur qilib qo‘yadigan:
I. [W] ga bog‘liq omil.
II. [P
m ] ga bog‘liq omil mavjud.
Kesimdagi Wga bog‘liq holda ega ifodalanishining zarurligi.
1. Kesimning [W] qismi vazifasida frazema (ibora) kelganda, egani tushirib
qoldirishning iloji yo‘q: 1. Bu voqeadan Jamshidning kapalagi uchib ketdi. (Gaz.) .
2. Markazga kelib, bo‘lib o‘tgan voqealarning butun tafsilotini eshitgan
Qalandarovning fig‘oni falakka chiqdi. Bunda ega ifodalanishining zarurligi,
ko‘rinib turibdiki, gapning qolipiga emas, balki iboralarda ega bilan kesim
aloqasining o‘ta zichligi, iboralarning barqaror hodisa ekanligi bilan bog‘liq.
2. Ma’lumki, ayrim hollarda o‘timli fe’lning semantikasi ularning vositasiz
to‘ldiruvchi bilan kompletiv (o‘ta zich) aloqada bo‘lishini taqozo qiladi (masalan,
kuzatmoq, ko‘rmoq, aytmoq ). Bu so‘zlarning obyekt valentligi (tushum
kelishigidagi kengaytiruvchisi) zaruriy. Shu boisdan fe’l majhul nisbatga o‘tgach,
ularning vositasiz to‘ldiruvchisi egaga aylanadi, shuningdek, mazkur kompletiv
aloqa ham saqlanib qoladi, avval to‘ldiruvchi, endi esa eganing ifodalanishi zarur
bo‘lib qoladi: 1. Oqibat, hozirgacha ham ayrim fuqoralar, ayniqsa, yoshlar
orasida ikkilanishlar, hatto muxolifat tomoniga og‘ib ketish kabi achinarli hollar
kuzatilmoqda. (Gaz.). 2 . Natijada, ko‘plab fuqarolar uchun buzg‘unchi
muxolifatning asl basharasi, uning maqsad va vazifalari, mohiyati, kirdikorlari
to‘laqonli bayon etib berilmadi. (Gaz.). 3 . Yig‘inda fermer xo‘jaliklari taraqqiyoti
uchun mahalliy fermerlar tomonidan qo‘yilayotgan sun’iy g‘ovlarning sabablari
ham aytildi. (Gaz.) .
3. K esimning [W] qismi taqlid so‘zlardan yasalgan fe’l bilan ifodalanishi
ham eganing voqelanishini taqozo etadi: 1. Eshik taq-taq qildi. 2. Yuragim
shuvillab ketdi. 3. Qarg‘a qag‘illaydi.
4. Tabiat hodisalarini ifodalovchi ayrim fe’llar ham eganing mazmuni bilan
o‘ta zichlashib ketganligi bois nutqda eganing tushib qolishiga yo‘l qo‘ymaydi:
Tong otdi. Кun botdi. Chaqmoq chaqdi. Qorong‘i tushdi.
Yig‘iq va yoyiq gap . O‘zbek tilidagi yig‘iq gaplar formal yondashuvda
asosan rus tili qoliplari asosida ajratilgan. Substansial yondashuvda esa bu
masalada ham gapning eng kichik qurilish qolipiga tayaniladi.
Ma’lumki, o‘zbek tilida ot, sifat, son yoki boshqa so‘z turkumi bilan
ifodalangan kesim predikativlikning shaxs-son ko‘rsatkichini qabul qila oladi yoki
predikativ so‘zlar orqali ifodalaydi, shuning uchun ular egasiz gapda ham kesim
vazifasini bajara oladi. Ammo rus tilida esa otlar predikativlik ko‘rsatkichiga ega
bo‘la olmaydi, shuning uchun predikativ maqomdagi otlar ega bilan kelgandagina
20](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_20.png?v=1)
![kesim vazifasini bajara oladi. Bu holatni quyidagi misollarda ko‘rishimiz mumkin:
1. Sog‘-salomatmisiz? – Здоровы ли вы? 2 . O‘qituvchiman. – Я
учительница.
O‘zbek va rus tillarida kesim o‘ziga xos grammatik xususiyatga ham ega.
O‘zbek tilida kesim sodda va tarkibli turga ega, turli kesimlik ko‘rsatkichlari bilan
shakllanadi. К esim vazifasida kelgan so‘zlarda, odatda, tasdiq-inkor, shaxs-son,
modallik va zamon ko‘rsatkichi bo‘lishi lozim. O‘zbek tilida ot-kesimdan iborat
gap ham mavjud. Bu ot-kesimlarda birlik va ko‘plik, shaxs qo‘shimchalari shaxs
ma’nolarini ifodalashi bilan birga, hozirgi zamon ma’nosini ham ko‘rsatadi.
Masalan, Tadbirkorman. Uydaman .
O‘zbek tili sintaktik qurilishida ot-kesimlar ham, fe’l-kesimlardagi kabi egali
yoki egasiz qo‘llanishi mumkin. Rus tilida esa, tilshunoslar e’tiroficha, otlarga
qo‘shiladigan predikativ shaxs-son qo‘shimchalari yo‘qligi tufayli bu tilda otning
o‘zi mustaqil holda ma’lum bir morfologik ko‘rsatkich yordami bilan kesimga
aylana olmaydi. U faqat ega bilan kelib, kesim vazifasini bajarishi mumkin.
Masalan, Tadbirkorman. – Я бизнесмен .
Demak, o‘zbek tilidagi gaplarning lisoniy sathdagi eng kichik qurilish qolipi
asosan [ WP
m ] shaklida bo‘lsa, Hind-Yevropa tillarida gapning minimal qolipi
asosan [ E-WP] ko‘rinishi da. Bu esa bu tillar orasidagi asosiy tipologik va milliy
farqlardan hisoblanadi.
O‘zbek tilida sodda yig‘iq gap uch xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi:
1) egasi ifodalanmagan sodda yig‘iq gap. Bu gapning qolipi [ WP
m ]
ko‘rinishida berildi.
2) egasi ifodalanishi lozim bo‘lgan sodda yig‘iq gap. Bu gap [ E-WP] qolipi
hosilasi: Men – shoir . Ukam – talaba .
3) So‘z - gapdan iborat yig‘iq gap ([ WP]) : Xo‘p. Rahmat. Balli kabi.
[WP
m ] qolipli gaplar boshqa har qanday, [ E-WP] qolipli gaplar ikkinchi
darajali bo‘laklar bilan kengaysa, yoyiq gap hisoblanadi. So‘z-gap tipidagi yig‘iq
gap kengaymaydi.
21](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_21.png?v=1)
![2.4.Ikkinchi darajali bo‘laklarning talqini: hol, to‘ldiruvchi, aniqlovchilarning
gapdagi mavqei
Holning gap qurilishidagi o‘rni.
Hol ega kabi gap kesimidagi kesimlik shakllari – [Pm] ning ma’noviy
xususiyatini muayyanlashtiruvchi, oydinlashtiruvchi bo‘lak, ya’ni gap
kengaytiruvchisi sanaladi. Quyidagi gaplarni qiyoslaylik:
1. Jamshid ishladi.
2. Jamshid kecha ishladi.
3. Jamshid ertaga ishlaydi.
Jamshid so‘zi har uchala gapda ham kesimdagi [Pm]ning shaxs-son, kecha,
ertaga so‘zlari esa payt ma’nosini muayyanlashtirgan. Ega va gap markazidagi
shaxs-son ma’nolari kabi, hol va kesimlik kategoriyasi [ Pm ] voqelanishidagi
zamon ma’nolari ham bir-biriga muvofiqlashgan. Aniqrog‘i, kesimlikda o‘tgan
zamon ma’nosi voqelanganda, hol hozirgi yoki kelasi zamon ma’nosida
bo‘lmaydi. Demak, ma’lum bo‘ladiki, gap qurilishida gap markazidagi kesimlik
kategoriyasi ma’nosi bilan uzviy bog‘langan gap kengaytiruvchisi payt holi. Payt
holi kesimga bog‘lanar ekan, undagi lug‘aviy qism ma’nosi bilan emas, balki
kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon ma’nosi bilan bog‘liq ekanligi ot-kesimli
gaplarda yanada yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, ot leksema o‘z semantik
valentligini to‘ldiruvchi har xil aniqlovchilar bilan erkin birikuv hosil qila oladi:
a’lochi talaba, shaharlik talaba, o‘nta talaba va h. Bunda birikuv hosil qilish
uchun talaba so‘zining gap hosil qilishi, gap tarkibidan o‘rin egallashi shart emas.
Qiyoslang: a’lochi talaba, Jamshid a’lochi talaba. Har ikkala holatda ham hosil
bo‘lgan birikuv me’yoriy. Chunki aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi. Biroq bugun
talaba, ertaga talaba, kecha talaba kabi so‘z birikmalari g‘ayrime’yoriy. Lekin
ular gap tarkibiga kiritilganda va talaba so‘zi kesim mavqeini egallaganda, bu
g‘ayrioddiylik yo‘qoladi: 1.Men bugun talabaman. 2. Sen kecha talaba eding.
Demak, bugun, kecha so‘zlari gap kengaytiruvchici bo‘lganligi va gap
markazidagi [Pm]ga tortilganligi, bog‘langanligi sababli so‘z birikmasidagi
nome’yoriylik gap tarkibida barham topadi.
O‘rin holi ham so‘z kengaytiruvchisi emas, balki gap kengaytiruvchisi
ekanligi bunday vazifada keluvchi so‘zlarni gapda va gapdan tashqarida SB hosil
qilish uchun ot-leksemaga tobelab ko‘rish asosida amin bo‘lish mumkin.
Qiyoslang: 1. Qishloqda muallim, zavodda ishchi. 2. Halim shaharda o‘qituvchi,
G‘ afur zavodda ishchi.
Ko‘rinadiki, birinchi guruh birikuvlar g‘ayrime’yoriy, ikkinchi guruh
birikuvlar esa o‘zbek nutqiga xos me’yoriy qurilma ekanligi hech kimda shubha
uyg‘otmaydi. Demak, o‘rin hollari payt hollari kabi gap kengaytiruvchilaridir.
Endi holning boshqa turlariga diqqat qilamiz:
22](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_22.png?v=1)
![1. Ilgari ikkalamiz birga talaba edik.
2. Bu payt sen kabi o‘qituvchiman.
3. Shu boisdan dadam ishchi edi.
Birinchi gapda birga so‘zi ravish, ikkinchi gapda sen kabi o‘xshatish,
uchinchi gapdagi shu boisdan so‘zshakli sabab holi. Ular gap kengaytiruvchilarimi
yoki so‘z kengaytiruvchilari ekanligini aniqlash uchun birikuvlarni gap tarkibidan
chiqarib, zikr etilgan so‘zshakllar talaba, o‘qituvchi, ishchi so‘zshakllarining
ma’noviy valentligini to‘ldirayotgan-to‘ldirmayotganligini tekshiramiz:
1) birga talaba;
2) sen kabi o‘qituvchi;
3) shu boisdan ishchi.
K o‘rinadiki, birikuvlar nome’yoriy va tobe so‘zshakllar hokimlarining
lug‘aviy-ma’noviy birikuvchisi emas, balki ularning kesimlik vazifasi, mavqei
bilan har doim mantiqan bog‘langan.
Demak, holning mazkur turlari ham gap kengaytiruvchilaridir.
Holning gap kengaytiruvchisi ekanligini asoslash uchun ot-kesimli gaplardan
foydalandik. Bunda holning bu xususiyati yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Hol gap markazini shakllantiruvchi [Pm] bilan bog‘lanar ekan, u, umuman,
gap konstruktiv tizimida qanday mavqega ega bo‘ladi?
Hol gapning bevosita konstruktiv uzvi emas. Chunki holsiz ham gap tashkil
topaveradi. Demak, hol kesimdan quyi mavqeni egallaydi. К o‘pincha holning gap
tarkibiga kiritilishi [Pm] ma’nolari bilan zich bog‘lanmaydi. Shu boisdan hol
egadan ham quyi mavqeni egallaydi. Chunki nutqiy gaplarda kesim orqali egani
tiklash holni tiklashdan ancha qulay. Ifodalanmagan holni tiklash qiyin. Ammo
shuni ta’kidlash lozimki, ba’zan kesimning [W] si maqomida o‘rin, payt, sabab,
maqsad va boshqa ma’noli aktantlar bilan kuchli aloqada bo‘ladigan leksema
yuzaga chiqqanda, gapning yuza qolipida hol egadan ko‘ra zarurroq mavqega ega
bo‘ladi. Masalan, yurish fe’llari ( bormoq, kelmoq, etmoq, ketmoq ) kesim vazifasida
kelganda gapda o‘rin hollarining ishtirok etishi zaruriyati kuchayadi: Uyga bordi.
Shahardan keldi. Maktabga ketdi. Manzilga yetdi. Bu, albatta, kesimlik
kategoriyasi birikuvchanligi bilan emas, balki kesim vazifasida kelayotgan fe’lning
ma’noviy xususiyati bilan belgilanadi.
Demak, holning gap qurilishidagi zaruriy bo‘lak darajasiga ko‘tarilishi
kesimdagi [W] ning muayyanlashish ehtiyoji bilan belgilanadi. Hol gapning
konstruktiv bo‘laklari sifatidagi kesim va egadan keyin uchinchi o‘rinni egallaydi.
Holning ma’noviy turlari haqida. Hol nutqda gapdan anglashilgan
mazmunning, kesim ifodalagan ish-harakat, holat, voqea-hodisaning o‘rni, payti,
tarzi, miqdor-darajasi, sababi, maqsadi, natijasi, sharti (qatorni yana davom ettirish
mumkin) kabi ma’noni ifodalaydi.
23](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_23.png?v=1)
![To‘ldiruvchi haqida umumiy ma’lumot .
Aytilganidek, so‘z kengaytiruvchisi gapning konstruktiv bo‘laklari sirasiga
kirmaydi, balki gapdagi so‘zlarning lug‘aviy ma’nosini muayyanlashtiruvchi vosita
sanaladi. To‘ldiruvchi ham nutqiy gap qurilishida so‘z kengaytiruvchisi sifatida
ishtirok etadi va fe’l bilan ifodalangan har qanday bo‘lak yoki bo‘lak qismining
ma’noviy valentligini to‘ldiradi. To‘ldiruvchi faqat kesimgagina bog‘lanmaydi.
Quyidagi gaplarga diqqat qiling: 1. Kitobni olib kel. 2 . Kitobni olib kelishni
unutma. 3. Kitobni keltirish sening vazifang. 4. Kitobni tushunishning yaxshi
tomonlari ko‘p.
Ko‘rinadiki, to‘ldiruvchi birinchi gapda kesimga ( olib kel ), ikkinchi gapda
to‘ldiruvchiga ( olib kelishni ), uchinchi gapda egaga ( keltirish ), to‘rtinchi gapda
aniqlovchiga ( tushunishning ) bog‘langan. Кesimga bog‘langanda ham undagi [Pm]
ma’nolariga emas, balki W ga «tortiladi» – uning ma’nosini muayyanlashtirishga
xizmat qiladi. To‘ldiruvchi qaysi gap bo‘lagiga aylanishidan qat’i nazar, shu bo‘lak
ifodalanayotgan fe’lning ma’nosini muayyanlashtiradi. To‘ldiruvchi so‘z
kengaytiruvchisi bo‘lganligi bois, u kengay-tirayotgan ma’nosi
muayyanlashayotgan so‘z gap bo‘lagi maqomiga ega bo‘lmasligi ham mumkin.
Yuqorida aytilganidek, kesim, ega, hol gapning konstruktiv bo‘laklari bo‘lib,
to‘ldiruvchi va aniqlovchi bo‘lakning bo‘laklari sifatida keladi. Bu, ayniqsa,
kengaygan ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi gap bo‘laklari modeliga ega
bo‘lganda, yaqqol ko‘zga tashlanadi. E’tibor bering: 1. Shalola kitobni keltirdi. 2.
K echa kitobni keltirgan Shalola bugun kelmadi. Birinchi gapda kitobni
to‘ldiruvchisi kesimga bog‘langan. Ikkinchi gapda esa aniqlovchiga ( keltirgan )
tobelangan. Birinchi gapda to‘ldiruvchi kesim ( keltirdi ) ning emas, balki uning
tarkibiy qismi bo‘lgan keltir fe’li ma’nosini izohlagan va gap bo‘lagining bo‘lagiga
daxldor. Ikkinchi gapda esa aniqlovchi (so‘z kengaytiruvchisi) ning
kengaytiruvchisi vazifasida kelgan. To‘ldiruvchi o‘zi bog‘lanayotgan fe’lning
obyekt valentligini to‘ldiradi va shunga muvofiq ravishda, uning mazmunidan
shaxs/predmetlik ma’nosi anglashilib turadi.
Harakatni bajarish vositasini ifodalovchi gap bo‘lagini uning predmet yoki
nopredmetlik ma’nosidan qat’i nazar, to‘ldiruvchi yoki hol deb atashning o‘zi ham
muammoli. Chunki ular bir vaqtning o‘zida nimada so‘rog‘iga ham, qanday, qay
holda, qay yo‘sinda so‘roqlariga ham javob bo‘lishi tabiiy hamda ularning
mohiyatini to‘laroq ochishga xizmat qiladi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki,
misollardagi so‘zlarning bunday so‘roqlarni olishida o‘rin-payt kelishigi
ko‘rsatkichining roli muhim. O‘rin ma’nosini ifodalovchi -da kelishik shakli gap
propozitsiyasining tayanch bo‘lagi bo‘lgan makonni ifodalashda alohida mavqega
ega. Ma’lumki, makon va zamon ma’nosidagi hollar gap kesimini shakllantiruvchi
25](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_25.png?v=1)
![[Pm] ning o‘rin va payt ko‘rsatkichlariga mos keladi. Xususan, quyidagi
ko‘rinishli:
Men hozir Qarshida yashayman(o‘qituvchiman, ikkinchiman, xursandman).
Gaplarda o‘rin ma’noli Qarshi so‘zi bilan yasha fe’li orasida, Qarshi so‘zi bilan
o‘qituvchi so‘zi orasida, shuningdek, sifatga xos xursand , songa xos ikkinchi
so‘zlarining bir-biriga bog‘lanish xususiyati yo‘q edi. Кeyin keluvchi hokim uzvga
kesimlik qo‘shimchalarining qo‘shilishi unga kengayish imkoniyatini berdi va
natijada [ WP
m ] hosilasi bo‘lgan gap shaxs kengaytiruvchisi qatorida o‘rin va payt
kengaytiruvchilariga ham ega bo‘ldi. Demak, zikr etilgan gaplarda qatnashgan
havoda, dengizda so‘zshakllaridagi o‘rin-payt shakli [ Pm ] ta’siriga berilgan
bo‘lib, bu ularning gap kengaytiruvchisi ekanligidan dalolat beradi. To‘ldiruvchi
esa so‘z kengaytiruvchisi bo‘lib, [Pm] ga befarq.
To‘ldiruvchining ma’no turlari. To‘ldiruvchi o‘zi birikayotgan fe’lning
tabiatiga ko‘ra vositali va vositasiz turga ajraladi.
Vositasiz to‘ldiruvchi bilan birikish faqat o‘timli fe’lga xos. Shu boisdan
vositasiz to‘ldiruvchi – o‘timli fe’lning obyekt valentligini to‘ldiruvchi so‘z
kengaytiruvchisi. Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasida bosh yoki tushum kelishigidagi
so‘z keladi: 1 . Bosh kelishikdagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Bunda bulbul kitob
o‘qiydi. 2. Bunda qurtlar ipak to‘qiydi. 3. Bunda ari keltiradi bol, Bunda qushlar
topadi iqbol. 2 . Tushum kelishigidagi vositasiz to‘ldiruvchi: 1. Sen bahorni
sog‘inmadingmi? 2. Har bir tuki kiyimlarini teshib chiqib ketgan edi.
Vositasiz to‘ldiruvchi vazifasidagi so‘z turli-tuman ma’nolarni ifodalaydi.
Vositasiz to‘ldiruvchi o‘timli fe’lga bog‘lanadi deyish o‘timli fe’l vositali
to‘ldiruvchini qabul qila olmaydi degani emas. O‘timli fe’llar ham vositali, ham
vositasiz to‘ldiruvchini o‘ziga biriktiradi. O‘timsiz fe’llar esa faqat vositali
to‘ldiruvchilarnigina tobelaydi.
Vositasiz to‘ldiruvchi bevosita harakatni o‘z ustiga olgan predmetni anglatsa,
vositali to‘ldiruvchi harakatni qamrab olgan, lekin harakatga daxldor bo‘lmagan
predmetni ifodalaydi. Vositali to‘ldiruvchi turli grammatik ko‘rsatkichlar bilan
ifodalanadi:
1) jo‘nalish kelishigi: Senga oldim.
2) chiqish kelishigi: Sendan oldim.
3) o‘rin-payt kelishigi: Menda qoldi.
4) ko‘makchi: Sen uchun oldim.
To‘ldiruvchining tuzilish turlari. Boshqa bo‘lak kabi to‘ldiruvchi ham
sodda yoki murakkab bo‘ladi:
1) sodda to‘ldiruvchi bir so‘z yoki bir so‘zga teng birlik bilan ifodalanadi: 1.
Xotirangiz mening xotiramdan o‘tkir ekan . 2. U yana Pushkinga murojaat qildi .
3. Turmushimizda hamma narsa bir-biri bilan bog‘liq;
26](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_26.png?v=1)
![1) qarashlilik: Azizaning kitobi, mening onam ;
2) xoslik : olmaning bargi, piyozning po‘sti ;
3) butun-bo‘lak: stolning oyog‘i, uyning eshigi;
4) tur-jins: olmaning yaxshisi, odamning aqllisi;
5) bajaruvchi va harakat munosabati: bolaning yig‘isi, itning hurishi.
Bu ma’nolarning barchasi [ ism qaratqich kelishigi
→ ism egalik qo‘shimchasi
=
qaratuvchi va qaralmish] qolipi emas, balki so‘zlarning ma’noviy munosabati
hosilasi.
Qaralmishdagi egalik affiksi qaratuvchining qaysi shaxsda ekanligini bildirib
turadi. Shu boisdan ko‘p hollarda qaratuvchi qo‘llanilmasligi ham mumkin: ukang,
kitobing kabi. Bunda ta’kid muhim rol o‘ynaydi. Qaratuvchini ta’kidlash lozim
bo‘lganda, u, albatta, qo‘llanadi. Boshqa hollarda qaratuvchining qo‘llanishi nutqiy
ortiqchalikni keltirib chiqaradi.
Umuman, qaratuvchining qo‘llanmasligi quyidagi hollarda yuz beradi:
1) qaratuvchi vazifasida o‘zlik olmoshi qo‘llanishi lozim bo‘lganda: Halim
o‘rtoqlariga xat jo‘natdi;
2) qaratuvchidan anglashilgan ma’no oldingi gaplardan ma’lum bo‘lib turgan
bo‘lsa, uslubiy ortiqchalikdan qochish maqsadida: 1 . Men (mening) sevgan qizimga
uylandim. (Mening) Xotinimning otasi savdogar edi;
3) ta’kidlash lozim ko‘rilmaganda: Bog‘imda anorim bor.
30](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_30.png?v=1)
![II.5. O‘zbek tilida gap va so‘z kengaytiruvchilari tadqiqi.
Kengaytiruvchilar . Gap kesimini shakllantiruvchi vosita kesimlik
kategoriyasi bo‘lganligi sababli o‘zbek nutqidagi gapning tarkibiy qismini shu
gap tarkibiga kiruvchi so‘zning va kesimlik kategoriyasi shaklining valentligi
belgilaydi. Demak, nutqiy gaplardagi ikki hodisani farqlash lozim:
1) gap markazini tashkil etuvchi so‘zdagi kesimlik kategoriyasi
shakllariga bog‘lanuvchi so‘z;
2) gapda ishtirok etayotgan ma’lum bir so‘zning ma’noviy valentligini
to‘ldirayotgan so‘z.
Bulardan birinchisi gap kengaytiruvchisi bo‘lsa, ikkinchisi – so‘z
kengaytiruvchisi.
Gap kengaytiruvchisi. Gap kengaytiruvchisi gap tarkibida ma’lum bir bo‘lak
vazifasida kelayotgan so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga emas, balki gapning
kesimini shakllantirgan morfologik vositaga bog‘lanadi. Masalan, Biz bu kitobni
kecha o‘qidik gapini olaylik. Bu gapda ega ( biz ), aniqlovchi ( bu ), hol ( kecha ) va
kesim ( o‘qidik ) ishtirok etgan. Gap markazi o‘qidik ni lug‘aviy ma’noni
anglatuvchi [ W ] va kesimlik qo‘shimchalari [ P
m ]ga ajratamiz: o‘qi [ W ] – dik
[ P
m ]. Gapdagi biz (ega) kesimlik kategoriyasi shaklining ( -k ) qismiga, kecha (hol)
esa ( -di ) qismiga bog‘langan. K itobni so‘zi (to‘ldiruvchi) kesimning lug‘aviy
ma’no anglatuvchi qismiga, bu (aniqlovchi) esa kitobni so‘ziga bog‘lanmoqda.
Demak, gapning kesimi tarkibidagi kesimlik qo‘shimchalariga tobelangan
kecha (hol) va biz (ega) so‘zlari – gap kengaytiruvchilari. Biroq o‘qidik kesimining
lug‘aviy ma’no anglatuvchi qismi bo‘lgan o‘qi so‘zi istalgan boshqa fe’l ( yoz, chiz,
ol, ber ) bilan almashtirilib, -dik qismi saqlab qolinsa, biz so‘zi ega, kecha so‘zi hol
vazifasida qolaveradi.
Demak, kesimlik kategoriyasi gapning markazini shakllantiruvchi asosiy
vosita bo‘lganligi sababli, yuqorida keltirilgan gapdagi ega gapning sintaktik
qurilishiga bevosita aloqador qism – gap kengaytiruvchisi deb baholanishi kerak.
Eganing mavjudligi kesim vazifasida kelgan so‘zning ma’nosi bilan emas, balki
kesimlik grammatik shaklining, jumladan, uning tarkibidagi shaxs-son ma’nosi
bilan bog‘liq. Кo‘rinadiki, ega kesimlik kategoriyasi tarkibiga kiruvchi shaxs
ma’nosini o‘zida muayyanlashtiradi.
Darslik va qo‘llanmalarda eganing shu gap tarkibidagi boshqa bir so‘zga
ergashib so‘z birikmasi tuza olmasligi (masalan, yuqoridagi gapda biz o‘qidik
hosilasi so‘z birikmasini emas, balki gapni berishi) ta’kidlanadi. Xuddi
shuningdek, men o‘qituvchiman gapida ham men olmoshi o‘qituvchi so‘zi bilan
so‘z kengaytiruvchisi sifatida birikib so‘z birikmasi tuza olmaydi. Mening
o‘qituvchim so‘z birikmasida esa boshqacha holatni kuzatamiz, ya’ni bu yerda
31](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_31.png?v=1)
![so‘z birikmasi grammatik shakl – egalik qo‘shimchasi - im ning sintaktik qobiliyati
asosida yuzaga keladi va o‘qituvchi so‘zining semantik valentligiga aloqador emas.
Gap kengaytiruvchisi sifatida ega gapning kesimlik qo‘shimchalari tarkibidagi
shaxs-son, hol esa zamon, modallik, tasdiq-inkor shakllari bilan bog‘lanadi.
Gap kengaytiruvchilari faqat kesimga tobelanadi va uning boshqa bir so‘zga
tobelanishi kuzatilmaydi. Bu bilan u sintaktik qurilmadagi barcha tobe
birliklarning umumiy – faqat bir so‘zga tobelanish, lekin birdan ortiq so‘zga hokim
mavqeida bo‘la olish qonuniyatini (xususiyatini) namoyon qiladi.
Modal gap kengaytiruvchi. Ma’lum bo‘ldiki, P
m tarkibida tasdiq-inkor va
modallik ma’nolari ham mavjud. Shuning uchun P
m da mujassamlashgan va turli
vositalar bilan ifodalangan tasdiq-inkor, taxmin, gumon, shubha, ishonch, aniqlik,
qat’iylik, shart, istak, tilak, buyruq, imkoniyat, zarurat, majburiylik va h. ma’nolar
gap tarkibida turlicha – kirish bo‘lak, kiritma bo‘lak kabi gapning boshqa
bo‘laklari bilan tobe-hokimlik munosabatiga kirishmaydigan va shu boisdan so‘z
birikmalarini ham tashkil eta olmaydigan modal va tasdiq-inkor so‘zlar vositasida
kengaytiriladi. Masalan: 1. Nigora, ehtimol keladi. 2. Biz, shubhasiz, yutib
chiqamiz. Gaplardagi ehtimol, shubhasiz so‘z-gaplari sodda gap tarkibiga kirar
ekan, gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirishmasa-da, mazmunan [Pm] ning
tegishli ma’nolarini muayyanlashtiradi. Modal kengaytiruvchilar bu bilan lisoniy
gap mazmunini nutqda to‘laroq ochishga yordam beradi.
So‘z kengaytiruvchilari. Gap tarkibidagi mustaqil so‘zlik mavqeini saqlagan
barcha so‘zlarning ma’noviy qobiliyati asosida kengaya olishini va shu qobiliyatni
namoyon qilishini ta’minlovchi lug‘aviy birlik so‘z kengaytiruvchisi deyiladi. So‘z
kengaytiruvchisi gapning qurilishiga bevosita aloqador hodisa bo‘lmay, ma’lum
bir so‘zning ma’nosini muayyanlashtirish, uni ochib berishga aloqador bo‘lgan
hodisa. So‘z kengaytiruvchisi mustaqil, alohida bir gap bo‘lagi – gap qurilishining
zaruriy tarkibiy qismi emas. U gapning ma’lum bir bo‘lagiga ergashib, tobelanib
keladi, gap markazi – kesim tarkibidagi kesimlik qo‘shimchasi bilan
bog‘lanmaydi. Aniqlovchi ana shunday bo‘lakning tipik ko‘rinishi. Masalan, Bu
kitobni kecha o‘qidik gapidagi bu aniqlovchisi to‘ldiruvchi ( kitobni )ga tobelangan
va gap tarkibida to‘ldiruvchi bilan bir butun holda kesimga bog‘lanadi.
Aniqlovchi gapdagi barcha bo‘laklarni kengaytirishi mumkin.
a) eganing kengaytiruvchisi : A’lochi Tohir keldi.
b) kesimning kengaytiruvchisi: Sen ilg‘or o‘qituvchisan.
d) holning kengaytiruvchisi: U azim shaharda yashaydi.
e) to‘ldiruvchining kengaytiruvchisi: Aqlli bolalarni sevaman.
f) aniqlovchining kengaytiruvchisi: Beg‘ubor yoshligim taassurotlari hech
qachon o‘chmaydi.
32](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_32.png?v=1)
![Grammatik shakllangan gapning minimal va maksimal lisoniy sintaktik
qolipi. Avvalgi fasllarda gapning eng kichik lisoniy qolipi WP
m ramzi bilan
berilib, gapning umumiy lisoniy mohiyati sifatida tavsiflandi. Bunda o‘zbek
nutqida qo‘llanadigan aksariyat gapning eng umumiy belgilari mujassamlashgan.
Nutqdagi barcha gaplarning kesimdan boshqa bo‘laklari olib tashlansa ham, u gap
bo‘la oladi. Biroq nutqiy gaplarning lisoniy sathda bu umumiylik [ WP
m ]dan
quyiroqda joylashgan boshqa umumiyliklari ham bor. Modomiki, gap
kengaytiruvchilari gap mohiyatini belgilovchi asosiy vosita bo‘lgan kesimlik
qo‘shimchalari [ P
m ]ga tegishli ekan, demak, yig‘iq gapdan boshqa barcha
kengaygan gapda, kesim bilan birga, yana ikkita gap bo‘lagini ajratish mumkin.
Ular ega va hol. To‘ldiruvchi va aniqlovchi esa barcha bo‘laklarga, bo‘lakning
bo‘laklariga bog‘langanligi hamda so‘z kengaytiruvchilari bo‘lganligi bois lisoniy
qolipdan o‘rin ola olmaydi. Ular qaysi so‘zga bog‘lanayotgan bo‘lsa, lisoniy sathda
uning valentliklari sifatida yashaydi. Yig‘iq gap esa umumiy qolip – WP
m ning
aynan voqelanishi. Masalan: Bahor. O‘tlar yam-yashil kabi.
Bu gapning maksimal qolipi hisoblanadi. Boshqa barcha so‘z kengaytiruvchilari
(to‘ldiruvchi va aniqlovchilar) o‘zi ergashib kelayotgan bo‘laklar bilan bir butun holda
bitta bo‘lak (ega, kesim, hol) bo‘lib keladi. Masalan, Sharob hammaning boshini
qizdirib, hissiyotni aqldan ustun qilgan bu soatda sohibqiron Amir Temurning
Hindistonning podshohi bo‘lgan zurriyoti o‘zining qilich kesmaydigan, o‘q
o‘tmaydigan nazarkarda botir ekaniga arslon kiyik bilan olishganda o‘z g‘alabasiga
amin bo‘lganday ishonmoqda edi (P.Qodirov) gapida uchta gap kengaytiruvchisi bor:
bu soatda, zurriyoti, aniq bo‘lganday. Bular to‘g‘ridan-to‘g‘ri gap markazi (kesimi)
dagi kesimlik qo‘shimchalari bilan bog‘langan. Qolgan so‘zlar esa ana shu ( soatda,
zurriyoti, amin bo‘lganday, ishonmoqda edi ) bo‘laklarning ma’noviy valentligini
to‘ldirayotgan so‘z kengaytiruvchilaridir.
So‘z kengaytiruvchisi – so‘z semantik imkoniyatidagi bo‘sh o‘rinni
to‘ldiruvchi aktant. Aktant nutqiy gaplar tarkibida so‘z birikmasini hosil qiladi. Bu
birikuvlarda bo‘sh o‘rni to‘ldirilayotgan (biriktiruvchi) so‘z hokim so‘z, bo‘sh
o‘rinni to‘ldirayotgan so‘z tobe so‘z sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, qizil olma
birikuvida qizil so‘zi olma so‘zi zamiridagi ma’noviy mohiyatning «belgi» ma’no
bo‘lakchasini muayyanlashtiruvchi aktant bo‘lib, olma so‘ziga «xizmat
qilayotganligi» bois unga tobe unsur maqomida bo‘ladi. Demak, biror so‘zga
tobelanib kelayotgan so‘z bo‘sh o‘rinni to‘ldiruvchi, aktant atamalari bilan
yuritiladi. Aktantlar nutqda, an’anaviy tahlil usullari asosida aytganda, ega, hol,
to‘ldiruvchi, aniqlovchi atamasi bilan nomlanadi. Biroq bu atamalar ostida
tushuniluvchi hodisalar so‘z va gap kengaytiruvchisi farqlanishi nuqtayi nazaridan
baholansa, butunlay boshqa holat vujudga keladi. К engayuvchi so‘z gapning
34](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_34.png?v=1)
![kesimi mavqeida kelganda, gap kengaytiruvchisi gap lisoniy strukturasiga bevosita
daxldor bo‘ladi.
Oldingi gapda bevosita gap kesimidagi [Pm] ga daxldorlik kasb etib turgan
Jahongir va tez so‘zlari kesimdagi atov birligi [W] kengaytiruvchisi bo‘lgan
kitobni so‘zshaklining aktanti hisoblangan o‘qigan so‘zining kengaytiruvchilaridir.
K o‘rinadiki, gapning konstruktiv tizimidan faqat [Pm] ga bog‘langan hokim
a’zo o‘rin oladi. Hokim uzvga tobelangan, ergashib kelayotgan aktant nutqiy gap
tarkibidagina bo‘ladi. Nutqiy gap qanchalik kengaymasin, u, kengaymagan
ko‘rinishida bo‘lgani kabi, lisoniy strukturaga bir xil daxldor bo‘ladi.
So‘zlarning nutqiy voqelanishi ular bevosita konstruktiv bo‘lakka bog‘langanda
yuz beradi. К onstruktiv bo‘lak bo‘lishi uchun kesimlik shakllanishi zarur bo‘ladi.
Chunki kesim mavjud bo‘lsagina, unga bog‘langan ayrim so‘zlar konstruktiv
bo‘lak tabiatiga ega bo‘ladi. Masalan, Qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy
festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallashi nutqiy
hosilasi xabar ifodalash xususiyatiga ega emas. Chunki unda kesim yo‘q. Demak,
bu hosila gap emas va unda gap bo‘laklari ham mavjud emas. Bu hosila gap
qolipiga daxldor qilinsa, qolip to‘ldiruvchisi maqomini olsa, so‘zlardan mutlaq
hokimlarining mavqei o‘zgaradi va boshqalari ham shu hokim unsur orqali gap
qolipiga kiradi. Bu yoyiq unsur gapda kesim, ega, hol mavqeini egallashi mumkin:
kesim: Mening orzum – qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy festivali butun
jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallashi; ega: Qizim Muniraning
yosh rassomlar ijodiy festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori
o‘rinni egallashi – mening orzum; hol: Qizim Muniraning yosh rassomlar ijodiy
festivali butun jahon bosqichi mintaqa tanlovida yuqori o‘rinni egallaganligidan
biz juda quvondik.
Demak, dastlabki nutqiy hosila gap tarkibiga kiritilsa, undagi asosiy
kengayuvchi unsur ( egallashi ) gapning konstruktiv bo‘lagiga aylanadi, sifat
o‘zgarishiga uchraydi, gap qolipiga bevosita daxldorlik kasb etadi. Lekin uning
kengaytiruvchilari u orqali – gap qolipiga bilvosita aloqador bo‘ladi, ular
mavqeidagi o‘zgarish sifat o‘zgarishi darajasida bo‘lmaydi.
So‘z va gap kengaytiruvchilari bir-biriga aylanib turadigan hodisa. Masalan,
Kecha kelgan bolani tanimadim gapida kecha so‘zi kelgan so‘zining
kengaytiruvchisi. Lekin Bola kecha keldi? gapida u gap kengaytiruvchisi
maqomini olgan. Birinchi birikuvda u kelgan so‘zshaklidagi zamon ma’nosiga
bog‘langan. Ikkinchi gapda esa so‘zshakl kesimlik kategoriyasi tarkibidagi zamon
ma’nosiga daxldor. Kecha kelgan bola birikuvidagi kelgan so‘zshakli zamon
ma’nosi bilan keldi so‘zshaklidagi zamon ma’nosi farqlanadi. Birinchi
so‘zshakldagi zamon sifatdosh shaklining ma’nosi bo‘lsa, keldi gap markazida
tasdiq-inkor, modallik, shaxs-son va kesimlik pozitsiyasi unsurlari sistemasidan
35](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_35.png?v=1)
![iborat butunlikning tarkibiy qismi. To‘g‘ri chiziq uchburchakning tomoni sifatida
boshqa mohiyatga, kvadratning tomoni sifatida boshqa mohiyatga ega bo‘lgani
kabi, zamon ham Kecha kelgan bola birikuvida boshqa, Bola kecha keldi
birikuvida boshqa butunlikning tarkibiy qismi. Harakatning bajaruvchisi ham goh
so‘z kengaytiruvchisi, goh gap kengaytiruvchisi sifatida namoyon bo‘lishi
mumkin. Halim kecha kelgan. Halim kecha kelganda men yo‘q edim juftligining
birinchisida Halim gap kengaytiruvchisi (ega), konstruktiv bo‘lak, ikkinchi gapda
esa so‘z kengaytiruvchisi, ya’ni konstruktiv bo‘lak emas. Shuningdek, keltirilgan
misoldagi mintaqa bosqichida unsuri egallashi so‘zi kesim mavqeyida kelganda
konstruktiv bo‘lak, boshqa hollarda (hol va egaga bog‘langanda) esa so‘z
kengaytiruvchisi.
Ma’lum bo‘ladiki, muayyan aktant birlikning gap yoki so‘z kengaytiruvchisi
mavqeyida bo‘lishi kengayuvchi so‘zning sintaktik mavqeyi bilan belgilanadi.
Gap bo‘lagi maqomida so‘z ham, so‘z birikmasi ham kelishi mumkin. Gap
bo‘lagi vazifasida kelgan so‘z o‘z kengaytiruvchisi bilan bir butun holda bitta gap
bo‘lagi (yoki bo‘lakning bo‘lagi) sanaladi.
Gapni bo‘laklarga va so‘z birikmasiga ajratish – sintaktik tahlilning ikki xil
ko‘rinishi. Gapni bo‘laklarga ajratish kommunikativ birlik tahlili bo‘lsa, so‘z
birikmalariga ajratish nominativ birlik tahlili. Masalan, Gulnora o‘qigan kitobni
men kecha tugatgan edim gapining gap bo‘laklari bo‘yicha tahlili quyidagicha
bo‘ladi: 1) tugatgan edim – kesim; 2) men – ega; 3) kecha – hol.
Gulnora o‘qigan kitobni birikuvi gap bo‘lagi emas va u bo‘laklar tahlilida
e’tiborga olinmaydi.
Demak, to‘ldiruvchi va aniqlovchi so‘z kengaytiruvchisi bo‘lganligi bois gap
bo‘laklari tahlilida nazardan chetda qoladi. Gapni so‘z birikmalariga ajratishda esa
kengayuvchi so‘z kengay-tiruvchi so‘z bilan birikma sifatida olinadi. Gap
kengaytiruvchisi biror so‘z (atov birligi) ma’nosini emas, balki kesimlik qo‘shim-
chasi ma’nosini muayyanlashtirganligi bois, so‘z birikmalari sifatida olinmaydi.
Shunday qilib, yuqoridagi gapdan kommu-nikativ sathga daxldor, ya’ni [ Pm ]ga
bog‘lanuvchi so‘zlarni chiqarib tashlasak:
a) Gulnora o‘qigan;
b) o‘qigan kitob;
d) kitobni tugatmoq
kabi uchta so‘z birikmasi mavjudligi ayon bo‘ladi. Chunki gap tarkibidagi
Gulnora, o‘qigan , kitobni birliklari so‘z kengaytiruvchisi.
Demak, xulosa qilish mumkinki, so‘z kengaytiruvchisi va gap
kengaytiruvchisi munosabatidan kelib chiqqan holda so‘z birikmalari tahlilini gap
bo‘laklari tahlili bilan qorishtirmaslik kerak.
II.6. Gapda uyushiq hamda ajratilgan bo‘laklarning kelishi
36](https://docx.uz/documents/3d8cb406-73c1-438a-9cf3-40d6d9ad77c8/page_36.png?v=1)
MUNDARIJA
I. KIRISH
II. ASOSIY QISM
2.1. Gap bo‘laklari haqida umumiy ma’lumot
2.2. O‘zbek tilida gap bo‘laklari nazariyasi
2.3. Gap sathida bosh bo‘laklarning o‘rni
2.4. Ikkinchi darajali bo‘laklarning talqini
2.5. O‘zbek tilida gap va so‘z kengaytiruvchilarining tadqiqi
2.7. Gap bo‘laklari sanalmaydigan birliklar
III. XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati