Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 263.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari nazariyasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI Hozirgi o‘zbek tili fanidan “O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari nazariyasi” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Fan o‘qituvchisi: Mavzu: O‘zbek tilshunosligida gap bo‘laklari nazariyasi Mundarija: I. Kirish. II. Asosiy qism: II.1. Gap bo‘laklari nazariyasi. II.2. Gap bo‘laklarga ajratish haqida umumiy ma’lumot. II.3. Ikkinchi darajali gap bo‘laklar. . III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. I. Kirish Gap bo laklari - gap tuzilmasida muayyan so roqqa javob bo lib, ma lum birʻ ʻ ʻ ʼ sintaktik vazifani bajaruvchi so z va so z birikmalari. Gap bo‘laklari gap ʻ ʻ tuzilmasidagi ahamiyatiga ko ra quyidagi 2 asosiy turga ajraladi: 1) bosh bo laklar ʻ ʻ - gapning predikativ asosini tashkil etuvchi ega va kesimdan iborat bo ladi; 2)ʻ ikkinchi darajali bo laklar - bosh bo laklar bilan yoki o zaro bir-birlari bilan tobe ʻ ʻ ʻ aloqada bo ladi, hokim bo lak ma nosini aniqlab, to ldirib, izohlab keladi hamda ʻ ʻ ʼ ʻ asosiy xususiyatlariga ko ra aniqlovchi, to ldiruvchi va holga bo linadi. Tilning ʻ ʻ ʻ asosiy vazifasi – fikrni ifodalashdir. Bu jarayonda gap tilning eng muhim birliklaridan biri hisoblanadi. Gap bo‘laklari esa gapning grammatik tuzilishi va ma’no jihatidan tarkibiy qismlaridir. Gap bo‘laklarini o‘rganish hozirgi o‘zbek tili grammatikasining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Gap bo‘laklari – gap tarkibidagi mustaqil yoki yordamchi so‘zlar bo‘lib, gapning grammatik va semantik asosini tashkil etadi. Gap bo‘laklari bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarga bo‘linadi. Inson shaxsining kamol topishida, tafakkurining rivojlanishida, tafakkur mahsulini nutq vositasida ifodalash salohiyatini egallashida asosiy vosita bo‘lmish ona tili fani maktabda yetakchi o‘quv fanlaridan biri sanaladi. Zero, ona tili millat tafakkurini shakllantiradi, rivojlantiradi, takomillashtirib boradi va namoyon ettiradi. Mamlakatimiz Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev "Zamonaviy bilimlami o‘zlashtirish, chinakam ma’rifat va yuksak madaniyat egasi bo‘lish uzluksiz hayotiy ehtiyojga aylanishi kerak" deb ta’kidladilar. Jamiki ezgu fazilatlar inson qalbiga, avvalo, ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi. Ona tili bu millatning ruhidir" Shu bois ona tili ta’limi samaradorligini oshirish davlat siyosatiga aylandi va buni isboti sifatida 2016-yil 13-mayda Alisher Navoiy nomidagi O‘zbek tili va Adabiyoti universiteti tashkil qilindi. Umumta’lim maktablarining ona tili va akademik litseylarning hozirgi o‘zbek adabiy tili darslarida "Morfologiya" bo‘limini, shu bilan birga undov, taqlid, modal so‘zlanni izchil kurs sifatida o‘qitish juda katta ta’limiy ahamiyatga ega. Bu bo‘limni o‘qitishning ta’limiy ahamiyati shundaki, o‘quvchilar tilning asosiy birligi so‘z turkumlari haqidagi ta’limot bilan tanishadilar. Zero, morfologiya tilning barcha bo‘limlan bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, shu bo‘limlami o‘qitishda izchillik bilan amalga oshiriladi. Ana shu uzviylikni ta’minlashga qaratilgan usullami va innovatsion texnologiyalarni tatqiq qilish va morfologiyaga oid bilimlami mustahkamlashga qaratilgan mashqlar tizimini ishlab chiqish ishimizning dolzarbligini belgilaydi. Mamlakatimiz o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgandan keyin milliy qadriyatlarimizni, jumladan, uning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lgan ona tilimizni o‘rganish, ilmiy-nazariy va amaliy tomondan tadqiq etishga bo‘lgan e’tibor kuchayib bormoqda. Buning uchun har qaysi ota-ona, ustoz va murabbiy har bola timsolida, avvalo, shaxsni ko‘rishi zarur. Ana shu oddiy talabdan kelib chiqqan holda, farzandlarimizni mustaqil va keng fikrlash qobilyatiga ega bo‘lgan, ongli yashaydigan komil insonlar etib voyaga yetkazish ta’lim-tarbiya sohasining asosiy maqsadi va vazifasi bo‘lishi lozim deb qabul qilishimiz kerak. Kurs ishining dolzarbligi: Ushbu kurs ishining dolzarbligi shundaki, gap bo‘laklarini to‘g‘ri tushunish va tahlil qilish yozma va og‘zaki nutq madaniyatini rivojlantirish, tilning grammatik tizimini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilshunosligida bu sohada olib borilgan ilmiy izlanishlarni amaliy tahlillar bilan boyitish lozim. Kurs ishining maqsadi – gap bo‘laklarining nazariy asoslarini, grammatik xususiyatlarini o‘rganish va ularning amaliy tahlilini olib borishdir. Kurs ishining vazifalari: 1. Gap bo‘laklarining umumiy nazariy asoslarini aniqlash. 2. Bosh va ikkinchi darajali gap bo‘laklarini grammatik xususiyatlarini tahlil qilish. 3. Gap bo‘laklarining o‘zaro bog‘lanishi va tuzilishini o‘rganish. 4. Oddiy va qo‘shma gap bo‘laklarining amaliy tahlilini bajarish. 5. O‘zbek tilidagi gap bo‘laklarini boshqa tillardagi gap birliklari bilan qiyoslash. II. Asosiy qism II.1. Gap bo‘laklari nazariyasi. Gap bo‘laklari nazariyasiga asoslanuvchi an’anaviy sintaktik tahlilning zaif tomonlari haqida ba’zi tilshunoslar o‘z fikr va mulohazalarini bildirishgan bo‘lishiga qaramay, bu sohada hali keskin o‘zgarishlar sodir etilganicha yo‘q. Rus tilshunosi Z. D. Popova mazkur masala bobida quyidagilami yozadi « Традиционное учение о членах предложения содержало в себе такие противоречия , которые постоянно побуждали синтаксистов к его пересмотру ». Tilshunoslikda gap nutq birligidir. Shuning uchun, uning sintaktik tahlili nutq lingvistikasi qonun qoidalari bo‘yicha amalga oshirilishi kerak bo‘ladi Nutq lingvistikasi qonun-qoidalari esa endigina ilmiy asoslana boshladi Shu sababli ular orqali sintaktik tahlilda o‘z aksini topishi lozim bo‘lgan gapning struktur butunligini tashkil etayotgan bevosita ishtirokchi elementlarning tildan nutqqa ko‘chirilishi va bu jarayonda ularning qay tarzda sintaktik faollik olishi, sintagmatik zanjirning voqelanishidagi ulushi masalalarini izohlab bo‘lmaydi. Z.D. Popova gap bo‘laklari tushunchasiga yangicha yondashib, ulaming gapda bajaradigan vazifalarini birmuncha mukammalroq va aniqroq izohlashga harakat qiladi. Olima G.A. Zolotova qo‘llagan "subyektiv" va "predikativ" terminlaridan foydalanib, gap bo‘laklarini ulaming vazifalariga ko‘ra quyidagicha tasnif etadi. Gapning struktur sxemasiga kiruvchi gap bo‘laklari. Bunga subyektivlar (ega, dativ subyektiv, genitiv subyektiv, instrumentativ subyekt va hk.lar); predikativlar (kesim, predikativ ravish, infinitiv va hk) kiradi. Gapning struktur sxemasiga kirmaydigan gap bo‘laklari. Bu bo‘laklar, o‘z navbatida, ikkiga bo‘linadi: 1. Gapning pozitsion sxemasiga kiruvchi ikkinchi darajali bo‘laklar (to‘ldiruvchi, hol). 2. Gapning pozitsion sxemasiga kirmaydigan ikkinchi darajali bo‘laklar (aniqlovchi). Tilshunoslarning gapning ikkinchi darajali bo‘laklari haqida ham bildirishayotgan salbiy mulohazalarini kuzatamiz. Bu xususda gapirganda akademik V. Vinogradov gapning ikkinchi darajali bo‘laklari masalasini tubdan qayta ko‘rib chiqish kerakligini, ular grammatik tamoyillarga izchil asoslanmaganligi tufayli gap strukturasida sodir bo‘ladigan jonli sintaktik aloqalami mutlaqo sun’iy ifodalashini alohida ta’kidlagan edi. Uning « Вопросы языкознания » Rosloves tadqiqotlarida ham ko‘zga jurnalida e’lon qilingan maqolasida quyidagilarni o‘qiymiz: « Традиционное учение о второстепенных членах предложения ... переживает своеобразный и противоречивый кризис ». Olim masalaning bunday holatga kelib qolishining asosiy sababi mantiqiy va sintaktik kategoriyalarning, gap va hukmning, gap bo‘laklari va mantiqiy hukm bo‘laklarining bir-biridan keskin farqlanmayotganligida deb biladi. Tilshunoslik adabiyotlarida gap bo‘laklari va ularning talabga javob bera olmayotgani haqida aytilgan fikr va mulohazalar anchagina bo‘lishiga qaramay, hozirgacha bu xususda soflingvistik qonun-qoidalarga izchil asoslanuvchi biror bir konkret taklif kun tartibiga qo‘yilgani yo‘q. Bizningcha, buning amalga oshishi nutq lingvistikasining to‘liq ilmiy asoslanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Boshqacha aytganda, gap nutq birligidir va shu bois uning sintaktik tahlili muammolarini ham nutqdan ayri holda hal etish mushkuldir. O‘zbek tilida gap bo‘laklarining tartibi, asosan, erkin. Ulaming o‘ mini almashtirish odatda grammatik holatni o‘zgartirmaydi. Masalan: Oppoq bulutlar qishloq ustidan shoshilmay, toqqa qarab o‘tib ketadi. (S.Ahmad). Qishloq ustidan oppoq bulutlar shoshilmay o‘tib ketadi toqqa qarab. - O‘tib ketadi shoshilmay toqqa qarab oppoq bulutlar qishloq ustidan. SHoshilmay o‘tib ketadi qishoq ustidan toqqa qarab oppoq bulutlar. Mazkur gaplarda gap bo‘laklarining o‘rinlarini almashtirish grammatik holatni o‘zgartirmagan, ammo gap mazmuniga ma’lum darajada ta’sir etgan, negaki har gal boshqa-boshqa gap bo‘laklariga odatdagidan ko`proq ahamiyat berilgan Lekin, shunga qaramay, gap bo‘laklari ma’lum bir normativ tartibda joylashish xususiyatiga ega. O‘zbek tilida ega, odatda, gap boshida, kesim gapning oxirida keladi. Ikkinchi darajali bo‘laklar esa ega va kesim orasida joylashadi. Bunday tartib, asosan, darak gaplarda bo‘lib, u to‘g‘ri yoki normativ tartib deyiladi. Ta’lim-tarbiya tizimidagi islohotlar boshlangan dastlabki yillarda men jahon tajribasi va hayotda ko‘p bor o‘zini oqlagan haqiqatdan kelib chiqib, agar bu maqsadlarimizni muvaffaqqiyatli amalga oshira olsak, tez orada hayotimizda ijobiy ma’nodagi portlash effektiga, ya’ni yangi ta’lim modelining kuchli samarasiga erishamiz degan fikrni bildirgan edim. Darhaqiqat, istiqlol davrida barpo etilgan, barcha shart-sharoitlarga ega bo‘lgan akademik litsey va kasb-hunar kollejlari oliy o‘quv yurtlarida taxsil olayotgan, zamonaviy kasb-hunar va ilm- ma’rifat sirlarini o‘rganayotgan, hozirdanoq ikki- kirib kelayotgan o‘z iste’ dodi va salohiyatini yorqin namoyon etayotgan yosh kadrlarimiz misolida ana shunday orzu- intilishlarimiz bugunning o‘zida o‘z hosilini berayotganining guvohi bo‘lmoqdamiz. Eng muhimi shundaki, "portlash effekti" ning haqiqiy mohiyati va ahamiyati vaqt o‘tishi bilan biz tarbiya qilayotgan sog‘lom va barkamol avlodning safimizga tobora ildam kirib borishi bilan yanada yaqqolroq seziladi. Jumladan, o‘zbek tili o‘qitish nazariyasi va metodikasi fanida morfologiya bo‘limini o‘rganish masalalari metodist olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. T. Ziyodovaning "Ona tili ta’limi jarayonida o‘quvchilarning so‘z boyligini oshirish" mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasini, A. Bobomurodovaning" Ona tili ta’limi jarayonida o‘yin-topishmoqlardan foydalanish" mavzusidagi nomzodlik dissertatsiyasini asos sifatida keltirish mumkin. Ona tili darslarini qiziqarli tashkil etishning eng qulay yo‘llaridan bin o‘yin darslaridir. Ona tili darslarida o‘yin turlaridan foydalanish masalasi metodist A. Bobomurodovaning dissertatsion ishida tahlil etilgan U o‘z ishida ona tilining har bir bo‘limini o‘rganishda qaysi tildagi va turdagi ta’limiy (didaktik) o‘yin- topshiriqlardan foydalanish maqsadga muvofiq ekanligi va buning yo‘llarini ko‘rsatgan. O‘yin usulida darsni yoki darsning ma’lum bir bosqichini tashkil etish, albatta, o‘z-o‘zidan o‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib, ularni hamkorlikda faoliyat ko‘rsatishga undaydigan ta’lim usuli hisoblanadi. A. Bobomurodova ona tilidan o‘quvchilarga beriladigan o‘yin-topshiriqlami murakkablik darajasiga ko‘ra uch turga ajratar ekan, birinchi turiga qayta xotiralashga asoslangan o‘yin- topshiriqlarni kiritadi. Faqat ushbu o‘yinlarning kamchilik tomoni borligini eslatadi: «Qayta xotiralashga asoslangan o‘yin- topshiriqlar o‘quvchidan hech qanday ijodiylikni, egallagan bilimlarni yangi sharoitda qo‘llashni, yaratuvchanlikni talab etmaydi. Bunday o‘yin-topshiriqlami bajarish o‘quvchiga katta murakkablik tug‘ dinmaydi, oldin o‘rganilgan mavzular va amuayyan muayyan bilimga bilimga ega bo‘lgan o‘quvchi bunday topshiriqlarni bemalol bajarishi mumkin». Albatta, topshiriqlarni bemalol bajarish uchun bilim, ko‘nikma va malakalar yaxshi egallangan bo‘lishi lozim. Buning uchun esa o‘quvchi o‘zi unutgan narsalarini xotiraga tushirish haqida o‘ylashi, biror yo‘l bilan o‘qib olishi, sinfdoshlaridan eshitib bo‘lsa ham, bila borishi darkor. So‘z-gaplar yuzasidan o‘rta umumiy ta’limda olgan bilimlami mustahkamlash va uni amaliyotga tadbiq qilish, nazariy bilimlami kerakli o‘rinlarda metod, o‘yin-topshiriq va usullardan foydalangan holda amaliyotda qo‘llay olishni o‘quvchilarga o‘rgatish, shu orqali ma’lumotlami xotiraga muhrlashdir. So‘z-gaplardan nutqda o‘rinli foydalanish ko‘nikmasini hosil qilish, yozma nutqda foydalanayotganda imloviy va punktuatsion belgilarga alohida e’ tibor berish lozim Kurs ishining maqsadi umumta’lim maktablarining Ona tili va akademik litseylaming Hozirgi o‘zbek adabiy tili darslarida Morfologiya bo‘limining alohida olingan so‘z turkumlari mavzularini o‘qitishning mazmuni shakli, vositalari va metodlarini, shu jarayonda o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini o‘stirishga va ularda nutq madaniyatini shakllantirishga qaratilgan mashq va topshiriqlar tizimini ishlab chiqishdan iborat. Kurs ishining bosh vazifasi sifatida ta’lim bosqichlari ona tili ta’limi jarayonida morfologiya bo‘limi mavzularini o‘qitish metodikasining o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq qilish masalasi belgilandi. Ta’lim bosqichlarida morfologiya bo‘limining alohida olingan so‘zlar mavzularini o‘qitishga doir turli xil qarashlami o‘rganish, uni o‘qitish bilan bog‘liq ilmiy-nazariy va metodik adabiyotlarni tahlil qilish, mavzuning yoritilganlik darajasini va mavjud muammolami aniqlash, amaldagi "Ona tili" o‘quv dasturi va darsliklarining morfologiya bo‘limining alohida olingan so‘zlar mavzularini o‘tish jarayonida innovatsion texnologiyalarni qo‘llash imkoniyatlarini o‘rganish, tahlil qilish va xulosalar chiqarish, ta’lim bosqichlarida o‘qituvchilar faoliyatida innovatsion texnologiyalardan foydalana olishining hozirgi holatini yoritish va tegishli xulosalar chiqarish, ona tilinining morfologiya bo‘limining alohida olingan so‘zlar mavzusini o‘qitishda innovatsion texnologiyalarni qo‘llashga doir yondashuv va tamoyillarni belgilash. Har bir gap bo‘lagiga nisbatan tartib quyidagicha bo‘ladi: I. Ega, odatda, gap boshida keladi. Kishilar Mishkor raisni olqishladilar. (Y.Shukurov). II. Kesim odatda gapning oxirida keladi Bog‘da yetti-sakkiz tup mevali daraxt, ikki chinor, ikki tup mirzaterak o‘sgan edi. (J.Abdullaxonov). III. To‘ldiruvchi odatda fe’l kesim oldida keladi. Masalan: Mashina shamoli brezentning uchini hilpiratib, chakmonning etaklarini tortqilaydi. (P. Qodirov). IV. Hol ham asosan kesimdan keladi: Hol odatda, gap boshida, ba’zan egadan keyin, ayrim hollarda kesimdan oldin keladi. Masalan: Bugun vaxshiy tog‘lar orasida u bilan yuzma-yuz keldi. (S.Ahmad) V. Aniqlovchi aniqlanmishdan oldin keladi. Agar bu tartib o‘zgarsa, ularning grammatik holati ham ao‘zgaradi. Agar gap bo laklarining normativ, to‘g‘n to‘g‘ri tartibi o‘zgarsa, inversiya hodisasi beradi. Inversiya hodisasi ko`proq jonli tilda va she’riyatda kuzatiladi. Inversiyada odatda gap bo laklarining grammatik holati o‘zgarmaydi. Mustaqil fikrli, ma’naviy yetuk shaxsni tarbiyalashda ona tili ta’limining o‘rni beqiyos. Ma’lumki, ona tili ta’limining bosh maqsadi o‘quvchilarda og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmasini, to‘g‘ri va ifodali fikrlash malakasini tarkib toptirish, ularni imlo va uslubiy jihatdan savodxon qilishdan iborat. Umumiy o‘rta ta’lim maktablari ona tili konsepsiyasilda ham fanni o‘qitishdan ko‘zlangan asosiy maqsad o‘quvchilarda ijodiylik, mustaqil fikrlash, fikrini og‘zaki va yozma shakllarda to‘g‘ri, ravon ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirishdan iboratdir, deya qayd qilinadi. Bu xususida Ayub G‘ulomov shunday deydi:-O‘quvchi va talabalarni ona tili darslarida mustaqil, ijodiy fikrlashga o‘rgatish, ular ongida ma’naviy-ma’nfiy inqilob qilishga intilish lozim U, shuningdek, Zotan, Chinakam mustaqil, ijodiy tafakkurni grammatikasiz, faqat so‘z yoki iboralami yodlatish, matn o‘qitish orqaligina shakllantirishning aslo imkoni yo‘qligini ta’kidlab o‘tadi. Zero, o‘zbek xalq maqollarida aytilganidek, uy mustahkamligi uning poydevoriga bog‘liq. Bizning ravon nutqimiz esa sintaksis birligi bo‘lgan gaplardan tuziladi. Sintaksisda asosiy mazmun va mohiyat gapga qaratiladi Gapni tashkil etuvchi bo‘laklar esa gap bo‘laklaridir. Umuman olganda, o‘zbek tili fani bo‘yicha nashr qilingan ko‘pgina ilmiy adabiyotlarda gap bo‘laklari mavzusi bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan Maktab darsliklarida gap bo‘laklarilarni o‘rganishda nimalarga e’tibor berish kerak? Bu haqida olimlarimizning fikrlari, ilmiy qarashlari jamlangan kitoblarini o‘qishimiz maqsadga muvofiqdir. Chunki har bir o‘rgatilayotgan bilim ma’lum bir adabiyotlarga tayangan holda olib borilishi yaxshi samara beradi. Ya’ni, fan taraqqiy etib borar ekan, fanda yangi- yangi qarashlami kuzatamiz, ilmiy tadqiqotlarga tayanib ish ko‘ramiz. Tilshunoslik tarixida ma’lumki, gap bo‘laklari bo‘yicha ko‘pgina tadqiqotlar olib borilgan. Ayniqsa, bosh bo‘laklarning o‘rganilishida tilshunos olimlarimizdan G‘. Abdurahmonov, A. Hojiyev, B. O‘rinboyev, N.Mahmudov, A Nurmonovlarning nomlarini faxr bilan tilga olsak arziydi. Quyida gapning bosh bo‘laklari haqida fikrlari bilan tanishamiz. Ulaming o‘xshash va farqli jihatlariga guvoh bo‘lamiz. Til tizimida rivojlanish bo‘lar ekan, o‘zgarishlar ham davom etaveradi. Umuman olganda, gap bo‘laklari mavzusi yuzasidan ko‘plab olimlarimiz ish olib borishganini ilmiy adabiyotlami o‘rganganimizda, ilmiy jumallarni o‘qishimizda ko‘rishimiz mumkin. Ulardan G‘Abdurahmonov, X Abdurahmonov, Sh Iskandarova, T. Yusupova hamda H.Ne’matov kabi olimlarning ishlarini, shuningdek, ko‘pgina turli yillarda nashr qilingan Hozirgi o‘zbek adabiy tili kitoblarini misol keltirish mumkin. Shuningdek, Ona tilidagi yangi ma’lumotlami ommaga tatbiq etuvchi -O‘zbek tili va adabiyoti jurnalining turli yildagi turli sonlaridagi ilmiy maqolalarni keltirish mumkin. Masalan, M.Ochilova, M.Qurbonova, H.Shokirovalarning ilmiy maqolalarni shular jumlasidandiró Shuningdek, M.Mirtojiyevning -Gap bo‘laklarida semantiksintaksis nomutanosiblik nomli monografiyasida ham gap bo‘laklari va ulaming gap tarkibidagi qo‘llanishi xususida atroflicha to‘xtalib o‘tilgan. Dunyo fani rivojlanish bosqichida davom etar ekan, fan sohasida yangiyangi ma’lumotlar ko‘plab uchrab turadi va shu yangiliklar asosida darslami tashkil etamiz. Hozirda o‘tiladigan darslar yangi pedagogik texnologiyalar asosida olib bonlmoqda. Bu, albatta, o‘quvchiga yangi ma’lumotni tez va oson yetkazishi mumkin. Va dars jarayonida vaqtdan unumli foydalanish ham ko‘zda tutilgan. Chunki ma’lum innovatsion pedagogik texnologiyalaridan foydalanib olib boriladigan dars sifatli va oson tushuniladi. Bunda o‘quvchi bir paytning o‘zida ham eshitib, ham ko‘rib bilimni qabul qiladi. Aslida, jahon andozalariga asoslangan dars usuli ham shudir. O‘quvchiga tushuntiriladigan mavzu, albatta, nazariy jihatdan isbotlangan bo‘lmog‘i lozim. Agarda biror ilmiy adabiyotga asoslanmasdan, biror mavzu yuzasidan ma’lumot berilsa, mavzuda xatoliklar paydo bo‘ladi, mashqlarni bajarishda ketma-ket xatoliklarga yo‘l qo‘yiladi. Aslida gap bo‘laklari nima? -Gap tarkibida ma’lum bir so‘roqqa javob bo‘lib, ma’lum bir sintaktik vazifada keluvchi so‘z yoki so‘z birikmalari gap bo‘laklaridir. Masalan, gap tarkibida bosh va ikkinchi darajali bo‘laklaming ishtirok etishi yoki ishtirok etmasligini nazarda tutsak, gapga tegishli yangi nazariy qoidalar ham kelib chiqadi. Shunday ekan, avvalo, gap bo‘laklari haqida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lish, va ular tahlili bilan to‘liq tanishib chiqish keying bilimlami olishda o‘quvchi uchun ahamiyatlidir. Ona tili darslarida gap bo‘laklari xususida gapinlganda O‘zbek tili grammatikasiga oid kitobidagi fikrlarga asoslanib darslami tashkil qilish ham ma’lumotlaming yanada to‘liq bo‘lishini ta’minlaydi. Avvalo, gap bo‘laklari haqidagi ta’riflarga to‘xtalsak –Gap tarkibida ma’lum so‘roqqa javob bo‘luvchi so‘z yoki so‘zlar birikmasiga gap bo‘lagi deyiladi. Nurmonov esa gap bo‘laklarining tobe bog‘lanishiga alohida urg‘u beradi Gap tarkibida tobe bog‘lanib, ma’lum so‘roqqa javob bo‘luvchi so‘z yoki so‘zlar birikmasiga gap bo‘lagi deyiladi. A. G‘ulomov va M.Asqarovalar esa gapning bo‘laklan ma’lum Grammatik munosabat bilan xosil bo‘lgan butunlikning bo‘laklaridir" deya qisqa ta’rif berib o‘tishgan. Demak, tobe aloqa tarkibida muayyan sintaktik vaziyatda keluvchi eng kichik sintaktik shakl gap bo‘lagi sanaladi. Gap bo‘laklarining aniqlashda, asosan, ularning so‘z turkumligi nisbiy me’zon qilib olingan Ammo gap bo‘laklarining belgilashda asosiy xususiyat ular orasidagi sintaktik aloqadir. So‘zlarga so‘roq berish, ulaming qaysi turkumga mansubligi gap ichida joylashish tartibi, qanday qo‘shimchalar olishi tom ma’noda gap bo‘laklarining turlarini belgilashda asos bo‘la olmaydi. Tobe aloqaga kirishayotgan so‘z shakllar juftligida tobe qism hokim qism talab etgan vaziyatda keladi. Ko‘rinadiki, tobe qismning vaziyati aniq, hokim qismning vaziyati noaniq bo‘ladi. Uning qaysi vaziyatda kelayotganligi nutq zanjirining keyingi halqasida aniqlanadi. Gap bo‘lagi ham til birligi sifatida shakl va mazmun qarama-qarshiligi birligidan tashkil topgan murakkab qurilmadir. Ana shunday murakkab qurilmaning, ya’ni sintaksisning, gap bo‘laklarining o‘rganilishi ham ancha qiyinchiliklami talab qiladi. Gap bo‘laklari murakkab shakliy va mazmuniy tuzilishga ega ekanligini professor A Nurmonov alohida ta’kidlagan holda -Har qanday gap bo‘lagi shakliy jihatdan moddiy asos (morfologik shakl) va sintaktik vaziyat (sintaktik shakl) qarama-qarshiligi va birligidan iborat, deydi. Gapning bo‘laklari gapni tashkil qilishdagi, uning strukturasidagi rollariga qarab G‘ Abdurahmonov, A. Hojiyev, B. O‘rinboyev, N.Mahmudov, A Nurmonovlar ikkiga bo‘ladilar: -bosh bo‘laklar, ikkinchi darajali bo‘laklar. O‘zbek tili sintaktik tuzilishi tarkibidagi barcha sintaktik shakllar gap bo‘laklari tarkibiga kintilmaydi. An’anaviy tilshunoslikda sintaktik shakining aloqaga kirishi haqida turli-tuman fikrlar mavjud: 1. Gap bo‘laklan sintaksisi dunyoga kelgandan buyon gap bo‘laklariga ajratish masalasida tilshunoslar bir umumiy fikrga kelgan emas Buning bosh sababi butunni bo‘laklarga ajratish tamoyilining ko‘pchilikka ma’qul kelmaganligi, bo‘lish tamoyilining buzilganligidir. Gap bo‘laklari sintaksisi sohasida gapni bo‘laklarga ajratish va ulaming darajalanishida ham bahslar mavjud. Sintaktik birlik hisoblangan gapning shakliy tuzilish jihatdan uning zidiyatini hisobga olgan holda quyidagi sintaktik shakllarga bo‘lib o‘rganib kelmoqdalar: 1) sintaktik aloqaga kirishadigan sintaktik shakllar. Buni -gap bo‘laklaril atamasi bilan ataydilar. Bular ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol sanaladi. Sintaktik aloqaga kirishmaydigan sintaktik shakllar. Buni ayrim tilshunoslar ikki cho‘qqili nazariyaga asoslangan holda gap tarkibida ikki cho‘qqi ega va kesim bosh bo‘laklar, bosh bo‘laklarga tobe bog‘lanib, ularning ma’nosini izohlab kelgan bo‘laklami ikkinchi darajali bo‘laklar, har ikki guruhga kirmaydigan sintaktik birlik - undalma, kirish, kiritmalarni bo‘lsa - uchinchi darajali bo‘laklar nomi bilan yuritadilar. Bosh bo‘laklarga qaysi tamoyil asosida qanday bo‘laklaming kiritilishi ham muammoli. Attributiv mantiqqa asoslangan tilshunoslikning gapning ikki cho‘qqilik tamoyiliga amal qilgan, bosh bo‘laklami ikkiga bo‘lgan holda ular orasida egaga mavqe beriladi. Gapning sodda va qo‘shmaligini aniqlashda egaga tayaniladi. Tilshunos R.Sayfullayeva ta’kidlaganidek, bosh bo‘lakllarga bunday yondashish mantiqiy subyekt predikat munosabatini grammatik ega-kesim munosabati bilan qorishtirib yuborishga olib keladi. Munosabat mantig‘iga tayanib, tillaming grammatik xususiyatlarini e’tiborga olgan tilshunoslar faqat kesimni eng muhim, konstruktiv bo‘lak bosh bo‘lak hisoblaydilar. Gap bo‘laklarini ikki guruhga-bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarga ajratib o‘rgangan tilshunoslar ham ikkinchi darajali bo‘lak to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hollarni o‘rganish jarayonida bu bo‘laklarning gap tuzilishida ishtirok etishi bir xil emasligini angladilar. Natijada ularni gap bo‘laklari va gap bo‘lagining bo‘laklariga ajratdilar. Shuning o‘ziyoq gap bo‘laklarini ikki darajali bo‘laklarga ajratishning yetarli asosga ega emasligini ko‘rsatdi. Bu bo‘laklar gapning tuzilishidagi ishtirokiga ko‘ra bir necha darajaga bo‘linishi mumkin ekanligini tasdiqladi. Ular bir necha darajalarga bo‘linishi mumkin. Gap bo‘laklariga ajratishning tamoyilini ham qayta ko‘rib chiqish va uni butunni bo‘laklarga ajratishni eng qulay tamoyili bilan almashtirish lozimligini ko‘rsatadi. Ana shunday tamoyil shakl va mazmun munosabat tamoyilidir, deydi B.O‘rinboev. Bu tamoyilga muvofiq har qanday mazmun muayyan shakl orqali o‘z ifodasini topadi shaklsiz mazmun, mazmunsiz shakl mavjud emas. Shunday ekan, gapning tarkibidagi kirish va kiritmalar ham muayyan mazmuniy munosabatning uzvlari sanaladi. Ular ma’lum mazmuniy munosabatni ifodalar ekan, u muayyan tashqi ifodasiga ham ega bo‘ladi. Shuning uchun ulami grammatik aloqadan tashqaridagi bo‘laklar sifatida qarash mantiqqa xilof Keltinlgan fikr-mulohazalar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilshunosligida hali o‘rganilishi lozim bo‘lgan masalalar yetarli O‘zbek tilshunosligidagi mavjud sintaktik nazariyalarda bosh bo‘laklarning gapdagi maqomi aynan bir xil emas: 1. Gapda ega absolyut hokim, kesim ham unga tobe, 2. Ega va kesim o‘rtasida muayyan teng huquqlilik mavjud, 3. Gapni gap qilib shakllantiruvchi asos markaz kesimdir. Bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarni ajratishdagi farqlilik turli yo‘nalishlarda predikativ asosni har xil tushunish bilan bog‘liq. Bu esa gapning ikki cho‘qqili va bir cho‘qqili nazariyalarining vujudga kelishiga sabab bo‘ldi. So‘nggi davrlarda bu ikkisi bir-biriga qarshi qo‘yildi va, natijada, gapning mazmuniy-qurilish markazi kesim deb qaraldi. Gapning qolgan barcha bo‘laklari kesimga bo‘lgan munosabatiga qarab belgilanadi. Bosh bo‘laklar haqidagi sintaktik nazariyalar ta’sirida ularga berilgan ta’riflar bir qanchani tashkil qiladi. A. G‘ulomov hamda bir qator tilshunos olimlar ta’biri bilan aytganda, ikki sostavli gaplardagi har bir sostavning grammatik hokim so‘zlari bo‘laklari birlikda gapning bosh bo‘laklarining tashkil qiladi. Bu bo‘laklar so‘zlar ega bilan kesimdir Gapda eganing umumiy belgisini bildirgan bo‘lak kesim deyiladi. Demak, gap bo‘laklari gapda egallaganligi mavqeiga qarab ikki turga ajratiladi. Bosh bo‘laklardan biri bu kesimdir. 8-sinf Ona tili darsligida kesimga quyidagicha ta’rif beriladi: Kesim gapning markazi bo‘lib, tasdiq -inkor, zamon, mayl, shaxs-son ma’nolarini ifodalab keladi, hukmni ifodalaydi va gapning boshqa bo‘laklarining o‘z atrofida birlashtiradi. Kesim nima qildi? nima qilyapti? nima qiladi? (ba’zan nechanchi? qanday?) so‘roqlariga javob bo‘ladi. Gapning yuzaga keltirish, fikrni ifodalash jihatidan kesimning gapdagi ahamiyatini juda katta. U hukmni ifodalaydi, gapning asosiy belgilarini ko‘rsatadi. Gapda ega ham, ikkinchi darajali ham bevosita yoki bilvosita kesim bog‘lanadi. A Nurmonov fikricha, -gapning gap bo‘lib shakllanishida muhim bo‘lgan, uning mazmuniy va grammatik markazi hisoblanuvchi bo‘lak tarzida ta’riflanadi. Gapda kesim singari bosh bo‘laklardan biri bu egadir. Attributiv mantiq vakillari egaga quyidagicha ta’rif beradilar: Gapdagi fikr qarashli bo‘lgan, ikki sostavli gapning mutloq hokim bo‘lagi hisoblangan bosh bo‘lak ega deb ataladi U gapdagi fikmi, hukmni o‘ziga qaratuvchi predmetning nomidir. Bu predmet harakatni bajaruvchi yoki qabul qiluvchi shaxsdir. Yoki kesim bilan ifodalangan holat yo belgining egasidir. Maktab darsliklari orasida, asosan, sintaksis sohasida bahs yuritgan 8-sinf ona tili darsligida egaga quyidagicha tavsif beriladi: gapda kesim bilan bog‘lanib, shu kesimdagi qo‘shimcha ifodalagan shaxs-sonni bildiruvchi va kim? nima? qayer? so‘roqlariga javob bo‘ladigan bosh bo‘lak ega deb ataladi. Odam (kim?) ko‘p, ish (nima?) kam Atrof (qayer?) jimjit. Ega shu gapdagi fikr qarashli bo‘lgan - fikr o‘zi haqida borayotgan, belgisi kesim tomonidan aniqlanadigan predmetni anglatadi, fikrning kimga yoki nimaga qarashli ekanini ko‘rsatadi. Sistem- struktur ta’limoti bo‘yicha sodda gapning eng kichik qurilish qolipi dir, ya’ni gapning markazi kesimdir. U ega haqidagi hukmni bildirib, predikativlikni ifodalovchi gapni uyushtiruvchi va shakllantiruvchi markaziy bo‘lakdir Egaz kesim ifodalagan belgi, harakatholatning egasi sifatida kesimdan keyingi bo‘lak sanaladi. Hozirgi kunda sanab o‘tilishi mumkin bo‘lgan ilmiy va o‘quv uslubiy darsliklar hamda majmualarda o‘zbek tili grammatikasi substansial (formal, ya’ni struktural) sintaksisning nazariy asoslariga asoslanib yaratilmoqda. Bunda lison va nutq differantatsiyasiga asoslanuvchi tahlil usuliga tayaniladi. Xususan, akademik litseylar uchun nashr qilingan -Hozirgi o‘zbek adabiy tili darsligi bunga yorqin misol bo‘la oladi. Gapning bosh bo‘laklari xususida bo‘lganidek, gapning ikkinchi darajali bo‘laklari xususida ham xilma-xil qarashlar mavjud. Gapdagi ikki sostavning hokim elementlaridan boshqa elementlari ikkinchi darajali bo‘laklardir. Ular tobe vaziyatda kelib, hokim qism talab etgan sintaktik vaziyatda kelib, unga nisbatan hokim qismni aniqlab, to‘ldirib, izohlab keladi. Tilshunoslarning bir qismi ularni tasnif qilishda ularni hokim bo‘lakka bog‘lanish usuliga tayanadilar, ya’ni boshqaruvli bo‘lak, moslashuvli bo‘lak, bitishuvli bo‘lak kabi uch turga ajratadi F.I.Buslayev. Boshqa guruh tilshunoslar esa ushbu tasnifda ularning moddiy asosi bo‘lgan so‘z turkumlari va ularning shakllariga asoslanadilar. Ot, fe’l, ravishni bir- biriga qarama-qarshi qo‘ygan A. A Potebnya fikriga ko‘ra, ot o‘ziga qarama-qarshi qo‘yilgan ikki shaklga bosh va vosita kelishiklariga, fe’l ikki shakiga shaxsli va shaxssiz shakllarga egadir. Ular gap gapuz bo‘laklari uchun moddiy asos bo‘lib xizmat qilad. Ravishdan ifodalangan bo‘lak hol, bosh kelishikdagi otdan ifodalangan bo‘lak-ega, vosita kelishigidagi otdan ifodalangan langan bo‘lak to‘ldiruvchi, fe’lning shaxsli shaklidan kesim ifodalansa, shaxssiz shaklida ikkinchi darajali tobe qism sanaladi. Ikkinchi darajali bo‘laklar bosh bo‘laklar bilan (boshqa ikkinchi darajali bo‘laklar bilan ham) bog‘lanishi va gapdagi vazifasiga ko‘ra uch turga bo‘linadi aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol. Gapning biror bo‘lagiga (ko‘pincha kesimga) boshqaruv yo‘li bilan bog‘lanib, uni to‘ldirib kelgan, kimni? nimani? so‘roqlariga javob bo‘luvchi ikkinchi darajali bo‘lak to‘ldiruvchi deyiladi. R. Sayfullayeva esa to‘ldiruvchiga quyidagicha ta’rif beradi: so‘z kengaytiruvchisi gapning konstruktiv bo‘laklari sirasiga kirmaydi, balki gapdagi so‘zlaming lug‘aviy ma’nosini muayyanlashtiruvchi vosita sanaladi To‘ldiruvchi ham nuyqiy gap qurilishida so‘z kengaytiruvchi sifatida ishtirok etadi va fe’l bilan ifodalangan har qanday bo‘lak yoki bo‘lak qismining ma’noviy valentligini to‘ldiradi Hol ega kabi gap kesimidagi kesimlik shakllari ma’noviy xususiyatini muayyanlashtiruvchi, oydinlashtiruvchi bo‘lak, ya’ni gap kengaytiruvchisi sanaladi. Hol kesimga bog‘lanib, undan anglashilgan ishharakatning o‘rnini, paytini, holatini, bajarilish sababini, maqsadini bildiradi hamda shunday ma’no turlariga ega. Uning ma’no turi qanday qilib? qay tarzda? qanday? qayer(-ga,-dan)da? qachon? nega? nima uchun? qancha? kabi so‘roqlardan binga javob bo‘lishi bilan belgilanadi. Aniqlovchi predmetning belgisini yoki bir predmetning boshqasiga qarashli ekanligini bildirib, qanday? qanaqa? qaysi? qancha? kimning? nimaning? qayeming? so‘roqlaridan biriga javob bo‘ladi. Aniqlovchi otga bog‘lanib, aniqlovchi aniqlanmish birikmasini hosil qiladi. Bir guruh aniqlovchilar ifodalanishi va ma’nosi jihatidan ikkinchi guruh aniqlovchilardan farq qiladi. Aniqlovchilaming predmet yoki shaxsni qayta nomlash uchun qo‘llanadigan turi izohlovchi deyiladi. To‘ldiruvchi singari so‘z kengaytiruvchisi sifatida gap tarkibida qatnashayotgan otlarning lug‘aviy valentligini to‘ldiradigan vosita sifatida namoyon bo‘ladi va gap konstruktiv tuzilmasidan o‘rin egallamaydi. Uning lisoniy sathga aloqadorligi muayyanla shuvchi otning qanday valentligiga muvofiq kelishi va uni sintaktik aloqa bilan voqealantirishidir. U mustaqil holda biror bo‘lakka bog‘lanishi ham, kengaytiruvchilar tarkibida kelishi ham mumkin. Yuqoridagi yuntilgan fikrlarga asoslanib, ulami quyidagicha umumlashtiramiz. 2.2. Gap bo‘laklariga ajratish haqida umumiy ma’lumot. Gap bo‘laklarini ajratishda ularning gapdagi joylashish o‘rni muhim sanaladi. O‘zbek tilida gap bo‘laklarining joylashish tartibi asosan erkin bo‘lsa-da, ular gapda ma’lum grammatik qoidalar asosida o‘rinlashadi. Ega va unga bog‘langan bo‘laklar oldin, kesim va unga bog‘langan bo‘laklar keyin joylashadi. Ba’zan so‘zlovchining nutqiy maqsadiga ko‘ra ushbu tartib o‘zgarishi mumkin. Gap bo‘laklarini tahlil qilishda nafaqat sintaktik bog‘lanish, sintaktik vaziyat, balki semantika, ularning mazmuniy jihati e’tiborga olinishi lozim. Gap bo‘laklariga ajratishda sintaktik pozitsiya tamoyiliga amal qilish tahlilni osonlashtiradi gap bo‘laklariga ajratish, bo‘laklami funksional turlarga ajratish Bunda, masalan, holda nomustaqil va mustaqillik hodisasi yuzaga keladi. N Mahmudov aniqlovchilami gapning konstruktiv bo‘lagi hisoblamagani holda to‘ldiruvchi va hollaming ham gapdagi vazifasini farqlashni, gapda birdan ortiq predikat ishtirok etganda munosabatga kirishgan to‘ldiruvchi va hol bilan ikkinchi darajali predikat bilan munosabatga kirishgan to‘ldiruvchi va hol o‘rtasida gapning sintaktik tuzilishidagi vaziyati bo‘yicha katta farq mavjudligini ta’kidlaydi. Ular bo‘lakning bo‘lagi sifatida e’tirof etiladi. Gap bo‘laklarini ajratishda sintaktik aloqa turi asos bo‘ladi: predikativ - ega-kesim munosabati, -attributiv aniqlovchi-aniqlanmish munosabati, -kompletiv to‘ldiruvchi-to‘ldirilmish, relyativ hol-hollanmish. Gap bo‘laklarini hosil qilishda grammatik vositalarga tayaniladi kelishiklar, ko‘makchilar, ohang kabi, Gap bo‘laklarining turn bir-biriga nisbat berib tayinlanadi. Chunonchi ega kesimga, kesim egaga nisbatan, to‘ldiruvchi to‘ldirilmishga, hol hollanmishga, aniqlovchi aniqlanmishga nisbatan belgilanadi. Nisbat beriluvchi element bo‘lmas ekan, u yoki bu bo‘lak haqida ham gapirish mumkin emas. Gap bo‘laklari gapning uzviy qismi sifatida maydonga kelgan sintaktik kategoriyadir. So‘zlar gapda grammatik-semantik jihatdan mustaqil funksiya ifodalab (sintezlanib) muayyan so‘roqqa javob bo‘lib kelgandagina, gap bo‘lagi sanaladi. So‘zlaming biror bo‘lak vazifasida kelishi yoki kela olmasligini gap qurilishining sintaktik qonunlari belgilaydi. Masalan, Shoir o‘zining ilhomini sevimli xalqidan oladi. Keyingi yillarda O‘zbekistonning xalqaro obro‘si nihoyat darajada oshib ketdi. Birinchi gapda oltita so‘z ishtirok etgan bo‘lib, ularning har biri mustaqil bo‘lak vazifasini bajarmoqda. Ikkinchi gapda esa o‘nta so‘z oltita bo‘lak vazifasida qo‘llangan. Gap bo‘lagi gapning boshqa bo‘laklari bilan o‘zaro grammatik bog‘ langan, uzviy munosabatga kirishgan organik qismidir. Gap bo‘lagining gap orasidagi munosabati qism bilan butun orasidagi munosabatdek bo‘lib, dealektik xarakterga ega butunsiz qism, qismsiz butun mavjud bo‘lmaydi. Gap bo‘laklari mustaqil so‘zlar va so‘z birikmalari bilan ifodalanadi. Har qaysi turkum so‘zlar gapda ma’lum bir tipik sintaktik funksiyada qo‘llaniladi. Fe’lning kesim, sifatning aniqlovchi, ravishning hol, otning ega, to‘ldiruvchi vazifasida kelishi shu holat bilan izohlanadi. Biroq bundan so‘z turkumlari va gap bo‘laklari tushunchasi bir xil hodisa ekan degan xulosa kelib chiqmaydi. So‘z va so‘z birikmalarining mohiyati gap sostavida bajargan vazifasiga qarab belgilanadi. Muayyan bir so‘z formasining o‘zi boshqa so‘zlar bilan bo‘lgan munosabatiga ko‘ra gapning har xil bo‘lagi vazifasida kela oladi. So‘z turkumlari leksik- grammatik belgilar asosida aniqlanadi. Gap bo‘laklari esa funksional jihatdan ajratiladi. Gap bo‘laklari sintaktik kategoriya sifatida, so‘z turkumlari leksik birlik sifatida o‘rganiladi. So‘zlar kontekstdan tashqarida ko‘p ma’noli bo‘lishi mumkin, lekin gapda, uning bo‘lagi sifatida, faqat bitta sintaktik funksiya bajaradi. Gap bo‘laklarini o‘rganish gapning leksik-semantik strukturasini o‘rganish bilan uzviy bog‘ liqdir. Chunki gapni bo‘laklarga ajratish ularning ifoda materiali va ma’nolarini o‘rganishni ham taqozo qiladi. Gapning har bir bo‘lagi ifoda qilinayotgan hukmning butunligini ta’minlashda alohida o‘rin tutadi. Gap bo‘laklari, asosan, quyidagicha ifodalanadi: 1. So‘zning sintetik fommasidagi so‘zlar bilan. Olmaotalik mehmonlar Mirza cho‘lga borishdi. gapida ikkita soda, ikkita qo‘shma so‘z ishtirok etgan bo‘lib, to‘rtta bo‘lak mavjud (aniqlovchi+ega+hol+kesim) 2. So‘zning analitik formasi bilan. Bular quyidagi ko‘rinishlarga ega a) mustaqil so‘z+to‘liqsiz fe’ 1: Biz qishloqqa borgan edik. b) mustaqil so‘z+predikativ modal so‘zlar. Biz zavod-fabrikalarga xom ashyo yetkazib berishimiz zarur. Bilish uchun o‘qish kerak, izlanish kerak. v) mustaqil so‘z+ko‘makchi: Men dunyoga kelgan kundayoq vatanim deb seni tanidim. g) mustaqil so‘z+ko‘makchi fe’ llar. Bizni mahalladagilar ham bilib qolishdi. d) mustaqil so‘z+iborat, demak tipidagi so‘zlar. Komsomolning tarixi safarbarlikdan iborat. e) mustaqil so‘z+yuklama: Yorim borgan joylarga, men ham bormay qolmayman. j) mustaqil so‘z+yordamchi so‘z bor, yo‘q so‘zlari. Qirg‘oginda kaklik bo‘lib sayragim, sayragim bor-sayragim bor. Faqat senga ochganim yo‘q, ochganim yo‘q yurak zorin 3. Juft va takroriy so‘zlar bilan. Men bu vaqtlarda hayotning past-balandini bilmagan, oq-qorani tanimagan bir yigitcha edim. 4. Murakkab terminlar, murakkab so‘zlar, frazeologik birikmalar bilan: Bu kishi O‘zbekiston Fanlar akademiyasida ishlaydi. Salimboyvachcha o ‘zining qordan qutilib, yomg‘irga tutilganini angladi. 5. Ayrim konstruksiyalar bilan. Bular, asosan quyidagilar: a. bir umumiy qo‘shimcha bilan boshqariladigan birikmalar Qo‘sh og‘izli miltiq hamisha shofyorda turar edi. b. son-numerativ so‘zlardan tuzilgan birikmalar: Alisher Navoiy bir ming to‘rt yuz qirq birinchi yilda Hirotda tug‘ilgan, c. birga qo‘llanishi zarur bo‘lgan aniqlovchi+aniqlanmish modelidagi birikmalar: Botir baland ruh va tetik qadam bilan jo‘nadi. d. ko‘p vaqt sifat, sifatdosh+bor, yo‘q kabi so‘zlar gapda ot yoki otlashgan so‘zdan keyin kelib, shu so‘z (ot) bilan birga bitta bo‘lak vazifasida keladi, bir butun holda ajratiladi: Nashriyotimizda qalami o‘tkir, yuqori saviyali yoshlar ishlaydi. Insofi yo‘q yigit ekansiz. Aqli bor yigit har bir yaxshi ishning tashabbuskori bo‘ladi. 6. Izofali birikmalar, qaratqichli birikmalar bilan sukut alomati rizo ekan. Bu yigit - Rustamjonning o‘rtog‘i. Gapni bo‘laklarga ajratishda so‘zlarning gapdagi funksiyasi, boshqa so‘zlar bilan munosabati, grammatik formasi kabi hodisalar hisobga olinadi. Bunda intonatsiyaning ham roli katta. Masalan, Rais kolxoz tarixidan gapirib ketdi. Gapirib ketdi kesim, biroq gapirib so‘zidan oldin pauza qilinishi uni (gapirib) hol, keyingi so‘zni (ketdi) kesim holatiga tushiradi. Yangi choy damladi gapida ham ikki holat bor: a) logik urg‘ u yangi so‘ziga tushsa, hol; b) choy so‘ziga tushsa, yangi so‘zi aniqlovchi bo‘ladi. Bunga yangi va choy so‘zlari bir butun intonatsiya bilan aytiladi. Gap bo‘laklarini tuzilishiga ko‘ra quyidagi tiplarga ajratish mumkin sodda bo‘lak, sostavli bo‘lak, murakkab bo‘lak. Sintetik formadagi so‘z bilan ifodalanib bir sodda tushuncha anglatadigan bo‘lak sodda bo‘lak deyiladi. Masalan, Otquloqning ildizidan bo‘yoq olinadi. Yo‘lchi saharlab Xo‘jakentga jo‘nadi gaplaridagi bo‘laklar sodda bo‘laklardir. Analitik formadagi so‘z bilan ifodalangan bo‘lak sostavli bo‘lak deyiladi. Sostavli bo‘lak birdan komponentlardan tuziladi. Unda bir komponent mustaqil bo‘lib, bo‘lakning asosiy ma’nosi shu komponent orqali ifodalanadi. Yordamchi komponent leksik ma’no ifodalay olmaydi Yetakchi komponentning ma’nosiga har xil grammatik ma’nolar orttirish, yetakchi komponentni grammatik jihatdan shakllantirish, uning boshqa bo‘laklar bilan sintaktik aloqasini ko‘rsatish kabi vazifalami bajaradi. Sostavli bo‘lak material jihatdan quyidagi ko‘rinishlarda bo‘ladi: 1. mustaqil so‘z+to‘liqsiz fe’l: Masalan Kelgan yigit agronom ekan. 2. mustaqil so‘z+predikativ-modal so‘z: Ravshan qurilishga borishi kerak. 3. mustaqil so‘z+ko‘makchi fe’ 1: Anvar talaba bo‘ldi kabi. Ikki va undan ortiq mustaqil so‘zlarning tobelanishidan tuzilib, tuzilib, murakkab murakkab tushunchani anglatuvchi birikmalar bilan ifodalangan bo‘lak murakkab bo‘lak deyiladi. Murakkab bo‘lakning materialini murakkab so‘zlar, frazeologik birikmalar, gapda yaxlit holda qo‘llanadigan ajralmas so‘z birikmalari tashkil qiladi. Murakkab bo‘lakning material jihatdan ko‘rinishi 1. Partiya, davlat, hukumat, tashkilot nomlari: Milliy tiklanish partiyasi, Andijon viloyati partiya raisi. 2. Ilmiy siyosiy va madaniy muassasa nomlari Andijon davlat universiteti, Navoiy teatri, O‘zbekiston Respublikasining Fanlar akademiyasi kabi. 3. Kitob, gazeta, jurnal nomlari: "O‘zbek tili va adabiyoti" jumali, "Hozirgi o‘zbek adabiy tili". 4. Turli geografik nomlar Shimoliy muz okeani, O‘rta Osiyo, O‘rta Sharq, Orol dengizi kabi. 5. Har ikkala komponenti ham holi o‘z leksik ma’nolarini butunlay yo‘qotmagan, biroq bir butun holdagina gapning murakkab bo‘lagi funksiyasida keladigan borib kelmoq, topib olmoq, sotib olmoq, kelib ketmoq tipidagi murakkab fe’ llar. 6. Havo rang, kulrang, shisha rang, och rang kabi murakkab sifatlar. 7. O‘n besh, bir yuz ellik, bir kam sakson, bir ming to‘qqiz yuz yetmish to‘rtinchi tipidagi murakkab sonlar, har kim, har nima, har bir, hech bir, hech narsa, rsa, ba’zi ba’zi bir, qaysi bir, ana o‘sha, mana shu kabi murakkab olmoshlar. 8. Har vaqt, har zamon, har qachon, har dam, har xil, bir zamon, bir zum, bir nafas, hech vaqt, hech qachon, hamma vaqt, o‘tgan kuni, shu zahoti, tunov kuni, kuni kecha, shu yerda kabi har birini alohida qo‘llash mumkin bo‘lgan ikkita so‘zning birikib, harakatning bitta belgisini ifodalaydigan murakkab ravishlar. 9. Kapalagi uchib ketmoq, tegirmonga tushsa butun chiqadi, boshini olib ketmoq, yostig‘ini quritmoq kabi frazeologik birikmalar odatda, erkin so‘z birikmalari gapda ajralib turadi, ularning komponentlari alohida bo‘lak funksiyasida shakllanadi, gap mazmuniga nisbatan mustaqil bo‘ladi. Masalan, ko‘pincha atributiv birikmaning tobe komponenti aniqlovchi, hokim komponenti boshqa bo‘lak, relyativ birikmaning tobe komponenti hol, hokim komponenti boshqa bo‘lak funksiyasida keladi. Biroq so‘z birikmalarining har bir komponenti gapda doim alohida bo‘lak vazifasida kelavermasdan, ba’zan, so‘z birikmasi yaxlitligicha bitta bo‘lak bo‘lib keladi. Masalan, Bu kishi Arslonbek akaning o‘g‘li. Militsiyamiz qonunbuzarlar dushmani gaplaridagi Arslonbek akaning o‘g‘li, qonunbuzarlar dushmani birikmalari gapning bitta ajralmas bo‘lagi bo‘lib, kesim vazifasida kelgan. Yoki O‘zbekistonning poytaxti Toshkent. Ko‘ngil xazinasining guli - til (Navoiy) gaplarining egasi so‘z birikmasi bilan ifodalangan. Demak, murakkab bo‘lak so‘z birikmasi bilan ifodalanadi. Ajralmas birikmalar murakkab bo‘lak vazifasida ko‘pincha izofa xarakteridagi ajralmas birikmalar, qaratqichli aniqlovchili birikmalar, son+numerativ so‘zlardan tuzilgan birikmalar, kesimi sifat, bor, yo‘q so‘zlari bilan ifodalangan «ega+kesim» modelidagi qo‘shilmalar, sifatdosh va ravishdosh oborotlari, gapdan tashqarida erkin bo‘lsa ham, gapda alohida bo‘lak sifatida ajratish mumkin bo‘lmagan so‘z birikmalarn kela oladi. Masalan, Yaxshining so‘zi qaymoq, yomonning so‘zi to‘qmoq (maqol). Erning vaziri xotin (maqol). Dunyoning ishlari Ziyodulla o‘ylagandan ancha mushkulroq bo‘lib chiqdi. Navoiy - g‘azal mulkining sultoni (Shayxzoda). Begona yurtda shoh bo‘lgandan, o‘z yurtingda gado bo‘lgan yaxshi (maqol). Bo‘laklar gapda vazifa bajarishi jihatidan bir XIl emas. Ba’zi bo‘laklar gapning mazmuniga aniqlik kiritish, to‘ldirish kabi vazifalarni bajaradi, bulaming qo‘llanmasligi gap mazmunini, tuzilishini tubdan o‘zgartirib yubormaydi. Ular gapda qo‘llanmasa ham, o‘zining gaplik holatini o‘zgartirmaydi. Ba’zi bo‘laklar esa, aksincha, gapda ishtirok etishi mutlaqo zarurdir. Chunki bularsiz gapning o‘zi maydonga kelmaydi. Mana shu nuqtai nazardan bo‘laklar ikki turga ajratiladi bosh bo‘laklar, ikkinchi darajali bo‘laklar. Gapning bosh bo‘laklari gapning asosini - markazini tashkil qiladi, ular konstruktorlik xususiyatiga ega bo‘lib, gapda boshqa bo‘laklarni markazlashtiradi. Bosh bo‘laklar ikkinchi darajali bo‘laklarsiz ham hukm ifodalaydi - kommunikativ funksiya bajaradi. Demak, gap uchun zarur bo‘lgan predikativlik tushunchasi bosh bo‘laklar orqali ifodalanadi. Predikativ aloqa (ega+kesim aloqasi) bayoni aloqa bo‘lib, inkor va tasdiqni o‘z ichiga oladi. Bular harakat, holat, belgi tushunchalarni voqelik va zamon bilan bog‘laydi, so‘zlovchining ana shu voqelikka bo‘lgan munosabatini ko‘rsatadi. Masalan, Bola sho‘x gapida predmet va belgi tushunchalari qo‘shilib, sho‘xlik belgisining bolada mavjud ekanligi hukim yo‘li bilan tasdiqlangan, voqelik hozirgi zamon bilan bog‘ langan. Predmet va belgi munosabati so‘z birikmalarida ham ifodalanadi (sho‘x bola, sayroqi qush kabi), biroq bundagi predmet va belgi tushunchalari bir butun murakkab tushuncha bo‘lib, nominativ nativ funksiya ifodalaydi. Bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarning grammatik semantik munosabati shuni ko‘rsatadiki, ikkinchi darajali bo‘laklar tobe, bosh bo‘laklar hokim bo‘laklardir. Gapda ikkinchi darajali bo‘laklar bosh bo‘laklaming biriga tobelanadi yoki ular o‘zaro bir-biriga bog‘ lanib, so‘ng bosh bo‘lakka tobelanadi. Har qanday gap shakl va mazmun birligidan iborat butunlik bo‘lishiga qaramasdan, yaqin yillargacha, sintaktik Kurs ishlarida, asosan, gapning shakliy tomoniga e’tibor berilgan. Faqat ayrim o‘rinlardagina (masalan, gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlarini belgilashda, ikkinchi darajali bo‘laklarning ichki tasnifida) mazmun tomoniga murojaat qilindi. Hozirgi kunda gap mazmunini o‘rganuvchi mazmuniy sintaksis deyarli hamma tilshunoslar tomonidan e’tirof etilgan bo‘lsa ham, ammo mazmuniy sintaksis maqomi masalasiga bir xillik ik yo‘q. yo‘q. Ular orasida ikki qarama-qarshi yo‘nalish ajralib turadi. Birinchi yo‘nalish tarafdorlari gapning zaruriy unsurlarining grammatik tomoniga asoslanadi. Gap bo‘laklarini o‘rganish tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u grammatikani chuqur tadqiq qilishga asoslangan. O‘zbek tili va boshqa tillarda gap bo‘laklarini nazariy va amaliy jihatdan o‘rgangan olimlar quyidagilardir: O‘zbek tilshunosligida: 1. Abduaziz G‘ulomov – “Hozirgi o‘zbek tili” asarida o‘zbek tilidagi gap bo‘laklarini grammatik jihatdan batafsil tahlil qilgan. 2. Shuhrat Rahmatullayev – O‘zbek tili grammatikasini o‘rganuvchi asarlarida gapning bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarini nazariy jihatdan yoritgan. 3. Ashurali Jo‘rayev – Gap tuzilishi va bo‘laklari bo‘yicha qator ilmiy maqolalar muallifi. 4. Nurxon Orifjonov – O‘zbek tilining morfologiyasi va sintaksisi bo‘yicha ishlari bilan mashhur. Jahon tilshunosligida: 1. Noam Chomsky – Uning “transformatsion grammatika” nazariyasi gapning sintaktik tuzilishi va bo‘laklarini tahlil qilishda yangi yondashuvni taklif qilgan. 2. Leonard Bloomfield – Gap bo‘laklari va sintaktik birliklarni strukturaviy tilshunoslik asosida tahlil qilgan. 3. Ferdinand de Saussure – Tilning strukturasi, shu jumladan gap bo‘laklari o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni o‘rgangan. 4. M.A.K. Halliday – “Funktsional grammatika” nazariyasi asosida gap bo‘laklarining semantik vazifalarini o‘rganib chiqqan. 2.3. Ikkinchi darajait bo‘laklar. Ikkinchi darajali bo‘laklar bosh bo‘laklarga bog‘lanib, ularni mazmunan to‘ldirib, belgi va holat jihatidan aniqlab keladi. Ana shu xususiyatidan kelib chiqib, ikkinchi darajali bo‘laklar aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol turlariga ajratilgan. Ikkinchi darajali bo‘laklar gapda mustaqil qo‘llana olmaydi, ular bosh bo‘laklarga bog‘ lana olgandagina, nutqda ishtirok etadi. Demak, ikkinchi darajali bo‘laklarning mavjudligi bosh bo‘laklar tufaylidir. Boshqaruv yo‘l bilan gapning biror bo‘lagiga tobelanib, uning ma’nosini to‘ldirish uchun xizmat qiladigan gap bo‘lagi to‘ldiruvchi deyiladi. Boshqaruvchi so‘zning talabiga ko‘ra to‘ldiruvchi tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish kelishigidagi so‘z yoki ko‘makchi bilan ifodalanadi. Masalan: Bulaming barchasi senga atalgan. Sening ishqing bilan o‘sgan yetilgan. Ilmni mehnatsiz egallab bo‘lmaydi. (Maqol.) Keltirilgan misollarning birinchisida to‘ldiruvchi (ishqing bilan) ko‘makchili ot bilan, ikkinchisi (ilmni) tushum kelishikli so‘z bilan ifodalangan va ulaming har ikkisi kesimga (o‘sgan, egallab bo‘lmaydi) boshqaruv yo‘li bilan bog‘langan. To‘ldiruvchi ot, sifat, olmosh, son harakat nomi otlashgan sifat, sifatdosh, ravish, taqlid so‘z undov so‘zlar bilan ifodalanadi. Ot bilan ifodalanishi: Dunyoni yontar bizning sevgimiz, ikkimiz hech qachon o‘lmasmiz aslo. (Н. О.) Sifat bilan ifodalanishi: Yaxshiga qilsang yaxshilik ham aytadi. ham qaytadi, yomonga qilsang yaxshilik na aytadi na qaytadi. (H.) Son bilan ifodalanishi. Beshga beshni qo‘shsak, o‘n bo‘ladi. Olmosh bilan: Mana senga olam-olam gul, Etaginga siqqanicha ol. O‘zingni er bilsang, o‘zgani sher bil. (Maqol) Harakat nomi bilan ifodalanishi: Laylakning ketishiga boqma, kelishiga boq. (Maqol.) Sifatdosh bilan ifodalanishi: Bilmaganni so‘rab o‘rgangan olim, orlanib so‘ramagan o‘ziga zolim. (Maqol.) Ravish bilan ifodalanishi. Ko‘pdan quyon qochib qutihnas. (Maqol.) Oz- ozdan o‘rganib dono bo‘lur. (Maqol.) To‘ldiruvchi ikki xil: vositasiz va vositali. Vositasiz to‘ldiruvchi. Harakatni bevosita o‘ziga qabul qilgan predmetni ifodalaydigan va kimni? nimani? qaverni? kabi so‘roqlardan biriga javob beradigan to‘ldiruvchi vositasiz to‘ldiruvchi deyiladi. Vositasiz to‘ldiruvchining tushum kelishigidagi so‘z bilan ifodalanishi. Masalan: Erni er qiladigan ham xotin, qora yer qiladigan ham. (Maqol) Vositasiz to‘ldiruvchi belgili va belgisiz tushum kelishik shaklidagi so‘z bilan ifoda qilinadi. Masalan: Bilib qo‘yki seni Vatan kutadi. (G‘. G‘.) Botirlari kanal qazadi. (H.O.) Vositali to‘ldiruvchi. Bosh, qaratqich tushum kelishiklaridan boshqa kelishiklardagi va ko‘makchili so‘zlar bilan ifodalangan to‘ldiruvchi vositali to‘ldiruvchi deyiladi. Masalan: Boshimdan o‘tganini o‘zim bilaman. Shodlik yo‘lga boshladi meni, Baxtiyorlik bo‘ldi odatim meni, Baxtiyorlik bo‘ldi odatim. (H.O.) Maydon o‘zining ko‘rkamligi va ulug‘vorligi bilan butun shaharga hush kiritgan edi. (P. Q.) Vositali tuldiruvchi kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kimda? nimada? kim bilan? nima bilan? kim haqida? nima haqida? kabi so‘roqlardan biriga javob beradi. Masalan:Mehmonlarga har nav shiinliklar, pista, bodom, quruq mrva tortiladi. Aniqlovchi va uning ifodalanishi: Predmetning turli belgilarini, bir predmetning ikkinchi predmetga qarashli ekanligini bildiruvchi ikkinchi darajali bo‘lak aniqlovchi deyiladi. Aniqlovchi qanday? qanaqa? qaysi? qancha? kimning? nimaning? qayerning? kabi so‘roqlaridan biriga javob beradi. Masalan: Oq, sariq qizil, rang-barang chirmoviqlar, tikanli gullaming hammasi shudring bilan top-toza yuvilgan (O.Yo.) Aniqlovchi asosan, otga bog‘lamb keladi. Aniqlovchi qanday ma’noni ifodalashiga ko‘ra uch xil 1) sifatlovchi, 2) qaratqichli, 3) izohlovchi. Sifatlovchi. Predmetning belgi-xususiyat hajmi, shakli, maza-ta’mi, rang-turi, miqdor-darajasi, tartibi kabilarni bildiruvchi aniqlovchi turi sifatlovchi deyiladi. Sifatlovchi bog‘lanib kelgan so‘z sifatlanmish deyiladi. Sifatlovchi o‘z sifatlanmishiga bitishib yoki bog‘lanib, sifat, son, olmosh, ravish, sifatdosh. undov, taqlid so‘zlar va so‘z birikmasi bilan ifodalanadi. Sifat bilan ifodalanishi: Nasiba g‘ayratli, ishchan tashabbuskor bbuskor bir bir qiz qiz bo‘lib bo‘lib o‘sdi. (O. Yo.) Rang-barang gullar gulzorning husniga husn qo‘shib turildi. Son bilan ifodalanishi. Uch og‘ayini botirlar ertagini o‘qidim. Ikkala do‘st qizg‘in bahslashardi. Olmosh bilan ifodalanishi: Huv, o‘sha aytgan yigit sizmisiz. Devor ortidagi qo‘rg‘onchada xotin kishi aytayotgan qo‘shiq Bol-tavoyga huv, o‘sha anorzor bog‘ni, Salomatni eslatib qo‘ydi (S. A.) Ot bilan: Po‘lat pichoq qinsiz qolmas (Maqol.) Oltin boshoqlar shitirlaydi. Temir darvozadan kiriladi. Sifatlovchi bilan ifodalanishi: Aytilgan so‘z-otilgan o‘q. (Maqol.)Gurillagan shabada sekin esadi. Ravish bilan Qirning uzoq-yaqin yon bag‘irlaridan qo‘y-qo‘zilarning ma’rashi eshitilib turar edi. Husniddin mardlarcha tepalikni himoya qildi. Taqlidiy so‘z bilan ifodalanishi Qisliloqqa sen haqingda duv-duv gap tarqalgan G‘uj-g‘uj oppoq tutlar shoxlarida marjondek tizilib turishibdi. (P. T.) Atrofda g‘uv- g‘uv pashsha. (0) Kampir so‘zini tugatmasdanoq "miyov" degan ovoz eshitildi. (Sh S.) Aniqlovchining bunday shakli aniqlanmishga bitishiv yo‘l bilan birikadi: Ayrim paytda sifatlovchi birikma holida ham kelishi mumkan. Masalan Shu topda daraxtlar orasidan otilib chiqqan kiyik Alishemi hidladi, erkalanib surkaldi. Qattiq yerdan qatalab chiqqan boychechak, Yumshoq yerdan yumalab chiqqan oychechak. (U.) Qaratqichi. O‘zi ifoda qilayotgan shaxs yo predmetga boshqa bir shaxs yoki predmetning qarashli ekanligini bildiruvchi aniqlovchi turi qaratqichi deyiladi. Qaratqichi quyidagi so‘z turkumlari bilan ifodalanadi. Ot bilan. Xalqni jondan sevgan Alisher Navoiy insonning haq-huquqlarini himoya qiladi va baxt-saodat uchun kurashadi. (0) Laylakning bo‘yi novcha, tumshug‘i bor tamovcha. (U) Olmosh bilan Osmonlarda mening ham bitta lochin akam bor. (Qo‘shiq.) Bizning Vatanimiz ozod va hur O‘zbekiston. (Tele eshittirishdan) Otlashgan sifat bilan. Yaxshining yaxshiligini ayt nuri toshsin, Yomonning yomonligini ayt quti qochsin. (Maqol). Otlashgan sifatdosh bilan Maqtanganning to‘yiga, kerilganning uyiga bormaz (Maqol.) Izohlovchi. Shaxs yoki predmetni boshqacha nom berish yo‘li bilan aniqlaydigan aniqlovchining bir turi izohlovchi deyiladi. Izohlovchi, odatda, ot bilan ifodalanib, quyidagi ma’nolami bildiradi. 1. Unvonni: Akademik Shoabdurahmonov atoqli o‘zbektilshunosidir. Zobit Aslonov mashg‘ulotlarni katta mahorat bilan o‘tkazadi. 2. Mashg‘ulot kasb, mutaxassislikni shoir Usmon Azim tog‘liBoysunda tug‘ilgan. O‘qituvchi Rahim Ahmedov matematikadandars bergan. 3. Amalni: Yo‘lboshchi G‘ayrat akam g‘oyat ajoyib ekan (M.A.) Hisobchi Marat aka qishloqqa keldi. 4. Laqabni: Xurshida bonuni yangi libosda ko‘rib yana boyagidaybir daqiqa tikilib qoldi. (O. Yo.) Toshpo‘lat tajang nima deydi. 5. Qarindoshlikni yoki shunga o‘xshatilgan munosabatni Sochlari oqargan bu professor, Emazar akaga qarab qarsak chalibyubordi. (I. R.) 6. Taxallusini: Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek o‘zbekadabiyotiga katta hissa qo‘shdi. Muhammad Aminxo‘ja Muqimiyo‘zbek mumtoz adabiyotining vakili. 7. O‘xshash belgi mustaqillik so‘zi naqadar aziz (U) Bizga erk berdi mustaqillik ozodlik quyosh. Hol va uning ifodalanishi. Ish-harakatning belgisi, qay tarzda bajarilishi, sababi maqsadi va uning bajarilishi bilan bog‘liq bo‘lgan o‘rin va paytga munosabatini ifodalovchi gap bo‘lagi hol deyiladi. Qay tarzda? qay holatda? qayerda? qayerga? qayerdan? qachon? kabi so‘roqlardan biriga javob beradi. Hol ravish, ravishdosh, jo‘nalish, chiqish, o‘rin payt kelishigidagi ot yoki ko‘makchili ot bilan, taqlidiy so‘z va $011 bilan ifodalanadi. Hol vazifasida keluvchi so‘z turkumi, asosan, ravishdir. Masalan: Tong chog‘i tun bilan kunduz uchrashdi, Tunda armon bilan yulduz uchrashdi. (U. A.) Ravishdoshning ham asosiy vazifasi gapda hol bo‘lib kelishdir. Masalan: G‘ulomjon qishloqda bo‘lgan voqealarni oqizmay- tomizmay so‘zlab berdi. (Μ.Ι.) Hol ma’no xususiyatiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: ravish holi payt holi, o‘rin holi, sabab holi, maqsad holi, daraja miqdor holi. Ravish holi. Ish- harakatning qay tarzda bajarilishini bildiradigan hol ravish holi deyiladi. Masalan: Ali Qushchi o‘ychan odimlaganicha rasadzonaga kirdi. Bulut zamin bilan yig‘lab uchrashdi, Shamol kurtaklarni ilg‘ab uchrashdi. (U. A.) O‘rin holi. Ish-harakatning bo‘lish, yo‘nalish, boshlanish o‘rnini bildirgan hol o‘rin holi deyiladi. Masalan Bunda bulbul kitob o‘qiydi Bunda qurtlar ipak to‘qiydi. (H.O.) Qalandar atrofiga diqqat bilan razm soldi. Tepadan unga tanish ko‘chalar, uylar, dalalar bir-bir ko‘rinib o‘tadi. (P. Q.) Payt holi. Ish-harakatning bajarilish paytini bildiradigan hol payt holi deyiladi. Masalan: Ertalab osh suzsak, bir nasiba kam. (GG) Ular Samarqanddan kecha tun yarmida chiqqan, tong otguncha, yo‘l yurib, subhidan shu jilg‘aning boshidagi yong‘oq-zorga kelib qo‘nishgan edi. (0. Yo.) Daraja -miqdor holi. Ish-harakatning bajarilishini daraja-miqdor jihatidan aniqlab keladigan hol daraja-miqdor holi deyiladi. Masalan: Yigirma uch gul fasli, bargday umrimdan o‘chdi (UA) Mard bir marta o‘ladi, nomard ming marta. (Maqol.) Ko‘p o‘yla, kam so‘ n so‘yla. (Maqol) Sabab holi harakatning bajarilish sababini sababini bildiruvchi sabab holi ish- harakat deyiladi. Masalan: Ne uchun sevaman O‘zbekistonni, Tuprog‘in aylab ko‘zga to‘tiyo. (Α. 0.) Mustaqillik bo‘lgani uchun biz dunyo hamjamiyatiga a’zo bo‘ldik. (Gazetadan.) Sen bor uchun men bu yerlarga keldim. Elmurod xursandligidan tez-tez qadam bosib ilgari yurib ketdi. (P. T.) O‘zi seni nega sevdim, Buncha bo‘lmasam ojiz Maqsad holi. Ish-harakatning bajarilish maqsadini anglatuvchi hol maqsad holidir. Masalan: Bola ekan tish chiqardim Yovlarni tishlasin deb. (H.O.) Ko‘rgali husningni zori mubtalo bo‘ldim senga. (A.N.) Atay senga she’r yozdim mustaqil O‘zbekiston. (Gazetadan.) Olimpiada g‘oliblarini qutlagani butun shahar to‘plandi. (Gazetadan.) Gap bo‘laklarining tartibi o‘zbek tilida, asosan, erkindir. Gapda ulaming o‘mini almashtirish har doim ham grammatik holatni o‘zgartiravermaydi. Masalan Talabalar yozgi ta’tilga chiqishdi. Yozgi ta’tilga talabalar chiqishdi. Bu gaplarda so‘zlaming o‘mini almashtirish bilan grammatik holat o‘zgammagan. Shunday bo‘lsa-da gapning mazmumga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatgan. Odatda ega gap boshida, kesim esa gap oxirida, ikkinchi darajali bo‘laklar orasida keladi. Bu esa gapdagi to‘g‘n tartib hisoblanadi. Ammo ayrim hollarda gap bo‘laklarining o‘rni o‘zgaradi bu esa ma’no ham o‘zgartiradi. 1. Ega bilan kesimning tartibini o‘zgartirsak, ega kesim vaaksincha kesim ega bo‘lib qoladi. Masalan: ikki yorti-bir butun, bir-butun ikki yorti. 2. Sifatlovchi bilan sifatlanmishning tartibi o‘zgarsa sifatlanmish sifatlanmish ega kesim bo‘lib keladi. Masalan ikkita dugona, dugonaikkita Mana shu ko‘ringan - universitet, universitet-mana shuko‘ringan Gap bo‘laklarining odatdagi tartibi o‘zgarsa inversiya hodisasi yuz beradi. Bu hodisa ko‘proq shevalarda hamda she’riyatda uchraydi. Masalan: Xo‘rsinadi bechora pari, Yuguradi yalangda har yon Silkinadi hali bu jahon Zulmat cho‘kar, bo‘ron yeladi Bu gaplarda kesim oldin ega esa keyin keladi. Gap bo‘laklari dastlab, bosh va ikkinchi darajali bo‘laklarga bo‘linadi. Bosh bo‘laklar gapning grammatik asosini tashkil qiladi. Fikr asosan gapning grammatik asosi orqali ifodalanadi. Gapning ega va kesimi bosh bo‘laklar hisoblanadi. Ikkinchi darajali bo‘laklar esa bosh bo‘laklarni aniqlab, to‘ldirib keladi. Ikkinchi darajali bo‘laklarga to‘ldiruvchi, aniqlovchi va hol kiradi. Masalan: Mashina shiddat bilan bilan qaltis tog‘ yo‘lidan uchil uchib ketdi. Gapda mutloq xokim vaziyat egallab, fikrning kimga, nimaga qarashli ekanligini anglatuvchi gap bo‘lagi ega ega deb deb ataladi. Ega keng ma’noda predmat tushunchasini bildirib, kesimdan anglashilgan belgi, harakat, holatning kimga yoki nimaga oidligini ko‘rsatadi. Ega bosh kelishikdagi so‘z bilan ifodalanib, kim? Nima? Kimlar? Nimalar? qayer degan so‘roqlardan biriga javob bo‘ladi. Ega ikki sastavli gapning bosh bo‘laklaridan biridir. Ma’lumki, gap biror predmet yoki hodisa haqida nimadir aytish maqsadida shakllantiriladi. Demak, gap tuzilish uchun asos bo‘ladigan biror tushuncha kerak. Gapda butun bo‘laklar ana shu asosiy tushunchani ifodalash uchun to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki biror vosita orqali predmet tasavvuridagi so‘zga yoki birikmaga bog‘lanadi. Shuning uchun ham u bosh bo‘lak tarzida o‘qiladi. Bu hususiyat uning shaklida ham ko‘rinadi: Bunday xokim tushuncha bosh kelishik shaklida bo‘ladi. Ega haqida tasdiq yoki inkorni, so‘roqni bildirgan gap bo‘lagi kesim deyiladi. Kesim egaga tobe, o‘ziga bog‘lanib kelgan so‘zlarga nisbatan xokimdir. Kesim turli so‘z turkumlari bilan ifoda qilinadi. Tuslangan fellar ikki sastavli gaplarning kesimi uchun tipik formadir. Odatda, gap bir so‘z orqali ham ma’lum intonasiya yordamida ifodalanishi mumkin. Bir sastavli gapda predikativli struktura jihatidan ko‘pincha kesim orqali ro‘yobga chiqadi. Demak, kesim egasi maxsus so‘z orqali ifodalanmagan gapda ham mavjud bo‘ladi. Gapda predikativligini anglatish har vaqt egani izohlashga asoslana bermaydi. Ifodaning musbiy tugalligini yuzaga keltirishda kesim asosiy rol o‘ynaydi. Kesim so‘z yoki so‘zlar birikuvi bilan ifodalanadi. Bunday kesimli gaplar ikki xil konstruksiyada bo‘ladi. Birinchi xil konstruksiya ikki sastavli gap bo‘lib, ularda keisim ma’lum ega to‘g‘risidagi xukumni ifodalaydi. Demak, ikki sastavli gaplardagi kesim egani izohlab, unga tobe bo‘lib keladi. Kesimni bir tarkibli gaplarda kesim yolg‘iz ifodalanib, egaga bog‘lanmaydi, chunki eganing o‘zi ifodalanmaydi. Bunga gaplarda kesimdan anglashilgan bo‘lishli yoki bo‘lishsiz ish- harakat, xolat yoki biror belgi maxsus bir predmetga-egaga bog‘liq bo‘lmaydi. Shaxsi noma’lum, shaxsi umumlashgan gaplarda esa kesim ma’lum biror konkret shaxs bilan bog‘lanmaydi. Kesimning nuqtadagi funksiyasi gapni shaklantirishdangina iborat bo‘lmay, balki gapdagi sintaktik va semantik hususiyatlar asosida bir yoki bir necha bo‘laklarning o‘ziga ergashtirib, fikrni to‘la ifodalash imkoniyatini ham yaratadi. Kesimlar fel’dan tashqari, ot, sifat, son olmosh, ravish, shunigdek, ravishdosh, harakat nomi bilan ham ifodalanadi. III. XULOSA Gap bo‘laklari til tizimida asosiy o‘rin tutadi. Ushbu kurs ishida gap bo‘laklarining nazariy asoslari, grammatik xususiyatlari va amaliy tahlillari yoritildi. Gap bo‘laklarini o‘rganish nafaqat ilmiy izlanishlar uchun, balki amaliy nutqni rivojlantirishda ham katta ahamiyatga ega. Ushbu ish orqali o‘zbek tilidagi gap tuzilmalari chuqurroq o‘rganilib, kelajakda boshqa tillar bilan qiyosiy tahlillar olib borishga zamin yaratiladi. Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak kafolatli natijalarga erishishdir, bu talabni yuzaga keltirishda pedtexnologiyalar to‘la ishonchli vosita bo‘la oladi. Bo‘laklar gapda vazifa bajarishi jihatidan bir xil emas. Ba’zi bo‘laklar gapning mazmuniga aniqlik kiritish, to‘ldirish kabi vazifalarni bajaradi, bulaming qo‘llanmasligi gap mazmunini, tuzilishini tubdan o‘zgartirib yubormaydi. Ular gapda qo‘llanmasa ham, o‘zining gaplik holatini o‘zgartirmaydi. Ba’zi bo‘laklar esa, aksincha, gapda ishtirok etishi mutlaqo zarurdir. Chunki bularsiz gapning o‘zi maydonga kelmaydi. Mana shu nuqtai nazardan bo‘laklar ikki turga ajratiladi bosh bo‘laklar, ikkinchi darajali bo‘laklar. Gapning bosh bo‘laklari gapning asosini - markazini tashkil qiladi, ular konstruktorlik xususiyatiga ega bo‘lib, gapda boshqa bo‘laklarni markazlashtiradi. Bosh bo‘laklar ikkinchi darajali bo‘laklarsiz ham hukm ifodalaydi - kommunikativ funksiya bajaradi. Demak, gap uchun zarur bo‘lgan predikativlik tushunchasi bosh bo‘laklar orqali ifodalanadi. Kurs ishida tavsiya qilingan interfaol metodlardan o‘rinli, maqsadli, samarali foydalanish ta’lim oluvchida muloqotga kirishuvchanlik, jamoaviy faoliyat yuritish, mantiqiy fikrlash, mavjud g‘oyalami sintezlash, tahlil qilish, turli qarashlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni topa olish. Gap bo‘laklari o‘zbek tili sintaksisini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, bu bo‘yicha tadqiqotlar tilning tuzilishi, uslubi va nutqiy imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi. Mazkur mavzuda olib borilgan tadqiqotlar o‘quv jarayonida hamda tilshunoslikning nazariy va amaliy sohalarida keng qo‘llaniladi. Gap – fikrni grammatik jihatdan to‘liq ifodalaydigan, mustaqil va tugallangan til birligi. Gap so‘zlar yoki so‘z birikmalaridan tashkil topib, mantiqiy va grammatik jihatdan bir butunlikni hosil qiladi. Gapning asosiy vazifasi – fikr ifodalash, axborot yetkazish va insonlar o‘rtasida muloqotni amalga oshirishdir. Gapning o‘rganilishi nutqning to‘g‘ri qurilishi, aniqligi va ravonligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, gap grammatikasini o‘rganish, nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham ahamiyatlidir. IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1 jild. Madvaliyev A. tahriri ostida. -Т.: O`zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006. 624-b. 2. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik-Toshkent Fan 2007. B. 255. 3. Rasulov R R (2020). Kelajak - til sohiblariniki. Til va va adabiyot ta ‘limi CY 4. H. Jamolxonov. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. T., 2005 5. M.Mirzayev, C. Usmonov, I Rasulov. O‘zbek tili. T., 1978 6. O‘zbek tili leksikologiyasi. T., 1981. 7. G‘ulomov A. “Hozirgi o‘zbek tili”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2020. 8. www.ziyo.uz

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

Gap bo‘laklari nazariyasi

Gap bo‘laklarga ajratish haqida umumiy ma’lumot

Ikkinchi darajali gap bo‘laklar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить