Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida graduonimiya hodisasining ilmiy tadqiqi

Купить
Hozirgi o‘zbek tili fanidan “O’zbek tilshunosligida graduonimiya hodisasining ilmiy tadqiqi” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Fan o‘qtuvchisi: 1 Mavzu: O’zbek tilshunosligida graduonimiya hodisasining ilmiy tadqiqi Reja: I. Kirish. II. Asosiy qism: II.1. O’zbek tilshunosligida graduonimiyaning o’rganilishi. II.2. Badiiy asarlarda graduonimiya. II.3. Graduonimiyani qiyoslab o’rganish. III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 2 I. Kirish. Graduonimiya insonning bir voqelik, shaxs, belgiga baho munosabatidan kelib chiqadigan jarayon bo‘lib, munosabatlar har xilliliga ko‘ra talqinlar ham birbiridan farq qiladi. Graduonimiya hodisasi, asosan, belgi bildiruvchi so‘zlar nuqtaуi nazaridan talqin qilinib, belgini darajalab ko‘rsatishga bo‘lgan e’tibor ko‘lamini namoyish etadi. G‘.Rahmonov o‘zbek tilida lug‘aviy sinonimiya va graduonimiyaning o‘zaro munosabatlarini tadqiq etish asosida predmet bildiruvchi sinonimik qatorlarning 69 tasida, belgi bildiruvchi sinonimik qatorlarning 81 tasida graduonimiya mavjud ekanligini ta’kidlagan. Konnotativ ma’no darajalanishi sinonimik qatorlarning darajalanish hodisasida muhim ahamiyat kasb etadi. Bunga zid ravishda denotativ ma’noning darajalanishga tamomila zid ekanligini ta’kidlash joiz, biroq sinonimik qatordagi denotativ ma’no doirasidagi darajalanishlar mantiqan to‘g‘ri emas. Masalan, olim shamol, shabada, yel, sabo so‘zlarini gradual munosabat mavjud bo‘lgan sinonimik qator sifatida tadqiq etadi. Bizningcha, shamol, yel so‘zlari shabada va sabo so‘ziga sinonim bo‘la olmaydi, chunki shamol va shabada so‘zlari alohida voqeliklarni nomlab kelmoqda va ularning munosabati aynanlikka emas, farqlilikka asoslangan. Miqdor o‘zgarishlarining sifat o‘zgarishlariga o‘tishi hammamizga ma’lum. Bu kabi sinonimlarning nutqda to‘g‘ri tanlanishi, qo‘llanishi yangi ma’no leksemalarining hosil bo‘lishi, til jozibaliligi ortishini taqozo etadi. O‘zbek tili leksik zaxirasining jadallik bilan kengayishi va boyib borishi davr talabiga javob beradigan sinonimlarning izohli lug‘atini qayta yaratish zaruratini yuzaga keltirdi. O‘zbek tilshunosligi oldida sinonimik birliklarni tartibga solish, takomillashtirish, ularni lug‘atda aks ettirish va izohlash bilan bog‘liq talay muammolar mavjud. Gradual qatorlar ikki turli bo‘ladi: dominanta so‘zi mavjud gradual qatorlar va dominanta so‘zidan holi bo‘lgan gradual qatorlar. Dominanta so‘z mavjud gradual qator, asosan, birga keladigan mavhum otlar, sifatlar, holat va harakatni bildiruvchi so‘zlar, intensivlik va emotsionallik ma’nosidagi so‘zlar turkumida uchraydi va ularning xususiyatlari, jarayonlari o‘rtasidagi oraliq holatlarda ham kuzatiladi. Dominanta so‘z mavjud bo‘lmagan gradual qatorlar esa belgining darajasiga ko‘ra asosiy so‘z ma’nosiga qo‘shimcha ravishda keltiriladi. Hosil qilingan gradual shkalaning yadrosini umumiy ma’noni o‘zida mujassam etgan so‘z birligi egallaydi, boshqa so‘z birliklari esa maydonning qolgan qismlarini tashkil etadi. Ma’noning me’yorga nisbatan leksik birliklarning bosqichma- bosqich ortib/kamayib borishi natijasida gradual qator dominantasi nodominant holatga o‘tishi gradual qatorning leksik-semantik maydoni hisoblanadi. LSM ham 3 o‘z navbatida tizimli-struktur birlikni tashkil etadi, u o‘z zamirida bir necha mikromaydonlardan tashkil topishi mumkin. Gradual qatorlar gradual shkala hosil qilishi ham o‘ziga xos chegaralanganlik/chegaralanmaganlik xususiyatlarini aks ettiradi. LSM, graduonimiya, sinonimiya, antonimiya bir-biri bilan juda bog‘liqdir. Sinonimiya, antonimiya, graduonimiya ikki xil xususiyatga ega bo‘lib, antonimik qator zamirida sinonimik munosabatlar va gradual qatorlarni, gradual qatorlarda antonimik va sinonimik munosabatlarni, sinonimik qatorlarda gradual munosabatlarni hosil qilish mumkin. Tilshunoslikka oid asosiy adabiyotlarda qayd etilganidek, graduonimiya hodisasi, dastavval, turkologiyada talqin qilingan hodisa bo‘lib, umumiy tilshunoslikka yangilik sifatida kiritilgan, uning boshqa lisoniy hodisalardan differensiallovchi o‘ziga xos tomonlari ham tadqiq etilgan. Turkologlar, xususan, o‘zbek tilshunoslari bu hodisani jahon tilshunosligida ahamiyatga molik lisoniy hodisa ekanligini isbotlash va aniq dalillar bilan asoslab berishga muvaffaq bo‘lishgan. Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi mutafakkirlarimizning betakror va noyob asarlarida o‘z ifodasini topgan gradual hodisalar buning yorqin dalilidir. Mavzuning dolzarbligi O‘zbek tilshunosligida graduonimiya hodisasini ilmiy tadqiq qilishning dolzarbligi bir necha asosli sabablarga bog‘liq. Til tizimidagi mazmun va ma'no turfa xilligi: Graduonimiya hodisasi so‘z va tushunchalar o‘rtasidagi semantik munosabatlarni chuqur o‘rganishni talab qiladi. Bu hodisa orqali tilning turli qatlamlarida o‘zaro bog‘lanish va uzviylikni aniqlash mumkin. Milliy til rivojlanishi va leksik qatlam boyligi: Graduonimiya hodisasi tilning boyish jarayonida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, yangi so‘z va tushunchalarning shakllanishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. O‘zbek tilining zamonaviy rivojlanish jarayonini to‘liq anglashda bunday hodisalarni tadqiq etish dolzarbdir. Amaliy lingvistika va til madaniyati: Graduonimiya jarayonlari tilshunoslikning amaliy yo‘nalishlari, jumladan tarjima nazariyasi, tilni o‘rgatish metodikasi va uslubshunoslik kabi sohalarda ham katta ahamiyatga ega. Graduonimiya tushunchasini o‘rganish tilni samarali o‘rgatishda yangi usullarning yaratilishiga zamin yaratadi. Kompyuter lingvistikasi va korpusli tilshunoslik: Graduonimiyaga oid tadqiqotlar sun'iy intellekt, avtomatlashtirilgan tarjima tizimlari va tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyalarini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek tilining raqamli resurslarini yaratishda graduonimiya hodisasini o‘rganish dolzarb yo‘nalishlardan biridir. Terminologiya va fanda tizimlilik tamoyili: Graduonimiya ilmiy atamalar tizimini rivojlantirish, tushunchalarning aniqligini ta'minlash va tilning fan tili sifatidagi imkoniyatlarini kengaytirishda muhim vositadir. Shu sababli, O‘zbek tilshunosligida graduonimiya hodisasini ilmiy tadqiq qilish nafaqat 4 til tizimining semantik jihatlarini anglashda, balki tilni rivojlantirish va madaniy merosni saqlab qolishda ham muhim ahamiyatga ega. Kurs ishining maqsadi va vazifasi. Har bir ma’ruza va seminarlarda, ilmiy ish, darslik va qo‘llanmalarda maqsad va vazifalar mavjud bo‘lganidek, bu kurs ishimizdan ko‘zlangan maqsadimiz shundan iborat. Kurs ishining maqsadi haqida graduonimiya umumiy ma’lumotlarni to‘plash, shuningdek olimlarning aniqlovchi haqidagi fikr mulohazalarini o‘rganish. O‘zbek tilida graduonimiya hodisasining nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish, uning lingvistik xususiyatlarini aniqlash hamda bu hodisaning til tizimidagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash. Graduonimiya hodisasining nazariy asoslarini o‘rganish va tushunchani ilmiy jihatdan aniqlash. O‘zbek tilida graduonimiya hodisasini tashkil etuvchi lingvistik birliklarni tahlil qilish. Graduonimiya jarayonining semantik xususiyatlarini va ularning tilda ifodalanish usullarini aniqlash. Graduonimiya hodisasining boshqa semantik munosabatlar (antonimiya, sinonimiya, gomonimiya va boshqalar) bilan bog‘liqligini ko‘rsatish. Graduonimiya hodisasining O‘zbek tilidagi zamonaviy leksik qatlamga ta’sirini o‘rganish. Graduonimiyaga oid tadqiqotlarni amaliy misollarda tahlil qilish va ulardan xulosa chiqarish. Graduonimiya hodisasini o‘rganishning tarjimashunoslik, uslubshunoslik va kompyuter lingvistikasi kabi amaliy yo‘nalishlardagi ahamiyatini ko‘rsatish. Bu maqsad va vazifalar mavzuning dolzarbligini ochib berish hamda ilmiy-tadqiqiy ishning samaradorligini ta’minlashga yo‘naltirilgan. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishaning bosh vazifasi sifatida ta’lim bosqichlari ona tili ta’limi jarayonida aniqlovchi mavzusini va uning o‘rganilish tadqiqini ochib berish masalasi belgilandi. Shunga ko‘ra kurs ishini yoritish davomida ta’lim bosqichlarida santaksis bo‘limining alohida olingan aniqlovchi mavzularini o‘qishga doir turli xil qarashlarni o‘rganish, uni o‘qitish bilan bog‘liq ilmiy-nazariy va metodik adabiyotlari tahil qilish, mavzuning yoritilganlik darajasi va mavjud muammolarni aniqlash. 5 II. Asosiy qism II.1. O‘zbek tilshunosligida graduonimiyaning o‘rganilishi Turkiy tillar rivojlanib borish jarayonida belgi ifodalovchi bir qator tub va yasama so‘zlar, yasovchi affikslar mavjud bo‘lib, turkiy tillardagi sifat darajalari belgining ortiqligiga ishora etsa – sintaktik (juda chiroyli), belgining ozligiga ishora etsa – morfologik (kichikroq) yo‘l bilan hosil qilinishi isbotlangan. R.Qo‘ng‘urov sifat yasovchi morfemalardagi sinonimiya, sifat darajalari belgini chog‘ishtirib ifodalashi, sifat leksemalarning ifoda semalaridagi konnotatsiya masalasi, ya’ni uslubiy ma’nolarini daraja hosil qiluvchi affikslar, sinonimik qatordagi leksemalarni ma’no nozikliklarini farqlovchi, shu leksemaning muayyan nutqiy vaziyatda anglatadigan konnotativ ma’nosini uslubiy ma’no tarzida o‘rgangan, shu bilan bir qatorda qaramoq fe’lining turli: alang-jalang → jovdir- dovdir qaramoq → ola-kula → dovdir-jovdir → mo‘lt-mo‘lt → g‘ilt-g‘ilt → jovdirab → alanglab → baqrayib → angrayib → xo‘mrayib → ishshayib → tikrayib → adrayib qaramoq; yig‘lamoq fe’lining quyidagi: uv yig‘lamoq → uvvos tortib yig‘lamoq → piqqillab yig‘lamoq → ho‘ngrab yig‘lamoq → o‘krab yig‘lamoq → ingalab yig‘lamoq → bag‘illab yig‘lamoq → pix-pix yig‘lamoq → chirillab yig‘lamoq ma’nolarini keltirgan. A.Hojiyev sifat darajalari morfologik usullar bilan yasalishi, ozaytirma sifat darajasining belgilari qardosh tatar, turkman tillaridagi kabi ekanligi va sifat darajalari tasnifida belgining me’yoriy yoki me’yordan ortiq/kamligini ifodalash usullarining asosli berilishi, daraja ko‘rsatkichlarining konnotativ ma’no aspektini tadqiq etish uchun ushbu tasnif asosida ish ko‘rish maqsadga muvofiqligini ta’kidlagan. A.Mamajonov qo‘shma gaplar gradatsiyasining o‘zbek tilida ifodalanishi borasida mulohaza yuritib, gradatsiyaga ifodalilikni asta-sekin kuchaytirib/pasaytirib borish usuli, ushbu hodisa qo‘shma gaplarning bir nechta ergash va bosh gapli konstruksiyalarini yaratishda qo‘l kelishini ta’kidlab o‘tgan. O.Bozorov keyingi izlanishlarida sifat darajasi kategoriyasining shakllantirilish asosi, uning semantik xususiyati, hodisaning fonetik, leksik, grammatik sathlarda namoyon bo‘lishi, butun borliq hodisasi darajalanishi uchun umumiy bo‘lgan “oz-me’yoriy-ko‘p” tamoyilidan kelib chiqish zarurligiga diqqatni qaratadi: a) me’yoriy daraja ma’nosi uchun xizmat qilib kelgan “oddiy daraja” atamasining qo‘llanishi o‘rinli emasligi, mantiqan olganda, “oddiy” tushunchasi aslida “murakkab” tushunchasiga zid qo‘yilishi lozimligi, bu tushuncha o‘zida “miqdor darajasi”, “belgi darajasi” kabi ma’nolarni aks ettira olmasligi; b) “oddiy-qiyosiy-orttirma” zidlanuvidagi “qiyosiy” atamasi ham o‘zi anglatib turgan daraja belgisi (masalan, “ozlik”ning) ma’nosini o‘zida aks ettira olmasligi, aslida “qiyosiy” tushunchasi xususiy ma’no 6 turidan birining emas, balki barcha xususiy ma’noning shakllantirilishi asosi bo‘lgan usulning atamasi ekanligidan dalolat berishi. U sifat darajasi qiyos asosida ifodalanishi, bu qiyos ifodalangan va ifodalanmagan turda bo‘lishini ta’kidlagan, masalan: eng katta bino, juda yaxshi odam, qizg‘ish bayroq, ko‘m- ko‘k osmon so‘zshakllarida belgining ortiq-kamligi mavjud, uning ifodalanmagan narsa belgisiga zimdan qiyoslanayotganligi sezilib turadi. Lekin –roq shaklli ayrim so‘zshaklda belgi ifodalanmagan “etalon” bilan qiyoslangan: Uzoqdan novcharoq odam kela boshladi. Olim buni Nok olmadan shirinroq gapidagi muayyan qiyoslanuvchili belgi bilan munosabatiga ko‘ra baholaydi, chunki belgi aniq qiyosga ega. Sinonimik qatorlardagi graduonimiya hodisasi xususida fikr yuritganda, konnotativ ma’noning darajalanishini inobatga olish lozim, chunki “...darajalanishning, ayniqsa, konnotatsiya doirasidagi nozik ko‘rinishlari sinonimiyaning (aynanlikning) faoliyat ko‘rsatishi uchun uning umuman tilda saqlanib qolishiga zamin tayyorlaydi”. E.Qilichev sinonimlarning semantik darajasi, denotativ, konnotativ ma’nolarini tahlilga tortish bilan bir qatorda Alisher Navoiy ijodidagi 99 ta fe’lni tadqiq qilgan hamda “yig‘lamoq” so‘zining 7 ta, “ichmoq” so‘zining 6 ta so‘zdan iborat qatorini keltirib, ular bir-biridan o‘zining semantikasi bilan farq qilishini ma’lum qilgan. Olim Alisher Navoiyning “Muhokamatul lug‘atayn” asarida “yig‘i” holatini ifodalovchi ingramoq → singramoq → yig‘lamsinmoq →yig‘lamoq → siqtamoq → o‘kirmoq → hoy-hoy yig‘lamoq qatorini graduonimiya hodisasiga kiritadi.Sh.Shahobiddinova darajada qiyoslash mavjud bo‘lganda va bu holat morfologik vosita bilan ifodalanganda kategorial ahamiyat kasb etishini, nol ko‘rsatkichining ma’no imkoniyati kengroq, belgining qiyosiy va noqiyosiy holatiga birdek ishora qilishi, –roq esa faqat qiyosiy holat ifodalash uchun xizmat qilishini ta’kidlaydi. U o‘zbek tilida shu vaqtgacha o‘rganilmagan gradual lug‘aviy qatorlar borasida fikr yuritib, uslubiy bo‘yoq ma’nolarida darajalanish hodisalarini o‘rganish, o‘zbek tili gradual lug‘atining dastlabki namunasini tuzish borasida tadqiqot olib borgan. Gradual qatorlarning ikki uchidagi so‘zlar o‘zaro antonimik ma’noviy munosabatlarni anglatishi, qiyoslash kategoriyasi belgining qiyosiy-noqiyosiy ekanligi, oldingiga bog‘liqlikka ishora qilishi hamda –roq belgining qiyosiy ekanligini ta’kidlaydi: gradual qatorda sinkretizm → differensiatsiya → ziddiyat mujassamlashadi. Demak, tadqiqotchi darajaning nomorfologik ifodalanishi va vositasining birlashuvi qiyoslash-noqiyoslash asosida ekanligidan kelib chiqqan holda, uni grammatik kategoriya sifatida baholamagan va faqat qiyoslash uchun xizmat qiluvchi –roq affiksini uning paradigmatik zidi bo‘lgan nol (0) shakli bilan birgalikda qiyoslash kategoriyasi sifatida qaragan. Shu o‘rinda dominanta haqidagi 7 ta’rifni ham keltirish joiz: dominanta (lot. dominans, dominantis – hokim) sinonimik qatordagi bosh so‘z bo‘lib, bu so‘z sinonimik qatordagi so‘zlar uchun umumiy bo‘lgan denotativ ma’noni ifodalaydi: yuz → bet → aft → bashara → chehra → jamol → diydor → oraz → uzor → ruxsor sinonimik qatorida yuzso‘zi dominanta hisoblanadi. A.Hojiуevning lug‘atidagi ta’riflarga to‘xtalamiz: “Gradatsiya (lot. gradatio – bosqichma-bosqich kuchaytirish; nutq parchalaridan biri ikkinchisining ma’nosini kuchaytirib borishidan iborat uslubiy jarayon. H.Jamolxonov bergan ta’rif esa quyidagicha: ”Graduonimiya – leksemalarning ma’no guruhlari a’zolarida u yoki bu belgining darajalanishi. Bunday darajalanishga oppozitsiyaning bir turi, deb qaraladi va shu qatordagi bosh so‘zga nisbatan belgilanadi”. Sifat darajasiga kengroq bir hodisa sifatida qarab, O.Bozorovning tadqiqotlari asosida bergan xulosalariga qarshi chiqqan, “ozme’yoriy-ko‘p” tamoyilidan kelib chiqib, bu sifat darajasi kategoriyasining nomlanishiga zid ekanligini ta’kidlagan. B.Mengliуev graduonimiya (yun. gradatio – ko‘tarilish, o‘sish, onymo – nom) lug‘aviy birliklar o‘zaro ma’noviy munosabatiga ko‘ra ma’lum bir darajalanish qatorini hosil etishi va uning yorqin namunasi o‘rta so‘zini o‘z ichiga olgan so‘zlar qatori ekanligi, gradual qatorni ajratishning lisoniy, ma’noviy omillari zarurligi, darajalanish munosabatlari bilan bog‘langan so‘zlar qatorini ajratishdagi ma’noviy omilning mohiyati bir qator leksemalar sememasida ma’lum bir belgining oz-ko‘pligiga, turli xil darajalariga ishora mavjudligini ko‘rsatgan. Graduonimiya hodisasi graduallikning ma’nosini shakllantirishga asos bo‘la oladi. Bu hodisa graduallik davomida o‘zaro munosabatda bo‘ladigan gradual shkala, me’yor, miqdor, kamayib borish, ko‘payib borish kabi sohalarning kompleks tahlilini talab etuvchi bilimlarning o‘ziga xos majmuyi bilan chambarchas bog‘liq. Aynan shu bilimlar majmuyi asosida insonda talqin etish faoliyatining o‘ziga xosliklari mujassamlashadi. Gradatsiyaning stilistik uslubi zamirida bir jihatdan graduallik (semantik tamoyil) yotsa, ikkinchi tomondan gradual qator (sintaktik tamoyil) yotadi, zero gradual qator hosil qilinishida bu ikki xususiyat muhim ahamiyat kasb etadi. Gradatsiya, asosan, zamonaviy o‘zbek va rus tillarida adabiy-badiiy va publitsistik hamda poetik asarlarda kuzatiladi. Gradatsiya bir qator lug‘aviy komponentlar (so‘zshakllar, so‘z birikmalari, gap bo‘laklari, yaxlit bir gaplar)dan iborat bo‘lgan, ularning ortib/kamayib borishiga ko‘ra ma’lum stilistik samara beradigan usul hisoblanib, matn ko‘rinishida ham ifodalanishi mumkin. Gradual birikmalar yoki shakllarni hosil qilishda fonetik, leksik, so‘z hosil qilish hamda morfologik usullardan foydalanish imkoni mavjud. 8 Graduonimiyaning qadimgi rivojlanish bosqichlari yoritilishi bilan birga XV asrda yashab ijod qilgan buyuk mutaffakkir Mir Alisher Navoiy hazratlarining “Muhokamat ul- lugatayn” asarida aniq dalillar asosida graduonimiya masalasining tahlili haqidagi ilmiy ma’lumotlar berilgan. Graduonimiya hodisasining ingliz va rus tilshunosligida organilishi, darajalanishni aniqlashda belgi (hodisa) miqdorining ma’lum bir yonalishda ozayishi yoki kopayishi bosh mezon hisoblanishi, darajalanishning falsafiy asoslari va undagi shakllanish kolami, bu hodisa tillarning tiplari orasidagi boglanishlarda va umuman tilning barcha sathlari, ularning birliklari, umumiy va xususiy tizimlarda oz ifodasini topishi haqida ma’lumotlar. Tilshunoslikda til hodisalarini tizimli o‘rganish usuli maydonga kelgunga qadar so‘zlararo ma’noviy munosabatlar tushunchasi ostida, asosan, sinonimiya va antonimiya munosabatlari o‘rganib kelingan. Tilshunoslikning keyingi davrlaridagi tadqiqotlari natijasida so‘zlararo boshqa leksik-semantik munosabatlarni ham ajratish, tadqiq qilish imkoniyati yuzaga keldi. Xususan, so‘zlar ma’noviy jihatdan o‘zaro darajalanish munosabatiga ham ega bo‘lishi tilshunoslikka oid qator tadqiqotlarda qayd qilinganligini kuzatish mumkin. Jahon tilshunosligida olimlar tomonidan shu paytgacha graduonimiya paradigmasiga o‘xshash turli lingvistik hodisa va tushunchalar o‘rganilgan hamda ularning mazkur darajalanish hodisasi bilan farqli jihatlari ham mavjudligi bois ushbu masala turli bahs-munozaraga sabab bo‘lib kelmoqda. Graduonimiya hodisasi o‘zbek tilshunosligida o‘tgan asrning oxirgi o‘n yilligida tadqiqot obyekti sifatida olinib, lug‘aviy-ma’noviy munosabatning alohida bir turi maqomida tadqiq qilindi. Graduonimiya “...lisoniy ma’noviy munosabatlarni aks ettiruvchi sinonimiya, omonimiya, antonimiya kabilarning umumiy tarkibiy qismi bo‘lgan – onimiya qismini lotincha gradu (daraja, bosqich) so‘zi bilan biriktirish asosida sun’iy ravishda yasaldi. Bu hodisa 1990-yilda tilshunos R.Safarovaning nomzodlik dissertasiyasida ilmiy faraz sifatida berilgan bo‘lsa, lug‘aviy darajalanish olima Sh.Orifjonovaning nomzodlik dissertasiyasida atroflicha tadqiq etildi” Tilshunos O.Bozorov [Базаров О., 1997:270] tomonidan graduonimiya (darajalanish)ning fonetik, fonologik, morfologik, sintaktik, stilistik sath birliklari orasida ham mavjudligi xususidagi ilmiy qarashlar kun tartibiga qo‘yildi. “U fanda ilk marta lisoniy darajalanishning lingvistik qonuniyat ekanligini isbotlab, darajalanish mexanizmi va hodisasining tabiiy-ontologik mohiyatini ochib berdi”. Yuqorida ta’kidlanganidek, “O‘zbek substansional (formal-funksional) tilshunosligida graduonimiya tushunchasi nafaqat leksik, balki morfologik, sintaktik va stilistik sath birliklari orasidagi munosabatlarning keng tarqalgan turlaridan biri ekanligi e’tirof etildi hamda bu masala doirasida ilmiy izlanishlar amalga oshirildi. Bunday izlanishlaro‘tgan 9 asrning 80-yillarida boshlangan bo‘lsa, keyinchalik bu yo‘nalishda jiddiy tadqiqotlar, yuzaga keldi[Джумабаева Ж., 2017:6]. O‘tgan asrning 90-yillaridan keyin bu ilmiy tushuncha tadqiqotlar, maktab va oliy o‘quv yurtlari qo‘llanma hamda darsliklariga, o‘zbek tilida nashr etilgan tilshunoslik terminlarining izohli lug‘atiga kirib bordi. Shu tariqa o‘zbek tilshunosligida graduonimiya va graduonimik munosabatlar tushunchasi leksikadan morfologiya va, hatto sintaksisga ham tatbiq etildi hamda umumlisoniy munosabat turi maqomiga ega bo‘ldi. N.Vohidova nemis tilida lug‘aviy darajalanish qatorlarini ajratish zarurligi g‘oyasini Yevropa tilshunoslari diqqatiga havola qildi. Sh.Orifjonova nomzodlik dissertatsiyasida darajalanish qatorlari, umuman, darajalanish haqida atroflicha ma’lumot bergan. U birinchi bo‘limda so‘z turkumlarining har birini graduonimik qatorlarga qo‘yib, o‘z mulohazalarini aniq misollar asosida bayon qilgan. Shuningdek, bir so‘z turkumining graduonimik qatorini tuzishda u graduonimik qatorlarda sinonim, antonim qatorlarini ham ko‘rsatib, misollar bilan asoslab bergan. Tilshunos olima J.Djumabayeva tomonidan graduonimiya hodisasi o‘zbek va ingliz tillari materiallari qiyosi asosida tadqiq etilgan. U “graduonimiyani umumlingvistik hodisa sifatida tavsifladi; o‘zbek va ingliz tillaridagi leksik graduonimik qatorlarning hosil qilish yo‘llarini aniqladi; o‘zbek va ingliz tillaridagi leksik graduonimiyaning semantik kontekstual xususiyatlarini ochib berdi; o‘zbek va ingliz tillaridagi stilistik graduonimiyani tadqiq etdi va farqli xususiyatlarini aniqladi; qiyoslanayotgan tillarda graduonimiyaning gradatsiya, graduallik, sinonimiya, antonimiya, giponimiya, partonimiya/meronimiya, xolonimiya, plesionimiya kabilar bilan qiyosiy tahlilini amalga oshirdi va natijada bularning mohiyat hamda mazmunining o‘ziga xos ontologik tabiatini ochib berdi; mikrograduonim va makrograduonim terminlarini ilmiy muomalaga kiritdi va asosladi; qiyoslanayotgan tillarda unikal graduonimik qatorlarni aniqladi; til korpuslariga graduonimiya hodisasini olib kirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqdi; bir va ikki tilli graduonimik qatorlar lug‘atlarining leksikografiyadagi ahamiyatini dalilladi. Graduonimiyaning til hodisasi sifatida tilshunoslikning turli sohalarida hamda turli tizimdagi tillarda tadqiq qilish, ulardan amaliy foydalanish uchun o‘quv lug‘atlar yaratish mexanizmini ishlab chiqish zamonaviy tilshunoslikning keyingi rivojidagi zarur va muhim vazifalardan biridir. Xulosa sifatida aytishimiz mumkinki, o‘zbek tilshunosligi uchun Odiljon Bozorovning xizmatlari katta bo‘ldi. Xususan, graduonimiya hodisasini o‘zbek tilshunosligiga birinchilardan bo‘lib olib kirdi. Tilshunoslikka oid asosiy adabiyotlarda qayd etilganidek, graduonimiya hodisasi, dastavval, turkologiyada talqin qilingan hodisa bo‘lib, umumiy tilshunoslikka yangilik sifatida kiritilgan, uning boshqa lisoniy hodisalardan 10 differensiallovchi o‘ziga xos tomonlari ham tadqiq etilgan. Turkologlar, xususan, o‘zbek tilshunoslari bu hodisani jahon tilshunosligida ahamiyatga molik lisoniy hodisa ekanligini isbotlash va aniq dalillar bilan asoslab berishga muvaffaq bo‘lishgan. Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi mutafakkirlarimizning betakror va noyob asarlarida o‘z ifodasini topgan gradual hodisalar buning yorqin dalilidir. Graduonimiya hodisasi graduallikning ma’nosini shakllantirishga asos bo‘la oladi. Bu hodisa graduallik davomida o‘zaro munosabatda bo‘ladigan gradual shkala, me’yor, miqdor, kamayib borish, ko‘payib borish kabi sohalarning kompleks tahlilini talab etuvchi bilimlarning o‘ziga xos majmuyi bilan chambarchas bog‘liq. Aynan shu bilimlar majmuyi asosida insonda talqin etish faoliyatining o‘ziga xosliklari mujassamlashadi. Gradatsiyaning stilistik uslubi zamirida bir jihatdan graduallik (semantik tamoyil) yotsa, ikkinchi tomondan gradual qator (sintaktik tamoyil) yotadi, zero gradual qator hosil qilinishida bu ikki xususiyat muhim ahamiyat kasb etadi. Gradatsiya, asosan, zamonaviy o‘zbek va rus tillarida adabiy-badiiy va publitsistik hamda poetik asarlarda kuzatiladi. Gradatsiya bir qator lug‘aviy komponentlar (so‘zshakllar, so‘z birikmalari, gap bo‘laklari, yaxlit bir gaplar)dan iborat bo‘lgan, ularning ortib/kamayib borishiga ko‘ra ma’lum stilistik samara beradigan usul hisoblanib, matn ko‘rinishida ham ifodalanishi mumkin. Gradual birikmalar yoki shakllarni hosil qilishda fonetik, leksik, so‘z hosil qilish hamda morfologik usullardan foydalanish imkoni mavjud. Gradual birikmalarning umumiy xususiyati uning ifodaliligi bo‘lsa, boshqa xususiy funksiyalariga ko‘ra xususiyati emotsional-kuchaytirish, baholash, tasvirlash, ritm hosil qilish, matn hosil qilish, ajratish, mantiqiy funksiyalarni ham bajarishi mumkin. Graduonimiyaning mazmun-mohiyati u bilan aloqador hamda yondosh tushunchalar izohi bilan to‘laqonlilik kasb etadi. Graduallik, gradual munosabat, gradual lug‘at, gradual shkala, graduator, gradual funksiya, gradosema, gradotativ kabi tushunchalar izohi graduonimiyaning ta’rifi, mazmuni, qamrovi, til tizimida tutgan o‘rnini baholash imkonini beradi. Graduonimiya belgining nol darajasiga nisbatan gradual shkalada aks ettirilishini anglatadi. Graduonimiyaga yondosh tushunchalar graduonimiyaning bosqichlar va pog‘onalarga bo‘linishi, gradual shkalaning joylashishida ma’lum bir ko‘rinishdagi bosqichmabosqichlilikni, ma’no va emotsional jihatidan ortib borish darajasini ifoda etadi. Mazkur tushunchalar munosabati graduonimiya hodisasining asosiy va yordamchi gradual leksikadan iborat ekanligini asoslaydi. Graduallik mantiqiy kategoriya sifatida insonning biror belgini ifodalashida predmetlarga xos bo‘lgan belgisi yoki miqdoriy jihatidan me’yoriy so‘zga nisbatan bir chiziqda tartibli joylashtirishi, ya’ni gradual shkala xosligini ta’kidlash joiz. Tilshunoslikdagi gradatsiya doimiy ravishda mantiqiy gradatsiyaga asoslanib, barcha til darajalarida o‘z aksini topadi. Shu 11 o‘rinda, bu kabi natijalar amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan gradual lug‘atlar yaratishga zamin bo‘ladi. Tadqiqotlar tahlili natijasida daraja terminining, asosan, sifat darajalariga nisbatan qo‘llangani, sifat so‘z turkumining kategorial belgisi hisoblangani, sifatlardagi darajalanishni tildagi leksik-semantik darajalanish bilan farqlamaslik muammosi mavjudligi namoyon bo‘ldi. Sifat, ot, fe’llardagi graduonimiya hodisasi har bir so‘z turkumiga xos ma’no bo‘yoqlarini aks ettiradi: sifatlarda ma’noning salbiylikdan ijobiylikka o‘zgarishi, otlarda differensiallovchi xususiyatlar yuzaga chiqishi, fe’llarda esa natijadorlikning ko‘rinishlari. O‘zbek tilshunosligida hozir graduonimiya, gradual munosabat, darajalanish atamalari deyarli sinonimlar sifatida qo‘llanmoqda, vaholanki, birorta hodisa darajadek rang-barang talqinga ega emas. Barcha tilshunoslar o‘zbek tilida daraja ma’nosi va uning ifodalanishi mavjudligini e’tirof etishgani holda, uning kategorial xususiyati, tarkibi, ifodalovchi vositasida umumiy bir to‘xtamga kelishmagan. Buning barchasi daraja ma’nosini ifodalovchi vosita har xilligi, qamrovi kengligi, grammatik kategoriya mezoniga sig‘masligi bilan belgilanishi, bu esa daraja hodisasini grammatik kategoriyadan kengroq “uyushma” funksionalsemantik maydon sifatida o‘rganishda to‘laqonli asos bo‘la olishini taqozo etadi. O‘zbek tilida lug‘aviy graduonimiya ismga oid so‘zlar tahlilida, belgi bildiruvchi so‘zlarni tadqiq qilish doirasida, leksikologiya, grammatikaning nazariy asoslarini yoritishda, belgi bildiruvchi so‘zlar tavsifida yoritilgan. Tadqiqotlarda belgi bildiruvchi so‘zlarda darajaning ifodalanishi, tillardagi tipologik o‘xshashliklar va farqli jihatlar, darajalanishning tipik belgilarini aks ettiradigan sifat turkumi, darajalanishning tildagi funksiyasi tahlil etilgan. Gradual hodisa tilda o‘ziga xos sinonimik va antonimik qatorlarning shakllanishiga asos bo‘lib, natijada tilning leksik boyligi ortishiga, ulardan foydalanish ko‘lami kengayib borishi, fikr ifodalashning o‘ziga xos jozibasiga erishiladi. Rus tilshunosligida graduonimiya va unga yondosh tushunchalar tahliliga e’tibor berilgan. Turkiyshunoslikda, rus tilshunosligida daraja, intensivlik kategorial hodisa sifatida, rus tilshunosligida graduonimiya, gradual munosabat, graduallik masalalari ilmiy tadqiqot muammosi sifatida talqin etilgan. Har bir til o‘ziga xos ifoda vositalariga, grammatik tuzilishiga ega bo‘lib, o‘ziga xosliklar nazariy tilshunoslik hamda amaliy lingvistika masalalari talqinida namoyon bo‘ladi. Tillarning spetsifik belgilari, ichki imkoniyatlari, milliy qadriyatlari tildan foydalanuvchilarning tafakkuri, lisoniy ongi, idroki, dunyoqarashini ifoda etadi. O‘zbek va rus tillarida graduonimiyaning ko‘rinishlari, qiyosiy va orttirma daraja oddiy darajadan o‘zining morfologik ko‘rsatkichlari 12 bilan farqlanishi, oddiy daraja sifat darajalarini hosil qilishda asos vazifasini o‘tashi ma’lum bo‘ldi 2.2. Badiiy asarlarda graduonimiya Badiiy asarlarda graduonimiyaning qadimgi rivojlanish bosqichlari yoritilishi bilan birga XV asrda yashab ijod qilgan buyuk mutaffakkir Mir Alisher Navoiy hazratlarining “Muhokamat ul- lug’atayn” asarida aniq dalillar asosida graduonimiya masalasining tahlili haqidagi ilmiy ma’lumotlar berilgan. Graduonimiya hodisasining ingliz va rus tilshunosligida organilishi, darajalanishni aniqlashda belgi (hodisa) miqdorining ma’lum bir yonalishda ozayishi yoki ko’payishi bosh mezon hisoblanishi, darajalanishning falsafiy asoslari va undagi shakllanish kolami, bu hodisa tillarning tiplari orasidagi bog’lanishlarda va umuman tilning barcha sathlari, ularning birliklari, umumiy va xususiy tizimlarda o’z ifodasini topishi haqida tilshunos olimlarning ilmiy qarashlari yoritilgan. Tilshunoslikka sistem tilshunoslik tamoyillari tatbiq qilina boshlanishi bilan sistem leksikologiya shakllanib taraqqiy eta boshladi. Bu esa o’z navbatida leksik- semantik paradigmalarning yangi qirralari ochilishiga zamin yaratdi. Natijada, leksik-semantik guruhlar tarkibida graduonimiya, giponimiya, xolonimiya, taksonomiya kabi birliklar paydo boldi. “Graduonimiya (gr. gradatio – “kotarilish”, “osish”, onymo –“nom”)” Tilshunoslikda so’z ma’nolari darajasining ma’nosi, boyogi, miqdori, hajmi jihatidan kuchayishi yoki kamayishi jarayonlarini tadqiq qiluvchi soha. Graduonimiya hodisasini aniqlashda belgi (hodisa) miqdorining ma’lum bir yonalishda ozayishi yoki kopayishi bosh mezon hisoblanadi. Graduonimiya asrlar davomida tadqiqotchilarni o’ziga jalb qilib kelgan. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, leksik-semantik munosabatlar tarkibiga kiruvchi graduonimiya hodisasi dastlab sinonimiya hodisasi tarkibida organilgan. Yunon faylasuf olimi Platonning «Kratil» asarida mazkur masalaga Suqrot bilan munozara tarzida javob izlanganligini korish mumkin. Qadimgi Yunon tilshunosligining falsafiy davrida faylasuflar notiqlikka alohida urgu berdilar. Binobarin, notiqlikka bevosita xizmat qiladigan stilistika va sinonimiyaga oid ishlarni miloddan avvalgi VI-V asrdayoq yunon tilshunosligida juda ko’plab uchratish mumkin edi. Xususan, miloddan avvalgi V asrda sinonimlar nazariyasini ishlab chiqqan Prodik omonim va sinonimlarni yaxshi bilish notiq va shoirlar uchun muhim ekanini qayd etgan edi. Ushbu ma’lumotlar kurs ishimizning qadimgi rivojlanish bosqichlari haqida ma’lumot beradi. 13 Tilshunos olima G.Jumaboyeva ingliz tilshunosligida graduonimiya (darajalanish) hodisasining ilmiy tadqiqi haqida fikr yuritib “Ingliz olimlarining semantika sohasida qilgan ishlari bilan tanishib chiqish jarayonida shu narsa ma’lum boldiki, graduonimiya hodisasiga yaqin bolgan hodisalar, tushunchalar kopgina munozaralarga sabab bolgan”ligini ta’kidlaydi. Ushbu fikrni D.A.Kruzning “Lexical semantics” kitobining “Rank, degree and grade” deb nomlangan bolimida12 shunga oxshash hodisa korsatib otilganligini ta’kidlash bilan asoslaydi. Tadqiqotchi M.Otaboyeva oz tadqiqotida graduonimiya hodisasining ingliz va nemis tilshunosligida organilishi masalalariga toxtalib quyidagicha fikr bildiradi: “In Seok Yang “On antonomy in English” risolasida asosan ingliz tilidagi sifat soz turkumiga kiruvchi ozaro antonim bolgan ba’zi sozlarni neytrallashuvchi antonimlar deb atab, ular orasiga normal sozini qoyish mumkin degan fikrni bildiradi va ana shu tariqa antonimlar asosida graduonimik qatorlar hosil qiladi. O’zbek tilimiz o’zining boy an’anaviy qadriyatlari hamda tarixiga ega. Albatda, bunda zabardast yozuvchi, olim va shoirlarimizning hissasi katta. Ular o’z asarlari ilmiy ishlari orqali ona tilimizning muammoli jihatlarini har tomonlama asoslab, dalillar bilan isbotlab berishgan. Tilshunosligimizdagi dolzarb masalalardan biri bu – graduonimiya. Graduonimiya darajalanish so’zini tilshunoslik atamasi sifatida ilk marotaba R.Safarova va “Sistem leksikologiya tezislari” mualliflari tomonidan qo’llangan. Graduonimiya (gr.-gradito- “ko’tarilish”, “o’sish”, onymo-“nom”) lug’aviy birliklar o’zaro ma’noviy munosabatiga ko’ra ma’lum bir darajalanish qatorini hosil etadi. Lug’aviy graduonimiyaning mohiyati bir necha so’zning, ma’lum bir belgining ozko’pligiga qarab lug’aviy-ma’noviy qatorda tuzilishida hosil bo’ladi. Graduonimik qatorlar ko’pincha alohida bir yetakchi so’z atrofida birlashadi. Ya’ni graduonimiya miqdorning oz yoki ko’pligiga qarab o’sib boradi. Darajalanish barcha so’z turkumlari doirasida qo’llaniladi. Darajalanish qatoridagi so’zlar kamida uchta bo’lishi lozim. Borliqdagi belgilar asosidagi darajalanishning mohiyati shundaki, narsalar belgi- xususiyatlarida sifat farqlari bilan birga miqdor farqlari ham mavjud. Masalan, inson-go’daklik, yoshlik, navqironlik, yetuklik, qarilik holatlarini; o’simlik – navnihollik, ko’chatlik, yetilganlik, quriganlik davrlarini boshidan o’tkazadi. Tabiatdagi rang va boshqa belgilar shunchaki xilma-xil. Masalan, rassomlar birgina qora rangning o’zini hatto o’ndan ortiq turini ajratadillar. Darajalanuvchi so’zlar qatorini ajratishdagi ma’noviy omilning mohiyati shundaki, bir qator so’zlar ma’nolarida ma’lum bir belgining oz-ko’pligi va yana turli xil darajalariga ishora mavjud. Ma’lumki, graduonimiya leksemalarning ma’no guruhlari a’zolarida u yoki bu belgining darajalanishidir. Bunday darajalanish oppozitsiyaning(zidlanishning) bir 14 turi deb qaraladi va shu qatordagi bosh so’zga nisbatan belgilanadi. Masalan, “yosh” belgisiga ko’ra (bosh so’z ajratib ko’rsatilgan): buzoq-g’unajin- sigir; qizjuvon- ayol, “belgi”dagi darajalanish asosida: chiroyli-suluv-ko’rkam-zebo; “siljish sur’ati” belgisiga ko’ra: yurmoq-chopmoq-yugurmoq-yelmoq kabi. Graduonimiya hodisasini o’z vaqtida Alisher Navoiy ham payqagan va uni turkiy (o’zbek) tilining boylik ko’rsatgichlaridan biri sifatida izohlagan edi. U o’zining “Muhokamat ul-lug’atayn”asarida “yig’lamoq” ma’noli so’zlar guruhini ayni shu darajalanish aspektida talqin qiladi: yig’lamsinmoq- ingramoq- singramoqo’kurmoq-hoy-hoy yig’lamoq kabi. Demak, Alisher Navoiy shu hodisaning ilk tadqiqotchisi desak bo’ladi. Leksemalarning ma’no munosabatlarida darajalanish hodisasining o’rganilishi ko’p jihatdan ahamiyatlidir, lug’at boyligining tizim sifatidagi tavsifini berishda, sinonimlar va antonimlar lug’atini tuzishda, lug’aviy birliklarning uslubiy vosita (stilistik figura) sifatidagi qiymatini belgilashda graduonimik tadqiqotlar natijasidan foydalanish mumkin. Graduonimiya hodisasini darajalanish ya’ni pog’onama-pog’ona munosabat deya e’tirof etishimiz mumkin. Tilimizdagi ko’pgina so’zlarning o’xshashlari, ma’nodosh(sinonimlari), antonimlari, shuningdek sinonimlar o’rtasida ham ijobiy va salbiy ma’no tashuvchilari mavjud. Graduonimiya aynan mana shu so’zlar qatorini o’rganadi. So’zlarning qaysi birining tashuvchi ma’nosi ikkinchisiga qaraganda kuchliroq yoki bo’lmasa aksincha bir so’zning ikkinchi bir o’xshash so’zdan ma’nosining kamroqligini aynan graduonimiya yordamida o’rganamiz. Sinonim so’zlarning ma’no ifodalash darajasi qadimdanoq shoir-u olimlarning e’tiborini tortib kelmoqda, Alisher Navoiy bobomizning izlanishlari misolida ham buni yaqqol sezishimiz mumkin. O’tkir Hoshimov asarlarini barchamiz sevib o’qiymiz. Bu yozuvchining asarlaridagi har bir so’zning qo’llanish o’rni maqtovga sazovor, albatda. O’tkir Hoshimov sinonim so’zlarni ham o’z asari uchun mosini tanlab qo’llagan: E, do’xtirjon! Qiynab nima qilasiz, odamni! Aytyapmanku , soppa-sog’man! Rahmat yaxshi da’voladinglar. (O’.Hoshimov “Ikki kara ikki besh”,3-b) Mazkur matndagi davolamoq sog’aytirmoq-tuzatmoq leksemalari bilan graduonomik munosabatda bo’ladi. Qahramon nutqidagi davolamoq fe’li adabiy me’yor sanaladi. Agar tuzatmoq, sog’aytirmoq leksemasi qo’llansa bu og’zaki nutqdan badiiy nutqqa xoslangan hisoblanadi. “Oyoqqa turmoq” iborasi ham davolamoq ma’nosini ifodalaydi. Hech qanaqa kasal bo’lgan emasman!Bolaligimda ham, undan keyin ham… (O’.Hoshimov”Ikki kara ikki besh”, 45-b) Bu matndagi kasak bo’lmoq fe’li graduonomik darajalanish hosil qiladi. Kasal bo’lmoq fe’li kasallanmoq – betob bo’lmoq – hastalanmoq – notob bo’lmoq – og’rimoq – bemorlanmoq fe’llari 15 va tobi qochmoq iborasi bilan graduonomik munosabatda bo’ladi. Qahramon nutqidagi kasal bo’lmoq fe’li adabiy me’yor sanaladi. Qishloq joyda hashar desa hamma yopirilib kelaveradi. “Qayoqqa, nimaga”, deb surishtirib o’tirish – nomardlik bo’ladi. Xullas, hovlimizga tumonat odam to’plandi (O’.Hoshimov.”Ikki kara ikki besh”, 25-b) Mazkur matndagi to’planmoq fe’li graduonomik darajalanish hosil qila oladi; to’planmoq-yig’ilmoq-uyishmoq- saf tortmoq-birlashmoq leksemalari o’zaro graduonomik munosabat hosil qila oladi. Otgan kesagi tom barovar ko’tarilsa, o’la qolay! “Hoy, kimsan?” desam, yig’lamsirab, “yong’oq” deydi. (O’.Hoshimov “Ikki kara ikki besh”64-b) Mazkur matndagi yig’lamsiramoq fe’lining graduonomik darajalana olishi hammamizga ma’lum, chunki buyuk olim bobomiz Alisher Navoiy buni allaqachon darajalab ko’rsatgan edi. yig’lamsiramoq – ingramoq – singramoq – siqtamoq – o’kirmoq – qichqirmoq – hoy-hoy yig’lamoq. Navoiy bu sinonimlar bir-biridan nozik ma’no otenkalari va stilistik qo’llanish o’rinlariga ko’ra farqlanishini misollar bilan ko’rsatadi. Zohid ishqin desaki, qilg’ay fosh Yig’lamsinuru ko’ziga kelmas yosh. Ingramoq va singramoq fe’llarida esa dard bilan yashirin yig’lash ma’nosi borligini va ular o’rtasidagi tafovut oz topilishini ta’kidlaydi. Istasam davr ahlidin ishqingni pinhon aylamak Kechalar gah ingramakdur odatim, gah singramak. Yig’lamoq, siqtamoq: Ul oyki, kula-kula qirog’latti meni, Yig’latti meni demayki, siqtatti meni. O’kurmoq: Ishim tog’ uzra har yon ashk selobini surmakdur Firoq oshubidin har dam bulut yanglig’ o’kurmakdur. Hoy-hoy yig’lamoq: Navoiy, ul gul uchun hoy –hoy yig’lama ko’p Ki ha deguncha ne gulbun, ne g’uncha, ne gul bor! U yog’i esimda yo’q. Keyin aytib berishdi. Aytmoq fe’li – bayon qilmoq – izhor qilmoq – bildirmoq fe’llari bilan graduonomik munosabatda bo’ladi. Qahramon nutqidagi aytmoq fe’li adabiy 16 me’yor sanaladi, bayon qilmoq, izhor qilmoq, bildirmoq fe’llari esa badiiy nutqqa xos so’zlar hisoblanadi. Dadam ishga qiziqib ketib sezmabdiyam.(O’.Hoshimov “Ikki kara ikki besh” Sezmoq fe’li adabiy me’yor sanaladi, his qilmoq va payqamoq badiiy nutqqa xos so’zlardir. Hatto bir-ikki marta ketmonning orqasini juftlashib turgan oyog’imga qoqib, loyini tozalabdi. Qoziq deb o’ylaganda. (O’.Hoshimov “Ikki kara ikki besh”5-b) O’ylamoq-xayol qilmoq-tasavvur qilmoq- fikrlamoq-mulohaza yuritmoq. Hammayoq qiy-chuv bo’lib ketibdi.(O’.Hoshimov “Ikki kara ikki besh”5-b) Shovqin bo’lmoq-qiy-chuv bo’lmoq-ag’dar-to’ntar bo’lmoq- to’s-topolon bo’lmoq Dadamning gapini uncha tushunmadim. (O’.Hoshimov “Ikki kara ikki besh” 8-b) tushunmoq- anglamoq-fahmlamoq-idrok etmoq. To’xtab bo’pman! Halloslab dadamning oldiga chopdim. (O’.Hoshimov “Ikki kara ikki besh” 10-b) yurmoqyugurmoq-chopmoq-yelmoq. Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, graduonomiya tushunish juda qiyin bo’lgan hodisa emas, so’zlarning ma’nosi yaxshilab o’ylanganda so’zlar o’rtasidagi darajalanishni darrov tushunish va topish mumkin. Graduonomiya nafaqat fe’l so’z turkumi, balki boshqa so’z turkumlari o’rtasida ham yuzaga chiqa oladi. Nutqimizning chiroyli chiqishi hamda so’zlarni o’rinli qo’llay olish uchun graduonomiyani chuqur o’rganish foydadan holi emas. El suygan shoir Iqbol Mirzo ijodida uchraydigan graduonimlarning umumiy tavsifi haqida so‘zboradi. Graduonimlarga misollar keltirish uchun shoirning turfa ijod namunalariga murojaat qilingan. Tilshunoslikda yana bir emotsionalllikni oshiruvchi hodisa graduonimiyadir. Graduonimiya — darajalanish so‘zini tilshunoslik atamasi sifatida birinchilardan bo‘lib R.Safarova va “Sistem leksikologiya tezislari”mualliflari tomonidan qo‘llanilgan. Lug‘aviy graduonimiyaning mohiyati bir necha so‘zning ma’lum bir belgining oz-ko‘pligiga qarab lug‘aviy ma’noviy qatorda tizilishida namoyon bo‘ladi. Lug‘aviy graduonimik qatorlar ko‘pgina hollarda alohida bir yetakchi so‘z (dominanta) atrofida birlashadi va lug‘aviy ma’no guruhlari oldiga qo‘yiladigan barcha talablarga to‘la-to‘kis javob beradi.Graduonimik paradigma a’zolari esa sinonimik qator a’zolaridan farqli o‘laroq, aynan bir tushunchani emas, balki ma’lum tushunchani miqdoran darajalab ko‘rsatadi. Bunda miqdoriy belgi paradigma a’zolari o‘rtasida ko‘payib yoki kamayib borish xususiyatiga ko‘ra darajalanadi. Graduonimiya umumiy ma’noda ma’noviy darajalanish hodisasidir. Graduonimiya bugungi kun hodisasi emas, balki necha asrlar ilgari adabiyotimizning buyuk allomasi A. Navoiy o‘zining tilshunoslik sohasiga bag‘ishlangan ikki til muhokamasi "Muhokamat ul-lug‘atayn" asarida ilk bor tilshunoslikda darajalanish hodisasi borligini yig‘lamoq fe’lining kuchayib borish darajasiga qarab o‘sib borishini aytib o‘tgan. Ya’ni yig‘lamoq masdar 17 fe’lining yuzdan ortiq sinonimlarini sanam graduonimik holatda sanab o‘tgan. Darajalanish hodisasini barcha so‘z turkumlari doirasida ko‘rishimiz mumkin. Masalan:Otlarda graduonimik qatorlar juda ko‘pdir buning sababi ular predmetni ifodalaydi. Predmet esa ma’lum bir belgilar majmuasi sifatida yuzaga chiqadi va otlarda belgi ma’nosi ulardagi ma’no tarkibining muhim tarkibiy qismidir. Shuning uchun o‘zbek tilida ko‘pchilik muayyan (konkret) otlar va bir qator mavhum otlar graduonimik qatorlarni tashkil etadi. Xususan, numerativ so‘zlarda to‘la-to‘kis graduonimik munosabatlar asosida quriladi.Mm—Sm—dm —metr—km ( ko‘payib boorish tartibida)Bo‘g‘im—barmoq—qarich—gaz ( ko‘payib boorish tartibida)Sifat so‘z turkumida ham graduonimik paradigmalar juda ko‘p uchraydi. Misol qilib rang-tus sifatlarini ko‘rishimiz mumkin: Gulobi—pushti—qizg‘ish—qizil—qirmizi—ol—alvon ( belgining ko‘payib boorish tartibida)Sifat so‘z turkumi belgi bildiradi. Belgi bildiruvchi paradigma a’zolari o‘rtasida darajalanish hodisasi juda keng namoyon bo‘ladi. Xunukleksemasi A. Hojiyevning sinonimlar lug‘atida quyidagicha berilgan:Xunuk, badbashara, badburush, badqovoq, tasqara, bedavo, ta’viya, beo‘xshov, beso‘naqay, sovuq, badsurat, nadomat.( ko‘payib boorish tartibida)Bu birliklarni darajalarda quyidagicha ifodalasak maqsadga muvofiq:Sovuq,beo‘xshov, beso‘naqay, badburush, badqovoq,badsurat,xunuk, bedavo, tasqara, ta’viya.Fe’l so‘z turkumida darajalanish qatorini quydagilar orqali misol qilishimiz mumkinIljaymoq—tabassum qilmoq—kulimsiramoq— kulmoq—xandon otmoq—xoxolamoq—xandon otmoq (ko‘payib borish tartibida)Yig‘lamoq:Ingramoq—singramoq—yig‘lamsiramoq—siqtamoq— yig‘lamoq—o‘kurmak—hoy-hoy yig‘lamoq. (ko‘payib borish tartibida)Buyuk mutafakkir bu so‘zlarning barchasini bir umumiy iztirob chekmoq ma’nosi ostida birlashtiradi. Bunda ovoz chiqarmasdan ichdan yig‘lamoq (ingramoq)dan, ovoz chiqarib(hoy-hoy yig‘lamoq) gacha belgi darajasining oshib borishini ifodalab beradi.Graduonimiya va sinonimiya o‘zlarining asos belgilariga ko‘ra keskin farqlanadi. Sinonimiyada ikki va undan ortiq leksemayoki frazemaning aynanligi, graduonimiyaesa ikki va undan ortiq sememalarning semalaridagi gradatsiyali farqlanuviga tayanadi.Graduonimik paradigma a’zolari o‘rtasida miqdor belgining oshib yoki kamayib borishidan darajalanish hosil bo‘lganda, graduonomik paradigmaning 1-va oxirgi a’zosi o‘rtasida bilinar-bilinmas antonimik ma’no hosil bo‘ladi.Kulba—hujra—uy—hovli—qasr—saroy— koshonaUy leksemasining hajm jihatdan kichikdan kattaga qarab oshib borishi. Bunda kulba va koshona leksemalari o‘rtasida oppozitsiyaborligini ko‘rish mumkin.Quruq-nam –ho‘l –shalabbo sifatlarida ham gradionimiya hodisasi bo‘lib, belgi kuchayib borgan va quruq so‘zi bilan shalabbo so‘zi oppozitsiyada turibdi.Badiiy ijodda graduonimlardan foydalanish o‘ta muhim 18 hodisa sanaladi. Chunki shoirning qalbida jo‘sh urgan tug‘yonlarini kuchayib yoki so‘nib borish holatlarini yorqin tasvirlashda undan-da qulay vosita yo‘qdir. Tadqiqotimizning ushbu faslida Iqbol Mirzo she’rlarida qo‘llangan graduonimlarni tahlil qilish asosiy vazifadir. “Sizni kuylayman” she’rlar to‘plamiga e’tibor qaratamiz:Birdan ehtirosga to‘ldingiz,Yondingiz, kuydingiz, so‘ndingiz...Iliyapti ummon, dengizlar,Eriyapti ming yilllik muzlar...(“Mendan soviyapti”) 27-bet.Ikkinchi misradagi yondingiz -kuydingiz -so‘ndingizgraduonimlari fe’l turkumiga oid bo‘lib, harakatning kuchlidan kuchsizga tomon borishi tartibida joylashgan. Bunda oshiq qizning jo‘shqin ehtirosga to‘lgan muhabbati tezda yongani, so‘ngra hovur pasayib, kuyish va so‘nish holatigacha borgani alamli tarzda o‘z ifodasini topadi. Xalqimizda “ Tez yongan tez so‘nadi” degan maqolning poetik isboti sifatida ushbu misralar yaratilgandek. Yondingiz -yuydingiz -so‘ndingizUshbu graduonimiyada oppozitsiya mavjud. Ya’ni yonmoqfe’li so‘nmoqfe’li bilan antonimik juftlikni hosil qilgan.Shorning “Yoningizda qolmoqchi edim” she’rida ikki his graduonimiyani kuzatishimiz mumkin. Birinchi misrada alamim, hasadim, ginamkabi mavhum otlar, uchinchi misradagiSog‘insang, o‘rtansang, yig‘lasangfe’llari darajalanishni hosil qilgan.Alam -jismoniy qiynoq, azob va og‘riq, ruhiy azob, iztirob, qasd, o‘ch, qasos, g‘azab, nafrat qahr kabi ma’nolarni ifodalaydi. Hasadesa kimsaga xos unga tegishlinarsa fazilat va shu kabilarni ko‘ra olmaslik, xush ko‘rmaslik tuyg‘usidir. Gina esa biror kimsaga nisbatan dilda saqlangan xafalik, norozilik, kek, shikoyat, arz-hol.Ushbu graduonimlar ruhiy qiynoqning kuchayib borish tartibida joylashgan. Sog‘inish holati o‘rtanish va oxirida yig‘lash bosqichigacha ko‘tariladi.Alamim, hasadim, ginam tufayli,Ehtimol ustingdan kulmoqchi edim. Sog‘insang, o‘rtansang, yig‘lasangmayli, Men sening yodingda qolmoqchi edim (3-bet)Shoir she’rlarida ruhiyatning ajib chizgilari mohir rassom singari tasvirlanadi. Quyidagi she’rda beparvo yorga nisbatan alamli iztirob va ta’kid aks etgan:Milyon yilda meni yaratdi hayot,Meni so‘rab, tog‘lar qator cho‘kdi tiz.Nahot anglamaysan, bilmaysan nahot, Axir men bittaman, yagona, yolg‘iz.(“Yolg‘iz” she’ri 4-bet) Bittaman, yagona, yolg‘izkabi graduonim leksemalarmiqdorning kuchayib ta’kidlanganini ko‘rsatadi. Bitta -dona sonni bildirgan leksema, yagona va yolg‘iz sifat so‘z turkumiga tegishli so‘zlardir. Yolg‘iz so‘zida miqdor ma’nosidan tashqari yolg‘izlikdan qiynalayotgan lirik qahramon tasviri ham bo‘rtib turadi.“Go‘yo” nomli she’rida ham graduonimiyaning kuchayib borish darajasida kelganiga guvoh bo‘lamiz:Shul irmoqning huzurida kim 19 bo‘ldim?To‘xtab qoldim, til tishladim, mum bo‘ldim.Hasrat keldi, ko‘z yoshimga lim bo‘ldim,Eski ko‘ngil endi to‘lmaydiganday.To‘xtab qoldim, til tishladim, mum bo‘ldimushbu graduonimiya fe’l turkumiga tegishli bo‘lib, harakat darajasi kuchayish tartibida joylashgan. Kutilmagan holatga duch kelgan lirik qahramon tasviri aks etgan.”Til tishlamoq”, “mum bo‘lmoq” iboralari gapira olmay jim qolish ma’nosini ham bildiradi.O‘zbek xalqi juda ko‘p ijobiy sifatlarga ega xalq.; tanti, saxiy, olijanob, oriyatli va hokazo. Shoir noyob so‘z topilmalarini topishga nihoyatda usta. Bu she’rning “Bug‘doyso‘z” deb nomlanishida ham ko‘rinib turibdi: Tuproqdek hokisor, saxiy, tanti zot,Ushbu kun valiylar alqab turibdi.Oriyat, hamiyat, lafz va e’tiqodSening timsolingda yashab yuribdi.(19-bet)She’rdahokisor, saxiy, tanti sifatlari belgining kuchayishini ifodalaydi. Saxiylik belgisida ko‘ra ham tantilik kuchli darajani ifodalaydi.Navbatdagi she’rda vaqtni ifodalovchi so‘zlar kun-hafta-oy –yil kuchayib boorish tartibida keltirilgan. “Izsiz ketdi” she’rida:Bu yo‘l menga sayr edi, sayil edi,Sevgisiz kun –hafta edi, oy –yiledi.Men qizlarni aldashni ko‘p istamasdim,Qizlar o‘zi aldanishga moyil edi.Oshiq yigit holati nihoyatda samimiy. She’rda sevgini qadriga yetmay aldashga moyil qizlarni qoralangani aks etib turadi. Lirik qahramon sevgisiz kunn haftaga, oyni yilga teng ekanligini aks ettiradi.Shoirning “Ajoyib qiz haqida hikoya” she’rida erkalardi-suyardi –o‘oib-o‘pib qo‘yardi fe’llari harakat va ruhiy holatni kuchayib borish tarzida keltirilgan,Kimdir mening o‘g‘limni Erkalardi, suyardi. Mittigina qo‘lini O‘pib-o‘pib qo‘yardi. (113-bet) Iqbol Mirzoning “Singlimga” she’rida singlisiga dalada qanchalik zo‘r ishlaganligini maqtanmoqchi bo‘lgan aka portreti bor.Sho‘x –urushqoq –bezori sifatlari belgining kuchayib borish tartibida graduonimiyani hosil qilgan.Sho‘x edim, urushqoq, bezoriedim, Haydalgan paykallar tayyor jangmaydon.Qahramonligimni sen ko‘rsang derdim, Maqtangim kelardi senga, singiljon. Xullas, Iqbol Mirzo she’riyatida graduonimiya hodisasidan mahorat bilan foydalangan. Belgi, holat, payt va harakatning ba’zan kuchayib, ba’zan kamayib borish tartibidagi graduonimiya hodisasidan ham ustalik bilan qo‘llagan. Shuning uchun hamm shoir she’rlari o‘zining betakrorligi, yuksak notalariga egadir. Badiiy nutq badiiy adabiyotning bayon qilish vositasi sanaladi. Filologiya tarixida badiiy asar tili va poetik til atamalari tez-tez uchrab turadi. Mazkur atamalar ifodalagan tushunchalar birbiriga juda yaqin tursa ham, lekin o zaroʼ ma lum jihatlari bilan farq qiladi. «Obraz», «uslub», «ko chim (trop)», «badiiy ʼ ʼ til», «stilistika», «poetika» kabi tushunchalar badiiy asar tili va lingvistik poetikaga daxldor tushunchalardir. V.P.Grigorevning ta kidlashicha, badiiy til ʼ keng qamrovli ob ekt sifatida funktsional darajalangan qismlarga, fragmentlarga ʼ 20 bo linish xususiyatiga ega. Аmalda keng qamrovli ob ektning ayrimʼ ʼ fragmentlarigina badiiy nutqning tahliliga beriladi. Аna shunday asosiy fragment badiiy asar tili sanaladi. Ko rinadiki, badiiy nutq badiiy asar tiliga nisbatan ʼ kengroq tushunchadir. U tilning ekspressiv funktsiyasini o z ichiga oladi. Badiiy ʼ asar tili esa badiiy nutqning bir ko rinishi, bir fragmenti hisoblanadi. Badiiy nutqni ʼ o rganuvchi lingvistik poetika ham til sistemasi barcha sath birliklarining badiiy- ʼ estetik funktsiyasini qamrab oladi. Fonetik-fonologik sathda fonetik birliklar ham badiiy-estetik vazifa bajarishi mumkin. Xususan, bir xil tovushlarning, bir xil bo g inlarning takrorlanishi she riyatda go zallikni, ta sirchanlikni ta minlovchi ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ ʼ vosita sanaladi. Sistem tilshunoslikning o zbek tilshunosligida ham alohida ʼ yo nalish sifatida qaror topishi til tizimida paradigmatik (o xshashlik), sintagmatik ʼ ʼ (qo shnichilik) va ierarxik (pog onaviylik) munosabatlari, ularning ko rinishlarini, ʼ ʼ ʼ xususan, pog onaviy munosabatning bir ko rinishi bo lgan darajalanish ʼ ʼ ʼ xarakteridagi lug aviy guruhlarni o rganishga ham qiziqish uyg otdi. Keyingi ʼ ʼ ʼ yillarda graduonimiyaning voqelanishi yuzasidan anchagina ilmiy tadqiqotlar olib borildi. Bu hodisa tilning turli sathlarida voqelanishi Sh.Rahmatullaev, H.Ne matov, R.Rasulov, O. Bozorov, Sh.Orifjonova, R.Safarova, N.Vohidova, ʼ J.Jumabaeva va boshqa qator olimlarning tadqiqot ob ekti bo lib, ularning ishlarida ʼ ʼ darajalanish turli aspektlarda o rganilgan. ʼ Sh.Orifjonova graduonimiyaning lug aviy darajalanishini, O.Bozorov lisoniy ʼ darajalanish lingvistik qonuniyat ekanligini ilmiy asoslab berdi. Tilshunoslikka sistem tilshunoslik tamoyillari tatbiq qilina boshlanishi bilan sistem leksikologiya shakllanib taraqqiy eta boshladi. Bu esa oz navbatida leksik-semantik paradigmalarning yangi qirralari ochilishiga zamin yaratdi. Natijada, leksik- semantik guruhlar tarkibida graduonimiya, giponimiya, xolonimiya, taksonomiya kabi birliklar paydo boldi. “Graduonimiya (gr. gradatio – “kotarilish”, “osish”, onymo –“nom”)” . Tilshunoslikda soz ma’nolari darajasining ma’nosi, boyogi, miqdori, hajmi jihatidan kuchayishi yoki kamayishi jarayonlarini tadqiq qiluvchi soha. Graduonimiya hodisasini aniqlashda belgi (hodisa) miqdorining ma’lum bir yonalishda ozayishi yoki ko’payishi bosh mezon hisoblanadi. Darajalanishning falsafiy asoslari va undagi shakllanish kolami shuni ko’rsatadiki, bu hodisa tillarning tiplari orasidagi boglanishlarda va umuman tilning barcha sathlari, ularning birliklari, umumiy va xususiy tizimlarda oz ifodasini topadi. Graduonimiya asrlar davomida tadqiqotchilarni oziga jalb qilib kelgan. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, leksik-semantik munosabatlar tarkibiga kiruvchi graduonimiya hodisasi dastlab sinonimiya hodisasi tarkibida organilgan. Yunon faylasuf olimi Platonning «Kratil» asarida mazkur masalaga Suqrot bilan munozara tarzida javob izlanganligini korish mumkin. Qadimgi Yunon 21 tilshunosligining falsafiy davrida faylasuflar notiqlikka alohida urgu berdilar. Binobarin, notiqlikka bevosita xizmat qiladigan stilistika va sinonimiyaga oid ishlarni miloddan avvalgi VI-V asrdayoq yunon tilshunosligida juda koplab uchratish mumkin edi. Xususan, miloddan avvalgi V asrda sinonimlar nazariyasini ishlab chiqqan Prodik omonim va sinonimlarni yaxshi bilish notiq va shoirlar uchun muhim ekanini qayd etgan edi . Ushbu ma’lumotlar tadqiqotimizning qadimgi rivojlanish bosqichlari haqida ma’lumot beradi. Graduonimiya masalalari haqida XV asrda yashab ijod qilgan buyuk mutaffakkir Mir Alisher Navoiy hazratlari ozining “Muhokamat ul- lugatayn” asarida aniq dalillar keltirib otganligini alohida qayd qilishimiz lozim. “Buyuk mutafakkir ozbek tilining ifoda imkoniyatlari kengligini dalillash jarayonida yiglamoq fe’lining va boshqa so’zlarning sinonimlarini tahlil qiladi, forstojik tili so`zlari bilan qiyoslaydi. Bu holat darajalanish hodisasi ijod ahllarining ham e’tiborini tortganligidan dalolat beradi. Graduonimik qatorlar tilning barcha sathlarida: a) fonetika va fonologiyada : yuqori, o rta, quyi ko tarilishi (i,e, a,u,o ,o kabi),ʼ ʼ ʼ tor,o rta,keng unlilar (i,u-a,o kabi), til oldi (t,d), til o rta (y), til orqa (k,g), ʼ ʼ chuqur til orqa (q,g ), bo g iz (h) undoshlari kabi. ʼ ʼ ʼ b) Leksika, semasiologiya ham tilshunoslikning bir sathiy ob ekti sifatida so z ʼ ʼ va uning ma nosiga xos xususiyatlarni tizim sifatida o rganishni o z oldiga ʼ ʼ ʼ maqsad qilib qo yadi . ʼ “Graduonimik qatorlarni ajratishda ma noviy omilning mohiyati shundaki, bir ʼ qator so zlardagi atash-nomlash semalari tarkibida miqdorga ma lum bir belgining ʼ ʼ oz-ko pligi, turli xil darajalariga ishora mavjud.Chunonchi, darcha-eshik-darvoza ʼ voqeliklarini anglatuvchi darcha-eshikdarvoza so zlari ma nolarining “O zbek ʼ ʼ ʼ tilining izohli lug ati” da izohlanishini qiyoslaylik: ʼ 1. Darcha – ilgari deraza vazifasini o tagan bir yoki qo sh tabaqali eshik. ʼ ʼ Eshik yoki devorga o rnatilgan kichik eshikcha yoki deraza. ʼ 2. Eshik – uy, xona, bino yoki hovlining kiraverishiga o rnatilgan ochib ʼ yopib turiladigan moslama. 3. Darvoza – hovli, qo rg on, zavod va shu kabilarga kiriladigan, ʼ ʼ ochibyopiladigan katta eshik, qopqa. Umuman, badiiy matnda til tizimidagi graduonimik munosabatlarni chuqurroq o rganish, darajalanuvchi birliklarni va bular asosida shakllangan farqlanuvchi ʼ ma nolarni belgilash tilning fonetik, leksik, grammatik sohalarini yanada ʼ mukammalroq o rganishga imkon yaratadi. ʼ 22 2.3. Graduonimiyaning qiyoslash o’rganish. Qiyoslash deganda o‘zbek va rus tillaridagi lug‘aviy graduonimiyaning leksik- grammatik, semantik va pragmatik xususiyatlarini aniqlash, umumlingvistik qonuniyatlar asosidagi universaliyalar hamda til imkoniyatlari, til sohiblarining idroki bilan bog‘liq farqli belgilarni ochib berishdan iborat. O‘zbek va rus tillaridagi graduonimiyaning universal va farqli belgilari, daraja ko‘rinishlari, daraja hosil qilish vositalari, darajaning me’yorga munosabat ekanligi, til sohibining idroki, ijtimoiy munosabatlar tahlillari, darajalanishning turkologiyaga oid qadimgi manbalarda kuzatilishi, ilmiy adabiyotlardagi talqiniga oid ilmiy xulosalardan. Natijada o‘zbek va rus tillaridagi graduonimiyaning kommunikativ, emotsional-ekspressiv xususiyatlarini ko‘rsatishga erishilgan; o‘zbek tilshunosligiga yangi yo‘nalish sifatida kirib kelayotgan antroposentrik tilshunoslik, uning yo‘nalishlari, graduonimiyada shaxs omilining o‘rni, subyektiv baho munosabati, til sohibining tafakkuri, dunyoqarashi, mental xususiyatlari, etnik belgilarining aks etishi haqidagi nazariy xulosalardandir. Jahon tilshunosligida tillar tipologiyasini o‘rganish XIX asr oxiri XX asr o‘rtalarigacha davom etib, ular orasidagi farq va o‘xshashliklarni aniqlash hozirgi tadqiqotlarda o‘z aksini topmoqda. Aynan shu davrda tilshunoslikning empirik (tasvir etish) jihatidan dialektik (mohiyat) tomonga o‘tishi kuzatilgan. Semantika tilshunoslikning uzviy qismi, uning tuzilishi keng qamrovli, pragmatik ma’no kasb etishi semantikaning predmet va uning belgisi o‘rtasidagi munosabatlarni aks ettiradi. Tadqiqotimiz predmeti bo‘lgan graduonimiya bevosita semantika bilan aloqador. Hozirgi kunga qadar bevosita graduonimiya termini bilan nomlanmagan bo‘lsa-da, shu kabi hodisani ko‘plab olimlar (N.Grech, G.Pavskiy, A.Potebnya, A.Nikulin, V.Vinogradov, N.Arutyunova, Y.Volf, I.Ubin, B.Norman, E.Sepir, D.Bolindjer, R.Boyar) o‘z ilmiy izlanishlarida tahlil etishgan. Ular aks ettirgan belgi darajalari Arastu davridan to hozirgi paytgacha graduonimiyani tadqiq etishda katta ahamiyat kasb etmoqda. Ba’zi bir daraja va me’yorni anglatuvchi so‘zlarni tadqiq etish E.Sepir, D.Bolindjer, Y.Krjijkova, Y.Sheygal, A.Baranova, T.Markelova, I.Turanskiy kabi olimlar orasida keng tarqalgan. Aksariyat tilshunoslar graduonimiya hodisasini miqdor, belgi, intensivlik, iyerarxik munosabatlar, dennotativ va konnotativ makroelementlar asosida shakllanishi hamda gradosemaning zarur element sifatida yuzaga chiqishini qayd etishgan. Graduonimiyaga oid izlanishlarda aksariyat o‘rinda darajalanish haqida so‘z yuritilgan, darajalanishga oid tadqiqotlarda ko‘pincha sifat darajalari tushuniladi, biroq lug‘aviy darajalanish va sifat darajalari boshqa-boshqa hodisadir. 23 Graduonimiya hodisasi borasidagi ilk izlanishlar Arastu bilan bevosita bog‘liq, u o‘z tadqiqotlarida 10 ta kategoriyani (substansiya, miqdor, sifat, munosabat, vaqt, makon, holat, o‘rin, harakat, kechinma) ajratish barobarida qiyoslash va miqdor kategoriyalaridan tashqari ular sirasiga sifat kategoriyasinikiritgan, ularning ba’zi hollarda ortiqroq/kamroq darajaga ega ekanligini ta’kidlab, nafaqat darajalanish mexanizmi, balki darajalanishga moyil bo‘lgan so‘zlar kategoriyasi, ya’ni daraja obyektini ham belgilab bergan. Ushbu so‘zlar kategoriyasiga belgi va xususiyat kategoriyalarini kiritgan va ko‘p/kam tushunchalari bir-biri bilan qiyoslanishi, belgi va xususiyatlar ko‘proq/kamroq darajada bo‘lishi bilan bir qatorda “o‘ziga nisbatan qarama-qarshilikda bo‘lishi va ortiq yoki kam darajada qo‘llanishi mumkin”ligini ta’kidlagan. Olim Binar oppozitsiya usuli bilan zidlanishni qarama-qarshi qo‘ygan hamda ma’no jihatidan keskin farq qiladigan sinonimiya va antonimiya munosabatlarini graduonimiya hodisasida mujassamlashtirgan, graduonimiya zamirida ikki hodisaning o‘zaro munosabatlarini ham chegaralab bergan. Darajalanuvchi belgi ostida birlashgan qatorning ikki chekka birligi to‘liq zidlanishi, ziddiyat denotativ sema asosida emas, balki konnotativ sema negizida yuzaga kelishi kuzatiladi. Har bir insonning tafakkuri o‘ziga xos tasavvurga ega. Yuqorida tilga olingan binarlik tushunchasi borasida ham binar oppozitsiya sinonimlar va antonimlarni o‘zida birlashtirishi, hosil bo‘lgan gradual qatorning ikki chekka birligi o‘zaro zidlanishi haqida fikr- mulohazalar bayon etilgan. Graduonimiya hodisasi o‘z tadqiqini kutib yotgan lingvistik muammo, so‘zlovchining yetkazib bermoqchi bo‘lgan munosabatlari va maqsadi bilan uzviy bog‘liq. Daraja bildiruvchi so‘zlar, daraja kategoriyasi, daraja-miqdor holi, darajamiqdor ergash gapli qo‘shma gaplar sifatida turli jihatdan alohida o‘rganish obуekti bo‘lgan. Bu esa har bir tilning o‘ziga xos ifoda vositalari, grammatik tuzilishlari mavjudligidan dalolat beradi. N.Trubetskoy va R.Yakobson fonologiya sohasidagi ishlarida fonemalardagi muayyan belgining ko‘p/kamlik darajasi asosida ularning o‘zaro zidlanishlarini fonemalarning gradual oppozitsiyalari sifatida talqin etishgan, turli tillardagi tovushlar juft xususiyatlaridan (jarangli/jarangsiz, qattiq/yumshoq kabi) kelib chiqqan holda aniqlash mumkinligini hamda fonologik metodologiya asosida binary farqlar mavjudligi, fonemalardan so‘zlarni hosil qilishda fonemalar soni so‘zlarga nisbatan kamligini ta’kidlashgan. Nutqning minimal birligi bo‘lgan fonemalar talaffuzi jarayonida kuzatilgani kabi, darajalanuvchi so‘z birliklarini ham nafaqat zid qo‘yish, balki zidlashning o‘lchami, me’yori, kognitiv komponent tuzilmasining aloqasini ta’minlash imkonini beradi. S.Katsnelson lug‘aviy sinonim qatorlar ba’zida belgi darajalanishi farqlariga ham ega bo‘lishi mumkinligini ta’kidlab, oraliq holatlar 24 mavjudligi, ular leksik birliklar bilan ifodalanishini, gradual qator uchlari o‘zaro antonimik munosabatda bo‘lsa, ular oralig‘idagi so‘zlar qatorida bir holat yoki belgidan ikkinchisiga o‘tishi va sinonim so‘zlar qatorini hosil qilishi borasida ham fikr yuritgan.Y.Stepanov bu borada qatordagi so‘zlar uchlari o‘zaro antonimik juftliklar, o‘zaro sinonimik munosabatlar hosil qilishi, graduonimiya hodisasi sinonimiya, antonimiya bilan bog‘liqligini ta’kidlagan, masalan: semizlik/ozg‘inlik ma’nosida: истощённый – тощий – худой – сухопарый – нормальный – упитанный – полный –4 –3 –2 –1 0 +1 +2 20. Zamonaviy tilshunoslikda aniqlangan graduonimiya hodisasi olimlar va tadqiqotchilar tomonidan mantiqiy-semantik (E.Sepir), leksik-grammatik (S.Kolesnikova, V.Gorshkova) kategoriya sifatida talqin etilgan. I.Turanskiy ushbu hodisani intensivlikka, I.Sushinskiy esa kuchaytirma kommunikativ-pragmatik kategoriya tarkibiga kiritgan. Graduallik borasida so‘z ketganda intensivlik ham tilga olinadi. Y.Sheygal intensivlikka quyidagicha ta’rif bergan: “Intensivlik kategoriyasi belgining taxminiy miqdorini bildirib, nodiskret miqdor sifatida ta’riflanayotgan xususiy miqdor ko‘rinishi hisoblanadi”. Daraja kategoriyasida ushbu kategoriyaning mazmuni asosini tashkil etuvchi intensiv belgi atamasidan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘zbek va rus tillarida graduonimiya hodisasi bevosita intensivlik bilan chambarchas bog‘liq, chunki graduonimiya hodisasining barcha tashkiliy bosqichlari va qatorlarida intensivlikning o‘rni o‘ziga xos bo‘lib, belgining kuchaytirish ma’nolarini o‘zida mujassam etadi. O‘tgan asrda graduallashishda me’yor va ularning qutblarini tadqiq etgan . E.Sepir graduonimiya hodisasini psixologik jarayon sifatida o‘lcham va miqdoriy xususiyatlarga bog‘liqligini ta’kidlab, hissiyotlarning ortishi/kamayishiga ko‘ra mantiqiy, psixologik, lingvistik graduallashish turlariga ajratgan. U nafaqat graduallashishdagi markaziy va boshlang‘ich nuqta, gradual shkala va uning qutblari, balki graduonimiyani psixologik jarayon sifatida belgi va miqdordan oldin inson tafakkurida shakllanishini asoslagan: “Biror narsani miqdor yordamida ifodalanishiga moyil bo‘lgan so‘zlar ... o‘z zamirida eksplitsitlikning to‘rt darajasiga ega ekanligi (potensial graduallashgan so‘zlar yoki iboralar (uy-uylar); kvantifikatsiya natijasida implitsit graduallashgan so‘zlar yoki iboralar (uyning yarmi-o‘nta uy); implitsit graduallashish natijasida kvantifikatsiyalashgan so‘zlar yoki iboralar (uyning ko‘p qismi, katta uy, ko‘p uylar); eksplitsit graduallashgan, biroq implitsit kvantifikatsiyalashgan so‘zlar yoki birikmalar (uydan (ko‘ra/nisbatan) katta, kattaroq uy, ...dan uylar ko‘p)” aniqlangan. Demak, nafaqat lisoniy iboralar, balki ular ifodalayotgan belgi va xususiyatlar ortiq/kam darajada graduallasha oladi. E.Sepir tilning barcha qatlamlarida gradual munosabatlarni aniqlash barobarida Ferdinand de Sossyurning til o‘xshashliklar va farqlardan 25 iborat, degan fikriga qo‘shimcha ravishda o‘z ona tilida so‘zlashuvchi shaxs atrofidagi olamning ma’lum bir belgisidagi farqlarni o‘z tafakkuri orqali ifodalashi va shu sababli ham tillarda farqlar mavjudligini ta’kidlagan. Leksik birliklar D.Kruz tasnifida (zanjir, spiral, aylanasimon, martaba, daraja anglatuvchi leksemalar, miqdor va hajmiga ko‘ra darajalanuvchi atamalar/otlar) o‘z aksini topgan va yuqoridagi tasnif ko‘rinishlarida so‘zlarning asl holati gradual munosabatga hech qanday qo‘shimchalar qo‘llanmagan holda shakllangan. Unda darajalanishga oid ta’riflar mujassamlashganligini ko‘rish mumkin: a) qo‘shimcha vositalar qo‘llanmasligi; b) asosiy lug‘aviy ma’nosiga ko‘ra darajalanishi; v) gradual shkalada ularning o‘zaro miqdori va belgisiga ko‘ra farqlanishi; g) gradual qatordagi so‘zlar dominanta so‘z atrofida birlashishi. Olim gap tuzish jarayonini o‘ziga xos darajalanishga mos ravishda sentence level (gap qatlami), clause level (qo‘shma gapning sodda gapga teng qatlami), phrase level (so‘z birikmasi qatlami), word level (so‘z qatlami), morpheme level (morfema qatlami) ko‘rinishida aks ettirgan. Graduonimiyani semantik jihatdan sinonimiya, antonimiya kabi leksik paradigmalar bilan qiyoslashda leksik birliklarning sinonimik qatorga birlashishiga umumiy integral belgi semasining a’zolari asos bo‘lishi aniqlangan. Demak, gradual qatorni hosil qilishda semantik tuzilma uchun belgi va miqdor ko‘rsatkichlari muhim, chunki ular gradual paradigmalarni shakllantirish uchun asos bo‘ladi. Tuzilishiga ko‘ra gradual paradigma qatoridagi dominantaning mavjudligi boshqa a’zolarning pog‘onaviy tarzda joylashuvini taqozo etadi. Leksik vositalarning imkoniyatlari birmuncha chegaralangan, chunki ular gradual ma’noni to‘liq ifodalab bera olmaydi. Ma’noni to‘laqonli ochib berish esa gradual sintaktik tuzilma tarkibidagi uzluksiz semaga ega bo‘lgan so‘zlar hisobiga amalga oshiriladi. S.Kolesnikova graduonimiya sintaktik va stilistik darajada yuzaga kelishi, asliy sifatlarda ifoda etilayotgan belgi graduonimiyasi, daraja ravishlari bilan bevosita bog‘lanib keladigan fe’llarda hosil qilinishini ta’kidlab, leksik graduonimiyani grammatik hamda nogrammatik turlarga ajratgan, sifatlarda intensivlik funksional- semantik kategoriya sifatida to‘laqonli ravishda graduallik kategoriyasiga asoslanganligini ta’kidlagan. U graduallik, graduonimiya hodisalarini o‘rganib, o‘lchov/daraja, belgining katta/kichikligi va mavjud/mavjud emasligini tasvirlovchi so‘z, so‘z birikmasi, gaplardagi shu funksiyani ifodalovchi ko‘p 26 ma’noli so‘zni darajalanishning birligi sifatida belgilab bergan. Graduallik markaziy a’zo, ikki qarama-qarshi me’yoriy, me’yordan ortiq uch a’zodan tarkib topishini ta’kidlab, gradual lug‘atni ikki guruhga ajratadi: a) asosiy – sifatlar, otlar, fe’llar, chunki ularning gradual ma’nosi leksemada mujassam: sinonim/antonim darajasida – белый, чёрный, красивый va h.; fe’llarda graduator funksiyasini affikslar (варить – недоварить, переварить) bajaradi; b) yordamchi (sintaktik kvantifikatorlar) – o‘lchov va daraja ravishlari graduatorlar funksiyasini bajaradi hamda gradual ma’noni ifodalashda asosiy vositalar orqali ifodalanadi ( очень интересная ; гораздо лучше ; просто хорошая). So‘zlovchining boshqa predmet, belgi, holat, harakat va hokazolarning o‘lchov belgisiga bo‘lgan munosabati, ularning ortib/kamayib borish xususiyatlari, belgilar orasidagi farqlarni aniqlash uchun me’yoriy birlik (0)dan foydalanish, graduonimiyaning maydonida grand-yetakchi hamda grand-hosil qilinuvchi tushunchalarining aks ettirilishi borasida izlanishlar olib borib, gradatsiya, graduallik, gradual munosabatlar, graduonimiya atamalarini umumiy tilshunoslikka olib kirgan va graduallik kategoriyasini semantik maydon hamda rus tilidagi tizimli aloqalari, munosabatlarini tadqiq etgan. Olima graduonimiya hodisasi va belgi miqdoriy ifodalanishining bir-biri bilan bog‘liqligiga ishora qilib, gradual qator tuzishda zarur asosiy tushunchalarni ta’kidlagan: bir kattalikning ikkinchisiga bosqichma-bosqich o‘tishi; ochiq strukturaning ma’lum bir nuqtasida nolning joylashuvi; nol holatiga ko‘ra ortiq/kam; balandroq/pastroq kabi graduatorlarga asoslangan holda ma’nolar joylashuvi; bir turkumga oid graduallashuvchi so‘zlarni chog‘ishtirish; graduallashishning yo‘nalishiga ko‘ra o‘zgarishi (interpolyatsiya [lot. interpolate – o‘zgarish] natijasida). Graduallikning kognitiv sohasi R.Leneker tomonidan aniqlangan bo‘lib, u o‘z zamirida atrofdagi olam bilan o‘zaro aloqa davomida insonning erishgan bilimlari yig‘indisi hisoblangan. Hattoki, “inson omili” ta’siri asosida diqqat-e’tiborini tortuvchi “lingvistik fanlar integratsiyasi” an’anasi paydo bo‘lgan, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Vaholanki, ushbu jihat graduonimiya hodisasini semantik, grammatik, pragmatik jihatdan tadqiq etish imkonini yaratib, tilshunoslikda gradual munosabatlarni tahlil etishga zamin yaratadi. P.Lekant, N.Golsovalar sifatlar uchun komparativ va superlativ kabi sifat darajalari kategoriyalari xosligi haqida so‘z yuritib, ular haqida ma’lumot berishgan, semantik paradigma ostida birlashgan sifatlar aynan o‘z ma’nosini bildirishi hamda graduonimiya hodisasiga hech qanday aloqasi yo‘qligini ta’kidlashgan. M.Bondarenko gradual qatorning 27 leksik-semantik maydon komponenti sifatida kelishi leksik birliklarni gradual qatorga birlashtirishda maydon tamoyilini qo‘llash noo‘rin ekanligi, leksik- semantik maydon “markazchekka qism” tamoyiliga ko‘ra hosil qilinishiga urg‘u bergan. Tadqiqotimizda I.Galperin tomonidan graduonimiya atamasi bilan bir qatorda gradatsiya atamasi “bosqichma-bosqich kuchaytirib yoki pasaytirib borishini ta’minlovchi tartibda joylashuvi”, bunda klimaks gradual o‘sish hamda stilistik vosita sifatida ta’riflangan. M.Biyervish gradatsiya atamasini aynan sifat, qisman ravish darajalariga nisbatan qo‘llab, ularning o‘ziga xos semantik, sintaktik xususiyatlari borasida so‘z yuritgan. Gradatsiya atamasi rus lug‘atida quyidagicha ta’riflangan: “gradatsiya – biror belgi ortishi/kamayishi tarzida biror jarayonning bosqichlarga, davrlarga bo‘linishi”. Yana birida: “Gradatsiya – “biror belgi, harakatning bir holatdan ikkinchi holatga bosqichma-bosqich, navbatma-navbat o‘tishidagi ortib/kamayib borishi”, deya ta’riflangan. O.Axmanova esa shunday izohlagan: “Gradatsiya – klimaks va antiklimaksni birlashtiruvchi umumiy atama, bunda klimaks – gap qismlarining har bir keyingi qismi avvalgisiga qaraganda to‘yingan, ifodali yoki ta’sirchan bo‘lishidan iborat nutq figurasi”. Demak, aslida lotin tilida mavjud bo‘lgan gradatio so‘zi “ortib borish, o‘sish” ma’nolarini anglatib, gradi “odim tashlamoq” hamda gradus “qadam, harakat, yaqinlashish, pog‘ona, daraja” so‘zlaridan hosil qilingan hamda XVIII asrning oxirlarida fransuz tili orqali rus tiliga o‘zlashgan. O‘TILda gradatsiya [lot. gradatio – asta-sekin balandlatish, kuchaytirish gradus – daraja, bosqich]. Nutq parchalaridan biri ikkinchisining ma’nosini kuchaytirib borishdan iborat uslubiy vosita sifatida ta’riflangan. Gradus [lot. gradus – daraja, bosqich] 1. Aylananing 3600 dan bir bo‘lagiga teng burchak yoki yoy o‘lchov birligi. 2. Temperatura o‘lchov birligi: daraja. O‘ttiz besh gradus issiq. Toshkentdan kelgan lektor “Oyda hayot bormi?” degan mavzuda leksiya o‘qib, “Oyda kechasi yuz gradus sovuq, kunduzi yuz gradus issiq bo‘ladi”, – degandi. Said Ahmad. Ufq. Suyuqlikning zichligini, shuningdek, eritma yoki spirt kuchini o‘lchash birligi. Qo‘shimcha ravishda lug‘atdagi daraja so‘ziga ma’nodosh daraja-badaraja ravishi, darajama-daraja sifatiga “tadrijiy ravishda, bir darajadan ikkinchi darajaga ko‘tarilib, asta-sekin” ta’rifi mavjud. Rus tilshunosligida graduonimiya atamasi quyidagicha ta’riflangan: 1) graduallik – keng qamrovli tushuncha, ikki ma’nodosh shakli mavjud: a) graduonimiyaning bosqichlar/pog‘onalarga bo‘linishi, gradual shkalaning joylashishida ma’lum bir ko‘rinishdagi bosqichma-bosqichlik xarakterliligi; 28 b) ma’no va emotsional jihatidan ortib/pasayib borish tartibidagi so‘zlardan iborat stilistik shakl ham graduonimiyani hosil qilishi; 2) gradual munosabat – grammatik jihatdan subyekt va obyektning belgi sifati, darajasi, miqdorini me’yorga nisbatan ifodalab beruvchi o‘zaro munosabatlari; graduonimiya esa belgining nol darajasiga nisbatan gradual 3) gradual lug‘at – darajalanish ma’nosidagi so‘zlar, so‘z birikmalar; 4) gradual shkala – belgining ortib/kamayib borishini aks ettiruvchi, maksimal va minimal belgi chegaralariga ega bo‘lgan birlik; 5) graduator – belgini orttiruvchi/kamaytiruvchi maxsus vosita (affikslar, lug‘aviy vositalar va h.), u quyidagi funksiyalarga ega: a) bir belgidan ikkinchi belgiga o‘tishda umumiy gradual tushuncha; b) belgining ortishi/kamayishiga ta’sir etuvchi maxsus vositalar (daraja-miqdor ravishlari, olmoshlar, yuklamalar va h.); ko‘p/kam (больше/меньше), baland/past (выше/ниже) kabi so‘zlari ham graduator sifatida o‘zbek va rus tillarida gaplar tarkibida uchraydi; 6) gradual funksiya – turli obyektlar belgisining (eng) yuqori/(eng) past darajalarini ifodalovchi kommunikativ maqsadga ega bo‘lib, ushbu funksiyani faqatgina gradosemalar mavjud til vositalari tashkil etadi; 7) gradosema (lot. gradus – bosqich, daraja; yunon. sema – belgi) – graduallik miqdorining ortishi/kamayishi sifatida belgilab beruvchi birlik, gradual shkalada turli yo‘nalishlarda (xoh yuqoriga/xoh pastga) joylashishi mumkin. Gradosemaning asosi sifatida affikslar, qo‘shimcha tovushlar, harflar, so‘zlar ishtirok etishi mumkin; 8) gradotativ – graduallik belgisining natijasini taqdim etuvchi graduatorlarning harakatlarini aks ettiradigan gradual shkala o‘lchamlariga ega bo‘lgan lisoniy birlik. Bu tushuncha me’yoriy (0) daraja bilan mutanosib bo‘ladi. Graduator va gradosema atamalari gradotativ atamasi bilan o‘zaro bog‘liq, chunki gradotativ shakllanishi uchun gradosemalar va graduatorlar mavjudligi muhimdir. 9) graduallashtiruvchi subyekt – atrof-muhitdagi obyektlarga nisbatan o‘z munosabatlarini ifodalovchi subyekt; 10) graduallashayotgan obyekt – fazoviy tuzatishlarni inobatga olgan holda belgi xususiyatlarining namoyon bo‘lishi; 11) graduallikning funksional-semantik kategoriyasi – gradual semantikani turli ko‘rinishlar va usullarda ifodalashda muhim ahamiyat kasb etgan til 29 vositalaritahlili. Gradual semantikani talqin etuvchi asos lug‘aviy jihat hisoblansa, gradual ma’no ifodalashda asliy sifatlarning o‘rni beqiyos. XX asrning so‘ngida lingvistik kategoriya sifatida graduallik kategoriyasi masalasini o‘rganishda sezilarli o‘zgarishlar kuzatilgan. Graduallik falsafa, mantiq, psixologiyaga asoslanib, insonning ongi, dunyoqarashi, faoliyati, atrof-olamga nisbatan bo‘lgan munosabatlarining ko‘proq/kamroq namoyon bo‘lishi bilan bir qatorda gradual shkala shaklida ifodalanadi. Bu holatda graduallik markazida to‘liq darajalanish, uning atrofida qisman darajalanish kuzatiladi. Graduallik deganda, gradatsiya, gradual munosabatlar, graduallashish ham tushuniladi. A.Sherbakov gradatsiyaning stilistik uslublardagi ahamiyatini statistik ma’lumotlar orqali ko‘rsatgan: gradatsiyaning stilistik uslubi publitsistik asarlarda baholovchi (27%) va ajratuvchi (26,2%) funksiyalarini amalga oshirishga yordam bersa, eng kam uchraydiganlari aniqlashtiruvchi (11,2%) va matn hosil qiluvchi (10,3%) funksiyalarga to‘g‘ri kelgan. Ajratuvchi va mantiqiy funksiyalar, asosan, oratorlar nutqida juda ko‘p (65,7%) uchrasa, eng kam uchraydigani emotsionalkuchaytiruvchi (13,2%) funksiyadir. Badiiy adabiyotda esa yuqori ko‘rsatkichni emotsional-kuchaytiruvchi (21,3%), ajratuvchi-mantiqiy (21,1%), tasviriy (20,6%) funksiyalar egallaydi. Bu uslub uchun tavsiflovchi (12,1%) hamda ritm hosil qiluvchi funksiyalar eng kam uchraydigan funksiyalardir (11%). Gradual munosabatlar antonimlar va sinonimlardan ajralib turishi hamda ular bilan o‘zaro bog‘liqligi borasida so‘z yuritib, gradual shkalani to‘rt asosiy qism (belgining yuqori va eng yuqori darajasi, belgining past va eng past darajasi hamda ularning markazidagi neytral nuqta)ga bo‘lish maqsadga muvofiqligini ta’kidlagan. Gradatsiyaning stilistik funksiyasi atamasiga berilgan ta’rifda ham o‘z aksini topgan: “gradatsiya – (lot. gradatio – bosqichma-bosqichlik) stilistik usul: so‘zlar (iboralar, qo‘shma gaplar) joylashuvi, bunda har bir keyingi so‘z avvalgisining ma’nosini kuchaytiradi (ba’zida kuchsizlantiradi), bu esa voqealar, harakatlar, fikrlar va his-tuyg‘ular jarayonini yaratish imkonini beradi – rivojlanish jihatidan esa kichikdan kattagacha yoki kattadan kichikkacha. Graduonimiya tufayli intonatsiya va nutqning hissiyligi oshadi.Demak, gradatsiya – so‘zlarning emotsionallik ifodalanishi va ma’nolarining ortib/kamayib boruvchi tartibidagi so‘zlar qatori, u faqat nutqqa xosligi o‘z isbotini topdi. Gradatsiya darajasi (belgi intensivligi darajasi) gradual shkala tushunchasining tadbiq etilishiga sabab bo‘ladi. Gradual shkala – belgi darajasining ortib/kamayib borish sifatida ko‘p/kam/teng nisbiy graduatorlar birliklarining tartibga solinishi bo‘lib, shkalada belgilangan nuqtalar subyektiv xususiyatga egadir: uning asosini individning idrok etishi hamda baholashi tashkil etadi. Belgi gradatsiyasi ma’lum qoidalarga ko‘ra 30 modellashtiriladi. Shu bilan birga belgini ifodalashda gradual shkala gorizontal va vertikal ko‘rinishlarda amalga oshiriladi. Bunda shkala to‘rt qismga bo‘linishi lozim: belgining yuqori darajasi (+; –), belgining eng yuqori darajasi (+; +), belgining past darajasi (–; +), eng past darajasi (–; –). Shkala markazida neytral me’yoriy nuqta (0) joylashadi hamda tasniflovchi vazifani bajaradi. Shu bilan bir qatorda inson hamda uni qurshab olgan obyektlar orasidagi faoliyat ham o‘rnatilishi, belgining o‘lchami, darajalarini ham belgilab berishi, unda joylashgan so‘zlar esa gradatsiyaning darajasini belgilab berish asosida lug‘aviy me’yorga nisbatan graduallashuvchi darajaning (predmet, harakat, holat, predmet belgisi/holati) qay darajada uzoqlashishi/yaqinlashishini belgilab beradi. Gradual shkala gradual qatordan quyidagi xususiyatlari bilan farqlanadi: gradual shkalaning asosiy sharti – me’yor (yoki dastlabki nuqtasi), ya’ni belgining me’yorga nisbatan ortib/kamayib borishi; shkala hosil qilish xususiyatiga ko‘ra gradual shkala turli shakllar ko‘rinishida bo‘lishi ham mumkin. Xususan, bu shakllar shkala hosil qilish belgisi, chegaralanganlik, davriylik ko‘rsatkichlariga ko‘ra aniqlanadi. Miqdoriy belgi so‘zlovchining atrofidagi o‘rab turgan obyektlar, predmetlar, belgi-xususiyatlar, harakat va holatlarga dastlabki (0) nuqta darajasiga nisbatan ifodalanishini ko‘rsatadi hamda gradual shkala shakllanishiga asos bo‘ladi. Me’yoriy darajaga nisbatan qolgan to‘rtta ko‘rsatkich o‘zaro belgining ko‘proq/kamroq darajasiga ko‘ra farqlanadi. Gradual shkaladagi so‘zlar paradigmasi me’yordan ortiq bo‘lsa ...dan ko‘p/больше, чем ...; kam bo‘lsa ...dan kam/меньше, чем ... graduatorlari yordamida hosil qilinadi. Bunda har bir belgi shartli subyektiv tusda bo‘lib, graduallikning ma’noviy tuzilmasida obyektiv va subyektivlikni namoyon etadi. Lug‘aviy graduonimiyaning o‘ziga xos xususiyati – gradual shkaladagi so‘zlar me’yorning ortib/kamayib borish yo‘nalishida bo‘lishi, o‘zaro sinonimik munosabatlarda, so‘z birliklari me’yorning ikki qarama-qarshi yo‘nalishida bo‘lsa, antonimik munosabatlarni namoyon etishi hamda fe’l zamonlari nomlanishida shu kabi o‘ziga xos darajalanish aks etgan: o‘tgan zamon → hozirgi zamon → kelasi zamon// прошедшее время → настоящее время → будущее время . Lug‘aviy graduonimiya atamasi belgi, miqdor, o‘lchov kabi dialektik va falsafiy jihatlar miqdoriy o‘zgarishlarining sifat o‘zgarishlariga o‘tib borishini aks ettiradi. Lug‘aviy ma’no guruhlarida til tizimi sistemali munosabatlar bilan chegaralanib qolmasdan giponimik, partonimik va gradual munosabatlarga ham egaligi aniqlangan. Bu borada gradual leksika atamasi ma’nosi zamiriga esa gradosema (belgining o‘lchami yoki darajasi ma’nosi) mavjud predmet, narsa, buyum, belgi, harakat, holatlarni anglatuvchi so‘zlar yoki so‘z birikmalar kirishini ta’kidlash joiz. Gradual leksika yordamida so‘zlovchi predmet, harakat belgisining darajasi, ortiq/kamligi kabi xususiyatlarini 31 ifodalaydi. Graduonimiya komparativ, ekspressiv, intensiv kategoriyalarni o‘zida mujassam etadi va yuqoridagi kategoriyalarning o‘zaro aloqasi mavjud, ya’ni lug‘aviy birliklar gradual shkalasini tuzish uchun belgining intensivlik xususiyatini aniqlash va uni boshqa lug‘aviy birlik bilan taqqoslash joiz. Gradual shkala tuzish tamoyillari quyidagilar: a) me’yor mavjudligi, lug‘aviy birliklarning intensivligiga ko‘ra ortib/kamayishi; b) gradual shkala turli shakllarda (chiziqli – nur, kesma, to‘g‘ri chiziq; siklik) namoyon bo‘lishi, davriyligi, chegaralanganlik/chegaralanmaganligi. Lug‘aviy birliklarni sinonimlar qatoriga birlashtirishda uning barcha belgilari umumiy, antonimik juftlar hosil qilishda esa lug‘aviy birliklarning ma’nolari zidlanishi inobatga olinadi. Gradual munosabat me’yorga nisbatan belgi, xususiyat, miqdorning o‘lchovlarini yetkazib berishdan iborat, belgining me’yori esa gradual maydonda dominant belgi hisoblanadi. Rus tilida graduonimiya kategoriyasining grammatik va nogrammatik usullari kuzatiladi. Graduonimiya maydonida bir necha komponentlarni kuzatish mumkin, masalan, sifat va ravish darajalari, fe’lning semantik guruhlari, belgi ma’nosini anglatuvchi lug‘aviy va so‘z yasovchi ko‘rsatkichlar shular jumlasidandir. Fonologiyada gradual oppozitsiyalar tilning leksik-semantik tizimida keng ko‘lamdagi antonimlarni o‘z ichiga oladi, ularga, asosan, asliy sifatlar kiradi: чёрный → тёмный → тёмносерый → светлый → светлосерый → серый → белый qatoridagi qarama- qarshi nuqtalar belgining chegarasini namoyon etadi. Gradual oppozitsiya a’zolari kam bo‘lishi ham mumkin, bunda ikki a’zoli oppozitsiyada oraliq holat kuzatilmaydi: грубый → нежный kabi. Ikki a’zoli oppozitsiyadagi ko‘p so‘zlarning oraliq shakli не– prefiksi yordamida hosil qilinadi: вежливый → невежливый → грубый. Ortib borish tartibida joylashgan darajalar belgi intensivligining gradual shkalasini hosil qiladi. Shkala tipologiyalarini aniqlashda uning so‘z semantik strukturasidagi holatini inobatga olish zarur, shunga ko‘ra shkalalarda belgisiga ko‘ra dominant va nodominant shkalalar farqlanadi. Dominant belgili shkalalar holat, doimiy xususiyat, belgi, emotsional va intellektual munosabatlarini anglatuvchi sifatlar, abstrakt otlar, fe’l predikatlariga xos bo‘ladi. Bundagi gradual oppozitsiyalar xususiyat va jarayonlarning oraliq holatlarini anglatadi. Nodominant shkalalar asosiy sema uchun ikkinchi darajada bo‘ladi. Bu kabi shkalalarga yomg‘ir kuchi, ip qalinligi kabilarni ifodalovchi so‘zlar misol bo‘la oladi; bu holat fe’llarda ham uchraydi, bunda fe’llardagi gradual holatlar ikkinchi qo‘shimcha ma’noni va murakkab, kompleks semantikasini anglatuvchi xarakterda bo‘ladi. Atmosfera haroratidagi o‘zgarishlarni anglatuvchi birliklar suyuqlik 32 haroratini o‘lchashni belgilab berishdan tubdan farq qiladi, chunki organizm atrofimizdagi suyuqliklar va havo haroratini turlicha qabul etadi: kimgadir sovuq bo‘lgan havo kim uchundir iliq, kimgadir issiq bo‘lgan suv kim uchundir qaynoq bo‘lishi mumkin. Shkalalarning ikki turi aniqlangan: a) denotativ xarakterdagi shkalalar (so‘zlovchining idrok etishiga bog‘liq bo‘lmagan o‘lchamlar, masalan: shamol kuchi); b) denotativ-baholovchi xususiyatga ega shkalalar (subyekt obyektning xususiyatini tasniflaydi, bu esa qo‘shimcha ma’no kasb etadi, masalan: yengil shamol → kuchli shamol → juda kuchli shamol; d) baholovchi shkalalar (subyekt bahosi graduonimiya asosini tashkil etadi). O‘lchov gradatsiyasi, uning bosqichma-bosqich ortib borishi birliklarning ma’nosini differensiallash funksiyasini bajaradi, umumiy integral belgi mavjudligi gradual oppozitsiyani boshqarish uchun shartli jihat. Gradual qatorlar otlarni tizimlashtirish vazifasini bajaradi, masalan: insonning xususiyati va xulqiga ko‘ra nomlash (irkit//грязнуля); biror predmet yoki narsalarning miqdori, sifatiga ko‘ra. Gradual shkalalarni tuzish qonuniyatlari shu guruhga kiruvchi so‘zlar semantik tarkibini o‘z ichiga oladi, gradual qator yadrosini predmet nomlari tashkil etsa, ularni bir gradual qatorga guruhlash belgisiga ko‘ra amalga oshiriladi. Gradual qator atrofidagi predikat belgilarni anglatuvchi va substansiya kabi idrok etiladigan so‘zlardan tashkil etiladi. Fe’llar sintaktikasi fe’l harakatlarining subyekt va obyekt munosabatlarini o‘z ichiga oladi hamda subyekt zamirida sodir bo‘layotgan jarayon gradatsiyasi ajratiladi. Semantika harakat fe’llarining aniqlovchi munosabalarini bildiradi. Fe’llar gradual qatorida natijadorligi, to‘laqonliligi katta ahamiyat kasb etadi. Asosan, fe’llarda “harakat+harakat bajarilish usuli” gradual shkala uchun asos sifatida xizmat qiladi. Fe’l gradual qatorlaridagi pragmatik jihat nutq subyekti baholanishini taqozo etadi. Tizimli munosabatlarga pragmatikaning kirib borishi ko‘pincha ma’lum baholashga ta’sir o‘tkazadi va gradual qator tamomila boshqa ma’no kasb etadi. Graduallashuvchi predmet belgisining ifoda etilishida graduatorlar ko‘rinishi ham muhim. Fiziologik holat, ruhiy holat, baholash, vaqt, parametrik xususiyatlar, harakat va holat uslubi, fazodagi va harakat holatining o‘zgarishi, jismoniy harakatning natijadorligi, mavjud narsalarning chegaralanganligi va mavhumligi, mavjud emaslik, fazodagi yo‘nalish, verbal kauzatsiya, relyativlik, individual tegishlilik, inson ehtiyojlari, yangi holat kauzatsiyasi, harorat xususiyatlari, jismoniy harakat va holat, vaqt munosabatlari hamda intellektual qobiliyatlarni qamrab oladi. N.Trubetskoy fonologiyada oppozitsiya munosabatlarini o‘rganishda tilshunoslikdagi graduallik tushunchasini kiritgan va belgining darajalariga e’tibor qaratib, graduallikni mantiqiy-semantik, lug‘aviy-sintaktik kategoriya sifatida talqin etgan hamda kuchaytiruvchi kategoriya toifasiga kiritgan. Bunda semantik 33 (ba’zi til birliklarining lug‘aviy semantikasi), sintaktik (til birliklarining graduator bilan munosabatga kirisha olishi) omillarning gradual ma’nolarni faollashtirishga xizmat qilishi ham ta’kidlangan. Funksional-semantik yondashuv jihatidan graduonimiya turli gap bo‘laklarining graduator vazifasini bajara olishi asoslab berilgan. Graduonimiya beixtiyor yuzaga kelmaydi, u insonning baholash-talqin etish, ya’ni modus faoliyatining natijasi hisoblanadi. Gradual kategoriya zamirida graduallik mavjud va quyidagilarni mujassam etadi: voqea rivojlanish bosqichlari va obyekt belgilarining darajalari; belgi va harakatlardagi xususiyatni taqqoslashda me’yoriylik; belgidagi miqdoriy xususiyatlarni ajratish. Miqdorni belgilash uchun shkala va me’yor muhim ahamiyat kasb etadi, bunda insonning baholash faoliyati jarayoni va individual baholari ham ahamiyatga ega. Graduonimiyaning kognitiv jihati turli sohalarning o‘zaro ta’siri hisobiga vujudga keladi. Miqdoriy xususiyatlarni o‘rnatishda shkala va me’yorga murojaat etmasdan ilojimiz yo‘q, vaholanki, bunda insonning baholash faoliyati faollashadi hamda individual baholash muhim ahamiyat kasb etadi. Graduonimiya negizida belgining darajasi yoki holatning rivojlanish bosqichlari qiyoslanadigan ma’lum me’yorning mavjudligi, belgining miqdoriy xususiyatlari yotadi. Graduonimiya koordinatalar tizimiga ega va bu holatda me’yor hisobning neytral nuqtasi bo‘lib, umumiy belgilarini ko‘rsatuvchi ijobiy va salbiy minimum/maksimum nuqtalariga ega. Antonimlar, sinonimlar, giponimlar gradual munosabatlarga kirishadi, bu esa graduonimiya hodisasini iyerarxik, baholash, o‘lchov kabi tushunchalarsiz tasavvur etish qiyinligini anglatadi. Graduonimiya shkala, miqdor, me’yor bilan o‘zaro bog‘liq, me’yor tushunchasida belgining yetarli miqdori tushunilsa, miqdor esa yetarli yoki yetarli bo‘lmagan darajada kuzatiladi. Ma’lum miqdor uchun me’yor noaniq miqdorga nisbatan yo‘nalish vazifasini o‘tamaydi, balki shkalada aniq belgi ostida joylashadi. Noaniq miqdorda dastlabki nuqta me’yor, unga nisbatan ko‘payish yoki kamayish yo‘nalishlari aniqlanadi. Demak, har bir zonada miqdorning turli belgilari – yetarli, kam, ko‘p, chegaralangan jihatlar kuzatiladi. Gradual munosabatlar til universaliyalari sirasiga kiradi va tilning muhim leksik qatlamini o‘z ichiga oladi, miqdor tushunchasi ustuvor bo‘lib “kam/ko‘p” belgilariga ko‘ra o‘zaro oppozitsiyaga kirishadi. Gradual munosabatlar shaxsning ruhiy va fiziologik xususiyatlariga ko‘ra milliy mentalitetga asosan shakllanadi. Bunda graduonimiya uzvlari ikkitadan to‘qqiztagacha bo‘lishi kuzatilgan. Gradual munosabatlarga nafaqat o‘lchanadigan jismoniy belgilar, balki qiyoslash jarayonidagi subyektiv belgilar ham kirishadi. Rus tili lug‘at tizimida turli gradual 34 maydonlar mavjud, ularning tipologiyasi tematik va tuzilish tamoyillariga asoslanadi. Y.Divina ranglarni, O.Kuznetsova atmosfera yog‘ingarchiliklarini, N.Trubetskoy, L.Novikov, L.Kuznetsovalar antonim va sinonimlarning gradual munosabatlarini tadqiq etishgan. Belgi darajasi semasi asosiy (so‘zning asosiy semantik belgisi graduallashganda) va ikkinchi darajali (agar ikkinchi darajali semantik belgisi graduallashganda) bo‘lishi mumkin. Bizningcha, gradual maydonlar tasnifiga asosan graduallashuvchi leksemalarning semantik belgilari chiqishi hamda “daraja” semasini o‘z ichiga olishi maqsadga muvofiqdir. Gradual kategoriyalar “masofa” semasi vaqt va harakat, “yosh” semasi vaqt kategoriyalariga o‘tishi kabi bir-biriga o‘tadi. Graduallikning funksional-semantik maydoni “tizim” hamda o‘rab olgan muhitda gradual mulohazalarni ongli ravishda tizimli-strukturaviy mazmun bilan ifodalashning gradual ifodalash vositalarini bog‘lab turadi. Ushbu maydonni tashkil etishda quyidagi qonuniyatlar aks etadi: gradual ma’no zamirida sifat va miqdorni anglatmaydigan so‘zlar (bog‘lovchilar, ko‘makchilar) roli; iboralardagi gradual ma’no (yuqori/past daraja) yetkazib beradigan o‘tuvchi holatlarda kontekstning roli; gradual maydonda va baholash, miqdor, inkor semantik dominantalari maydonlarida o‘tuvchi holatlar mavjudligi. Lug‘aviy graduonimiya denotativ va konnotativ semantikaga asoslanadi, o‘z zamirida belgi, miqdor, o‘lchov kabi dialektik qonuniyat hamda falsafiy kategoriyalar miqdoriy o‘zgarishlarining sifat o‘zgarishlariga o‘tib borishi, gradual leksika atamasi esa gradosema (belgining o‘lchami yoki darajasi ma’nosini anglatuvchi affiks, qo‘shimcha tovush, leksemalar) mavjud predmet, narsa, buyum, belgi, harakat, holatlarni anglatuvchi so‘zlar yoki so‘z birikmalarini o‘zida mujassam etadi. Ta’kidlash joizki, lug‘aviy graduonimiyaning o‘ziga xosligi – semantik tuzilishdagi ma’lum semantik kattaligi. U ikki va undan ortiq ma’noga ega bo‘lishi hamda shunga mos ravishda semantik bog‘liqlikni tashkil etishi mumkin. Gradual leksika yordamida so‘zlovchi predmet, harakat belgisining darajasi, ortiq/kamligi kabi xususiyatlarini ifodalaydi. Gradual leksika ikki guruhga ajratiladi: a) asosiy (implitsit hamda eksplitsit) – mustaqil so‘z turkumlaridan iborat; b) yordamchi (graduator) – yordamchi so‘z turkumlaridan iborat. Tilga semiologik yondashuv natijasida olamning lisoniy manzarasini ifodalovchi har qanday leksik birliklar kognitiv-semantik aspekda organila boshlandi. O‘zbek tilida rang-tus bildiruvchi so‘zlar ham denotativ va konnotativ ma’nolarni ifodalab, nutqning emotsional-ekspressivligini ta’minlaydi. Shu bois bunday so‘zlarni pragmatik aspektda tadqiq etish til birliklarining emotiv xususiyatlarini ochib berishda muhim ahamiyat kasb etadi. Belgi bildiruvchi so‘zlarning lug‘aviy hamda nutqda yuzaga chiquvchi o‘ziga xos grammatik 35 xususiyatlari mazkur guruhga mansub so‘zlarni inson omili bilan bog‘liq holda o‘rganishni talab etadi. Ayniqsa, rang-tus bildiruvchi so‘zlarning ot, fe’l yasashda faol qatnashishi, otlashishi hamda boshqa so‘z turkumlari o‘rnida faol qo‘llanishi, ko‘chimlarda ishtirok etishi, sinonim, antonim, omonimlarining mavjudligi, darajalanishi singari xususiyatlari bu turkum so‘zlarga tilning boyligi sifatida qarash imkonini beradi. Rang-tus bildiruvchi so‘zlar, garchi ularning miqdori bir oz kam ko‘rinsada, nutqda faol qo‘llanadigan leksemalar hisoblanadi. Biror predmet yoki voqeahodisaga tavsif berishda, so‘zsiz, rang-tus bildiruvchi so‘zlarga murojaat qilinadi. Rang-tus bildiruvchi so‘zlar nutqning emotsional- ekspressivligini oshirib, konnatativ ma’noni ifodalashga xizmat qiladi. Har qanday leksema birlamchi til birligi bo‘lib, til qurilishining lug‘at boyligiga mansub bo‘ladi va izohli lug‘atlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ma’nosi sharhlanadi. Ozbek tili izohli lug‘ati”da keltirilgan rang-tus bildiruvchi so‘zlarning lug‘atda aks etmagan qo‘shimcha ma’nolari izohining berilishi va ular anglatgan ko‘chma ma’nolarning pragmatik tahlili o‘zbek tili leksikologiya va terminologiya sohalari rivojini ta’minlaydi. Rang-tus bildiruvchi so‘zlar ko‘chma ma’nolarda qo‘llanishga moyil leksemalar hisoblanadi. Bu tipdagi so‘zlarning konnotativ xususiyati asosiy hollarda ko‘chma ma’nolarda qo‘llanganda yuzaga chiqadi. Rang-tus bildiruvchi so‘zlarning turli shakllarda qo‘llanishi, vaqt o‘tishi bilan rang-tus semalarining o‘zgarishi va so‘zning ma’noviy kengayishi ularning konnotativ ma’nosida ham o‘zgarishlar yuz berishiga olib keladi. Rang-tus bildiruvchi so‘zlarda salbiy va ijobiy konnotatsiya ifodalanadi. Bu holat, birinchi galda, o‘xshatishli birikmalarda namoyon bo‘ladi. Rang-tus bildiruvchi so‘zlar qo‘llangan an’anaviy o‘xshatishlar, shuningdek, xususiy muallif o‘xshatishlarda ijobiy yoxud salbiy konnotatsiya yuzaga keladi. Bular mikro yoki makromatn tarkibida kelib, nutq egasining pragmatik madsadini amalga oshirishga xizmat qiladi. Natijada matnda ekspressiv-emotsionallik ta’minlanadi. Rang-tus bildiruvchi metaforik birliklar nutqda konnotatsiyani yuzaga keltirishda faol ishtirok etadi. Metaforik yo‘l bilan ifodalangan konnotativ ma’no tinglovchiga fikrni to‘laqonli tushunishiga ko‘mak beradi. Idiomalarning konnotatsiya hosil qilishdagi o‘rni yuqori. Aslida, metafora va o‘xshatishli birikmalar ham ko‘chma ma’noga ega bo‘ladi. Rang-tus bildiruvchi so‘zlar idiomatik birliklar tarkibida kelganda konnotatsiyani kuchli ifodalaydi, bunday birliklar doimo muayyan pragmatik maqsadlarga yo‘naltiriladi. O‘zbek tilshunosligida so‘zlarning lug‘aviy hamda nutqda yuzaga chiquvchi o‘ziga xos grammatik jihatlari, xususan, rang-tus bildiruvchi so‘zlarning konnotativ xususiyatlari va ularning nutq jarayonidagi ahamiyati masalalarining pragmatik aspektdagi tadqiqi o‘zbek tilshunosligida bu sohadagi izlanishlarning davomiyligini ta’minlaydi va mazmunan to‘ldiradi. 36 III. Xulosa Xullas, o‘zbek tilida rang-tus bildiruvchi so‘zlar ham ijobiy, ham salbiy ottenkaga ega bo‘lgan konnotativ ma’noli birliklar tarkibida ishtirok etib, nutqning ta’sirchanligini ta’minlashga xizmat qiladi. Graduonimiya umumiy integral belgi semasiga ko‘ra sinonimiya, antonimiya kabi leksik paradigmalar bilan aloqadordir. Gradual qatorni hosil qilishda sifat va miqdor ko‘rsatkichlari muhim. Gradual paradigma qatordagi dominantaning mavjudligiga, qator uzvlarining iуerarxik joylashuviga asoslanadi. Graduonimiyadagi zidlanish shunchaki oppozitsiyadagi ikki qutbni emas, belgi-xususiyatni ifodalash tadrijiga asoslangan zidlikni namoyon etadi. Bunda qator uchlarining zidlanishi nazarda tutiladi. Zidlanish, asosan, denotativ sema asosida emas, konnotativ semalar asosida yuzaga keladi. Graduonimiyada boshlang‘ich nuqta, gradual shkala, gradual qatorning mavjud qutblari tadqiq etiladi. Graduonimiya psixologik jarayon sifatida o‘lcham va miqdordan oldin inson tafakkurida shakllanadi. Har bir til sohibining borliq belgisiga xos farqlarni o‘z tafakkuri orqali ifodalashi tillararo leksik-grammatik farqlarni yuzaga keltiradi. Xorij va rus tilshunosligida graduallikning kognitiv masalalariga ham e’tibor qaratilgan. Graduallik inson erishgan bilimlar mahsuli sifatida baholangan. Graduonimiya mazmunida belgining darajasi yoki holatning rivojlanish bosqichlari, qiyoslanadigan ma’lum me’yorning mavjudligi, belgining miqdoriy xususiyatlari yotadi. Graduonimiya ma’no va emotsional jihatdan ortish/kamayish tartibidagi so‘zlardan iborat stilistik shakllar munosabatida ham namoyon bo‘ladi. Graduonimiya bir yo‘nalishda emas, integratsiya asosida tahlil qilinishi lozim bo‘lgan hodisadir. Graduonimiya mazmuni “semantika – grammatika – pragmatika” uchligi negizida tadqiq etishni taqozo qiladi. Bu yondashuv tildagi gradual munosabatni tahlil qilishning negizini tashkil etadi. Graduonimiya gradatsiya, graduallik, gradatsion munosabatlar, graduonimiya, graduator, gradosema, gradotativ, sinonim, antonim tushunchalari bilan aloqadordir. Intensivlik funksional-semantik kategoriya sifatida graduallik kategoriyasiga asoslanadi. O‘zbek va rus tillaridagi graduallik tub va yasama ot, sifat, fe’l leksemalar orqali hamda yordamchi (sintaktik kvantifikatorlar) graduatorlar orqali ifodalanadi. Til sohibining predmet, belgi, holat, harakatlarning o‘lchov belgisiga bo‘lgan munosabati, ularning ortib/kamayib borish xususiyatlari, belgilar orasidagi farqlarni aniqlash uchun me’yoriy birlik (0)dan foydalaniladi. Graduallik keng qamrovli tushuncha bo‘lib, graduonimiyaning bosqichlar va 37 pog‘onalarga bo‘linishini ifoda etadi. Graduonimiya hodisasi graduallikning ma’nosini shakllantirishga asos bo‘la oladi. Bu hodisa graduallik davomida o‘zaro munosabatda bo‘ladigan gradual qator, me’yor (yetarli ravishda), miqdor (aniq va noaniq), kamayish (pasayish), kuchayish (ortib borish) kabi sohalarning kompleks tahlilini talab etuvchi bilimlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Aynan shu bilimlar majmui asosida insonda talqin etish faoliyatining o‘ziga xosliklari mujassamlashadi. Gradatsiyaning stilistik uslubi zamirida bir jihatdan graduallik (semantik tamoyil) yotsa, ikkinchi jihatdan gradual qator (sintaktik tamoyil) yotadi. O‘zbek va rus tillaridagi grammatik munosabat nafaqat belgining sifati, darajasi, miqdorini me’yorga nisbatan ifodalab berishni, balki grammatik ko‘lamda subyekt va obyektning o‘zaro munosabatini ham ifodalaydi. Graduonimiya esa belgining nol darajasiga nisbatan gradual shkalada aks ettirilishini anglatadi. Gradual shkala belgining ortib/kamayib borishini aks ettiruvchi, maksimal va minimal belgilarning chegaralariga ega bo‘lgan birlikdir. Graduator belgini orttiruvchi/kamaytiruvchi maxsus vositalardir. Gradual munosabat me’yorga nisbatan belgi, xususiyat, miqdor o‘lchovlarini bildiradi, belgining me’yori gradual maydonda dominant belgi hisoblanadi.Har bir tilning zamirida ikki xususiyat: universallik va idioetniklik (milliy-madaniy mazmun) yotadi. Tilning tarixiy taraqqiyoti davomida umumiy va farqli jihatlar ijtimoiy voqelik, ijtimoiy munosabatlar, voqelikni qabul qilish, idrok etish bilan bog‘liq ravishda muvofiqlashib boradi. O‘zbek tilida qarindoshlik nomlari bilan bog‘liq gradual qatorlarda lug‘aviy ustunlik kuzatiladi. Nikohdan keyingi qarindosh-urug‘ nomlarida graduonimiya leksemalar semantikasida aks etadiGraduonimiya maxsus belgi bildiruvchi so‘zlar – graduatorlar orqali ifodalanadi. Onomastika sohasidagi graduonimiya o‘zbek tilida rus tiliga nisbatan ko‘p kuzatiladi. Toponimlar, gidronimlar, badiiy asar nomlarida ham gradual munosabat aniqlangan. Bu holat o‘zbek xalqining nomlarga turli darajada baho berishi, joylarning xususiyati bilan belgilanadi. Onomastikadagi graduonimiya tildan foydalanuvchilarning nisbatan keng ko‘lamdagi tafakkuri va idrokini ifoda etadi. Maishiy tushunchalar graduonimiyasi qiyosida o‘zbek tiliga oid gradual qatorlar nisbatan ko‘proq ekanligi kuzatildi. Maishiy tushunchalar graduonimiyasida turar-joy ko‘rinishlari, uylarning qurilishi, joylashgan iqlim xususiyatlariga moslanishi, yashovchilarning maqsadi kabi subуektiv omillar namoyon bo‘ladi. O‘zbek tilidagi maishiy mavzudagi gradual qatorlarning ko‘pligi xalqning me’morchilik tarixi, qurilish-arxitektura tizimi taraqqiyotini ifoda etadi. O‘zbek va rus tillarida leksik vositalarning gradual imkoniyatlari chegaralangan. Gradual ma’no sintaktik tuzilma, ayniqsa, barqaror birikmalar orqali yuqori darajada ifodalanadi. So‘z, so‘z birikmasi, frazeologik birikma darajalanishni 38 ifodalovchi lug‘aviy birliklar hisoblanadi. Graduallikni uch asos (markaziy a’zo, ikki qarama-qarshi a’zo – me’yoriy, me’yordan ortiq) tashkil etadi. Graduonimiya o‘zbek va rus tillaridagi shaxsni, tana a’zolarini, me’yoro‘lchovni, maishiy, mavhum tushunchalarni ifodalovchi ot leksemalarda ham faol kuzatiladi. Fazodagi turli jism, harakat insonning ongida uning tasavvuriga monand ravishda gavdalanadi. Vizual yoki xayolan inson narsa-buyum, voqeahodisa nomlarini atashdan oldin idrok etgan ko‘rinishiga mos ravishda aks ettiradi. Har bir so‘z paradigmasida dominanta so‘zlar bo‘lishi ham, bo‘lmasligi ham mumkin. Gradual qator qutblari har doim ham bir-biriga nisbatan antonimik qatorlar hosil qilmasligi mumkin. Graduonimiya hodisasi har bir tilning o‘ziga xos unikaliyalari, xususiyatlari, milliyligini ifodalash, tarjima jarayonida esa aniq va talab darajasidagi mazmunini yoritib berish uchun xizmat qiladi. Shaxsni bildiruvchi ot leksemalar orasidagi gradual munosabat, asosan, daraja, unvonga asoslanadi. Gradual qatorni tashkil qiluvchi lug‘aviy birliklar shaxsning mavqeуi, darajasi, mansab pog‘onasini ifodalaydi. Me’yor-o‘lchovni ifodalovchi gradual qatorlarda daraja munosabati o‘lchov birliklarining miqdori bilan bog‘liq. Me’yor-o‘lchov birliklaridagi graduonimiya real, mavjud holat bilan belgilanadi. Bu graduonimiya qatorlarida til sohibining ishtiroki, munosabati, yondashuvi deyarli kuzatilmaydi. Me’уоro‘lchovni ifodalovchi gradual qatorlar o‘zbek va rus tillari uchun umumiylik kasb etadi. O‘zbek tili me’yor-o‘lchov birliklarining tarixiy shakllaridagina farqli o‘rinlar kuzatiladi. Tibbiyot sohasida graduonimiya xususiyatlarini bevosita ifodalovchi tushunchalar mavjud. Gradus, harorat, kasallik rivoji bosqichlarida bevosita graduonimiya kuzatiladi. Tibbiy tushunchalarning aksariyat gradual qatorlar tahlilida o‘zbek va rus tillarida o‘xshashlik kuzatiladi. Bu holat ham rus- internatsional tushunchalarining ta’siri bilan izohlanadi. O‘zbek va rus tillaridagi gradual qatorlar o‘rtasidagi farq maishiy tushunchalar, uy-ro‘zg‘or buyumlari nomida ko‘proq kuzatiladi. Bu gradual qatorlar real, mavjud voqelikni darajalab ko‘rsatish bilan birga til sohibining munosabati, dunyoqarashi, subyektiv yondashuvini ham aks ettiradi. Ot leksemalardagi graduonimiya denotatning xususiyatlari, darajaviy ko‘rinishlari bilan bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Borliqdagi mavjud daraja munosabatlari, me’yordan ortiq yoki kamlik gradual munosabatni shakllantiradi. Ot leksemaga oid gradual qatorlar qutblarida antonimik munosabat kuchsiz darajada namoyon bo‘lsa, ot leksemalarda gradual munosabat sinonimik munosabatga nisbatan ko‘p kuzatiladi. Gradual munosabat sinonim bo‘lmagan tushunchalar o‘rtasida ham sodir bo‘ladi. 39 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. A.Hojiyev. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. –Toshkent. 1974. 2. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. –Toshkent: “O„qituvchi”, 2001. – 556 b 3. Iqbol Mirzo. Seni bugun ko‘rmasam bo‘lmas. Toshkent. G‘afur G‘ulom. 2018. 4. IqbolMirzo. Ko‘nglingdanimabor, bilmayman. –Toshkent: Sharq, 2020 5. Mengliyev B. Hozirgi o zbek tili. Darslik. Toshkent. Tafakkur bo stoni.ʻ ʻ 2018. 6. Мирзақулов Т . Ўзбек тили морфем парадигматикаси ва синтагматикаси масалалари : Филол . фан . док дисс . автореф – Тошкент , 1994. 7. Жумабаева Ж.Ш. Ўзбек ва инглиз тилларида лексик градуонимия: Филол. фан. докт. ... дисс. – Тошкент, 2016 8. https://ushakovdictionary.ru 9. https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/uzbek-tilining-izohli-lugati/ 10. https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/uzbek-tilining-izohli-lugati/ 40

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

O’zbek tilshunosligida graduonimiyaning o’rganilishi

Badiiy asarlarda graduonimiya

Graduonimiyani qiyoslab o’rganish

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить