Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 102.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA OʻZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA GRAMMATIK KATEGORIYA TUSHUNCHASI talqini Toshkent – 2025 MUN DARIJ A KIRISH… … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..… … … 3 I. BOB. GRA MMA TIK KA TEGORIY A LA R HA QIDA TUSHUN CHA… ..5 1.1. Morfologik kategoriyalar haqida umumiy tushunchalar.................................5 1.2. Sintaktik kategoriyalar haqida tushuncha va uning o‘rganilishi………….…9 II. BOB. MORFOLOGIK KA TEGORIY A LA RN IN G TURLA RI… … .… ...10 2.1. Otlarda son kategoriyasi haqida umumiy ma’lumot va uningtarixiy taraqqiyot shakllari……………………………………………………….……...10 2.2. Otlarda egalikkategoriyasi haqida ma’lumot va uning tarixiy shakllari…...13 2.3.Otlarda kelishik kategoriyasi haqida umumiy ma’lumot va uning tarixiy shakllari………………………………………………………………...………...16 2.4. Fe’lning o‘zgalovchi kategoriyasi………………………………………...…24 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ..… .....38 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI… … … … … … … … … … 39 2 KIRISH Mav zuningdolzarbligi. Hozirgikungakelibtilshunosliksohasidaolib borilayatgan tadqiqotlar, erishilayotgan yutuqlar, tilshunoslik taraqqiyotidagi ijobiy o‘zgarishlaro‘znatijasinibermoqda.Jumladan,bugungikuntilshunosligida grammatikagaoidyangitadqiqotlargrammatikma’novagrammatikshakl tushun chalari ular orasida gi o‘zaro munosabatlar masalasiga alohid a yonda shilmo Tilshunoslikd a grammatikanin g asosiy birligi grammatik kategoriyalarhisoblanadi.Grammatikkategoriya- butermino‘zichigajudakatta tushunchalarniqamraboladivaularningharbirialohidao‘zigaxosxususiya tlari bilanfarqlanadi.Kengma’nodakategoriyabuqandaydirumumiyxususiyat asosidaajralibturadiganharqandaytilelementlariguruhihisoblanadi.Shu kunga qadarushbumavzudajudako‘plabtadqiqotlaramalgaoshirilgan.Gramma tik kategoriyalarturlari,ularningo‘rtasidagio‘zaroo‘xshashvaqarama- qarshi jihatlari hamdao‘zaro aloqalar haqidahali hanuzmunozarali o‘rinlar judako‘plab uchraydi. Tilshunoslik sohasida grammatik kategoriyalar eng ko‘p o‘rganilmoqda. Ularning xarakterli xususiyatlari, turkumlash, grammatik ma’no va grammatik shakltushunchalarivaularo‘rtasidagio‘zaroaloqalar,sintaktikvamorfologi k kategoriyalarvashukabilarnio‘rganishtilshunosikningmuhimmunozarali muammolaridan sanaladi. Bundan tashqari, so‘zlarning grammatik kategoriyalarga bo‘linishsabablariham tilshunosliksohasidako‘plabtortishuvlargasababbo‘lgan masala hisoblanadi. Shunin gdek, son kategoriy asi, kelishik kategoriy asi, so‘z turkumla ri kategoriyasikabilarningtarixiykelibchiqishi,tarixiyshaklivaqo‘llanishshak li kabimasalalarhamalohidadolzarblikkasbetmoqda.Ayniqsa,so‘zturkuml ari kartegoriyasiningtarixankelibchiqishivaqo‘llanishshakli,bugungiso‘z turkumlaribilano‘xshashvafarqlixususiyatlarihaqidagitadqiqotlarham tilshunoslikdagrammatikkategoriyalartasnifiniumumlashtirganholdao‘r ganish dolzarblik kasb etmoqda. 3 Ishn oby e v a predmet i. Tadqi obyekti sifati grammatik kateg oriyal haqid a darslik va qo‘llanmalarda, turli dissertats iya va avtoreferatlardaberilganumumnazariyma’lumotlar,tilshunosolimlartom onidan grammatikkategoriyalargaoidtadqiqotlarasosqilibolindi.Ishningpredm etiesa grammatikkategoriyalar,ularningturlari,tarixiytaraqqiyotshakllarihaqid a umumiyma’lumotberibo‘tish.Ushbukursishidaasosiye’tiborotlardaegalik , kelishik va son kategoriyalariga qaratilgan. Kursishiningmaqsadiv av azifalari .Kursishiningmaqsadio‘zbek tilshunosligidagrammatikkategoriyalar,ularningturlargabo‘linishi,o‘ziga xos xususiya tlari, kelib chiqish tarixi, taraqqiy ot bosqichl ari haqida umumi y xulosalargaegabo‘lish.So‘zturkumlarikategoriyasi,sonkategoriyasivakeli shik kategori yalariga alohida to‘xtalib, ularning, tarixiy va hozirgi shakllar ini taqqoslashorqaliularningumumiyjihatlariniochibberishushbukursishini ng asosiy maqsad va vazifalaridan biri sanaladi. 4 I. BOB GRA MMA TIK KA TEGORIY A LA R HA QIDA UMUMIY TUSHUN CHA 1.1. Morfologik k at egoriy alar haqida umumiy ma’lumot lar Tilshunosli k sohasida grammatika ning asosiy birligi, grammati k kategoriyalardir.Kategoriyatushunchasio‘zigaxosalohidatushunchalarg a nisbatanumumiytushunchanibildiradi.“Kategoriyatushunchasibirinchib o‘lib (Aristotel da) falsafaga , logikaga kiritilgan va hozirgi kungach a qator o‘zgarishlargauchraganbo‘lsahamyashabkelmoqda.Qizig‘i,logik-falsafiy kategoriyaAristoteltomonidantilgrammatikqurulishigapredikativformas i sifatida kiritilgan”. 1 Grammatikkategoriyabirxilgrammatikhodisalar,ayniqsa,grammatik tushunchalarningharxilshaklidanqat’iynazarmajmui,yig‘indisihisoblana di. Grammatikkategoriyalardagibirxillikesagrammatikshakl,grammatikma’ nova grammatikvazifalargaqarabbelgilanadi.Grammatikkategoriyashuningd ek, so‘zlarningleksik- grammatikxususiyati,yasalishi,vazifalarikabihodisalar asosidaguruhlar(otkategoriyasi,fe’lkategoriyasikabi)birlik,ko‘plik,fe’llard a shaxs- sonkabigrammatikqo‘shimchalar,so‘zshakllaribilanbirxilxarakterdagi grammatik hodisalarmajmuihisoblanadi.Grammatikkategoriyahaqidajuda ko‘plabta’riflarniuchratishimizmumkin.Ulardankelibchiqadiganumumiy xulosa shuki, bir-biriga qiyosan olinganda ikki yoki undan ortiq grammatik ma’no bilanshuma’noniifodalovchigrammatikshakllartizimigrammatik kategoriya deyiladi.“Kategoriya”so‘ziguruhlashtirish,birlashtirishma’nolariniifodala ydi. Grammatikkategoriyaavvalomorfologiyavasintaktikkategoriyalargabo‘li nadi. Grammatikkategoriyalarningbundayturlaribir- birigatobebo‘lmaganvateng huquqli, bir-birini to‘ldiruvch i kategoriy alardir”. 2 Yuqorida keltirib o‘tgan 1 O‘zbek tili va Grammatik kategoriyalarini system tadqiq etish(kelishik kategoriyasi):fil.fan.nomzodi diss…avtoref/Z.M.Qodirov;A.Navoiy nomidagi Samarqand Davlat un-t.-Samarqand,1993 2 O‘zbek tili va Grammatik kategoriyalarini system tadqiq etish(kelishik kategoriyasi):fil.fan.nomzodi diss…avtoref/Z.M.Qodirov;A.Navoiy nomidagi Samarqand Davlat un-t.-Samarqand,1993. 5 ma’lumotlarimizdanhamma’lumkigrammatik kategoriyalarikkiguruhga bo‘linadi. Bular morfologik va sintaktik kategoriyalardir. Substansia l tilshunoslikda grammatik kategoriyalarn i Shohida Shahobiddinovachuqurvaatroflichaoʻrgangan.Olimaningishidaoʻzbektili da9 ta kategoriya mavjudligi sanab oʻtilgan va ular quyidagicha koʻrsatilgan: 1.nisbat kategoriyasi; 2.oʻzgalovchi kategoriyasi; 3.harakat tarzi kategoriyasi; 4.boʻlishli-boʻlishsizlik kategoriyasi; 5.son kategoriyasi; 6.daraja kategoriyasi; 7.kelishik kategoriyasi; 8.egalik kategoriyasi; 9.kesimlik kategoriyasi. Sh.Shahobiddinovaning “Kategoriya va kategoriyalashtirishga bog‘liq ayrim muammolarhaqida”6nomlimaqolasida:“Tilshunoslikningboshqasohalar i, masalan,fonetika,sintaksishamdaleksikologiyadahamkategoriyalarhaqi dasoʻz borsa-da(egakategoriyasi,unlilarkategoriyasikabi), ularuqadarkoʻp ommalashmadi.Ularningkategorialxususiyatlaritoʻliqochibberilmaganli gini bungasababqilibkoʻrsatishmumkin.Toʻg‘ri,“soʻzlarningleksik-grammatik kategoriyalari”atamasianchakengtarqalgan.Biroqyanahamkoʻproqtarq algan “Soʻzturkumlari”atamasiostidabirlashtiriluvchitushunchadanfaqatatam a jihatiginafarqlidir.“Soʻz”tushunchasi,uningqandaykategorialbelgilargae galigi vaularbirlashuvchikategoriyalarningoʻzaromunosabatlarimasalasixusus iy tilshunos ligimizda zamonav iy fan talablari darajasi da ochib berilgan, deb boʻlmaydi” kabi qarashlari mavjud. Bundantashqariyanaoʻzbektilshunosligidakategoriyavaubilanbog‘liqt urli muammolarni yechishga doir bir qancha ilmiy ishlar qilingan. Masalan, Sh.Sodiqova “Hurmat kategoriyasining semantik- funksional xususiyatlari”, B.Mengliyev “Grammatik kategoriyalarni belgilashga doir mulohazalar”, 6 A.G‘ulomov “Oʻzbektilidakoʻplikkateg oriyasi”,T.Rustamov “Oʻzbektilida inkorkategoriyasi”,A.Sulaymonov“Hozirgizamonoʻzbektilidaoʻtganzamo n fe’lkategoriyalari”,S.Asliddinov“Hozirgizamonoʻzbekadabiytilidaegalik kategoriyasi” kabi koʻplab nomzodlik ishlari va maqolalar yozilgan. Bugungikundagrammatikkategoriyaatamasiostidaasosan,morfol ogik kategoriyalarni tanlash ustuvorlik qilmoqda. Sintaktik kategoryalar ham grammatik kategoriyasifatidaqaralsaham,ba’zihollardasintaktiktekshirishlardakate goriya tushunchasi e’tiborga molik ahamiyat kasb etmayapti. Biroq, ushbu fikrlarga to‘liq qo‘shilibbo‘lmaydi.Morfologikkategoriyalarningso‘zturkumlariyokigap bo‘laklariga xosligi jihatidan tasnifiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: leksik- morfologik va funksional- morfologik. Leksik- morfologik kategoriyalar so‘zlarning ayrim guruhlari- so‘zturkumlariuchunxosdir.Bulargason,subyektivbaho,qiyoslash, nisbatvao‘zgalovchikategoriyalarkiradi.Funksional- morfologikkategoriyalarga kelishik,egalik,kesimlikshakllarikiradi.Chunkikesimlikshakligapmarkazi hisoblangankesimnishakllantiradi,kelishikesagapningboshqabo‘laklarin i shakllantiradi.Egalikkaegoriyasiso‘zbirikmasiqurilishinita’minlashuchun xizmat qiladi. 3 Kesimlikkategoriyasimurakkabkategoriyahisoblanadi.Negakikesimlik kategiriyasimazmunjihatdantasdiq-inkor,zamon,shaxs- son,maylma’nolaridan iboratbo‘ladi.Buma’nolarbirgalikdaifodalangandaginaumumiykesimlik shakliningmazmuninikeltiribchiqaradi.Tasdiq-inkor,zamon,shaxs- son,mayl ma’nolarialohida- alohidaifodalanishihammumkin.Masalan,modalso‘zlarda yokiuslubiybo‘yoqdorso‘zlardamaylya’ni,so‘zlovchiningaytilayotganfikrg a munosabati, kishilik olmoshlari, egalik qo‘shimchalarida shaxs son ma’nosi yaqqol namoyo n bo‘ladi. Lekin bularnin g birortasi alohida olingand a kesimli k kategoriyasiningmazmuntomoninitashkiletolmaydi.Kesimlikkategoriya sining ichkitomonitasdiq-inkor,mayl,shaxs- son,zamonma’nolaryig‘indisidaniborat bo‘ladi. Masalan,“Rashiduygashoshganchakiribketdi”Gapidagikesimlik kategoriyasibo‘lgan“- di”o‘tganzamonqo‘shimchasinioladiganbo‘lsak,ushbu 3 Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z. Q.,Abuzalova M.Q.Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent-2010 7 qo‘shimchanafaqatishharakatningo‘tganzamondasodirbo‘lganliginibalk i, tasdiqshaklda,aniqnisbat,xabarmaylida,uchinchishaxsdaekanliginiham ko‘rishimizmumkin.Ushbuma’nolarbelgiliyokibelgisizshakldaqo‘llanishi mumkin.Belgilishakldaharbirma’noo‘zqo‘shimchasibilanya’ni,zamon, shaxs- sonma’nolario‘zqo‘shimchashakliyordamidaifodalanadi.Zamon,shaxs- son, mayl, nisbat qo‘shimchalari barchasi birgalikda kesimlik shaklini hosil qilshda ishtirok etadi va birgalikda kesimlik kategoriyasining ichki mazmun tomonini hosil qiladi. Yuqorida aytib o‘tganim izdek, o‘zbek tilshunosli gida ham, turkiyshunoslikdahamkesimlikkategoriyasiningtarkibiyqismlaribo‘lgant asdiq-inkor,zamon,shaxs- son,mayl,nisbatshakllarningyasalishivama’nolarining tavsifijudako‘pilmiyadabiyotlardaberilgan,lekinularninghechbirinikesim lik kategoriyasi bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Chunlki, kesimlik kategoriyasi mustaqil grammatikkategoriyabo‘lib,uzamon,shaxs- son,nisbat,mayl,tasdiq-inkor shakllarining barqaror munosabatlari va o‘zaro bog‘lanishidan tashkil topadi. Ma’lumkikategoriyabuelementlarya’nitarkibiyqismlarvaularnig o‘rtasidagi barqaror munosab atlardan tashkil topgan butunlikdi r. Tarkibiy qismlarningbirortasimustaqilholda,alohidashaklda,sinxronformaltahlil usuli namoyonda lari qarashlarid an farqli o‘laroq kesimlik kategoriy asiga tenglashtirilishimumkinemas.Kesimlikkategoriyasibuto‘rttarkibiyqismni ng birgalikdavauzviyaloqadorlikdavoqelanishidir.Aynivaqtdashunita’kidlab o‘tishlozimki,me’yoriyqurilishligaplardakesimtarkibiningtasdiq-inkor, shaxs-son, zamon, mayl, nisbat ma’no va shakllaridan iborat ekanligi hech qanday izohni talab qilmaydi. Xulosaqilibaytganda,kesimlikkategoriyasitasdiq- inkor,zamon,shaxs-son kabinisbatanmustaqilbo‘lganlisoniykaregoriyalardanhosilbo‘lganvagap kesiminishakllantiruvchimustaqilgrammatikkategoriyadir.Tushumkelis higi vositasizto‘ldiruvchi,qaratqichkelishgiqaratqichaniqlovchiningmorfolog ik shaklibo‘lganidek,gapningmarkazikesimningmorfologikshaklikesimlik ko‘rsatkichidir. 8 1.2. Sint ak t ik k at egoriy alar Sintaktikkategoriyagato‘xtalibo‘tadiganbo‘lsak,sintaktikkategoriyalar deyilgandagap,gapbo‘laklari,ega,kesim,to‘ldiruvchi,aniqlovchi,holkabila r nazardatutiladi.Sintaktik- grammatikkategoriyalarmorfologikkategoriyalarga tengbo‘lmaydi.Masalan,bizningoila- to‘qoila.Bujumladamorfologikjihatdan to‘rtso‘z,uch xilso‘zturkumimavjud (ot, olmosh vasifat), sintaktik jihatdan esa faqatikkibo‘lakegavakesmmavjud.Ko‘rinibturibdiki,sintaktikkategoriyala r o‘zichigagapbo‘laklarinio‘zichigaoladi. Sintaktikkategoriyao‘rganilish doirasimorfologikkategoriyanikikabikengemas.Bugungitilshunosligimiz da grammatikkategoriyaatamasiostida,asosan,marfologikkategoriyanitan olish ustuvorhisoblanadi.Sintaktikkategoriyagaasosangapbo‘laklarivaularnin g tuzulishio‘rganiladi.Umuman,sintaktikkategoriyahamgrammatikkatego riya sifatidaqaralsaham, xususiyhollarda,sintaktiktekshirishlardakategoriya tushunchasi e’tiborga molik ahamiyat kasb etmaydi. 9 II. BOB. MORFOLOGIK KA TEGORIY A LA RN IN G TURLA RI 2.1. Son k at egoriy asi Otlarga xos morfologik xususiyatlardan biri son kategoriyasidir. Otlarda son kategoriyasinibir-birigaqarama- qarshiqo‘yilganko‘plikvabirliksonshakli tashkiletadi.Birliksonshaklidaqo‘llanuvchiotlaryakkabirpredmetniyoki yakkalikni ajratilmaydigan predmetni anglatadi: qalam, daftar, tog‘, uy kabi. Birlik sonniifodalashuchunhechqandaygrammatikqo‘shimchaqo‘shilmaydi.S huning uchunhamotninghechqandaygrammatikqo‘shimchaqo‘shilmaganshakl ibirlik shakli hisoblanadi. Ko‘rinadiki, otlardagi birlik ma’nosi va ko‘plik ma’nosi hamda bularni ifoda etuvchi shakllar yig‘indisi son kategoriyasini hosil qiladi. Otlardasonkategoriyasinibirlikvako‘plikma’nosidaqo‘llanaoladigan otlargaxosdir.Sanashmumkinbo‘lgan,bevositapredmetnianglatadigank onkret turdoshotlarbirlikshaklibilanbirgako‘pliksonshaklidahamqo‘llanadi:xon a–uchta xona – xonalar; bola – besh bola – bolalar kabi. O‘zbektilidabirlikvako‘pliksonshakligaegabo‘lganotlarbilanbir qatordafaqatbirlikshaklidaqo‘llanadiganotlarhammavjud.Bundayotlarga abstraktotlar(sevgi,ishonch,ko‘ngilkabi),donalabsanalmaydiganpredmet larni anglatuvchiotlar(un,suv,yog‘,guruchkabi),yakkabirpredmetnianglatuvch i otlar (til, bosh, yurak kabi), juft predmetni anglatuvchi otlar (ko‘z, qosh, qo‘l, etik, paypoq kabi), atoqli otlar (Zulfiya, Toshkent, Sirdaryo kabi) kiradi. Ayrim hollarda bu otlarga–lar ko‘plikaffiksiqo‘shilaoladi.Bundayholda–larko‘plikma’nosini emas, balki quyidagi ma’nolarni ifodalab keladi: 1.Abstraktotlar,yakkabirpredmetnianglatuvchiotlar,juftpredmetni anglatuvchi otlarda –lar affiksi qo‘shilganda ma’noni kuchaytiradi yoki ta’kidlaydi: Kumushning qoshlari chimirildi (A.Qodiriy). 10 2.Donalabsanalmaydiganpredmetnianglatuvchiotlarga–laraffiksi qo‘shilganda,shupredmetningturi,navi,yokimo‘llikkabima’nolarnibildira di: Zilol suvlar, eram kabi bog‘-u bo‘stonlar (G‘ayratiy). 3.Atoqliotlargaqo‘shilgandaesaumumlashtirish,birgalikkabima’nol arni bildiradi:Saidalarkelishdikabi.Shuningdek,qarindosh- urug‘likmunosabatini bildiruvchi (ota, ona, buvi, aka, opakabi) otlargaegalik qo‘shimchasidan keyin– laraffiksiqo‘shilganda,buotlarhurmatma’nosinianglatadi:otamlar,opaml ar, buvimlar kabi. Otlarda ko‘plik ma’nosi turli xil usullar bilan ifodalanadi. 1.Otlardako‘plikma’nosi,asosan,-laraffiksiniqo‘shishbilanhosil qilinadi.Ko‘plikma’nosiningbundaymaxsusgrammatikko‘rsatkichbilan ifodalanishiko‘plikningmorfologikusulbilanifodalanishisanaladi:eshiklar , ko‘chalarkabi.Bundayotlargagrammatikjihatdanham,semantikjihatdan ham ko‘pliksonshaklidadebqaraladi.Otlardako‘plikma’nosi,asosanshuusulbil an ifodalanadi. 2.Otlardako‘plikma’nosileksikma’nosiko‘ppredmetnibildiradiganot lar orqalihamanglashiladi.Bundayotlarbirlikshaklidabo‘lsaham,birturdagi predmetlarningto‘dasini,jaminibildiradi:to‘da,gala,aholi,xalq,olomonka bi. Ko‘plik ma’nosinibundayjamlovchiotlarorqaliifodalanishileksik- semantikusul deyiladi.Bundayma’nodagiotlargagrammatikjihatdanbirlikshaklda,lekin semantik jihatdan ko‘plikda deb qaraladi. 3.Otlardako‘plikma’nosiotoldidanmiqdorbildiruvchiravishlar,sano q sonlar,gumonolmoshlarinikeltirish,so‘zlarnitakrorlashbilanhamhosilqili nadi. Bu usul bilan ko‘plik ma’nosining ifodalanishiga sintaktik usul deyiladi: ko‘p bola, uchta kitob, bir necha qiz, dasta-dasta gul, to‘da- to‘da odam kabi. Shu o‘rinda qadimgi turkiy tillar tarixida ko‘plikni ng gramm atik ko‘rsatkichlarigato‘xtalibo‘tadiganbo‘lsak,qadimgiturkiytillardahamotla rda ko‘plikshaklihozirgidanbirozfarqlibo‘lgan.Qadimgiturkiytillardako‘plikni ng grammatik ko‘rsatkichlari quyidagilardan iborat: 11 1. Ko‘plikning -lar, -lar qo‘shimchasi qadimgi turkiy tilda ham mavjud bo‘lgan. Qadimgiturkiymanbalarda:bilgalar–donolar,alplar– pahlavonlar,qapug‘lar–eshiklar tarzida uchraydi. Hozirgio‘zbekadabiytilininguslubiytalablarigako‘raotlardanoldin ularning son ko‘rsatkichi keltirilsa,otga -larqo‘shimchasi qo‘shilmaydi. Qadimgi turkiytildaesabundayo‘rinlardahamotlardako‘plikaffiksiqo‘shilishimumki n. Masalan,“Oltuntusliyorug‘”asarida:ikiicilari–ikkiakasi,uctiginlar–uch shahzoda, yeti enuklari – (barsning) yetti bolasi. 4 2. Yozma manbalarga ko‘ra qadimgi turkiy tillarda ko‘plik shakllarining -n,-t,-z, kabi shakllari mavjud bo‘lgan. Masalan, qadimgi turkiy tilda: turklan –turklar, eran –erlar, mardlar. MK da: oglan iglasdi – bolalar yig‘lashdi, eran alpi oqistilar- mardlar bir birlarini chorladilar. Qadimgiturkiytildarudimentholidako‘plikning-tqo‘shimchasiham uchraydi(Malov1951,50-51).Bundayko‘plik-nning-tgao‘zgarishibilanhosil qilingan.Masalan,“Oltuntusliyorug‘”asarida:tigin-shahzodalar,tigit- shahzodalar.Lekinasardauningko‘pligi qo‘llanilaveradi. tiginlar-tigitlarshakllaridaham Turkiytillartarixidako‘plikshakli-zaffiksibilanhamyasalgan.Bunga quyidagiso‘zlarnimisolqilibkeltirishmumkin:meniz-yuz,kokuz-ko‘krak, omüz - yelka, monüz - shox, ağiz - og‘iz. 5 Hozirgi davrga kelib ko‘plik shaklining faqat- larshaklisaqlanibqolgan.Qolganshakllariba’zilariyo‘qolibketgan. Ba’zilariesaso‘zlarbilanyahlitlanibketganvaqo‘shimchalikmaqomini yo‘qotgan.Masalan,qadimgiturkiytillarda- zqo‘shimchasiko‘plikshaklihosil qilganvaasosan“ikkilik,juftlik”ma’nolariniifodalaganvajuftnarsalarni,tan a azolarinihosilqilgan.Bizvasizolmoshlaritarkibidagi-zaffiksiko‘plik qo‘shimchasidir. Qadimgi turkiy tilda bi + z = biz, si+z= siz shaklida ko‘plik shakli yasalishidebqaralganushbuolmoshlarhozirgikundaasosvaqo‘shimchag a ajralmaydi.Tarixiytaraqqiyotnatijasidashakllanishnatijasida- zaffiksio‘zining ko‘plik yasash vazifasini yo‘qotgan. 4 Sodiqov.Q. Turkiy til tarixi. Toshkent – 2009. 150 –B. 5 Sodiqov.Q. Turkiy til tarixi. Toshkent – 2009. 150 –B. 12 Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, otlarda ko‘plik shakli hozirgi shaklga kelgungaqadarshakllanib,yaxlitlanibkelgan.Qadimgiturkiytillardako‘plik shaklinihosilqilishning-laraffiksidantashqariko‘plabshakllarimavjud bo‘lganligini ko‘rib o‘tdik. 2.2. Ot larda egalik k at egoriy asi Predmetyokipredmetliktushunchasininguchshaxsdanbiriga(ba’za n predmetga)taalluqliekanliginiko‘rsatuvchiumumiyma’nolarvabuma’nol arni ifodaetuvchishakllartizimigaegalikkategoriyasideyiladi.Predmetyoki predmetliktushunchasininguchshaxsdanbiriga,ya’niso‘zlovchi(Ishaxs), tinglovchi(IIshaxs),o‘zga(IIIshaxs)shaxsgataalluqliliginiifodalaydigan affikslar egalik affikslari deyiladi. Egalik affikslari shaxs ma’nosi bilan birga uning sonini(birlikyokiko‘plikma’nosini)hamifodalaydi.Egalikaffikslariquyidagi jadvalda berilgan. Shaxs Birlik Ko‘plik I shaxs -(i)m -(i)miz II shaxs -(i)ng -(i)ngiz III shaxs -i, -si -i, -si Jadvaldanko‘rinadiki,IIIshaxsegalikaffiksibirlikvako‘pliksonuchun umumiy.Predmetningbirshaxsgayokiko‘pshaxsgataalluqliligiegalikaffik si olganotbog‘lanibkelganso‘zninggrammatiksonshakligaqarabaniqlanadi : uningkitobi–birlik,ularningkitobi–ko‘plikdir.Egalikaffiksiqo‘shilganot, odatda, qaratqich kelishigidagi (belgili va belgisiz shakldagi) boshqa ot, olmosh va otlashganso‘zbilanbog‘lanadi:daraxtningbargi,ipakqurti,meningvazifa m, yaxshiningso‘zikabi.Bubog‘lanishegalikaffiksiniolganotanglatgan predmetningqaratqichkelishigidakelganso‘zgaqaramliekanliginiko‘rsat adi. 13 Egalikaffiksiniolganotba’zanchiqishkelishigidagiotbilanhambog‘lanishi mumkin.Masalan:talabalardanbirguruhikabi.Bundaybog‘lanishdaegalik affiksiniolganotyuqoridagikabiqarashlilikma’nosiniemas,balkialoqadorli k, mansublikma’nosiniifodalaydi.Demak,buholdafaqatgrammatikegalik (aloqadorlik,mansublik)ma’nosimavjud.EgalikaffiksiIvaIIshaxsda predmetningqaysishaxsgategishliekanliginianiqko‘rsatadi.Chunkibusha xslar harvaqtkishilikolmoshlaribilanifodalanadi.Masalan:meningburchim,seni ng burching,bizningburchimiz,sizningburchingizkabi.IIIshaxsdaesaegalik affiksiniolganotqaratqichkelishigidakelganolmoshbilanham,otvaotlashg an so‘zlarbilanhambog‘lanaoladi:uningburchi,farzandningbaxti,ko‘plarning orzusi kabi. Ba’zan uslub talabi nuqtai nazaridan shaxs va egalik affiksini olgan ot orasidagimunosabato‘zgachabo‘lishimumkin,ya’ni IIshaxsbirliksondagi egalikaffiksiniolganotshushaxsningko‘pligiuchunqo‘llanishimumkin: senlarningmaqsadingkabi.Yoki,aksincha,otning IIshaxsko‘plikshaklidagi egalikaffiksiniolganotshushaxsningbirligiuchunqo‘llanishimumkin:sizni ng opangizkabi.Birinchiholdakamsitish,kesatiqkabima’nolar,ikkinchiholdae sa hurmatma’nosiifodalanadi.Otko‘pliksonshaklidakelib,ko‘plikma’nosini ifodalaganda,egalikaffiksi– larqo‘shimchasidankeyinqo‘shiladi:opalarimkabi. Lekinhurmatma’nosiifodalanganda,egalikaffikslari– larqo‘shimchasidanoldin qo‘shiladi:opamlar,akamlarkabi.Egalikaffikslariotninggapdagisintaktik vazifasini ko‘rsatmaydi. Ba’zi otlarga egalik affikslari qo‘shilganda, so‘ztarkibida turli fonetik o‘zgarishlar ro‘y beradi. Bular quyidagilar: 1. k, q undoshi bilan tugagan ko‘pbo‘g‘inli so‘zlarga, shuningdek, bek kabi ayrim bir bo‘g‘inli so‘zlarga egalikaffikslari qo‘shilganda, k undoshi gundoshiga, qundoshi g‘ undoshiga aylanadi va bu holat yozuvda ham saqlanadi: tilak – tilagi, yurak–yuragi,bek–begi,kubok– kubogi,qishloq-qishlog‘ikabi.Lekinko‘p bo‘g‘inlio‘zlashmaso‘zlarga,birbo‘g‘inliso‘zlarga(ko‘phollarda)egalik affikslariqo‘shilgandak,qundoshiasligamosholdaaytiladivayoziladi:ishtir ok– ishtiroki, ocherk – ocherking, erk – erki; huquq - huquqim, zavq - zavqi kabi. 14 2.O‘rin,qorin,burun,o‘g‘il,bo‘yin,ko‘ngil,singilkabiotlargaegalik affikslariqo‘shilganda,ikkinchibo‘g‘indagii,uunlilaritalaffuzdaaytilmaydiv a yozilmaydi:o‘rin-o‘rnim,qorin-qornim,burun–burning,o‘g‘il-o‘g‘lim, ko‘ngil – ko‘ngli, singil – singlim kabi. 3. Parvo, obro‘, mavqe, avzo, mavzu so‘zlariga I va II shaxs egalik affikslari qo‘shilganda,so‘ztarkibidabirytovushiqo‘shimaytiladivashundayyoziladi: parvoyim,parvoying,obro‘yim,obro‘yingkabi;IIIshaxsdaesaparvo,obro‘, mavqe,avzoso‘zlariparvoyi,obro‘yi,mavqeyi,avzoyikabi,mavzuso‘ziesa mavzusi tarzida aytiladi va yoziladi. Qadimgi turkiy tillardahamotlarda egalik shaklining hosil qilinishi hozirgi o‘zbek tiliga juda o‘xshas h bo‘lgan. Bu haqida ma’lum otlarni qadim gi yodgorliklardan,MahmudKoshg‘ariy,YusufXosHojibkabilarningasarlarid a bundantashqari,“Oltuntusliyorug‘”asaridahamko‘rishimizmumkin.Qadi mgi turkiy tilda egalik qo‘shimchalariquyidagicha ifodalangan: Birlik Ko‘plik I. -m, -üm, -um, -im II. -n, -ün, -un, -in, -in I.-mïz, -miz, -müz, -muz II. -nïz, -niz, -nüz, -nuz III. -ï(sï), -i(si) III.-lari Masalan,Kalturtim- o‘kturkbodung‘O‘tukanyarkabano‘zumbilgaTonuquq-Keltirdim ham turk xalqini O‘tukan yerga men o‘zim bilga To‘nyuquq (Ton. 17). Qadimgiturkiytillardaegalikqo‘shimchasiso‘zlargaoxirgibo‘g‘inidagi unlilarninglablangan lablanmaganligigaqarab, lablangan unlilarga shunday unlili ya’nitarkibidalablanganunliqatnashganegalikshakliqo‘shilgan,lablanma gan unlilar uchun esa aksincha. Hozirgi o‘zbek tilida bu, shu ko‘rsatish olmoshlarining egalikqo‘shimchalariniolishinatijasidaso‘ztarkibidafonetik o‘zgarishsodir bo‘lgan:bunim,bunin,bunisi,shunim,shunin,shunisiso‘zlaritarkibidagi-n- tarixanko‘rsatisholmoshlari(bul,sul)dagibo‘lib,tilningrivojlanishi,gramm atik 15 qoidalarningqat’iylashuvisababli-ngaaylanganvaharuchalashaxsegalik affikslarini qo‘shishda yana tiklangan. 6 2.3 Ot larda k elishik k at egoriy asi Grammati k kategoriyan ing markaziy elementlari dan biri kelishik kategoriyasitilsistemasiningengqadimiyvaengirratsionalmustaqilsiste masi morfosintaktikvasemantikkategoriyahisoblanib,o‘zidamodelvadiktal ma’nolarni ifodalaydi. Kelishik ma’nosi muayyan maishiy tasdiq va maishiy inkor gaplardaqo‘shimchaaxborottashiydivamaishiytasdiqgaplardagappredi kati sifatidagavdalanadi. 7 So‘zlarnibir- birigabog‘lashdaasosiyvositahisoblanib,ot (yokiotlashganso‘z)ningboshqaso‘zlargabo‘lgansintaktikmunosabatini ko‘rsatuvchima’nolarvabuma’nolarniifodalovchishakllartizimigakelishik kategoriyasideyiladi.Kelishikkategoriyasioltitagrammatikma’novauniifo da etuvchishakllarnio‘zichigaoladi.Bulargaboshkelishik,qaratqichkelishik, tushumkelishik,jo‘nalishkelishik,o‘rin-paytkelishikvachiqishkelishikkabi grammatikma’nolarhamdabuma’nolarniifodalovchi–ning,-ni,-ga,-da,- dan kelishik shakllari kiradi. Har bir kelishik o‘z nomi va qo‘shimchasiga ega. Bosh kelishik: ___ Qaratqich kelishigi: - ning Tushum kelishigi: -ni Jo‘nalish kelishigi: -ga O‘rin payt kelishigi: - da 6 Sodiqov.Q.,Turkiy til tarixi.Toshkent – 2009. 150 –B. 7 O‘zbek tili va Grammatik kategoriyalarini system tadqiq etish(kelishik kategoriyasi):fil.fan.nomzodi diss…avtoref/Z.M.Qodirov;A.Navoiy nomidagi Samarqand Davlat un-t.-Samarqand,1993. 16 Chiqish kelishigi: -dan Qaratqichvaboshkelishikdanboshqakelishikqo‘shimchalariso‘zlarga qo‘shilibso‘zlarnibir- birigabog‘lagandaboshqaruvmunosabatliso‘zbirikmalari hosilbo‘ladi.Masalan,maktabgabormoq,kitobnio‘qimoq,uydanchiqmoq kabi so‘zbirikmalaridagikelishikqo‘shimchalariboshqaruvliso‘zbirikmalarinih osil qilgan.Qaratqichkelishigiyordamidahosilbo‘lganso‘zbirikmalarimoslash uvli so‘zbirikmalarinihosilqiladi.Masalan,kitobningvarag‘i,qizningyuzi,stolni ng oyog‘i kabi. “Agglyutinativsistemadagitillarninggrammatikkategoriyalari ichida kelishikkategoriyasio‘ziningjudaboyvariatsiyalarivapozitsion-semantik alternativligibilanajralibturadi.Flektivtillardagi,xususan,rustilshunosligi dagi kelishikkategoriyasigabag‘ishlangan“kelishikmuammosi”,”kelishikma’n olari nazariyasi”, ”kelishiklar klassifikatsi yasi muammola ri”, ”kelishiklar haqida umumiyta’limot”,”kelishiklarmaydoni”,”kelishikvavokativ”(sanoqnijuda uzoqdavomettirishmumkin)kabiilmiytadqiqotlardamazkursohaniqayta- qayta tekshirishobektiqilibolishnikelishikkategoriyasitilshunoslikningmarkazi yva aspektiekanligidandalolatberadi”. 8 Kelishikshakllariningharbiriningo‘zig axos vazifasi bo‘lib,ular o‘zaroteng qimmatgaegaekanligini ko‘rsatadi.Ularning har biri o‘zi qo‘shilib kelayotgan so‘zbilan turli darajada aloqaga kirishadi va turli xil vazifalarni bajarib keladi. Boshkelishikkelishikkategoriyasiningbelgisizya’nima’lumbirqo‘shimc ha shakligaegabo‘lmaganturihisoblansada,boshqakelishikshakllarikabiturl i vazifalarnibajaradi.Boshkelishikshaklidagiso‘zgapdaega,hol,aniqlovchi vazifalaridakeladi.Boshkelishikninganiqlovchima’nosijudacheklanganb o‘lib, asosan, izohlovc hi va aniqlovc hi-obekt ma’nosid a keladi. Bosh kelishik grammatik- semantikkuchsizpozitsiyadachiqishkelishiginingobektdanajralish 8 O‘zbek tili va Grammatik kategoriyalarini system tadqiq etish(kelishik kategoriyasi):fil.fan.nomzodi diss…avtoref/Z.M.Qodirov;A.Navoiy nomidagi Samarqand Davlat un-t.-Samarqand,1993. 17 ma’nosi bilan, o‘rin kelishigining payt, holat ma’nosi bilan, jo‘nalish kelishigining yo‘nalish ma’nosi bilan oppozitsiyaga kirishadi. 9 Qaratqichkelishigiso‘zlargaqo‘shilibqarashlilik,tegishlilikma’nolarini ifodalaydi. Qaratqich kelishigini olganso‘zl ar gapda qaratqich aniqlovchi vazifasidakeladi.Qaratqichkelishigio‘zidankeyinkelayotganso‘zningegali k qo‘shimchasishaklidakelishinitalabqiladi.Shujihatibilanmoslashuvliso‘z birikmasinihosilqiladi.Masalan,uyningeshigi,daraxtninggulikabi.Qaratq ich kelishigining belgisiz holatda ham qo‘llanadi. Masalan, maktab bog‘i, ilon izi. Tushumkelishigishakli- niso‘zlargaqo‘shilibvositalito‘ldiruvchiyasaydi vaso‘zlarnio‘timlife’llargabog‘lashuchunxizmatqiladi.Tushumkelishigini ng qisqargan shakli –n tarzda ham qo‘llaniladi. Masalan, Yer kurrasin aylanib chiqdi. Tushumkelishigiboshqakelishiklarbilansinonimikmunosabatgakirishaol adi. Tushumo‘rnidachiqishkelishigiqo‘llaniladi.Bubutunvaqismmunosabatin i ifodalaydi.Uzumniyedi(to‘liqhammasini),uzumdanyedi(qisman,uzumnin gbir qismidanyeganliginiifodalagan).Tushumvajo‘nalishkelishiklarihamsino nim bo‘libkeladi.Shirinotgamindi– Shirinotnimindi.Tushumkelishigibilano‘rin paytkelishigidahamsinonimlikkuzatiladi.Masalan,Gulibog‘daaylandi– Guli bog‘niaylandi.Tushumkelishigibelgilivabelgisizholdaqo‘llaniladi.Agar tushumkelishigidagiso‘zvao‘timlife’lorasidaboshqaso‘zqo‘llanilsa,tushu m kelishigidagiso‘zolmosh,atoqliot,sifatdoshbilanifodalansatushumkelishi gi belgilitarzdaqo‘llaniladi.Masalan,kitobnitezo‘qimoq,unikoyimoq,yiqilga nni turg‘az,Ayrilganniayiq,bo‘lingannibo‘riyer.Tushumkelishigidagiso‘zo‘tim li fel bilan yonma yon kelsa tushum kelishigi belgisiz qo‘llaniladi. Shu o‘rinda shuni ta’kidl ab o‘tish joizki, qaratqich( –ning)va tus hu (-ni) belgili belgis iz qo‘llanishid a ma’no farqlanishi mavj ud. Masal an, -ning va –ni belg ili qo‘llanilganda uslubiy ma’nosi aniqlik, takid, belgisizda noaniqlik ma’nosi mavjud. Masalan,uzumniyedi(so‘zlovchivatinglovchigama’lumuzumninghammas ini), uzum yedi(noaniq umuman uzum) 9 O‘zbek tili va Grammatik kategoriyalarini system tadqiq etish(kelishik kategoriyasi):fil.fan.nomzodi diss…avtoref/Z.M.Qodirov;A.Navoiy nomidagi Samarqand Davlat un-t.-Samarqand,1993. 18 Jo‘nalish kelishigi.Ot orqali ifodalangan narsaning harakat yo‘nalgano‘rin, vaqt, sabab yoki ish- harakatni bajarilishi da vosita ekanligin ianglatad Jo‘nalish kelishiginingaffiksi–gabo‘lib,k yokigundoshibilantugagano‘zakka –ka,qyokig‘undoshlaribilantugagano‘zakkaesa-gatarzdaqo‘shiladi: uy+ga,ish+ga,jamiyat+ga,kitob+ga,oila+ga;bezak+ga-bezakka,barg+ga- barkka,bog‘+ga-bog‘ga,qishloq+ga- qishloqgakabi.Jo‘nalishkelishigiaffiksi she’riyatda va o‘g‘uz lahjasida–a shaklidahamuchraydi:Lozimsizahartilni biluvonatilidiyek,Bilmakkaanig‘ayratetingfoydayikondur(AvazO‘tar.). Bu kelishik affiksi ko‘rsatisholmoshlarigaqo‘shilgandanundoshiorttiriladi: bu+n+ga,shu+n+ga,u+n+ga.Jo‘nalishkelishigi,asosan,belgiliishlatiladi. Uningbelgisizishlatilishijudakamuchraydiganhodisalardanbo‘lib,harakat yo‘nalgano‘rinifodalanganda belgisiz ishlatilishi mumkin. Masalan: bozor bormoq,boshiniquyisolmoq,pastketmoqkabisanoqlio‘rinlardagina belgisiz ishlatiladi.Jo‘nalishkelishigiaffiksi ba’zi so‘zlar tarkibida o‘z ma’nosini yo‘qotganholdauchraydi .Bundaytarzdayangi so‘z ,ya’niravishyasaladi: birga,birdaniga,ertaga,to‘g‘riga.Jo‘nalishkelishigiot,olmosh,son,harakat nomi,sifat,sifatdosh,undovvataqlidso‘zlargaqo‘shilib,ko‘pinchafe’lga tobelanganholdaboshqaruvli birikma hosil qiladi. Bunda ot va ot tipli so‘zlardan boshqaso‘zlaro‘zlug‘aviyma’nosinikengaytiribotlashadi:ukasigaolmoq, barch aga tarqatmoq, uchoviga keltirmoq, birinchiga yetmoq, yaxsh iga yondashmo q, bilmaganga tushuntirm oq , dodig a quloq solm oq, shivir - shivirigauyg‘onmoq.Ba’zanjo‘nalishkelishigidagiso‘zlarnisifat,ravishva harakat nomihamboshqarishimumkin:Biryigitgaqirqhunaroz.Bilganga oson, bilmaganga qiyin. U hammaning diqqatini o‘ziga qaratishni biladi.Jo‘nalish kelishigidagiso‘zko‘makchilarbilanbirikib,ularbilanbittagapbo‘lagi vazifasinibajaradi:buyruqqabinoankelmoq,kelishuvgako‘rauchrashmoq, uygaqadarbormoq.Buke lishigidagiot,otlashgans gapda qo‘yidagi sintaktik vazifalarni bajaradi: 19 1.Kimga?nimaga?so‘rog‘igajavobbo‘lib,vositalito‘ldiruvchivazifasini bajaradi:To‘tinisobuningsababigaqiziqdi(A.Qahhor).Mehrvamuruvvat yilining mazmun-mohiyatiarivakasalmandkishilarga g‘amxo‘rlikda seziladi. 2.Qayerga? so‘rog‘igajavobbo‘lib,o‘rinholivazifasinibajaradi:Nayman cho‘llariga chinakam bahor kirdi (S.Ahmad.). 3.Qachon?qachonga?so‘rog‘iga javobbo‘lib,paytholivazifasinibajaradi: Universiada musobaqalari sentyabr oyiga qoldirildi. 4.Nimamaqsadda?nimaga?so‘rog‘igajavobbo‘lib,maqsadholi vazifasini bajaradi: Biz ilmning qal’asini olmoqqa keldik, baxtimiz ning sozini chalmoqqa keldik (Shayxzoda.). 5.Nimasababli?nega? so‘rog‘igajavobbo‘lib,sababholivazifasinibajaradi: Jonajon yurtim mustaqil bo‘lganiga quvonchim cheksiz. 6. Qanchaga? qancha? so‘rog‘iga javob bo‘lib, miqdor holivazifasini bajaradi:Bumahsulotlarningumumiyqiymatiyuz mingAQSHdollariga tengdir. 7. Jo‘nalish kelishigidagi so‘z gapda kesim vazifasini bajaradi:Yosh kelsa ishga, qari kelsa oshga. O‘rin-payt kelishigi. Otningish- harakato‘rni, payti, sababi,holati, maqsadikabima’nolarniifodalaydi.O‘rin-paytkelishigiso‘z-da affiksi orqali shakllanadi. Og‘zakinutqdavashevalarda–ta shaklidahamishlatiladi.Jo‘nalish kelishigi da bo‘lgani kabi bu kelishik ham ko‘rsatis h olmosh lariga qo‘shilgandanundoshiorttiriladi: shu+n+da,bu+n+da, u+n+da kabi. O‘rin-payt kelishigini ng belgisiz shakli payt ma’nosini anglatuvc hi negizlar dagina uchraydi: Ayasi o‘sha qonli oqshom yashirincha darsgaketayotganekan. (A.Q.) 10 Bu kelishikning belgisiz shakli uyushib kelgan bo‘laklar tarkibida ham uchraydi: Bolalar yaslilari, bog‘chalarivaboshqatarbiyamaskanlaridamehnatkashlrning farzandlar i tarbiyalan moqda. O‘rin-payt kelishigi ot o‘rnida ishlatilad igan olmoshlar,fe’lningharakatnomishaklisingariottipliso‘zlargabevosita birikadi.Biroqsifat,sonturkumlario‘rnidaishlatiladiganolmoshlargahamd a 10 Rahmatullayev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili:– Toshkent “Universitet”,2006. 20 ba’ziravish lar, fe’lning sifatdosh shakllarig a qo‘shilgan da ular otlashadi : Xayolio‘shandabo‘lsakerak.Shundabizxayrlashdik.Ko‘pdabo‘lsabizda hambo‘ladi.Salima kelganidauyo‘qedi kelishigi affiksi ot ko‘makchilargaqo‘shilib,ularbilanbirgalikdabittagrammatikvazifagaega bo‘ladi: Bir hafta ichida barchatopshi riqlarbajarib kelishigiaffiksiba’zanotvaotlashuvchiso‘zlargaqo‘shilib,yangiso‘z hosilqiladivao‘zma’nosiniyo‘qotadi:a)birsoni+o‘rin-paytkelishigidagi paytbildiruvchiotasosidaravishyasaladi: birzumda,birpasda,birvaqtda;b) o‘rin-payt kelishigi affiksi sifat bilanbirikibravishgako‘chadi:yaqinda,uzoqda, o‘ngda,quyida;v)holatavishio‘rin-paytkelishigiaffiksiniolganholdapayt ma’nosiniifodalaydi:tezda;g)ko‘makchigako‘chadi:haqida,to‘g‘risida, xususida,tarzda,bobida;d)modalso‘zgako‘chadi:harholda,haqiqatda. O‘rin-payt kelishigidagi so‘zlar gapda quyidagi vazifalarni bajaradi: 1. Kimda? nimada? so‘rog‘ig a javob bo‘lib vositali to‘ldiru vchi vazifasinibajaradi:Yodgorqizningbirmartakulibqarashiniko‘rishorzusida sakkiz chaqirim naridan o‘rtog‘ini ng velosipet ida kelib ketar edi (O‘.Hoshimov). Insonda umid bo‘lmasa edi, hayot lazzati so‘nardi. 2.Qayerda?so‘rog‘igajavobbo‘lib,o‘rinholivazifasinibajaradi: Ostonada Mastura turar edi (O.Yoqubov). 3. Qachon ? so‘rog‘i ga javob bo‘lib, payt holi vazifasi ni bajaradi : Navdalarni bezab g‘unchalar, Tongda aytur hayot otini (H. Olimjon). 4.Qay tarzda?so‘rog‘igajavobbo‘lib,vaziyatholivazifasini bajaradi: Qiz parishon holda uyga qaytdi (Oybek). 5.Nimaga?nimamaqsadda?so‘rog‘igajavobbo‘lib,maqsadholi vazifasini bajaradi: Biz Samarqa ndga qadimiy obidalar ni tomosha qilish niyatida yo‘l oldik. 6. Gapdayakkaholdayokito‘liqs iz fe’llar bilan birikib kesim vazifasi ni bajara di: Butun xayoli, qalbi o‘sha oy yuzli dilba r qizda (M.Qoriyev.). Hamma illat otamda ekan. (A.Qahhor.) 21 Chiqishkelishigiish- harakatningkelibchiqishnuqtasi,manbasi,o‘rni, sababiyokivositasibo‘lgannarsaniko‘rsatadi.Chiqishkelishigi–danaffiksi orqalishakllanadi.Shevada,mumtozadabiyotda–tan,-nan,din,- tinshakllarda hamuchraydi:Yuzingvisolig‘ayetsundesangko‘ngillarni,Sochingniboshdi n-oyoqshikan qilg‘il (A.Navoiy).Qani, Mehmon, nondan oling! Jo‘nalish,o‘rin payt kelishigida bo‘lgani kabi bu kelishik ham ko‘rsatisholmoshlariga qo‘shilganda n undoshi orttiriladi: shu+n+dan,bu+n+dan, o‘sha+n+dan kabi. 11 Chiqishkelishigidagiso‘zmustaqilso‘ztomonidanboshqarilib,asosan belgiliishlatiladi.Uningbelgisizshakliniuyushibkelgangapbo‘laklaridagin a uchratishmumkin:Uningbutunjihozitemirkravat,ikkitatubaretka,ustiga allanimato‘kilib,qotibqolganqo‘polstoldaniboratedi(A.Qahhor.).Chiqish kelishigiotdantashqariuningo‘rnidaishlatiladiganolmoshlar,harakatnom ikabi ottipliso‘zlargabevositaqo‘shiladi.Sifat,son,hamdaularo‘rnidaishlatiladig an olmoshlar,ravishvasifatdoshlargaqo‘shilgandabuguruhgamansubso‘zla r otlashadi:Sendanxursandman.O‘qishdancharchamasdi.Yaxshidanbog‘q oladi, Yoshi o‘n sakkizdan oshgandi. Ko‘pdan quyon qutulmas. Chiqishkelishigidagiso‘zkeyin,so‘ng,buyon,beri,boshqasingari ko‘makchilar bilan birikkanda ular bilan birga bitta gap bo‘lagi vazifasini bajaradi: darsdan so‘ng uchrashmoq, ertalabdan buyon kutmoq. Chiqishkelishigiba’ziso‘zlartarkibidaqotibqolganholdao‘zma’nosini yo‘qotadivabuningnatijasidaquyidagiso‘zlarhosilbo‘ladi:1)ravish:birdan, zimdan,to‘satdan,halitdan,qo‘qqisdan;2)modalso‘z:aftidan,haqiqatdan, o‘z-o‘zidan. Tartib sonlarga qo‘shilanda ham ular modal ma’noga ega bo‘ladi: Bilimni yaxshi egallash uchun, birinchidan, qunt bilan o‘qish, ikkinchidan, o‘qilgan narsani takrorlabturishlozimbo‘ladi;3)ko‘makchilarhosilbo‘ladi:qaramasdan, sababdan, ustidan, ichidan, yonidan… kabilar. Chiqish kelishigidagi so‘z gapda quyidagi vazifalarni bajaradi: 11 https://uz.denemetr.com/docs/768/index-93847-1.html?page=30 22 1.Kimdan?nimadan?so‘rog‘igajavobbo‘lib,vositalito‘ldiruvchivazifasini bajaradi:Umashinadantushib,olmosqirralariyarqirabyotganoppoqufq etaklarini ko‘zdan kechirdi (H.G‘ulom.). 2. Qayerdan? so‘rog‘iga javob bo‘lib, o‘rin holi vazifasini bajaradi: Faqat erinchoq xo‘rozlargina olis-olislardan ovoz berib qo‘yardi (S.Ahmad.). 3. Qachondan?qachon?so‘rog‘igajavob bo‘lib, paytholi vazifasini bajaradi:Erta bahordantokuzgachachinobodliklararava-aravashox- shabbasudrabKuyganyor tarafga yo‘l oldilar (S.Ahmad.). 4.Nimaga?nimauchun? so‘rog‘igajavobbo‘lib,sababholivazifasinibajaradi: Sovuqdan Yo‘ldoshning oyoqlari zirqiray boshladi. (H.G‘ulom.) 5. Chiqish kelishigidagi so‘ztuslovchi affiks yoki to‘liqsiz fe’l bilanbirikib kesim vazifasini bajaradi: Men ham asli qishloqdanman. Kelishikkategoriyasiturkiytillarningboshqonuniyatlaridanbiridir.Til ning tarixiytaraqqiyotidavomidatilimizningichkiqonuniyatlari,o‘zgarishioqiba tida uning soni ba’zan o‘zgarib ham turgan. Hozirgi tilshunoslikda ularning soni nechta ko‘rsatilganligidanqat’iynazar,kelishikkategoriyasiturkiytillariburundan bor, bundan keyin ham saqlanib qoladi. 12 Qadim giy turkiy tilda kelishikl ar soni yettita. Ularnin g turlari va qo‘shimchalari va qo‘shimchalari quyidagichadir: 1.Bosh kelishik: maxsus qo‘shimchasi yo‘q; 2.Qaratqich kelishigi: -nin, nïn / -nun, -nün; -in, -ïn / - un, -ün. 3.Jo‘nalishkelishigi:-qa,-ka/-ğa,-gä;-a,-ä;-gärü,-ğaru/-qaru,- kärü;ğar, -gär / -qar, -kar; -ru, -rü / -ra, -rä. 4.Tushum kelishigi: -ğ, -g (-ig, -iğ /-uğ, -üg); -n; -nï, -ni, -ï, -i. 5.O‘rin payt kelishigi: -da, -dä / -ta, -tä. 6.Chiqish kelishigi: -dan, -dän / -tan, -tän / -din, -dïn / -tin, -tïn / - dun, -dün;-da, -dä / -ta, -tä. 7.Vosita kelishgi: -n (-ïn, -in / -un, -ün) 13 12 Sodiqov.Q.,Turkiy til tarixi.Toshkent – 2009. 150 –B. 13 Sodiqov.Q.,Turkiy til tarixi.Toshkent – 2009. 150 –B. 23 Hozirgio‘zbektilidakelishikkategoriyasiyuqoridakeltirilganqadimgi turkiy til shakllar idan ko‘ra soddar oq bo‘lib, ko‘pchili k shaklari hozird a ishlatilmasligigaqaramay,ba’zishakllartilimizdahanuzgachasaqlanibqol gan. Masalan,qïşin-yazïn,ertänso‘zlaritarkibidagi-n,- ïnvositakelishigima’nosini anglatadi.Ular bilan ko‘makchilarni almashtirib qo‘llash mumkin: qishi bilan, yozi bilan, qish bo‘yi, yoz bo‘yi, erta bilan. XIV–XVasrlargakelib,turkiytildakelishiklarsonibittagaqisqardi. Qadimgiturkiytillardako‘puchraydiganvositakelishigibudavrdauchrama ydi. Uningvazifasinio‘rin-paytkelishigivabirla-bilan- ila,bo‘yikabiko‘makchilar bajara boshladi. 2.4. Fe’lning o‘zgalоv chi k at еgоriy asi Fе’lga хоs shunday grammatik shakllar bоrki, ular fе’lni kеsimlikdan bоshqa turkumlarga(-(a)y,-(i)b,-gach,-guncha,-gancha,- ganda,-gani,-may/masdan shakllari ravishga, -gan, -ayotgan, -adigan/ydigan sifatga, -mоq, -ish, -uv оtga) хоs vazifalargaхоslaydi.Shungako‘ra,ularuchguruh–ravishdоsh,sifatdоshva harakatnоmishakllarigaajratiladi.Bushakllarfе’lganutqdao‘zgaturkumхо ssalarini«yopishtirganligi»uchunbirbutunhоldao‘zgalоvchikatеgоriyasi atamasi bilan nоmlanadi. Rav ishdоsh shak li v a uning v ariant lari. «Fе’lni fе’lga bоg‘lash» UGMsiga ega bo‘lgan ravishdоsh shakli - (a)y, -(i)b,-gach,-guncha,-gancha,-ganda,-gani,-may/masdankabivariantshakll argaega. Bu variant shakllar o‘zarо quyidagi tajalli ma’nоlari asоsida хaraktеrlanadi:-(a)y - davоmli harakatning hоlat tusini ifоdalash; -(i)b - davоmli/davоmsiz harakatga hоlat tusini ifоdalash; -may/masdan - bo‘lishsiz harakatga hоlat tusini bеrish. 24 -gach - harakatning bоshlanish paytini ko‘rsatish; -ganda - harakatning sоdir bo‘lish paytini ko‘rsatish;-guncha – harakatning tamоm bo‘lish paytini ko‘rsatish;-gancha - harakatlarning bir paytdaligini ko‘rsatish;-gani - harakatga maqsad ma’nоsini bеrish; -may/masdan - bo‘lishsiz harakatga hоlat tusini bеrish. Aytilganidеk,barchavariantshakllaruchunumumiy«fе’lnifе’lgabоg‘lash»si ntaktik vazifasi хоsdir. Ko‘rinadiki,variantshakllardanuchtasidaturliхilhоlat,qоlganоltitasida esa har хil payt ma’nоsi ifоdalangan. -(a)y,-(i)bshaklliravishdоshlarbajaradiganvazifalariningхilma-хilligi bilanajralibturadi.Bushaklliravishdоshlarko‘pinchabоshlamоq,chiqmоq, qоlmоq,ko‘rmоq,yubоrmоqkabifе’llarbilanbirikibkеladi.Ko‘phоllarda ravishdоshlibirikuvlarfе’lningharakattarzinihоsilqilishuchunхizmatqiladi : o‘qibchiqdi,bеribyubоrdi.Bundafaqatshaklmavjudbo‘lganligiuchunmaz kur shaklli so‘zshakl (o‘qib, bеrib) ni shakl va ma’nо yaхlitligi sifatida ravishdоsh dеb bo‘lmaydi. Ravishdоshshakllarima’nоviymunоsabatlarinikuzatishnatijasidaa min bo‘lishmumkinki,-ganiva–gunchahоkim fе’lifоdalaganharakatdankеyinsоdir bo‘luvchi jarayonni anglatadigan ravishdоsh hоsil qiluvchi shakllar sirasiga kiradi. Mоdallikni ng kuchli darajada ifоdalanis hi va harakatlar bajaruvc hilarining umumiyligi bеlgisi bilan –gani shakli bu bеlgiga ega bo‘lmagan – guncha shaklidan farqlanadi. Paytma’nоsininamоyonqilganda–(i)bva–gachshaklliravishdоshlar harakat bajaruvchisi ga munоsabat jihatdan qarama- toshkenttur Mazkur ma’nоniifоdalashda– i(b)shaklliravishdоshbilanundankеyinkеluvchihоkim fе’llarningbajaruvchisibittabo‘ladi.Ikrоmjоnmaхоrkasinio‘tоldiribbo‘lib, javоb bеrdi. (S. Ahmad.) –gach shaklli ravishdоshli qurilmalarda esa ravishdоsh va hоkimfе’lbajaruvchilariturlichabo‘lishimumkin.Ikrоmjоnmaхоrkasinio‘tо ldirib bo‘lgach, (Ikrоmjоn yoki bоshqa kimdir) javоb bеrdi. 25 Ravishdоsh shakllarining umumiy оppоzitiv munоsabatlari quyidagicha: «Fе’lnifе’lgabоg‘lash»umumiysintaktikvazifasibilanbirlash uvchi ravishdоsh shakllari «hоkim fе’ldan anglashilgan harakatning sоdir bo‘lish paytini ifоdalash»bеlgisiоstidaajraladi.–a/y,-(i)b,-gancha,- may/masdan,-gani shakllarida bu bеlgi majhuldir. -gach, -guncha, - ganda shakllarida esa ifоdalangan. –a/y,-(i)b,-gancha,-may/masdan,-ganishakllarining«ravishdоshvau bоg‘langanhоkimfе’lifоdalaganharakatlarningbirvaqtdaliginiko‘rsatish» bеlgisiga munоsa bati turlichad ir. Mazkur bеlgi -gancha, -a/y shakllar ida ifоdalangan.Chunkibushaklliravishdоshvaundankеyingihоkimfе’langlat gan harakatlarbirvaqtdaro‘ybеradi:kutganchao‘tirardi,kuta- kutacharchadikabi.– ganishaklliravishdоshvaubоg‘langanfе’langlatganharakatlarturlivaqtda ro‘y bеradi:ko‘rganikеldi,aytganikеtdikabi.Shuninguchunularmazkurbеlgiga salbiy munоsabatdadеyiladi.-(i)b, -may/masdanshakllaridabеlgiyuzagachiqishi ham,chiqmasligihammumkin.Qiyoslang:shоshilibgapirdi,shоshilmasda n gapirdi(harakatlarbirvaqtdayuzbеrgan),o‘qibjavоbbеrdi,o‘qimasdanjavо b bеrdi(avvalo‘qish,kеyinjavоbbеrishharakatiyuzbеrgan).Buhоlushbu shakllarning mazkur bеlgiga majhul, nоaniq munоsabatda ekanligini ko‘rsatadi. –a/y, -gancha shakllari «ravishdо sh ifоdalaga n harakatni ng takrоriy emasligi»bеlgisibilanfarqlanadi.Bubеlgigamunоsabat– ganchashaklidaijоbiy va–a/yshaklidamajhuldir.Buquyidagilarbilanizоhlanadi.O‘qiganchakеlar di birikuvidaravishdоshifоdalaganharakattakrоr- takrоryuzbеrmaydi.kеlisоpni qo‘yachоpdibirikuvida–a/yshaklibirmartalikharakatniifоdalaydi.o‘qiy- o‘qiy charchadi birikuvida esa ravishdоsh ifоdalagan harakat takrоrlanuvchi, davоmiydir.–a/y shaklli ravishdоsh, оdatda, takrоr qo‘llanadi, ayrim hоllarda takrоr bo‘lmagan hоlda ishlatilishi mumkin. -gach,-guncha,- gandashakllario‘zarо«harakatningchеgarasiniifоdalash»bеlgisibilanfar qlanadi.–gachshaklliravishdоshifоdalaganharakathоkimfе’l ifоdalaganharakatdanоldinyuzbеradi:bоrgach,aytaman.–gunchashaklli ravishdоshifоdalaganharakathоkimfе’lifоdalaganharakatdankеyinyuzb еradi: 26 bоrguncha aytaman. –gandaravishdоsh shakli ifоdalagan harakat bilan hоkim fе’l ifоdalagan harakat bir paytda yuz bеradi: ko‘rganda ko‘rishguncha. Ravishdоshshakllariningtavsiflanganma’nоviyхususiyatlariuningUGMsi tarkibidagi yondоsh ma’nоlar hisоblanadi. Fe’lning ravishdosh shakli fe’lsingariharakat tushunchasini anglatib, fe’lga xos quyidagi morfologik belgilarga ega, ya’ni: a)o‘timli-o‘timsizlikma’nosiniifodalaydi:eslab-o‘timli,kulib-o‘timsiz ravishdosh; b)bo‘lishli-bo‘lishsizlikma’nosigaega:ko‘rib–bo‘lishli,ko‘rmay, ko‘rmasdan–bo‘lishsizravishdosh;kelguncha–bo‘lishli,kelmaguncha– bo‘lishsiz ravishdosh; o‘tgach – bo‘lishli, o‘tmagach – bo‘lishsiz ravishdosh. -gani (-kani, -qani) affiksi bilan yasalgan ravishdoshning bo‘lishsizlik shakli yo‘q (-ma bo‘lishsizlik qo‘shimchasini olmaydi). v)nisbatma’nosinianglatadi:yasab-aniqnisbat,yasanib-o‘zliknisbat, yasalib - majhullik nisbati, yasashib – birgalik nisbat, yasatib – orttirma nisbat; g) ravishdoshlar tuslovchi qo‘shimchalarni olish-olmaslik xususiyatiga ko‘ra ikki guruhga bo‘linadi: tuslanadi gan ravishdos hlar va tuslanm aydigan ravishdoshlar. Tuslanadiganravishdoshlargafe’lnegiziga–b(-ib),-a,-yaffikslarni qo‘shish bilan shakllangan ravishdoshlar kiradi. Buguruhdagiravishdoshlartuslanganholdasoffe’lgaaylanadi.Masal an: Kechaningtiliqorasidayulduzlaryorqinyonadi(Oybek).Oyoqostimizda munchoq-munchoq oq, sariq gullar sochilib yotibdi (B. Jahongirov). Tuslanadiganravishdoshlartuslovchiolmaganholdahamqo‘llanaola di. Masalan:Vohidho‘lsochlarinitaray-tarayboqqasho‘ng‘idi(O.Yoqubov). Mashina silkinib oldinga intildi (S. Ahmad). Ravishdoshlarning–gach(-kach,-qach),-gani(-kani,-qani),guncha(- kuncha,- quncha)affikslariyordamidahosilqilinganshakllarituslanmaydigan ravishdoshlarsanaladi:etgach,ekkach,chiqqach;etgani,ekkani,chiqqani; etguncha,ekkuncha,chiqqunchakabi.Masalan:Sultonalitongotgunchaik ki 27 go‘dakningqo‘yninipuchyong‘oqqato‘ldiribchiqqan(A.Qodiriy).Uzun, qorong‘iyo‘lakkachiqqach,Unsinto‘xtadi(Oybek).Sizbilanmaslahatlashga ni keldim (B. Rahmonov). d) zamon ma’nosini ifodalaydi. Ravishdoshning zamon ma’nosini ifodalashi nisbiyzamonsanaladi.CHunkiravishdoshningzamonishugapdagituslang an fe’lning zamoniga nisbatan belgilanadi. Ravishdoshlarzamonma’nosigako‘rauchgabo‘linadi:o‘tganzamon ravishdoshi, hozirgi zamon ravishdoshi, kelasi zamon ravishdoshi. O‘tganzamonravishdoshlarife’lo‘zak-negiziga–b(-ib),-gach(-kach,- qach) affikslarini qo‘shish bilan hosil qilinadi: qolib, o‘qib, qolgach, o‘qigach kabi. -b(- ib)affiksibilanyasalganravishdoshtuslanganfe’lifodalaganasosiy harakatdanilgaribo‘lganharakatniyokiasosiyharakatdanoldinboshlanga ndek ko‘rinsahamammoubilanbirvaqtdayuzberganharakatnianglatadi.Masal an: Zulfiya javob so‘rab keldi gapida javob so‘rab ravishdoshi asosiy harakatdan (keldi harakatidan)oldinro‘yberganharakatnibildirsa,ukulibgapirmoqdagapid aesa kulibravishdoshiasosiyharakat(gapirmoqdaharakati)bilanbirvaqtdayuz beradigan harakatni anglatadi. -b(- ib)affiksibilanyasalganravishdoshtuslanganda,o‘tganzamonhikoya fe’lini hosil qiladi. Fe’lnegiziga–gach(-kach,-qach)affiksiniqo‘shishbilanyasalgan ravishdo sh tuslanm aydigan ravishdo sh bo‘lib, u tuslanga n fe’l ifodalag an harakatdanilgariuningbajarilishi(yokibajarilmaslik)sababiyokipaytini ko‘rsatadiganharakatnianglatadi.Masalan:Uch- to‘rtkunmehmondorchilikda yurishgach, maktabdan qaytdilar (P.Tursun). Zorlanishdan, ichni yeyishdan boshqa hech nima qo‘lidan kelmagach, nima qilsin (M. Ismoiliy). Hozirgizamonravishdoshife’lo‘zak-negiziga–a,-yaffikslariniqo‘shish bilan hosil qilinadi: bora-bora, ishlay-ishlay kabi. Buaffikslarbilanyasalganravishdoshtuslanganfe’lifodalaganasosiy harakatbilanbirvaqtdaro‘yberadiganharakatnianglatib,uningbajarilishh olati, paytiniko‘rsatadi.Masalan:Toma- tomako‘lbo‘lur,hechtommasacho‘lbo‘lur 28 (Maqol).Tog‘oralig‘idagiqalinqoreriy-eriyodambemalolkiraoladigang‘or bo‘lib qolibdi (S.Anorboev). Buaffikslarbilanyasalganravishdoshlarnutqdaodatda,takroriyso‘z shaklidaqo‘llanadi.Yakkaholdaishlatilganda,ravishdoshanglatganharak atdan tuslanganfe’langlatganharakatgatezlikbilano‘tilganlikma’nosihosilbo‘la di. Hozirgizamonravishdoshituslanib,hozirgi- kelasizamonfe’linihosilqiladi. Masalan: Sada tagidagi hovuzning suvida yaproqlar suzadi (S.Z.). Kelasizamonravishdoshlarife’lnegiziga–gani(-kani,-qani),-guncha(- kuncha, -quncha) affikslarini qo‘shish bilan yasaladi: o‘qigani, tinchiguncha kabi. Bu affikslar bilan yasalgan ravishdoshlar tuslanmaydi. Fe’l negiziga –gani (-kani,- qani)qo‘shishbilanyasalganravishdoshtuslanganfe’lifodalagan harakatdanso‘ngbajarilishimaqsadqilibolinganharakatnianglatadi.Masa lan: Men bugun yuragimni ochib gapirgani keldim . Fe’lnegiziga–guncha(-kuncha,- quncha)affiksiniqo‘shishbilanyasalgan ravishdoshtuslanganfe’lifodalaganharakatningdavomqilishvaqtiningo‘l chovi sifatidagiharakatniifodalaydi.Masalan:Yo‘lchiso‘zlaguncha,Tantiboyvach cha qorong‘ida yo‘qoldi (Oybek). S h u bilan birga ravishdosh o‘ziga xos sintaktik belgilarga ham ega, ya’ni: a) gap tarkibida boshqa so‘zlarni boshqarib kela oladi; b) tuslanadigan ravishdoshlar tuslovchi olmagan holda hol va –b (- ib) affiksi bilanyasalganergashgapningkesimivazifasinibajaradi:Gulnorningegnida kaltagina qora (lapis) kamzul yuvila-yuvila yupqalashgan (Oybek.). Ibn Iroq uning gapidanzavqlanibkuldi(M.Osim).Kursiustigadasturxonyozilib,meva- cheva to‘la patnis qo‘yildi (Oybek). S h uningdek,tuslanadiganravishdoshlaro‘zlarigatobebo‘lganso‘zlar bilan sostavli hol sifatida, ravishdosh o‘ram tarzida ajratilgan hol vazifasini ham bajaradi: Bozordarvozasiyonigakelishganidabirto‘daodamniko‘ribto‘xtabqolishdi (O‘.Hoshimov).ApreloqshomlaridanbiridaFaridaikkovlarishaharaylaniby urib stadiongakiribqolishdi(O‘.Hoshimov).Keng,baland,serhashamchodirdaol tin shamdonlarni qo‘yib, Navoiy yaqin beklari bilan suhbatlashib o‘tirardi (Oybek). 29 v)tuslanmaydiganravishdoshlargapdahol,ajratilganikkinchidarajal i bo‘lakvaergashgapningkesimivazifasinibajaribkeladi:Oradanuchoyo‘tib hash-pashdeguncha issiqkunlar etibkeldi(Said Ahmad) . Uoltinsoyliklarni kanal va buloq qazigani boshlab ketdi. S h artning nozik va qaltisligi ko‘z oldiga kelgach, yuragiorqasigatortibketdi.Asalxonkarvono‘tibketguncha,yo‘lyoqasidaqo ‘l siltab turdi. -gani(-kani,-qani)affiksibilanyasalganravishdoshgapdafaqathol vazifasini bajaradi. Sifat dоsh shak llari v a uning t urlari. O‘zgalоvchi katеgоriyasining tarkibiy qismibo‘lgansifatdоshnutqdafе’llarniоtlarga(ba’zanfе’llarga)bоg‘lash vazifasinio‘tashgaiхtisоslashgan.Buvazifabarchasifatdоshshakllariuchu n mutlaq zоtiy mоhiyatdir. Sifatdоshlartabiatan«fе’lnifе’lgabоg‘lash»bеlgilinоto‘liqziddiyatnin g majhul,nоaniquzvidir.Buziddiyatdaravishdоshkuchlia’zоhisоblanadi. Sifatdоshlar, asоsan, fе’lni оtga, qisman fе’llarga (masalan, mast qiladigan kulishi, dilni vayrоn qiladigan yig‘lashi kabi) bоg‘lash vazifasini bajaradi. Shuningdеk, bu shaklba’zananalitik,pеrifrastikshakllartarkibidahamfе’lnifе’lgabоg‘lashi mumkin. Sifatdоs hlarning sintaktik imkоniyatla ri asоsida uning ma’nоviy хususiyatlariyotadi.Buma’nоviyхususiyat– fе’langlatganharakatyokiharakat natijasininarsa/prеdmеtningbеlgisisifatidanutqdavоqеlantirish.Shunin guchun tilshunоslarsifatdоshlarnisifatvafе’lоralig‘idaturganso‘zlarsifatidabahоl aydi. Manashujihatibilanularravishdоshlardantubdanfarqqiladi.Ravishdоshla r o‘zgalashishjarayonidafе’lninglug‘aviyma’nоsinio‘zgartirmay,ungafaqat tоbеlоvc hi sintaktik vazifa yuklasa, sifatdоs hlar fе’ldagi dinamik bеlgini barqarоrlashtirib, uning lug‘aviy ma’nоsini ko‘prоq mоdifikatsiya qiladi. O‘zbеk tilshunоsligida quyidagi sifatdоsh shakllarini ajratish urf bo‘lgan:-gan; -(a)r; -(u)vchi; 30 -mish; -ajak; -asi/gu si. -(a)rshaklimavjuddarslikvaadabiyotlardaumumzamоn,dоimiylik ma’nоlariniifоdalоvchi(aytargap,kеtarоdam)sifatdоshshaklisifatidaqaral adi. Lеkinbushaklningkammahsulligivako‘prоqsifatlargayaqinturishio‘zbеk tilshunоslaritоmоnidane’tirоfetilgan.Chunki«uningyordamidasifatdоsh hоsil bo‘lishi o‘zbеk tilida juda kam uchrayd i. Mazkur ko‘rsatk ich yorda mida qo‘llanuvchiayrimso‘zlarfе’ldanko‘rasifatlargajudayaqinturadi:оqarsuv, so‘nmashayotkabi.Hоzirgi- kеlasizamоnfе’liningkеladi,ishlaydivakеladigan, ishlaydigantipidagishaklikеlibchiqqach,bushaklyordamidayasaluvchi sifatdоshhоzirgi-zamоnfе’ligaaylangan».Dеmak,- (a)rshaklinitariхiysifatdоsh shakli sifatida qarashga to‘la asоs bоr. - misho‘zbеktilitariхidatоmma’nоdagisifatdоshbo‘lib,bushaklga«pеrfеktk еsimоrqalianglashilganharakatganisbatanamalgaоshirilgan,sоdir bo‘lgan harakat» ma’nоsini ifоdalash хоs bo‘lgan. Lеkin til taraqqiyotining kеyingi bоsqichivahоzirgivaqtdao‘zbеkadabiytiliuchunmе’yoremasligibilanхara ktеrlanadi.O‘g‘iztillarivao‘zbеktiliningo‘g‘izshеvalarigaхоsbo‘lganbu shaklni o‘zbеk adabiy tilida uchratmasligimiz uni sifatdоsh shakli sifatida qarashga imkоn bеrmaydi. - (u)vchishaklio‘zbеkstrukturtilshunоsligidasifatdоshlardankеskinfarq qiluvchiismife'lyasоvchisifatidabahоlanganligiuchunungasifatdоshshak llari qatоridan o‘rin bеrilmadi. -ajak, -asi/gusi shakllari to‘la arхaiklashgan sifatdоsh ko‘rsatkichlaridir. Dеmak, tоm ma’nоdagi sifatdоsh shakli sifatida mazkur qatоrda – gan qоladi. Ma’lumki,-ganzamоnma’nоsiniko‘rsatuvchiva– ganshakliningvariantlari sifatida qaraluvchi -yotgan, -adigan/ydigan shakllariga shu ma’nоsi bilan o‘tmaydi. Haruchalashaklzamоnma’nоsibilanfarqlanganligivabuzamоnkеsimga nisbatanbеlgilanuvchinisbiyzamоngaaylanganligisababli,ularnisifatdоs h 31 shakliningzamоnbilanfarqlanuvchiko‘rinishlarisifatidaqarashmaqsadga muvоfiqdir. Dеmak, sifatdоsh shakli –gan, -yotgan, -adigan/ydigan ko‘rinishlariga ega. Sifatdоshningbuuchko‘rinishio‘zarо«fе’lniоtgavaqismanfе’lga bоg‘lash» UGMsiga birday ega bo‘lganligi sababli quyida ularning faqat ma’nоviy tоmоniga e’tibоr qaratamiz. - ganko‘rsatkichibilanshakllangansifatdоshningma’nоviyхususiyatlari asоsidakеyingifе’ldananglashilganharakatdanilgarisоdirbo‘luvchiharak atni prеdmеtningatributivbеlgisisifatidaifоdalashyotadi.Lеkinsifatdоshifоda lagan harakat nutq mоmеntigacha sоdir bo‘lmagan bo‘lishi mumkin. Masalan, Jоn хоtin, mеnbоrgunchashuхatniоlibbоrganbоlanio‘ldiribyubоr.(Ert.)Bushaklli ravishdоshifоdalaganharakatdavоmiy(Sоchigabitta- ikkitaоqоralaganхоtin chiqib eshikni оchdi) bo‘lishi ham mumkin. To‘rthоlatfе’li–yot,tur,o‘tir,yurfе’llarigaqo‘shilgangandahamshakl ushbuma’nоbilanbo‘ladi.Bu,albatta,fе’lninglug‘aviyma’nоsigabоg‘liqhоl da yuz bеradi. -yotganshakliningma’nоviymоhiyatidavоmiyharakatninarsa/ shaхsning atributiv bеlgisi sifatidabеrishdir. Misоllar: Nayоvоzi kеlayotgan tеpaningоldigaеtdim. (S.Ayniy.)Uho‘lo‘tinvishillabyonayotgano‘chоqqatikildi.(P.Tur.)Bu shakldagi davоmiylik, hоzirgi zamоn ma’nоsi, asоsan, shakldagi –yot fоrmantining ma’nоviyхususiyatlariasоsidabo‘ladi.Chunkiyotfе’likеsimdananglashilga n harakat bilan bir vaqtdayuz bеrgan davоmiy harakatni ifоdalaydi. Ma’lumki, -gan shakligabajarilgan,o‘tganzamоngaоidharakatniifоdalashхоsbo‘lib,yotg an shakllisifatdоshdazamоnvadavоmiylikma’nоsiniifоdalashni- yotfоrmatni butunlayo‘zzimmasigaоlganva- ganshaklihissasigafaqatatributivbеlgi ekanlikni ko‘rsatish va bоg‘lash vazifasi qоladi. -adigan/ ydiganshakliningma’nоviymоhiyatidоimiyharakatninarsaning atributivbеlgisigaaylantirishdir.Bushaklningbundayхususiyatgaegaligiu ning tarkibiyqismibo‘lgan– adifоrmantiningqadimdahоlatfе’li(ardi)bo‘lganligiga bоrib taqaladi. Hоlat esa, albatta, davоmiydir. Хuddi yotgan shaklida bo‘lgani kabi, 32 -adigan/ ydiganshaklidahamasоsiyma’nоniifоdalashmas’uliyatishaklning-adi qismigayuklatilganbo‘lib,- ganqismidaesaхarakatnistatiklashtirishvafе’lni hоkimso‘zgabоg‘lashvazifasiqоladi.Misоllar:1.Engyaхshio‘qiydiganzеhnl i bоlalarnidоskagachiqarishkеrak.2.BuakambilanUstaхo‘janingkatao‘g‘li turadigan хоna ekan. Sifatdоsh shakllarinin g ma’nоviy munоsabatl ari quyidagicha . Shakl UGMsida katеgоrial ma’nо «fе’lni fе’l yoki оtga bоg‘lash» bo‘lib, undagi yondоsh ma’nо «fе’lga sifatlik (atributiv) bеlgisini bеrish»dir. Shakl turlari «tеgishli kеyingi fе’ldananglashilganharakatdanоldinsоdirbo‘lish»bеlgisiasоsidafarqlana di.-ganshaklidamazkurbеlgiijоbiydir.-yotgan,-adigan/ ydiganshaklturlariningbu bеlgigamunоsabatimajhul.Chunkiularningasоsiyхususiyatitеgishlifе’lda n anglashilganharakatdankеyinyokiubilanbirvaqtdasоdirbo‘lishbo‘lsa- da, ba’zankоntеksttalabibilanоldinyuzbеrganharakatniifоdalashihammum kin. Misоl: Ishlayotgan kishilarni kеyinchalik mukоfоtga taqdim etasiz. - adigan/ydigan shaklturining«dоimiylik»bеlgisiham unimazkurbеlgigabеfarq,majhul, nоaniq munоsabatli qilib qo‘yadi. Dеmak, ma’lum bo‘ladiki, sifatdоsh lar ham ravishdо shlar kabi o‘z mikrоsistеmasiichidasifatdоshlik(harakatnibarqarоrlashtirish,fе’lniоtga va qismanfе’lgabоg‘lash)bеlgilarinimuayyanlashtirish,iхtisоslashtirishjihati dan emas,balkizamоn,tarzkabisifatdоshlardano‘zgakatеgоriyalarningma’nо larini ifоdalashgaiхtisоslashishijihatdanfarqlanadi.-gan,-yotgan,- adigan/ydigan qo‘shimchalariturliхilsifatdоshlaremas,balkio‘zgalоvchikatеgоriyanings hakli sifatidanamоyonbo‘ladiganbittasifatdоshshakliningbоshqakatеgоriyala rgaхоs tajalli ma’nоlar bilan farqlanuvchi ko‘rinishlaridir. Sifatdoshleksik- semantikjihatdanharakattushunchasinianglatadi.Shunga ko‘ra sifatdosh fe’l sanaladi va fe’lga xos bo‘lgan grammatik xususiyatlarga egadir, ya’ni: 1)o‘timli-o‘timsizlikma’nosiniifodalaydi:o‘qigan,yozdirgan-o‘timli; qolgan, qiziqtirgan - o‘timsiz sifatdosh; 33 2) bo‘lishli- bo‘lishsizli ma’nosini ifodalaydi: o‘qigan – bo‘lishli, o‘qimagan – bo‘lishsiz; aytar – bo‘lishli, aytmas – bo‘lishsiz sifatdosh; 3) nisbat ma’nosini anglatadi: yuvgan - aniq nisbat, yuvingan - o‘zlik nisbat, yuvilgan-majhulliknisbat,yuvishgan– birgaliknisbat,yuvdirgan–orttirma nisbat; 4)sifatdoshlartuslangandaaniqlikmayliningbirorzamonigaxosbo‘lgan fe’lni hosil qiladi (sof fe’lga aylanadi) va kesim vazifasini bajaradi: Bu hofiz butun olamga tanilgan (Oybek). Sifatdoshningdeyarlibarchashakllarituslanishxususiyatiga(-yotgan shaklidantashqari)ega.–r(- ar)bilanyasalgansifatdoshshakliesahozirgitilda ko‘proqtuslanganshakldaishlatiladi:o‘qirman,o‘qirsan, o‘qir;o‘qirmiz,o‘qirsiz, o‘qir(lar) kabi; 5)sifatdoshzamonma’nosiniifodalaydi.Atributiv(sifatlovchi)holatida kelgan sifatdoshning zamonma’nosi nisbiysanaladi, chunki sifatdoshning zamoni nutq momenti ga nisbatan emas, balki fe’l- kesimnin zamonig a nisbata n belgilanadi:Ko‘nglinikichiktutgan,kamtarlikyo‘lidanyurgankishiulug‘likk a etadi(YusufXosHojib)gapidatuslanganfe’letadihozirgi-kelasizamonni ifodalasa,ko‘nglinikichiktutgan,kamtarlikyo‘lidanyurgansifatdoshlario‘t gan zamonni ifodalaydi. Sifatdoshlarzamonma’nosigako‘rauchguruhgabo‘linadi:o‘tganzam on sifatdoshi,hozirgizamonsifatdoshi,kelasizamonsifatdoshi.Sifatdoshlarni hosil qiluvchi maxsus grammatik ko‘rsatkichlar sifatdoshning nisbiy zamon ko‘rsatkichi ham sanaladi. O‘tganzamonsifatdoshipredmetningnutqso‘zlanibturganvaqtdanil gari bo‘lganharakatbelgisinianglatadi.–gan(-kan,- qan)grammatikko‘rsatkichlari bilanyasalgansifatdosho‘tganzamonsifatdoshinihosilqiladi:Murabbiysi bo‘lmagan odamni hayot o‘zi tarbiyalab qo‘yadi («Otalar so‘zi»). Hozirgi zamon sifatdoshi predmetning nutq so‘zlashib turgan vaqtida davom etayotgan harakat belgisini anglatadi. 34 Hozirgizamonsifatdoshi–yotgan,-vchi(- uvchi)affikslariniqo‘shishbilan hosilbo‘ladi:Adolatbizqurayotganjamiyatningmezonibo‘lmog‘idarkor (I.A.Karimov).Elmurodbuergakeluvchimehmonlarninghammasinitanibo ldi (P.Tursun). Kelasizamonsifatdoshipredmetningnutqso‘zlanibturganvaqtdank eyin bajariladigan harakat tarzidagi belgisini anglatadi. Kelasi zamon sifatdoshi –r (-ar),-digan,- ajakaffikslaribilanyasaladi:Aytarso‘zniayt,aytmasso‘zdanqayt (Maqol).Dehqonkelasikuzdaoladiganhosiliningg‘aminishukuzdanko‘radi (M.Ismoiliy). Sifatdoshfe’lshaklining«sifatdosh»debatalishi,uningsifatsingari predmetningbelgisinibildirishigako‘radir.Sifatlarpredmetningrangi,haj mi, mazasi,xususiyatikabilarnibildirsa,sifatdoshpredmetningharakatvahola t belgisini anglatadi. Demak, sifatdoshsifatgaxos bo‘lgan grammatikxususiyatlargaham egadir, ya’ni: 1)sifatdoshmorfologikjihatdano‘zgarmaydi(egalik,kelishik,ko‘plik affikslarini olmaydi); 2)sifatdoshotgabog‘lanibkelib,predmetningharakatbelgisinibildiradiva gapda sifatlovchi vazifasini bajaradi: Ko‘klam quyoshidan ko‘kargan qirlar, ko‘m- ko‘k(H.Olimjon).Xadichabegimyurtuchunqayg‘uradiganbirmalikaekanin i ko‘rsatishni sevardi (Oybek). 3)sifatdoshotlashishxususiyatigaega,bundayholdasifatdoshbog‘la nib kelganotqo‘llanmaydivasifatdoshotkabiso‘zo‘zgartiruvchi(egalik,kelishik , ko‘plikaffikslarini)affikslarnioladi,otsingarisintaktikvazifalarni(ega, to‘ldiruvchi,qaratuvchi)bajaradi:Yo‘lnibilganqoqilmaydi(Maqol).Qishloq xo‘jaligida bevosita ishlab chiqaruvchiningo‘zi xo‘jayin bo‘lishi shart (I.Karimov). Ko‘pyurgandanso‘rama,ko‘pko‘rgandanso‘ra(Maqol).Dushmanganafrati bo‘lmaganning Vatanga muhabbati bo‘lmas (Maqol). Harak at nоmishak liv auningt urlari. O‘zbеktilshunоsligidaharakat nоmi shakli sifatida quyidagi ko‘rsatkichlar farqlanadi: 35 -mоq; -(i)sh; - maslik . -(u)v; -ganlik; Bushakllarsirasida-(u)v,-ganlikshakllariningkеngistе’mоllivajоnli nutqqaхоsemasligiularnito‘lama’nоdagiharakatnоmishaklisifatidaqaras hga mоnеlik qiladi. -mоqshaklinisbatankamqo‘llanadivaharakatnоminingadabiytil ko‘rinishi,lug‘atshaklisifatidaqaraladi:Bоsmachilarningvahshiyligiоdaml arga ma’lum: оdamlarni kеsmоq, оsmоq, tiriklay kuydirmоq. (Said Ahmad) Bu harakat nоmining bоshqa shakllaridan uslubiy qo‘llanilishi bilangina farqlanadi. -(i)sh affiksli harakat nоmi quyidagi ma’nоlarga ega: a)harakatningnоmi,atamasi:Kеtishiham,kеtmasligihamnоma’lumliginia ytdi. (Mirm.) b) ish, mashg‘ulоt ma’nоsi: shudgоrlash, o‘g‘itlash, ishlash; v) оdatdagi оt ma’nоsida: chоpish, jilmayish, kеlish, kеtish. Bushakl–likqo‘shimchasibilanko‘phоllardaadabiytilningdiniy ko‘rinishida uchraydi: aytishlik, kеlishlik, bоrishlik kabi. Harakat nоmining bo‘lishsiz shakli -maslik ko‘rsatkichi оrqali hоsil qilinadi: bоrmaslik, kеlmaslik kabi. Harakat nоmi оtga хоs barcha sintaktik vazifalarda kеla оladi. Ish- harakatningatamasibo‘lib,gapdaotgaxosvazifalarnibajarishgamos bo‘lganfe’lshakliharakatnomideyiladi:Ilm-fangaintilishinsonningengoliy ma’naviyharakatlaridandir.ChavandozbugaplarniErtoevgaaytishiniham, aytmasliknihambilmayturgandi(O.Yoqubov).Mustaqilligimiztufaylixalqv a Vatantarixi,boyilmiyvaadabiymerosgaxolisonayondashishningguvohiva shohidi bo‘lmoqdamiz (Rahim Vohidov) gaplaridagi intilish, aytishni, aytmaslikni, yondashishningfe’lshakllariharakatningatamasi(nomi)bo‘lib,gapdaotga xos ega, to‘ldiruvchi, qaratuvchi vazifalarini bajargan. 36 Harakat nomi quyidagi shakl yasovchi affikslar bilan yasaladi: 1)fe’lnegiziga–sh(-ish)qo‘shishbilan(unlidanso‘ng–sh,undoshdan so‘ng –ish): o‘qish, yozish, ishlash, chiqish kabi; Harakatnomining–sh(- ish)affiksibilanyasalganshakliotgayaqinturadi, shuning uchun ham bu shaklda harakat nomi otga ko‘chishga moyil bo‘ladi. 2) fe’l negiziga –v (-uv) qo‘shish bilan (unlidan so‘ng –v, undoshdan so‘ng –uv): ishlov, bag‘ishlov, boruv, keluv kabi; Bu affiks bilan yasalgan harakat nomi hozirgi o‘zbek tilida kam ishlatiladi; 3) fe’l negiziga -moq qo‘shish bilan: o‘smoq, ulg‘aymoq, o‘rganmoq kabi. Harakat nomining -moq affiksi bilan yasalgan shakli fe’lga juda yaqin turadi, chunki har qanday fe’lning bosh shakli yobuyruq-istak maylishaklida esla, shosh kabi; yoki eslamoq, shoshmoq kabi harakat nomi shaklida olinadi. Harakatnomileksik- semantikjihatdanharakattushunchasinianglatadi.Shu jihatdan harakat nomi fe’lga xos grammatik xususiyatlarga ega: 1)o‘timli-o‘timsizlikma’nosiniifodalaydi:o‘rganish,ko‘rmoq-o‘timli harakat nomi; yugurish, ishonmoq - o‘timsiz harakat nomi; 2)nisbatma’nosigaega:yutmoq-aniqnisbat,yasanmoq-o‘zliknisbat, baholanmoq - majhullik nisbati, qiziqtirmoq - orttirma nisbat; 3)harakatnominingbo‘lishsizshaklifaqat–maslikaffiksibilanyasaladi: aytish – bo‘lishli harakat nomi, aytmaslik – bo‘lishsiz harakat nomi. 4)harakatnomizamonma’nosigaegaemas.Lekinma’lumbirqulay sharoitdaundahozirgi- kelasizamonma’nosiaksetadi:Oiladafarzandtarbiyasiga har tomonlama e’tibor bermoq lozim (O.Karimova). 5) boshqa fe’l shakllari singari harakat nomi boshqarish xususiyatiga ega. Shuningdek, ish-harakatning nomini bildirish jihatdan harakat nomi otga xos bo‘lgan grammatik xususiyatlarga ham ega, ya’ni: 1) harakat nomi son, egalik va kelishik affikslarini oladi; 2) harakat nomi ot singari ega, qaratqi ch aniqlov chi, to‘ldiru vchi ko‘makchilishakldaholvakesimvazifalarinibajaradi:Zumradningtikishi– go‘zal, ipakni turlashi ham mohirona (Oybek). Bilim va tushunishga intil kunu tun 37 (YusufXosHojib).RaisJo‘raboevbilanjiddiytortishuvdanso‘ngjudaqattiq asabiylashdi.O‘ziniolim,fozilmandebmaqtanish,shubilang‘ururlanish jaholatning bir ko‘rinishidir. 38 X ULOSA Umumiytilshunosliknuqtainazaridantillardaturligrammatikma’nolar uchraydi.Harbirtildao‘zigaxosgrammatikma’nolarvaularniifodalashusull ari mavjud.Grammatikkategoriyaumumlashgangrammatikma’nobo‘lib,util ning qaysimorfologikturgakirishiniko‘rsatadi.Shusabablihamhozirgikungaqa dar grammatikkategoriyalarhaqidako‘plabizlanishlaramalgaoshirilibkelinm oqda. Shujumladan,R.Sayfullayeva,Sh.Rahmatullayev,M.T.Irisqulovkabiko‘pla b olimlarimiznibungamisolqilibkeltirishimizmumkin.Yuqoridaaytibo‘tgani miz kabitillardaturlixilgrammatikma’novashakllaruchraydi.Demak,bundanh ar birtilningo‘zigaxosgrammatikkategoriyalari mavjuddeyishimizmumkin.Va ularningharbiriifodalanishusuligako‘rahamturlichabo‘ladi.Yuqoridao‘zb ek tilidagrammatikkategoriyalarhaqidaaytibo‘tilganfikrlardanma’lumki,o‘z bek tilidagrammatikkategoriyalarifodalanishuslubigako‘rasintaktik- grammatik kategoriyalargakiradi.Grammatikkategoriyalarninghozirgishaklivaqadi mgi turkiytillardagishaklivavazifaviyjihatdano‘zigaxosxususiyatlari,qo‘llanish usulikabijihatlarinio‘rganishdaQ.Sodiqovning“Turkiytiltarixi”kitobialohid a ahamiyatga ega. Bugungitilshunosligimizdagrammatikkategoriyaatamasiostida,asos an, morfologikkategoriyanitanolishustuvor.Umuman,sintaktikkategoriyah am grammatikkategoriyasifatidaqaralsa- da,xususiyhollarda,ya’nisintaktik tekshirishlardakategoriyatushunchasie’tiborgamolikahamiyatkasbetma ydi. Shuninguchunhamtilshunoslikdaasosiye’tibormorfologikkategoriyalarg a qaratilgan.R.Sayfullayeva,Sh.Rahmatullayev,M.T.Irisqulovkabiolimlarim iz ham o‘ztadiqotlarida asosan morfologik kategoriyalarni tasnif qilishgan. Demak, xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, bir umumiy ma’no ostida birlashuvchi, shu asosda bir-birini taqozo va bir umumiy ma’noning parchalanishi asosida inkor qiluvchi shakllar tizimiga grammatik kategoriyalar deyiladi. O‘zbek tilshunosligida hozirgi kunda 9 ta grammatik kategoriya mavjud deb tan olindi: 1.nisbat kategoriyasi; 2.o‘zgalovchi kategoriya; 3.harakat tarzi kategoriyasi; 4.bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi; 5.son kategoriyasi; 6.daraja kategoriyasi; 7.kelishik kategoriyasi; 8.egalik kategoriyasi; 9.kesimlik kategoriyasi; 39 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI: 1.Hojiyev A. O‘zbek tilida so‘z yasalishi. O‘quv qo‘llanma.Toshkent,1989. 2.Irisqulov M.T.,Tilshunoslikka kirish(darslik).Toshkent,2009. 3.Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Toshkent. Talqin,2005. 4.N.A.Baskanov,A.Sodiqov,A.Abduazizov. “ Umumiytilshunoslik.Toshkent. O‘qituvchi,2019. 5.Qilichev.I Hozirgi oʻzbek adabiy tili. –Buxorouniversiteti,1999. 6.QodirovM.Z.,O'zbektilivagrammatikkategoriyalarinisystemtadqiq etish(kelishikkategoriyasi):fil.fan.nomzodi.diss...avtoref.A.Navoiyno midagi Samarqand davlat un-t.-Samarqand,1993. 7.Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy oʻzbek til –T.:O‘qituvchi,2006. 8.Rahmatullayev Sh. Hozirgi o`zbek adabiy tili. Toshkent,2006. 9.SayfullayevaR.R.,MengliyevB.R.,BoqiyevaG.H.,QurbonovaM.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi oʻzbek adabiy tili.Toshkent,2009. 10.Sodiqov.Q.Turkiy til tarixi.Toshkent,2009. 11.Шоабдураҳмонов Ш ва б. Ҳозирги ўзбек адабий тили. I қисм. Педагогика институтла рининг филология факультетлар и учун дарслик.Тош кент: Ўқитувчи, 1980. Int ernet say t lari: 1.https://uz.denemetr.com/docs/768/index-93847-1.html? page=30 2.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Grammatik_kategoriya 3.https://muegn.ru/uz/presentation/obobshchennoe- grammaticheskoe- kategorialnoe-znachenie-slova- grammati-cheskaya-katego-riya- grammaticheskie.html 40

MUNDARIJA

KIRISH

I. BOB. GRAMMATIK KATEGORIYALAR HAQIDA TUSHUNCHA

1.1. Morfologik kategoriyalar haqida umumiy tushunchalar

1.2. Sintaktik kategoriyalar haqida tushuncha va uning o‘rganilishi

II. BOB. MORFOLOGIK KATEGORIYALARNING TURLARI

2.1. Otlarda son kategoriyasi haqida umumiy ma’lumot va uning tarixiy taraqqiyot shakllari

2.2. Otlarda egalik kategoriyasi haqida ma’lumot va uning tarixiy shakllari

2.3. Otlarda kelishik kategoriyasi haqida umumiy ma’lumot va uning tarixiy shakllari

2.4. Fe’lning o‘zgalovchi kategoriyasi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить