Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA GRAMMATIK KATEGORIYA TUSHUNCHASI TALQINI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 MUNDARIJA: KIRISH ……………………………..…………………………………………….3 I BOB. GRAMMATIK MA’NO TARKIBI. KATEGORIAL, YONDOSH VA HAMROH MA’NO 1.1. Grammatik shaklning umumiy grammatik ma’nosi va uning tarkibiy qismlari. Kategorial va nokategorial ma’no……………………………………. 6 1.2. Kategorial ma’noning turlari..... ………………………………………….13 1.3. Yondosh ma’noning turlari........................................................................18 II BOB. ZAMON KATEGORIYASI UMUMIY MA’NOSI TARKIBI 2.1. Zamon va mayl kategoriyalari munosabati....... . ……….. ………………..24 2.2. Zamon kategoriyasida kategorial, yondosh va hamroh ma’no hamda ularning o‘zaro munosabati.…………………………………….………….……..27 2.3. Zamon shakllarining kategorial, yondosh va hamroh ma’no asosidagi oppozitiv munosabatlari…………………………………………………………...33 XULOSA ………………...……………………………………....…………..35 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati ….…………..………………………... 38 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi . Davr va fan taraqqiyoti tadqiqotchi zimmasiga har doim yangi mas'uliyat yuklaydi. Mamlakatimizda erishilgan milliy istiqlol va jamiyatda yuz bergan ma'naviy–mafkuraviy o‘zgarish fan, xususan, o‘zbek tilshunosligi oldiga muayyan talablarni qo‘ydi. Ma'lumki, tilda, chunonchi, grammatik qurilishida ham, millat ruhiyati aks etadi. Istiqlol tufayli o‘zbek tilini uning substansial tabiatidan kelib chiqqan holda tekshirish o‘zbek milliy ma'naviyatini o‘rganish, milliy mafkura va milliy g‘oyani targ‘ib qilishning ko‘rinishidan biriga aylandi. Bu esa o‘zbek tili grammatikasiga ham unda milliy ruhiyat aks etgan mavjudlik sifatida yondashishni taqozo qiladi. Bu – birinchidan. Ikkinchidan, grammatikani o‘rganishning yangi bosqichiga ko‘tarilish, ya'ni grammatik kategoriyalarni o‘zbek tilshunosligidagi lisoniy tizim yaxlitligi qonuniyatidan kelib chiqqan holda turli umumiylik majmuidan iborat butunlik sifatida tekshirish grammatik ma’noni tarkibiy qismga bo‘lib o‘rganishni ham talab qiladi. O‘zbek tili grammatik kategoriyalarini o‘rganish o‘zining uchinchi bosqichida. O‘rganishning birinchi bosqichida formal–mantiq metodologiyasiga tayangan holda tasviriy metod asosida grammatik kategoriyalar aniqlanib, bu tushuncha ostida, asosan, morfologik va qisman sintaktik kategoriya tadqiq etildi. Grammatik (morfologik) kategoriyaning turi ajratilib, har biriga xos shakllarning bir sistemaga solinganligini, shakllar ifodalaydigan, matn va qurshovda namoyon bo‘luvchi turli–tuman nutqiy ma’nolar aniqlanganligi va tavsiflanganligini ta'kidlash lozim. Kurs ishining obyekti: Bunda A.N. Kononov, A. G‘ulomov, G‘. Abdurahmonov, F.A bdullaev, A.V.Bondarko, M. Asqarova, A. Hojiev, A.A. Koklyanova, J. Muxtorov, U. Tursunov, G‘. Zikrillaev kabi tilshunoslarning xizmati katta bo‘ldi va yaxlit grammatik ta'limot yaratildi. Nomi zikr etilgan olimlarning tadqiqotlari asosida o‘zbek tilining formal akademik grammatikasi, uzluksiz ta'lim bo‘g‘inlari uchun darslik hamda qo‘llanmalar vujudga keldi. Grammatikani o‘rganishning ikkinchi bosqichi bevosita o‘zbek tilshunosligiga dialektik mantiqning metodologik asos sifatida tatbiq etilishi hamda til tizimida 3 lison va nutqning izchil farqlanishi bilan bog‘liq. Bunda grammatik kategoriyaning umumiy, xususiy va oraliq grammatik ma’nosi, shakllararo oppozitiv munosabat o‘rganilib, o‘zbek tilining substansial morfologiyasi yaratildi. Bu borada S.N. Ivanov, N. Mahmudov, A. Nurmonov, H. Ne'matov, G‘. Zikrillaev, M. A'lamova, Sh. Shahobiddinova, Z. Qodirov kabi tilshunos va ular izdoshlarining ishlarini alohida ta'kidlash lozim. Bu esa grammatik ma’no tarkibini tavsiflash uchun zamin yaratdi. Bizga ma'lum bo‘lgan hissiy, fahmiy va amaliy bilish, idrokiy yoki nazariy bilish barcha sohada bo‘lgani kabi tilshunoslikni ham chetlab o‘tgani yo‘q. Hissiy va amaliy bilish sezgi uzvlari orqali amalga oshadi, signallar idrok qilinib, ya'ni sintezlanib nazariy bilimni tashkil etadi. Turli xil xususiy va umumiy qarashlarni bir qolipga solish, ya'ni bir necha kishining ongiga bir xil singdirish mumkinmi? Aslida xususiylik va umumiylik degani o‘zi nima? Tilshunoslik falsafasi bilan shug‘ullangan olimlar bu savolga quyidagicha javob berishadi. Hayot davomida ko‘p uchrab turadigan bu ikki so‘z, ya'ni dialektikada xususiy va umumiy, tasavvufda kull va juzv juda muhim kategoriya hisoblanadi. Chunki ularsiz falsafani, tasavvufni, bilish nazariyasi va turli voqea-hodisaning mohiyatini tushunish mumkin emas. Inson sezib, eshitib, his qilib, ko‘rib kuzata oladigan har qanday narsa, belgi–xususiyat, voqea–hodisa xususiylikdir. Xususiylikning uch asosiy belgisi ajratiladi: Kurs ishining maqsad va vazifalari: 1. Moddiylik va bevosita kuzatishda berilganlik. 2. Alohidalik va takrorlanmaslik. 3. Cheklanganlik va behisoblik. Kurs ishining metodologik asosi va tadqiq usullari . Xususiylikning bu belgilarini «daraxt» misolida ko‘rib chiqqan olima Sh. Shahobiddinova uni shunday tavsiflaydi. Xususiy «daraxt» ko‘z oldimizda ma'lum bir vaqtda, ma'lum bir joyda, ma'lum bir sharoitda, ma'lum bir shakl va ko‘rinishda hamda ma'lum bir taraqqiyot bosqichida turgan alohida bir narsa, ya'ni o‘simlik. Biz uni ko‘rishimiz, hidlashimiz, ushlab ko‘rishimiz, hatto bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirishimiz, chatishtirishimiz mumkin. Har qanday o‘simlik ma'lum bir taraqqiyot bosqichini 4 bosib o‘tadi, ya'ni ekiladi, ko‘karadi, gullaydi, meva beradi (agar mevali o‘simlik bo‘lsa), quriydi, barglari to‘kiladi va hokazo. Bu jarayon bir necha bor takrorlanishi mumkin. Lekin hech qaysi o‘simlik abadiy emas. Misol qilib olingan daraxtning moddiy shaklga ega ekanligini, ya'ni muayyan (ildizni, tanani, shoxlarini, barglarini hosil qiluvchi organik va anorganik) moddalardan iborat ekanligini yaxshi bilamiz. Daraxtning moddiyligi ham ana shu moddalardan tuzilganligi. Agar bu moddiyliklar bo‘lmasa, xususiy daraxt ham bo‘lmaydi Demak, muayyan daraxt xususiylik sifatida mavjud ekan, unda turli substansiya (mohiyatlar) zarralari daraxt umumiyligi zarrasi bilan qorishgan holda namoyon bo‘ladi. Bular rang, xlorofill, suv, umuman, turli xil organik va noorganik moddalar bo‘lib, daraxt substansiyasiga mansub tegishli xususiylikni boshqa «begona» xususiylikdan ajratib olish shunchalik mushkulki, uni tasavvur qilib ham bo‘lmaydi. Biroq tasavvur imkonsiz bo‘lgan holda tafakkur ishga tushadi. Umuman olganda, har qanday narsa mohiyatini aniqlashda tasavvur ojiz. Shu bilan birgalikda, har bir xususiylik takrorlanmas va alohidadir. Deylik, bir vaqtda biz ikkita bir xil daraxtni ekdik. Ular bir xil ko‘kara boshladi, oldinma-keyin gulladi ham. Lekin ularni bir xil deb bo‘ladimi? Yo‘q, ular ikkita alohidalik. Chunki daraxtlardan biri qurisa yoki uzib olinsa, ikkinchisi o‘saveradi. Xususiy «daraxt»ning alohidalik va takrorlanmaslik belgisi – bu ularning turlicha o‘sishi, rivojlanishi, gullashi, turli makonda, turli sharoitda joylashganligi bo‘lib, bir-birini takrorlamaydi, shuning uchun ham u ikkita daraxtdir. Xususiy «daraxt» chegaralanmagan va behisobdir. Butun yer yuzining qayerida bo‘lishidan qat'i nazar, qancha daraxt bo‘lsa, shuncha xususiy «daraxt» bor. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, ishning umumiy tavsifi, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati kabi qismlardan iborat bo‘lib, 40 sahifada o‘z aksini topgan . 5 I BOB. GRAMMATIK MA’NO TARKIBI. KATEGORIAL, YONDOSH VA HAMROH MA’NO 1.1. Grammatik shaklning umumiy grammatik ma’nosi va uning tarkibiy qismlari. Kategorial va nokategorial ma’no Til hodisasini nazariy o‘rganish bosqichi morfologik hodisaning cheksiz nutqiy ma’nosi zamiridagi lisoniy jihatini –umumiy grammatik ma’nosini tiklashni kun tartibiga qo‘ydi. Chunki «tilshunosligimizda grammatik ma’no, uning tabiati, mohiyati, umumiy va xususiy ma’no muammosi yaqin vaqtgacha maxsus qo‘yilmagan edi». Grammatik shakl umumiy grammatik ma’nosi muammosiga jahon tilshunosligida 30-, turkiyshunoslikda 60-yillardan boshlab S.N. Ivanov, V.G. Guzev, H.G‘. Ne’atov, A. Nurmonov, N. Mahmudov, G‘.N. Zikrillayev tadqiqotlarida alohida e'tibor qaratildi. Zamonaviy o‘zbek tilshunosligida esa Sh.Shahobiddinova, D. Nabieva, Z. Qodirov, B. Bahriddinova, O. Shukurov tadqiqotlarida bu masala atroflicha tekshirildi va o‘zbek tilining barcha morfologik kategoriyasi lison–nutq bo‘linishida tadqiq etildi hamda «UGM til birligining minglab turli xil matnlarda yuzaga chiqadigan va bevosita kuzatishda berilgan xususiy (nutqiy) grammatik ma’no (XGM)ning umumiy yig‘indisi bo‘lmay, XGM negizida yotgan, unga nisbatan dialektik umumiylik vazifasini o‘taydigan ma’no» sifatida qayd etildi. Bu borada amalga oshirilgan ishlarni umumlashtirgan holda o‘zbek tili morfologik kategoriyalari UGMlarini jadvalda quyidagicha berish mumkin: Ko‘rinadiki, morfologik kategoryaning umumiy grammatik ma’nosi o‘ziga xos, serqirra va bo‘linuvchan bo‘lib, bu bo‘linuvchanlik va serqirralik grammatik shakl umumiy grammatik ma’nosining murakkab tabiatliligini ko‘rsatadi. Grammatik shakl umumiy grammatik ma’nosining serqirraligi, aniqrog‘i, kamida ikki qirraligi ular ichki va tashqi munosabatlarining ham murakkabligiga bog‘liq bo‘ladi. Grammatik shakl umumiy grammatik ma’nosi serqirraligi ular tabiatining qarama–qarshilikli, ziddiyatli ekanligini ko‘rsatadi. 1 Narsaning mohiyatini anglash esa ana shu «ziddiyatli, o‘zaro inkor etuvchi, 1 Иленков. Диалектика абстрактного и конкретного в “Капитале” 6 qarama–qarshi tendensiyalarni ochish (tan olish)ni taqozo etadi». Lisoniy hodisa serqirra ekan, u kamida ikki paradigmaga mansub bo‘ladi. Til hodisasiga formal– funksional yondashuvning asosiy tamoyilidan biri ham, har bir lisoniy birlikning kamida ikki paradigmaga mansubligidir. «Lisoniy birlikning bir necha, kamida ikki paradigmada ishtirok eta olishi dialektika va tasavvufda narsaning (istalgan tadqiq manbaining) serqirraligi bilan bog‘liqdir. Ma'lumki, dialektikada narsaning, bizningcha, lisoniy birlikning serqirraligi deganda, shu narsaning o‘ziga o‘xshash hamda noo‘xshash, aloqador va aloqasiz cheksiz narsalar bilan rang-barang munosabatga kirisha olishi va shu asosda ziddiyatli xususiyat, tomon ega ekanligi tushuniladi». Lisoniy birlikning serqirraligi uning bir paradigmaga kirishi bilan boshqa paradigmatik belgining kuchsizlanishini keltirib chiqarishiga bog‘liq. Boshqacha aytganda, «lisoniy birlik bir necha paradigmaga kirar ekan, har bir paradigmaga faqat bir qirrasi bilan kiradi, boshqa qirrasi esa shaklni o‘zga paradigmaga olib kiradi». Umumiy grammatik ma’no, demak, ham u, ham bu paradigmaga kira oladi, uni bir paradigma bilan cheklab bo‘lmaydi. Shu bilan birgalikda, bir vaqtning o‘zida bir paradigmaga mansub bo‘ladi. Umumiy grammatik ma’nosini «bir shaklning ikkinchi shaklga munosabati, ya'ni bir qator ziddiyat asosida keltirib chiqarish uni behad jo‘nlashtirish bo‘ladi, holbuki, paradigmatik shakl(grammatik kategoriya)ning munosabati rang–barang.Chunki shaklning bevosita munosabatlari asosida uning mohiyati emas, balki qandaydir alohida qirrasi ochiladi. Grammatik shakl o‘zi mansub grammatik kategorya umumiy grammatik ma’nosini juz'iylashtirishi va qay darajada juz'iylashtirishi bilan umumiy grammatik ma’noga munosabatini bildiradi. Ma'lumki, grammatik kategoriya grammatik shakllarning oddiy arifmetik yig‘indisiga teng emas va ular orasida, odatda, tur-jins munosabati mavjud bo‘ladi. Boshqacha aytganda, grammatik shakl grammatik kategoriya umumiy grammatik ma’nosini lisoniy sathda o‘zicha juz'iylashtiradi hamda nutqiy sharoitga mos ravishda turli ko‘rinishda muayyanlashtiradi. Agar kategoriya umumiy grammatik ma’nosi bilan uning alohida shakli nisbiy umumiy grammatik ma’nosi orasida nomuvofiqlik mavjud bo‘lsa, har bir holat alohida tavsiflanishi 7 lozim. Grammatik shakllar GK UGMsini turlicha «parchalaydi» va bu «parcha»ga o‘ziga xos hissasini qo‘shadi. Masalan, o‘zgalovchi kategoriya «fe'lni hokim so‘zga bog‘lash» umumiy grammatik ma’nosiga ega bo‘lib, tadqiqotchilar uning har bir shakli (ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi) bu umumiy grammatik ma’noni o‘ziga xususiylashtirishini (ravishdoshda «fe'lni fe'lga bog‘lash», sifatdoshda «fe'lni otga bog‘lash», harakat nomida «fe'lga ot vazifasini berish») va unga nimadir «qo‘shish» (ravishdoshda «fe'lga ravishlik xususiyatini berish», sifatdoshda «fe'lga sifatlik xususiyatini berish», harakat nomida «harakatni statiklashtirish»)ni ta'kidlashadi. Bu shakllarning ko‘rinishlari esa umumiy grammatik ma’nodan «uzoqlashib», ulardagi o‘ziga xoslik yanada kuchayadi. Masalan: « -gach – boshqa bir harakatning boshlanish chegarasini ko‘rsatish; - guncha – boshqa bir harakatning tugallanishi chegarasini ko‘rsatish; -ganda – boshqa bir harakatning sodir bo‘lish fonini ifodalash; -(i)b – holat, payt; -a/y – davomlilik va takroriylik; -gani – maqsad. Bu shakllarning barchasida ravishdoshga xos umumiy belgi – «fe'lni fe'lga bog‘lash» saqlangan, biroq har biri o‘zicha boshqa ma’noni ham ifodalaydi. «Barcha ravishdoshlarda ravishdoshning umumiy ma’nosi mavjud – fe'lni fe'lga bog‘laydi. Lekin bu UGM birinchi–oltinchi formalarda parchalanmaydi, bo‘linmaydi va birinchi–ikkinchi–uchinchi qatordagi shakllarning o‘zaro zidlanish kategoriya UGMsi ko‘rinishlari asosida emas, balki payt, zamon, davomli– davomsizlik, sabab–maqsad kabi ushbu kategoriya UGMsi (fe'lni–fe'lga bog‘lash)ga xos bo‘lmagan ma’nolar asosida tuziladi». Zero, «ravishdoshlik nuqtai nazaridan bu shakllarning barchasi bir xil ma’noga ega. Bu shakllar orasidagi zidlanish ravishdoshlik (fe'lni fe'lga bog‘lash – N.M.) emas, zamon, tarz, sabab, maqsad ma’nolari asosida. Shuning uchun ular ravishdoshning turli zamon va tarz shakli emas, zamon va tarz kategoriyasining ravishdoshdagi ko‘rinishi sifatida qaralishi lozim» 2 . Demak, ma'lum bo‘ladiki, grammatik shakllarda bu shakl mansub kategoriyaga va boshqa kategoriyalarga xos ma’nolar ham mavjud bo‘ladi. Xo‘sh, bu mavjudlik shunchaki grammatik illyuziyami yoki uning asosida qandaydir lisoniy qonuniyat yotadimi? Lisoniy birlik serqirra ekan, u 2 Mengliev B. R. O‘zbek tilining struktur sintaksisi. O‘quv qo‘llanma. – Qarshi: Nasaf, 2003. -178 b 8 asosiy belgilovchi xossasi bilan birgalikda unga yondosh ikkinchi darajali xossaga ham ega bo‘ladiki, bu ikkala jihat dialektik butunlikni tashkil etadi. «Grammatik shakllarda kategorial (mohiyat – N.M.) ma’no bilan birgalikda qator yo‘ldosh ma’nolar ham mavjud bo‘ladiki, bu ular mohiyatining kamida ikki qator ziddiyatda ochilishini ko‘rsatadi». Masalan, «son kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosi atalmishining miqdoriy va sifatiy tavsifini berishdan iborat. Bu umumiy kategorial ma’no shaklda «miqdoriy aniqlik–noaniqlik, sifatiy bo‘linmaslikni», [-lar] shaklida «miqdoriy noaniq ko‘plik va sifatiy bo‘linuvchan hamda bo‘linmaslikni ifodalash» kabi ixtisoslashgan ko‘rinishga ega». Kategoriyaning nomidan ma'lumki, u miqdor ifodalashga ixtisoslashgan morfologik haqiqat. Shuningdek, umumiy grammatik ma’nodagi «noaniq», «aniq», «sifat», «bo‘linuvchan», «bo‘linmas» kabi unsur bevosita uning markazidagi (mohiyati hisoblanadigan) «miqdor» unsuriga bevosita daxldor emas. Biroq, «bevosita daxldor emaslik» uning mohiyatida ayrichalik, mustaqillik xossasi mavjudligini ko‘rsatmaydi. Chunki, deylik, [-lar] shakli miqdorni (ya'ni ko‘plikni) ifodalar ekan, u bir paytda o‘z-o‘zidan yuqorida zikr etilgan «sifatiy bo‘linuvchanlik–bo‘linmaslik», «noaniq» belgisini ham ifodalab yuboradi. Demak, shaklda miqdor belgisi har doim sifat belgisi bilan baqamti yashaydi, dialektik bog‘lanishda turadi. Chunki, «ma’nolardan birining kuchayishi boshqasining susayishiga, boshqasining kuchayishi birinchisining susayishiga olib keladi». Masalan, «Do‘konda suvlar bor» gapida –lar shakli miqdor ham, sifatiy belgi (bo‘linuvchanlik, tur xil) ham ifodalamoqda. Biroq bunda sifatiy belgi (har xil suv bor) ustuvorlik kasb etib, miqdor belgisi kuchsizlanganligi sezilib turadi. Ma'lum bo‘ladiki, grammatik shakl umumiy grammatik ma’no tarkibiy qismidan biri – kategoriya umumiy grammatik ma’nosining mohiyatini juz'iylashtirish bo‘lsa, boshqasi unga yondosh, mohiyat tarkibiga mansub bo‘lmagan, biroq u bilan dialektik yaxlitlik kasb etgan ma’no. Shuning uchun grammatik shakl umumiy grammatik ma’nosi tahlilida sof kategorial (grammatik shakl mansub kategoriya mohiyatiga mansub) va unga yondosh hodisa farqlanishi lozim. Ayrim tadqiqotlarda shaklning kategorial mohiyatiga yondosh hodisalarni nokategorial ma’no sifatida baholash uchraydi. 9 Bunda hodisaga biryoqlama munosabat ko‘zga tashlanadi. Chunki nokategorial ma’no sifatida qaralgan hodisa, aynan shu hodisa uchun nokategorial bo‘lsa-da, uni mutlaq nokategorial deb bo‘lmaydi. Masalan, zamon shakllari umumiy grammatik ma’nosi tarkibida umumiy grammatik ma’noning kategorial «mag‘zi» bilan birgalikda, unga turli xil mayl ma’nolari yo‘ldoshlik qiladi. Bu ma’no zamon ma’nosini ifodalovchi shakl uchun nokategorial bo‘lsa-da, mayl ifodalovchisi uchun kategorial, ya'ni mayl shakli umumiy grammatik ma’nosining kategorial «mag‘zi»ni tashkil etadi. Shu boisdan, umumiy grammatik ma’no tarkibidagi «nokategorial» ma’noni yondosh ma’no atamasi bilan berish haqiqatni ma'lum darajada yorqinroq ifodalaydi. Shuni alohida ta'kidlash lozimki, kategorial ma’no va yondosh ma’no terminlari biz tomondan shartli ravishda qo‘llanadi. Chunki bir tomondan yondosh bo‘lgan ma’no boshqa tomondan kategorial, bir tomondan kategorial hisoblanuvchi mohiyat boshqa umumiy grammatik ma’no tarkibida yondoshlik kasb etadi. Shuning uchun umumiy grammatik ma’no tarkibiy qismidagi u yoki bu unsurni kategorial yoki yondosh deb atash mutlaqo shartli bo‘lib, bu grammatik shakl umumiy grammatik ma’nosining ikkiyoqlama tabiatga egaligiga ishora qiladi. Grammatik kategoryada kategorial va yondosh ma’no sifatiy va miqdoriy o‘ziga xoslikka ham ega. Ma'lumki, grammatik kategoriya tasnifida ham formal– funksional tahlil usulining «lisoniy birlikning serqirraligi» omiliga tayaniladi. Sh.Shahobiddinova ushbu asosda grammatik kategorya shakllarining ma’noviy tarkibiga ko‘ra tasnifini berar ekan, ularni sodda va murakkab tiplarga ajratadi. Tadqiqotchi sodda kategoriya deganda «formalari o‘zlari mansub bo‘lgan ma'lum bir kategoriya ma’nolarini va ularga hamroh bo‘lgan yondosh ma’nolarni ifodalashga xizmat qilib, butun mohiyati bilan bitta kategoriyaga mansub bo‘lgan» kategoriyani tan oladi va bu qatorga son, qiyoslash, kelishik, nisbat, subyektiv munosabat kategoriyalarini kiritadi. 3 Buni u shunday izohlaydi: «Soddalikni bu o‘rinda dialektik tushunmoq lozim. Soddalik bu kategoriyalarni ichki dialektik qarama-qarshiliklardan ozod etmaydi. Ammo bu qarama–qarshi tomonlar o‘zaro bir–birini taqozo etadi, bir-biridan kelib chiqadi. 3 Shahobiddinova Sh. O‘zbek tili morfologiyasi umumiylik-xususiylik dialektikasi talqinida. I qism. –Andijon: nashriyotsiz, 1994. -98 b. 10 Masalan, son kategoriyasining ma’nosi miqdoriy va sifatiy belgilarning ma'lum yig‘indisidan iborat. Bu ikki ma’noni bir-biridan ajratish imkoni yo‘q. Shuningdek, faqat sifatiy, faqat miqdoriy ma’no ifodalovchi boshqa mustaqil kategoriya ham mavjud emas». Bundan ma'lum bo‘ladiki, olima grammatik shakldagi «nokategorial» ma’no sifatida boshqa grammatik kategoriyalarga xos ma’nolarnigina ajratadi va yondosh ma’no bunday mansublikka ega bo‘lmasa, uni «nokategorial ma’no» sifatida qaramaydi. Masalan, kelishik kategoriyasining «so‘z birikmasidagi oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lashi», nisbat kategoriyasining «fe'l anglatgan bajaruvchining tavsifini ifodalashi» kabi. Murakkab kategoriya sifatida esa bir shaklda turli grammatik kategoriyaga mansub kategoriya tushuniladi. Masalan, egalik kategoriyasida uch xil ma’no mujassamlangan: 1. Lisoniy va nolisoniy egalik munosabatlarini ifodalash (egalik kategoriyasi uchun nokategorial ma’no). 2. Shaxs ma’nosi (egalik kategoriyasi uchun nokategorial ma’no). 3. Son ma’nosi (egalik kategoriyasi uchun nokategorial ma’no)» deyiladi va ular sirasiga egalik, o‘zgalovchi, kesimlik kategoriyalari kiritiladi». Demak, olimaning kategorial va nokategorial ma’nolarni farqlashida va ular kategoriyalarini ma’noviy tarkibiga ko‘ra tasniflashida izchillik mavjud emas. Bu quyidagilarda ko‘zga tashlanadi: birinchidan, nokategorial ma’no aslida boshqa grammatik kategoriyaga mansub bo‘lsa, ajratiladi; ikkinchidan, agar grammatik shakl «nokategorial ma’no»ga ega bo‘lsa, u mansub grammatik kategoriya murakkab kategoriya sifatida qaraladi; uchinchidan, mohiyatlarini ko‘rsatishda grammatik kategoryalarning substansial tasnifidan kelib chiqilmaydi. Biz «nokategorial ma’no» qat'iyatida yondosh ma’noning barchasi qaysidir kategoriyaga mansubligini ta'kidlaymiz. Yondosh ma’no morfologik emas, boshqa, deylik, leksik, sintaktik kategoriyaga ham mansub bo‘ladi. Faqat kategoriyani umumiylik sifatida tor – sathiy emas, balki keng – lisoniy mohiyatli mavjudlik sifatida qabul qilish lozim. Chunki «kategorial bo‘lmagan ma’no mavjud emas». 4 Ikkinchidan, grammatik kategoriyaning sodda-murakkabligini umumiy grammatik 4 .Mengliev B. R. O‘zbek tilining struktur sintaksisi. O‘quv qo‘llanma. – Qarshi: Nasaf, 2003. -178 b. 11 ma’no tabiatidan kelib chiqib belgilamoq lozim. Uni «nokategorial» ma’noga xos grammatik kategoriya mavjudligi asosida qidirish bir hodisani boshqa hodisa asosida belgilashdan o‘zga narsa emas. Shuni alohida ta'kidlash lozimki, grammatik kategoriya hamisha serqirra va uning umumiy grammatik ma’nosi ham murakkab tuzilishga ega. Faqat o‘ziga xos ma’nodangina tashkil topgan kategoriya umumiy grammatik ma’nosi mavjud emas. Kategoriyada yondosh ma’no borligining o‘ziyoq uni sof, sodda kategoriya deyishga yo‘l qo‘ymaydi. Demak, butun mohiyat e'tibori bilan faqat bitta kategoriyaga mansub kategoriya shakli yo‘q ekan, grammatik kategoriyaning sodda-murakkabligini bu yo‘l bilan belgilash lisoniy holatni obyektiv baholashga to‘siq bo‘ladi va unda sodda kategoriyaning o‘zi bo‘lmaydi. Kesimlik kategoriyasini murakkab kategoriya sifatida qarash mumkin. Chunki uning har bir tashkil etuvchisi mustaqil grammatik kategoriyalar: shaxsson, zamon, mayl, tasdiq–inkor. Bu kategoriyalar o‘zida nisbiy qarama- qarshilikni mujassamlashtiradi. Ya'ni ularning har biri kesimlik kategoriyasiga nisbatan shakl, kesimlikdan tashqarida alohida kategoriyadir. Boshqa kategoriyada esa bunday holat kuzatilmaydi. Bu kategoriya murakkabligining yana bir jihati shundaki, sodda kategoriyada grammatik kategoriya va grammatik shakl orasida xususiylik– umumiylik dialektikasi hukmron bo‘lsa, kesimlik kategoriyasi va uni tashkil etuvchilar orasida butun–bo‘lak munosabati mavjud. Butun–bo‘lak munosabati esa mantiqan murakkablikning asosi. Xo‘sh, kesimlik kategoriyasi murakkab kategoriya ekan, bu kategoriya umumiy grammatik ma’nosi tarkibi qanday va unda kategorial hamda yondosh hodisa qanday belgilanadi? Bu savolga javob berish uchun fikrni ayonroq bo‘lgan leksik asosda dalillashga harakat qilamiz. Ma'lumki, polisemantik leksema sememalari ikki xil munosabatda bo‘ladi: a) asos – aniq hosilaviylik; b) asos – noaniq hosilaviylik. [qanot] leksemasining «qushlarning ikki yonidagi uchish a'zosi» sememasi bosh, asos semema bo‘lib, «samolyotning ikki yonidagi uchish moslamasi» sememasi asos sememadan chiqqan hosila sememadir. [olma] leksemasidagi «daraxt» va «meva» tushunchalarini ataydigan ikki sememadan qaysi biri asos va qaysisi hosila ekanligini aniqlashning imkoni yo‘q. Shu boisdan bunday sememalar yondosh 12 sememalar sifatida qaraladi (II.8). O‘zgalovchi kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosi tarkibidagi «fe'lni boshqa so‘zga bog‘lash va unga ravishlik, sifatlik va otlik xususiyatlarini berish», kesimlik kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosi tarkibidagi shaxs–son, zamon, mayl va tasdiq-inkor kategoriyalari teng qiymatli mohiyatga ega bo‘lib, kategoriyada ularning birortasiga ustuvorlik berish mumkin emas. Chunki o‘zgalovchi kategoriya morfologik kategoriyalar sirasida ham tasniflovchi, ham sintaktik kategoriya oralig‘ida «oraliq uchinchi» maqomiga egaligi unda ikki xil mohiyatning mujassamlashganligi bilan belgilanadi. 1.2. Kategorial ma’noning turlari Bunda umumiy grammatik ma’noning tarkibiy qism («fe'lni keyingi so‘zga bog‘lash» va «fe'lga ravishlik / sifatlik / otlik belgilarini berish»)larining biri ikkinchisi uchun, ikkinchisi birinchisi uchun yondosh, shu bilan birgalikda, o‘z- o‘ziga kategorial ma’no hisoblanadi. Kesimlik murakkab kategoriya bo‘lganligining o‘zi ham ulardan birortasiga asosiylik maqomi berishga yo‘l qo‘ymaydi va ularning har biri «gap markazini shakllantirish» umumiy grammatik ma’nosining turli qirralarini o‘zida saqlaydi. Shu boisdan, murakkab kategoriyadagi har bir kategoriya yondosh kategoriya, har bir umumiy grammatik ma’no parchasi yondosh ma’no sifatida baholanishi lozim. Bu ma’nolar bir vaqtning o‘zida kategorial ma’nolar hamdir. Masalan, o‘qiyapman gapidagi «birinchi shaxs», «hozirgi zamon», «tasdiq», «aniqlik mayli» ma’nolarining har biri kesimlik kategoriyasi tarkibida yondosh ma’nolar bo‘lib, o‘zlari bevosita tegishli bo‘lgan kategoriyalar uchun esa nokategorial ma’nodir. Demak, o‘zbek tili grammatik kategoriyalarini umumiy grammatik ma’nosi tarkibiy qismining o‘zaro munosabati va tabiatiga ko‘ra ikkiga bo‘lish mumkin: a) umumiy grammatik ma’noi tarkibiy qismi o‘zaro kategoriallik va yondoshlik tabiatiga ega bo‘lgan kategoriyalar (kelishik, son, nisbat, mayl, zamon, bo‘lishli-bo‘lishsizlik); b) umumiy grammatik ma’no tarkibiy qismlari o‘zaro yondoshlik tabiatiga ega bo‘lgan kategoriyalar (o‘zgalovchi, kesimlik). Grammatik shakl umumiy grammatik ma’nosidagi yondosh ma’noni tasniflashda miqdori, qanday sath kategoriyasiga mansubligidan kelib chiqishi lozim bo‘ladi: morfologik yondosh 13 ma’no, leksik yondosh ma’no, sintaktik yondosh ma’no, uslubiy yondosh va qorishiq asosli yondosh ma’no. Kategorial va yondosh ma’no munosabatidagi yana bir nisbiy holatni alohida ta'kidlash lozim. Kategorial ma’no grammatik shaklda xususiylashgan grammatik kategoriyaning substansial mohiyati bo‘lib, yondosh ma’no qanchalik kuchaymasin va qanchalik susaymasin, baribir kategorial mohiyatini to‘la–to‘kis yo‘qotmaydi. Masalan, -lar shakli o‘zida son kategoriyasining «miqdor» va «sifat» kategorial ma’nosini ayrim holda o‘ziga xos tarzda juz’iylashtiradi: 1. Tillarimga ko‘cholmaydi bo‘g‘zimdagi ovozim. (U.Azimov) 2. Dadamlar keldilar. Gaplarning birinchisidagi son kategoriyasi shaklini olgan (tillarimga) so‘zshaklida bu shakl ma’no kuchaytirish vazifasini bajargan bo‘lsa, ikkinchi gapdagi (dadamlar) so‘zshaklida «hurmat» ma’nosi ifodalangan. «Kuchaytirish» va «hurmat» - ushbu holatda -lar shakli substansial tabiatiga muvofiq bo‘lmagan nokategorial ma’no. – lar shaklining kategorial ma’nosi «ko‘pliki» bo‘lib, bu vaziyatda u bevosita zohir bo‘lmagan va nol darajaga tushgandek tasavvur uyg‘otadi. Ammo kategorial ma’noning hatto ushbu holatda ham saqlanib qolganligi haqidagi ilmiy dalilni A.Nurmonov, Sh.Shahobiddinova va boshqalar fikridan bilib olamiz: «Bu hodisa (tillarimga – odatda [-lar] shaklining ma’no kuchaytiruv holati sifatida izohlanadi. Bunday XGM(xususiy grammatik ma’no)ning yuzaga chiqishiga [-lar]ning qanday xususiyati sabab bo‘ladi? Ma'lumki, ko‘p narsa hamisha ko‘p yoki yakka narsaga nisbatan kuchliroq, ahamiyatliroq tuyuladi. Shu sababli kuchli e'tibor va ta'kid zarur bo‘lgan holatda narsaning miqdorini ko‘p qilib ko‘rsatishga intilish kuzatiladi. Aslida bitta bo‘lgan narsa miqdoran ko‘p sifatida tasavvur qilinadi. Yuqoridagi misolda ham shunday holat ko‘rinadi. Ya'ni til bitta. Biroq ma’no kuchaytirish maqsadida u ko‘pday tasavvur qilinmoqda». Buni –lar shaklining «hurmat» ma’nosini ifodalagan holatiga ham dalil sifatida qo‘llash mumkin bo‘ladi. Grammatik shaklning kategorial va yondosh ma’nosini chegaralashda grammatik kategoriyaning ma'lum bir so‘z turkumiga yoki gap bo‘lagiga xosligi yuzasidan tasnifi muhim ahamiyat kasb etadi. 14 Turkiyshunoslikda grammatik kategoriya birinchilardan bo‘lib tilshunos H. Ne'matov tomonidan turkiy tillar yodgorliklari misolida: ma'lum bir gap bo‘lagiga xos, ya'ni gap bo‘lagini, sintaktik qurilmada tobe yoki hokim uzvni shakllantiruvchi (kelishik, egalik, kesimlik) hamda ma'lum bir turkumgagina xos (son, nisbat, funksional shakllar) kategoriya sifatida ajratildi. Bu esa jahon tilshunosligida grammatik shaklni leksik va sintaktik turga ajratish g‘oyasining rivojlantirilgan ko‘rinishi (I.33; yana qarang: II.8). 5 O‘zbek tilshunosligida bu dastlab unchalik ommaviylik kasb etmadi. «O‘tgan davr mobaynida o‘zbek tili morfologik ko‘rsatkichlarining tasnifi yaratildi, ammo xulosalar avvaliga arab, so‘ngra rus tili grammatik me'yorlariga asoslangan holda berib kelindi. O‘zbek tilida morfologik qo‘shimchalarga nisbatan forma hosil qiluvchilar deb qaralib, u ikkiga – so‘z o‘zgartiruvchi va shakl hosil qiluvchilarga bo‘linardi. So‘z o‘zgartiruvchi sifatida so‘zlarni bir-biriga bog‘lash vazifasini bajaruvchi egalik, kelishik va shaxs-son qo‘shimchalari ajratilsa, shakl hosil qiluvchilarga so‘z ma’nosiga biroz ta'sir etadigan, ammo yangi ma’noli so‘z hosil qilmaydigan deb ta'riflanadigan ko‘rsatkichlar kiritilardi. Diqqat qilinsa, bu qo‘shimchalarning biri sintaktik vazifa bilan, ikkinchisi lug‘aviy ma’no bilan bog‘liq». Ta'lim tizimidagi tub burilishlar tilshunoslik fani oldiga ham muayyan talablarni qo‘ydi. Xususan, o‘zbek tilshunosligida ilk marta morfologik shakllar yangicha tasnif asosida ilmiy tadqiq etildi. O‘zbekiston Respublikasi «Ta'lim to‘g‘risida»gi Qonuni hamda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» asosida ta'lim tizimida tub islohot boshlanib, 1999-yil 16-avgustda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Umumiy o‘rta ta'lim Davlat ta'lim standartlarini tasdiqlash to‘g‘risida»gi 390– qarori bilan 1999-2000-o‘quv yilidan boshlab «Ona tili» kursi bo‘yicha yangi, induktiv mazmunli dastur ta'lim tizimiga joriy etildi. Dastur asosida yaratilgan «Ona tili» darsligi avvalgi darsliklardan tubdan farq qilib, ta'lim mazmunida ona (o‘zbek) tilining ontologik qurilishini o‘zida aks ettirdi. Yangilangan ona tili darsligida morfologik shaklni lug‘aviy, sintaktik shakl hosil qiluvchi sifatida 5 . Asqarova M., Qosimova K., Jamolxonov H. O‘zbek tili. Darslik. T.: O‘qituvchi, 1989. -274 b. 15 tasniflashda yaqqol ko‘zga tashlanadi. B.Bahriddinova morfologik shakllarning o‘ziga xos tasnifini berdi. Olima lug‘aviy shakl hosil qiluvchilar sirasiga otlardagi son, fe'llardagi nisbat, bo‘lishli– bo‘lishsizlik, harakat tarzi, sifatlardagi daraja, sintaktik shakl hosil qiluvchilarga kelishik, egalik, kesimlik, lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchilarga o‘zgalovchi kategoriyani kiritdi: «1.Lug‘aviy shakl hosil qiluvchilar – leksemalarning lug‘aviy ma’nosini nutq talabiga muvofiq ravishda modifikatsiyalaydi. 2.Sintaktik shakllar – leksemalarni muayyan gap bo‘lib kelishiga xoslaydi va sintaktik aloqaga kiritish vazifasini bajaradi. 3.Lug‘aviy- sintaktik shakllar leksemaning ham lug‘aviy ma’nosiga ta'sir qiladi, ham uning sintaktik vazifalarini belgilaydi. Lug‘aviy-sintaktik shakllar tom mohiyati bilan lug‘aviy va sintaktik shakllararo oraliq uchinchi maqomiga ega bo‘ladi». Qarashlar va tasniflardan ma'lum bo‘ladiki, morfologik shakllarning UGMsida kategorial ma’no yo sintaktik, yo lug‘aviy yohud lug‘aviy–sintaktik tabiatga ega bo‘ladi. 1. Morfologik shakl hosil qiluvchi kategoriyalar son, nisbat, bo‘lishlibo‘lishsizlik, harakat tarzi, daraja kategoriyalarining umumiy grammatik ma’nosida kategorial ma’no lug‘aviy asosga ega. 2. Sintaktik shakl hosil qiluvchi kelishik, egalik, kesimlik kategoriyasi shakllarining kategorial ma’nosi sintaktik tabiatga ega. 3. Lug‘aviy–sintaktik shakl hosil qiluvchi o‘zgalovchi kategoriyasining kategorial ma’nosi lug‘aviy–sintaktik tabiatga ega bo‘ladi. Quyida har GK shakllarining yondosh va hamroh ma’nolarini alohida– alohida ko‘rib o‘tamiz. 1.3. Yondosh ma’noning turlari Grammatik kategoriya umumiy grammatik ma’nosidagi yondosh ma’no tabiati, asos va ildizi asosida farqlanadi. Aytilganidek, yondosh ma’no – grammatik kategoriya umumiy grammatik ma’nosidagi boshqa hodisalar voqelanishi. Bu hodisalar esa turli sathga mansub bo‘ladi. Shu asosda yondosh ma’noni morfologik, leksik, sintaktik turga ajratish mumkin. Sathlararo aloqaning bu o‘ziga xos yangi ko‘rinishi va u maxsus tadqiq qilinishi lozim. Morfologik yondosh ma’no. Morfologik yondosh ma’noning asosi boshqa bir morfologik kategoriya bo‘ladi. Quyidagi gaplarda ajratilgan so‘zlardagi morfologik shakllarda yondosh ma’nolar voqelanishlariga diqqat qilamiz: 1. Shu payt chorbog‘dan echki 16 yetaklab Dilbar kirib keldi. (S.Ahmad) (yetaklab – tarz) 2. Muyassar shosha–pisha unga kechasi o‘ylagan o‘ylarini gapira boshlagan edi...(O.Yoqubov) (shosha–pisha – tarz) 3. Gulsum opa Barnoni bir ko‘ray deb buxgalteriyaga kirdi. (O. Yoqubov) (kirdi –mayl) 4. Qarol va mardikorlar tiz cho‘kib, qo‘llarini qovushtirib o‘tirishdi. G‘ira–shira tong yorishib kelayotgan edi. (A.Qahhor) (kelayotgan – tarz) 5. Bir kampir Elmurodga o‘g‘lining do‘ppisi bilan ko‘ylak va kamzulini kiygizdi. (P.Tursun) (kiygizdi - mayl) Gaplardagi fe'l so‘zshakllarni kuzatamiz. Birinchi gapdagi yetaklab so‘zshaklining –b ko‘rsatkichi –(i)b invariant ravishdosh shaklining nutqiy ko‘rinishi bo‘lib, bunda o‘zgalovchi kategoriya UGMsiga mansub «fe'lni fe'lga bog‘lash» substansial mohiyatini fe'lga «ish harakat tarzini ifodalash» ma’nosini berish bilan birga voqelantirgan. «Harakat tarzi» ma’no bo‘lakchasi fe'l harakat tarzi kategoriyasining o‘zgalovchi kategoriyasi shaklida yuzaga chiqayotgan kategorial ma’no bilan yaxlitlik kasb etgan. 2– gapdagi shosha–pisha so‘zshaklida ham «tarz» morfologik yondosh ma’nosi voqelangan. 3–gapdagi kirdi so‘zshaklida «zamon» umumiy grammatik ma’nosi bilan birga ijro mayli ko‘rinishi ham yuzaga chiqqan. Yoki, aksincha, mayl kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosi umumiy grammatik ma’nosi voqelanishi «o‘tgan zamon» yondosh ma’nosi voqelanishini taqozo etgan. Ma'lumki, «o‘tgan zamon davom fe'li» umumiy grammatik ma’no parchasi «–yotgan edi» shakliga omixtalashib, u «davom» ma’no bo‘lakchasi «zamon» umumiy grammatik ma’nosi ko‘rinishi uchun yondosh ma’no. Bunda endi zamon va mayl kategoriyalaridagi kabi munosabat kuzatiladi. Chunki «tarz» yondosh ma’nosi harakat tarzi kategoriyasidagina kategoriallik kasb etadi. Bunday morfologik yondosh ma’nolarga o‘zgalovchi kategoriyasidagi modallik, xususan, uning harakat nomi shaklidagi bo‘lishli / bo‘lishsizlik, sifatdosh va harakat nomidagi zamon, kesimlikdagi barcha yondosh ma’noni, egalikdagi shaxs–son kabi yondosh ma’noni kiritish mumkin. Shu o‘rinda bir hodisani alohida ta'kidlash lozim. Ma'lum bir morfologik shakl o‘zi mansub kategoriya umumiy grammatik ma’nosining muayyan parchasini, ko‘rinishini voqelantirishga xoslangan bo‘ladi. Masalan, birgalik nisbat shakli nisbat kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosini 17 «ish–harakat bajaruvchisining birgaligi» tarzida xususiylashtiradi. Biroq, shu bilan birgalikda, o‘zida aniq nisbat uchun xoslangan «bajaruvchi aniqligi» ma’nosini ham yuzaga chiqaradi. Boshqacha aytganda, «birgalik» «aniqlik» bilan yaxlitlik kasb etadi. Biroq «birgalik» hamisha bu shaklda «aniqlik»ka nisbatan ustuvor va «birgalik» asosiy kategorial va «aniqlik» yondosh ma’no sifatida yuzaga chiqadi. 6 Demak, bir kategoriyaning turli shakli kategoriya umumiy grammatik ma’nosini o‘ziga xos tarzda juz'iylashtirishga ixtisoslashgan bo‘lib, bir vaqtning o‘zida boshqa shakl uchun xos ma’noni ham ifodalashi mumkin. Buni shartli ravishda asosiy kategorial ma’no va yondosh ma’no deyish mumkin. Leksik asosli yondosh ma’no. Leksik asosli yondosh ma’no leksik sath birliklari – ayrim leksema yoki leksemalar guruhlariga xos umumiy kategorial (nokategorial) ma’noning morfologik shakl umumiy grammatik ma’nosidagi aksi. Masalan, nisbat kategoriyasi shakllaridagi o‘timli-o‘timsizlik yondosh ma’nosi shunday hodisadan biri. O‘timli–o‘timsizlikning substansial tabiati haqida ilmiy manbalardan quyidagilarni bilish mumkin. Ma'lumki, fe'lda o‘timli–o‘timsizlik nisbat kategoriyasi bilan zich bog‘langanligi, nisbat kategoriyasining o‘timli– o‘timsizlikka ta'siri, bu hodisalarning dialektik birlikda mavjudligi deyarli barcha tilshunoslar tomonidan ta'kidlanadi. Biroq qarashlar, bildirilgan fikrlar bir–biridan keskin farqlanadi. Olimlar o‘timli–o‘timsizlik fe'l hodisasi ekanligi va nisbatni ham qamrab olishini ta'kidlashadi. Lekin ayrimlar uning fe'l kategoriyasi, ba'zilari kategoriya emasligi haqida gapiradilar. «O‘timli / o‘timsizlik haqida fikr bildirilgan ishlarning barchasida ham fe'llarning o‘timli-o‘timsizlik ko‘rsatkichga ega emasligi haqida gapiriladi. Morfologik ko‘rsatkich yo‘q ekan, grammatik ma’no haqida ham gapirish mumkin emas» 7 . Haqiqatan ham, «o‘timli-o‘timsizlik tilda mustaqil kategoriya sifatida mavjud bo‘lsa, uning, A.Hojiev ta'kidlaganidek, o‘z rasmiy ko‘rsatkichlari bo‘lishi lozim edi». Ma'lumki, lisoniy tizimda fe'l leksema o‘timli yoki o‘timsiz holda mavjud bo‘ladi: bordi, qo‘ydi kabi. Lekin o‘timsiz fe'llar ayrim ma’nolarida o‘timli (zavodda ishlamoq – masalani ishlamoq) 6 Shahobiddinova Sh. O‘zbek tili morfologiyasi umumiylik-xususiylik dialektikasi talqinida. I qism. –Andijon: nashriyotsiz, 1994. -98 7 Vohidov R., Ne'matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma'rifat. –T.: Yozuvchi, 2001. -144 b. 18 bo‘lishi mumkin. O‘timli–o‘timsizlik fe'l leksema semantik tabiatida mavjud bo‘lib, nisbat ana shunga ta'sir qiladi, xolos. Shuningdek, «nisbat ko‘rsatkichlarining vazifasi faqat o‘timli fe'lni o‘timsiz fe'lga, o‘timsiz fe'lni o‘timli fe'lga aylantiradi, deyish masalaga biryoqlama yondashuv bo‘ladi». «O‘timli–o‘timsizlik, darhaqiqat, lug‘aviy hodisa bo‘lib, uning morfologik kategoriya emasligining ikki asosi bor: a) o‘timli-o‘timsizlikni ifodalovchi, muntazam ziddiyatlar tizimiga ega shakllar yo‘q; b) ayni bir so‘z muntazam ravishda faqat o‘timli–o‘timsizligiga ko‘ra farqlanuvchi hosila shakllarga ega bo‘lolmaydi». Xullas, o‘timli– o‘timsizlik lug‘aviy hodisa ekan, uning morfologiyadagi aksini nisbat kategoriyasi UGMsidagi leksik asosli yondosh ma’no sifatida baholash maqsadga muvofiq. Egalik kategoriyasidagi partitiv– qarashlilik, son kategoriyasidagi bo‘linuvchanlik-bo‘linmaslik, o‘zgalovchi kategoriyasidagi ravishlik, sifatlik kabi yondosh ma’nolar ham leksik ildizga ega. Sintaktik yondosh ma’no. Sintaktik yondosh ma’no grammatik shaklning substansial mohiyati bilan birga kelib, so‘zshaklining birikuvchanlik imkoniyatiga ta'sir ko‘rsatadi. Orttirma nisbat shakli (kiygizdi) nisbat kategoriyasiga xos «ish– harakatning subyektga munosabati» UGMsini «fe'l birikuvchanligini belgilash» yondosh ma’nosi bilan yuzaga chiqargan. Fe'l valentligining fe'lga tobelanuvchini belgilashi – bu hokim so‘zning tobega munosabati. Hokimning tobega munosabati esa «keyingi so‘zni oldingi so‘zga bog‘lash» kategorial mohiyati bilan uyg‘un. Egalik kategoriyasidagi uning substansial mohiyatiga xos bo‘lmagan «oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lash» yondosh ma’nosi, nisbat kategoriyasining «fe'l birikuvchanlik imkoniyatini o‘zgartirishi», kesimlik kategoriyasidagi «shaxs– sonning kesimni ega bilan muvofiqlashtirishi» kabi yondosh ma’no – sintaktik substansiyaning morfologiyadagi aksi. Aslida «har qanday morfologik shakl o‘ziga xos mohiyat bilan yo‘g‘rilgandir» Qorishiq asosli yondosh ma’no. Ma'lumki, ayrim morfologik shakl yondosh ma’no sifatida modal ma’noni ham tashiydi. Masalan, egalik shakllaridagi «sizlash», «sensirash», ko‘plik shaklidagi «hurmat», «kesatish», «mensimaslik» kabi ma’nolar shular jumlasidan. Ma'lumki, modal ma’no ijtimoiy omil bilan zich 19 bog‘langan bo‘lib, tilimizda bu ma’noni ifodalovchi vositalar turli sathlarga mansub. Xususan, G‘.Zikrillaev «hurmat» ma’nosini ifodalash uchun uch xil morfologik (-siz, -sizlar, -ngiz, -ngizlar, -laringiz, -(i)ng, -(i)nglar, -(i)ngiz, - (i)ngizlar), lug‘aviy (siz, sizlar, o‘zingiz, o‘zlaringiz), sintaktik (Karim aka, Ahmad amaki, Haydar ota, hurmatli mehmon, muhtaram ustoz) usullar qo‘llanishini aytadi. Modal ma’no – egalik shaklining ayrimi uchun yondosh ma’no. 8 Grammatik kategoriyalar ham o‘zi bog‘liq bo‘lgan sohaga qarab morfologik va sintaktik kategoriyalarga ajraladi. Har qanday grammatik kategoriyada ko‘plab grammatik ma’no (grammema)lar mavjud bo‘ladi, ana shu grammatik ma’nolar yoki grammemalar bir vaqtning o‘zida bir so‘z shakl bilan ifodala olmaydi, lekin bir so‘z shakl bir nechta grammatik kategoriyalarning grammemalariga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, o‘zbek tilida birlik va ko‘plik grammemalari faqat o‘ziga xos bo‘lgan so‘z shakl orqali ifodalanishi mumkin, ular ikkalasi bir so‘z shakl orqali ifodala olmaydi. Grammatik ma’nolar xarakteriga ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi: Ma’noli (nominativ, semantik, referensial) grammatik kategoriyalar, ular bevosita tildan tashqari borliqda ham ishtirok etishadi. 9 Shaklli (asemantik, formal-struktur) grammatik kateoriyalar, ular faqat chegaralangan so‘z shakllar orqali namoyon bo‘ladi. Masalan, otlardagi kelishik, ko‘plik, fe’llardagi shaxs; formal-struktur tiplari bo‘lgan turlanish va tuslanish. Grammatik kategoriyalar grammatik belgiga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: Shakl yasovchi kategoriyalar (korrelyativ, modifikatsion), bu kategoriyalarga ko‘ra leksemalar o‘zgarishi mumkin bo‘ladi. Masalan, otlardagi kelishik, fe’ldagi zamon va mayl. Klassifikatsiya qiluvchi, tasniflovchi (klassifikatsion, korrelyativsiz) kategoriyalar, bu kategoriyalar bir to‘p leksemalarga xos bo‘lib, ular doimiylik belgisiga ega bo‘ladi. Masalan, so‘z turkumlari, o‘timli o‘timsizlik, tuslanish va 8 Нигматов Х.Г. Функсионалная морфология тюркоязычных памятников Х I -Х II вв.-Т.: Фан, 1989. -191 с 9 .Криворучко П.М. Грамматические значения временных форм русского глагола. –Киев: Радянская школа, 1963. -63 с 20 tuslanmaslik. Korrelyativ darajasiga ko‘ra shaklli grammatik kategoriyalar quyidagilarga ajratiladi: So‘z o‘zgartiruvchilar (korrelyativ, flektiv), modifitsiya qiluvchilar (korrelyatsiyalar miqdorini bildiruvchi) berilgan so‘z turkumidagi hamma so‘zlarga oid; Derivatsion (so‘z yasovchi, leksiko-grammatik), so‘z turkumining ma’lum qismiga oid korrelyatsiya miqdorini bildiruvchi. Masalan, otlardagi ko‘plik, fe’llardagi mayl. Sintaktik kategoriyalar, avvalo, ikkiga bo‘linadi: sintakmatik kategoriyalar hamda paradigmatik kategoriyalar. Sintakmatik turlariga struktur- sintaktik grammatik kategoriyalar kiradi: tobelanish, birikuv, predikatsiya, atribut (aniqlovchi), Paradigmatik kategoriyalariga quyidagilar kiradi: Gapning grammatik kategoriyalari (kommunikativ), tasdiq/inkor, modallik; sintagma grammatik kategoriyalari (so‘z birikmalari, gap bo‘laklari, ishtirokchilar); nominativ guruhning grammatik kategoriyalari (aniqlik/noaniqlik, son, shaxs); predikat grammatik kategoriyalari (diateza – subyekt va obyektning turli munosabatlarini ko‘rsatadi) atribut grammatik kategoriyalari (qiyoslash darajasi, intensivlik) va boshqalar. 10 Grammatik kategoriyalarning xarakterli tomonlari quyidagilar: Kategoriyaga kirituvchi belgining modifitsion tipi; Uning sintaksisga aloqasi; Kategoriya yig‘indisidan bir shaklni tanlash zaruriyati; Uni ifodalashning doimiy usulining miqdori. Bu belgilar birgalikda grammatik kategoriyaning asoslanishiga tayanch bo‘ladi, ammo har bir belgi alohida olinganda grammatik kategoriyani asoslovchi belgi bo‘la olmaydi. Grammatik kategoriyalarni belgilovchi usullar quyidagilardir: Birlashtirish tamoyili. 10 Zikrillaev G‘.N. O‘zbek tili morfologiyasi. G‘Filologiya ixtisosliklari uchun qo‘llanmaG‘.-Buxoro, 1994. -B. 163. 21 Zidlanmagan farqlilik munosabati. Oppozitiv munosabat. Tabiiy tasnif tamoyili. Grammatik kategoriyalarning struktur o‘rganilishida birlashtirish tamoyili katta ahamiyatga ega. Bu tamoyilga ko‘ra ma’lum grammatik kategoriyani tashkil qiluvchi birliklar va kategoriya sinflari birlashtiriladi. Asosiy integratsiya (birlashtirish) vazifasini mazmun (masalan, zamon ma’nosi) bajaradi, u ma’lum kategoriya komponentlarining birlashtiruvchi ma’nosi bo‘ladi. Zamon kategoriyasi zamon, vaqt, payt semalariga ega bo‘lgan til birliklarini birlashtiradi. Semantik oppozitsiya ushbu tamoyilga bo‘y sunadi. Masalan, o‘tgan zamon, shu payt, ertaga, peshin, nomozshom, sahar kabi. Fe’l turkumiga oid barcha so‘zlar uchun umumiy xususiyat zamon bilan bog‘liq holda yuz beruvchi hodisani ifodalashdir. Ana shu umumiy xususiyatiga ko‘ra fe’llarning barchasi bir umumiy so‘roqqa - nima qilmoq? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Bu faqat grammatik kategoriyalarni birlashtiruvchi usullardan biridir. 11 Grammatik kategoriyalarni belgilovchi usullardan yana biri zidlanmagan farqlilik munosabatidir. Har qanday farqlilik grammatik kategoriya strukturasi elementi bo‘la olmaydi, balki faqat ma’lum semantik birlik doirasidagi farqlilik bu xususiyatga ega.Bunday birliklarga tur ma’nosini bildiruvchi elementlar kiradi. Oppozitiv munosabat ma’lum kategoriyadagi «semantik fazo» ning bir asosda bo‘linishidir. Neoppozitiv munosabat esa nisbiy bir xil bo‘lgan kategoriya a’zolari o‘rtasida yuzaga keladi. Neoppozitiv munosabat yuzaga chiqaradigan farqlilik tabiiy klassifakatsiya tamoyili bilan bog‘liq. Munosabatlarning neopozitiv farqlari tabiiy tasnif (klassifikatsiya) tamoyili bilan bog‘liq. Ushbu tamoyilni grammatik kategoriyalarning strukturasiga tadbiq qilganimizda tabiiy tasnif ushbu tilda obyektiv mavjud bo‘lgan qismlarga 11 Zikrillaev G‘.N. O‘zbek tili morfologiyasi. G‘Filologiya ixtisosliklari uchun qo‘llanmaG‘.-Buxoro, 1994. -B. 163. 22 bo‘linishni tushunamiz. Bu qismlarga bo‘linish quyidagilar bilan xarakterlanadi (o‘ziga xosliklarga ega bo‘ladi): Ushbu qismlarga bo‘linish asosidan chetlashish (otkloneniya) mumkinligi; bundan kelib chiqqan holda bir butunning qism belgilarning bir xil emasligi, ulardan har biri boshqa komponentlarda mavjud bo‘lgan o‘xshash va o‘xshash bo‘lmagan belgilarga ega ekanligi; bu bilan bog‘liq holda sinflarning o‘zaro kesishish imkoniyatiga ega ekanligi. Tabiiy tasnif ontologik orintatsiyaga ega ekanligi bilan farqlanadi. Neoppozitiv farq munosabatidagi kategorial strukturalar. O‘zbek tilida morfologik kategoriyalardan mayl (nakloneniya)kategoriyasi buyruq shakli, aniqlik shakli, ... shakllarini birlashtiradi. Odatda bu kategoriyaning oppozitiv strukturasi e’tiroz tug‘dirmaydi. Bu kategoriyada yo aniq (xabar, maqsad) yoki nisbiy (buyruq-istak, shart) mayllari privativ yoki ekvipolent zidlikda (oppozitsiyasida) yoki uch a’zoli ekvipolent zidlikda bo‘ladi. 23 II BOB. ZAMON KATEGORIYASI UMUMIY MA’NOSI TARKIBI 2.1. Zamon va mayl kategoriyalari munosabati Zamon va mayl kategoriyalari shaxs–son va tasdiq-inkor kategoriyalari bilan bir butunlikda kesimlik kategoriyasini tashkil etadi. Bu kategoriyalarning o‘zaro zich aloqadorligi va dialektik yaxlitligi bu kategoriyaning har biriga mansub shaklni, ularning kategorial va nokategorial ma’nosini izchil farqlashni qiyinlashtiradi. Shu boisdan ko‘plab tadqiqotlarda zamon shakli mayl kategoriyasi ma’nosidan bo‘linmagan holda tadqiq etiladi va kategoriyalararo bog‘liqlik barcha tilshunoslar tomonidan tan olinadi. O‘zbek tilida, boshqa turkiy tillarda bo‘lgani kabi, zamon va mayl ma’nosining aloqadorligi o‘ta kuchli bo‘lib, buni tilimizning o‘ziga xos xususiyatidan biri sifatida baholash mumkin. Shu boisdan ayrim tilshunoslar bu kategoriyalarning bir–biri bilan zich aloqadorligini ta'kidlasa, ayrimi uni ajralmas butunlik sifatida qarash lozimligi tarafdori. «Bu xil fikrlar zamon kategoriyasi harakatning nutq momentiga, mayl kategoriyasini esa ayni ish– harakatning voqelikka munosabatini ifodalashi natijasidir». «Bir kategoriya (masalan, zamon) ma’nosiga boshqa kategoriya (masalan, mayl, tarz) ma’nosi qavatlanadi». Aslida har bir kategoriya nisbiy mustaqil mikrotizim bo‘lib, o‘ziga xos ifoda shakliga muvofiq mazmun rejasiga ega. Chunki, ko‘pincha, ular bir– birini taqozo etgani holda, ba’zan ayrim–ayrim ifodalovchilariga ham ega. 12 M.Qurbonova grammatik shakllangan gaplarda kesim va unga xos ma’nolarning ifodalanishi xususida fikr yuritib, quyidagilarni keltiradi: «Tilimizda kesimlik qo‘shimchalarining quyidagi turlari mavjud: 1. Kesimlik kategoriyasining tarkibiy ma’noviy qismlari sinkretik, ajralmas shaklda bitta moddiy ko‘rinishda birikkan qo‘shimchalar: o‘qi – y 2. Kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq–inkor, mayl, zamon ma’nolari qorishiq ko‘rinishida bir ko‘rinishida bir ko‘rsatkich bilan, shaxs- son ma’nosi boshqa bir qo‘shimcha bilan beriladi: bor – sa – ng, kel – sa – ngiz, ol – di – m. 3. Kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida qo‘shimcha 12 .Мартўнов В.В. Категория языка.–М.:Наука,1982.-192 с. 24 bilan, mayl, zamon, shaxs–son qorishiq ravishda bitta qo‘shimcha bilan beriladi: bor – ma – di, bor – ma –y. 4. Kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida, shaxs– son ma’nosi alohida qo‘shimcha bilan, mayl, shaxs–son, zamon esa bitta qo‘shimcha bilan beriladi: ol – ma – di – ngiz 5. Kesimlik kategoriyasining tasdiq-inkor, mayl, zamon, shaxs-son ma’no tarkibiy qismlaridan har biri (hatto shaxs-sondagi shaxs va son ma’nolari ham) alohida – alohida qo‘shimchalar bilan ifodalanadi: ol – ma – sa – ydi – ngiz» Ma'lum bo‘ladiki, mayl–zamon kategoriyalarining zichligi ular ma’nolarining sinkretik ifodalanishida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Biroq ularning nisbiy mustaqilligi ham mavjud bo‘lib, bu yuqorida keltirilgan 5–punktda namoyon bo‘lgan: olganda edi, olsam edi, olmoqchi bo‘lyapman, olgandirsiz kabi so‘zshakllarda ham bu holat yaqqol ko‘zga tashlanadi. Zamon kategoriyasida shaklning o‘rnini belgilashda «zamon» ma’nosi kategorial bo‘lib, «tarz», «mayl» ma’nosi nokategoial, ya'ni «mayl» ma’nosi yondosh, «tarz» ma’nosi hamroh ma’no hisoblanadi. Zamon shaklida yuzaga chiqqan mayl ma’nosi tizimida zamon ma’nosi ikkinchi darajali ahamiyat kasb etib, mayl ma’nosi bo‘rtadi. «Tarz» ma’nosi bunda ham hamroh ma’noligicha qolaveradi. Zamon va mayl ma’nosi shu darajada zich bog‘langanigini, aksariyat holda maylning ma’noviy xususiyatini zamonsiz, zamon ma’nosini mayl ma’nosidan ajratib talqin qilib bo‘lmasligini ta'kidlash lozim Bu esa ularning mutlaqo nomustaqilligidan dalolat bermaydi. Ayrim tilshunoslar «muayyan zamon shaklini tavsiflashda «tarz», «mayl» va boshqa zamondan tashqari ma’no ottenkasi qayd qilinganda, zamon shaklining bu ma’no ottenkasi asosidagi sistemaviy aloqasi tiklanmaydi, zero, ular zamon kategoriyasidan tashqarida turadi» degan fikr tarafdori. Ta'kidlash lozimki, kategoriya umumiy grammatik ma’nosi kategorial va yondosh ma’no yaxlitligi ekan, demak, ularni kategoriya ichidagi va kategoriya umumiy grammatik ma’nosidan tashqaridagi ma’no sifatida qarash maqsadga muvofiq emas. Ma'lumki, ba’zan bir shaklning o‘zi goh zamon, goh mayl ifodalovchisi sifatida qaraladi. Chunki, Sh.Shahobiddinova ta'kidlaganidek, zamon kategoriyasi ish–harakatning nutq momentiga, mayl esa ish–harakatning borliqqa munosabatini ifodalaydi. Zamon kategoriyasi ish– harakatning nutq 25 momentiga munosabatini ifodalab, o‘tgan (nutq momentidan oldin), hozirgi (nutq momentida) va kelasi zamon (nutq momentidan keyin)ni ifodalasa, mayl «ish– harakatning borliqqa munosabati real yoki irrealligini ifodalaydi». Zamon kategoriyasining boshqa kategoriya bilan zich aloqasi shunda ko‘rinadiki, ba’zan birdan ortiq shakl o‘z substansial mohiyatiga ko‘ra qo‘shimcha qurshov munosabatida bo‘ladi. Masalan, Men ertaga o‘qiyman va Men ertaga o‘qimoqchiman gaplarida –y va –moqchi shakllari zamon ifodalash nuqtai nazaridan farqlanmaydi, biroq mayl ma’nosi asosida ular ziddiyatda. Kategorial tizimda ular bir ma’noni ifodalovchi variant shakl hisoblanadi, biroq, mayl asosida keskin farqlanadi. Demak, –y va –moqchi shakllari zamon ifodalash jihatidan to‘liq mustaqil emas (asosdoshlar), mayl ifodalash jihatidan esa tamoman mustaqillikka ega. Zamon kategoriyasi ichki bo‘linishining farqlanuv i hamda kategoriyaning boshqa kategoriya bilan «qorishuvi»ni chegaralashda «nutq momenti» tushunchasi muhim rol o‘ynaydi. «Nutq momenti» tushunchasi o‘ta shartli, nisbiy hamda «grammatik»dir. Chunki dialektik nuqtai nazardan «vaqtga nisbatan aytish mumkinki, har qanday chiziq ikki tomonga qarab cheksiz davom etadi, biz hisobni boshlaydigan «moment» uning har qanday nuqtasi bo‘lishi mumkin, chiziq uchun esa biz hisob boshlaydigan nuqta ahamiyatsizdir» (I.38,108) 13 . Bundan esa mutlaq va nisbiy zamon tushunchasi kelib chiqadi. Chunki kesimdagi zamon nutq momentiga bevosita yoki bilvosita munosabatda bo‘ladi. Agar zamon shakli bevosita ish– harakat zamonini ifodalayotgan bo‘lsa, bu mutlaq zamondir. Modomiki, kesimdagi zamon shakli ish–harakatning nutq momentiga munosabatini boshqa so‘z orqali nutq momentiga o‘tkazar ekan, uni nisbiy zamon sifatida qarash kerak. Quyidagi gapga diqqat qilaylik: 1. Salim biznikiga kelardi. 2. Biz ham borsak edik, Salim biznikiga kelardi. Birinchi gapda kelardi fe'li ish–harakatning nutq momentiga munosabatini to‘g‘ridan to‘g‘ri ifodalamoqda va shu boisdan u mutlaq zamon sifatida baholanishga haqli. Ikkinchi gapda esa kelardi fe'li zamon bog‘liq qurshovda voqelanib, ish–harakatning nutq 13 .Mengliev B. R. O‘zbek tilining struktur sintaksisi. O‘quv qo‘llanma. – Qarshi: Nasaf, 2003. -178 b. 26 momentiga munosabatini oldingi kesim (borsak edik) orqali namoyon qilmoqda va u «nomustaqil kesim» deyiladi. Bu esa zamon va mayl munosabatining o‘ziga xos qirrasini namoyon qiladi va gaplardan anglashilgan ish–harakatlar, zamon shakli bir xil bo‘lsa–da, «reallik–irreallik» belgisiga ko‘ra ekvipolent ziddiyat hosil qiladi. Aniqrog‘i, mustaqil shakllangan kesimdan ish–harakatning realligi va nomustaqil shakllangan kesimdan irrealligi anglashilmoqda. Ko‘rinadiki, zamon va mayl kategoriyalari ma’nosi va qo‘llanishi bir-biri bilan shunday zich bog‘langanki, buni son kategoriyasidagi miqdor va aniqliknoaniqlik unsurlari mushtarakligiga qiyoslash mumkin. 2.2. Zamon kategoriyasida kategorial, yondosh va hamroh ma’no hamda ularning o‘zaro munosabati O‘tgan zamon shakllari. O‘tgan zamon shakllari zamon kategoriyasining «ish–harakatning nutq momentiga munosabatini ifodalash» kategorial ma’nosini «ish–harakatning nutq momentidan oldin yuz berishi» tarzida xususiylashtiradi. Ma'lumki, grammatik o‘tgan zamonni tavsiflashga ikki xil yondashuv mavjud: 1. To‘g‘ridan–to‘g‘ri shakllar orqali 2. Parchalangan kategorial ma’noni yana «parchalash» asosida. Lisoniy hodisa nutq sathiga qarab qancha quyilasa, o‘zga hodisa hisobiga «to‘yinib», shuncha boyib boradi. Lisoniy sathda substansial mohiyatga yondosh ma’nolar «yopishsa», u nutqqa tushishi bilan hamroh ma’nolar unga «ergashadi». Zamon kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosi parchalanishi natijasida vujudga kelgan o‘tgan zamon oraliq grammatik ma’no (nisbiy umumiy grammatik ma’no)sining an'anaviy parchalanishida farqlovchi belgilar zamon umumiy grammatik ma’nosiga daxldor ham, daxlsiz hamdir. Odatda, «o‘tgan zamon fe'llari quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) aniq o‘tgan zamon shakli; 2) uzoq o‘tgan zamon shakli; 3) o‘tgan zamon hikoya shakli; 4) o‘tgan zamon davom shakli; 5) o‘tgan zamon eshitilganlik shakli»Bu ma’noviy ko‘rinishlardan bittasi – uzoq o‘tgan zamon shaklida o‘tgan zamon UGMsi parchasi (uzoq o‘tgan zamon), qolgan ma’noviy ko‘rinishlardagi farqlar (aniq, hikoya, davom, eshitilganlik)ning esa zamon UGMsiga hech qanday daxli yo‘q. O‘tgan zamon shakli sifatida ko‘pchilik tilshunoslar tomonidan tan olingan, fan va ta'lim mazmunida 27 ommalashgan –di,-gan,-ibdi,-gan+di,-edi,-(i)bdi,-(a)rdi, ekan, emish shaklini qabul qildik. O‘tgan zamon shakli «ish–harakatning nutq momentidan avval sodir bo‘lishi» kategorial va «ish–harakatning realligi» yondosh ma’noidan iborat umumiy grammatik ma’noga ega. Bu ikkala belgi barcha shakllarda mavjud bo‘lib, har bir shaklda o‘ziga xos tarzda juz'iylashadi. «Uzoq o‘tgan zamon» ni ifodalash + O -gan, edi, –di -(i)bdi, -(a)rdi emish, ekan Bunda -di uzoq o‘tgan zamonni ham (a), yaqin o‘tgan zamonni ham (b) ifodalashi mumkin: a) 1. Bu voqea bo‘lganiga o‘n besh yildan oshdi. (O.Yoqubov) 2. Munisxon o‘shanda nega Toshkentga bordi? U yerda nima qildi? Bunga u javob topolmadi. (O‘. Umarbekov) b) 1. Gulsum opa Barnoni ko‘ray deb buxgalteriyaga kirdi. Barno yo‘q ekan, bir oz kutdi, kelavermagach, o‘tirishga sabri chidamay, idoradan chiqdi. (O.Yoqubov) Boshqa shakllarda esa «ish–harakatning bajarilish vaqti nisbatan uzoqligi bilinib turadi». Birinchi ziddiyatdagi belgili a'zolar o‘zaro «bevosita kuzatilmaganlik» belgisi asosida privativ ziddiyat hosil qiladi. Bunda –gan, -ardi, -edi shakllari belgisiz, -ibdi, -ardi, emish, ekan shaklli ko‘rsatkichlar belgili a'zo sifatida namoyon bo‘ladi. Belgili shakllardan anglashilgan uzoq o‘tgan zamonda bajarilgan ish–harakat so‘zlovchi tomonidan bevosita kuzatilgan ham (a), kuzatilmagan ham (b) bo‘lishi mumkin: a) 1. Men bu kitoblarni o‘qiganman. 2. Toshlar otib qochar edim yarashardi. (M.Yusuf) b) 1. Eshitishimga qaraganda, +o‘chqor tuman markaziga ketganicha qaytib kelmabdi. (S. Anorboev) 2. Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bir chol bo‘lgan ekan. (Ertakdan) 3.Chemberlin o‘shanda uyida uxlamagan edi.(S. Ahmad) Demak, ziddiyatning ikkinchi qatori yondosh ma’no – «ish – harakat realligi»ning ko‘rinishi, «reallikning bevosita kuzatilganligi» asosida bo‘ladi. Ikkinchi qator ziddiyatning belgisiz a'zolari tizimi ikkinchi xil yondosh ma’no – harakat tarzi kategoriyasining zamon kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosidagi aksi – davomiylik - davomsizlik asosidagi ziddiyatli munosabatda yashaydi. Bu ziddiyat ham privativ tabiatli bo‘lib, bunda –ardi shakli belgili, edi va –gan shakllari belgisiz a'zo sifatida namoyon bo‘ladi. Chunki –ardi shakli har doim davomlilikni (a), -gan va edi shakllari, asosan, davomsizlikni (b), ba’zan davomlilikni ifodalaydi. a) 1. Klubimiz binosidan ko‘p kolxozlar andaza olishni 28 orzu qilardi. (Oybek) 2. Tayog‘ini sudrab, ko‘ngilsiz Poda haydab qirga ketardi, Maysa gilamlarga yetardi. (Uyg‘un) b) 1.Siz yaxshi pazandasiz, ta'rifingizni eshitganman. (Oybek) 2. Mehnat taqdirlagan, boboning umrin. (A.Muxtor) 3. Bu haqda gazetda o‘qigan edim. (Oybek) 59 v) 1.Mirhaydar otaning foydasini ko‘p ko‘rganmiz.(Oybek) 2. Yo‘lning ikki tomoniga cho‘zilgan qir yonbag‘irlarini endigina yorib chiqayotgan o‘tlar qoplagan. (P. Tursun) 3. U zavodda ishlagan edi. (M. Osim) Ziddiyatga diqqat qilinsa, -gan va -di shakllarining davomiylikni «ba’zan» ifodalashi ularning UGMsi tarkibidagi shakllarga xos doimiy xususiyat emas. Bu xususiyatga ular «ba’zan» ega. Bu esa «davomiylik» ma’nosi ularning UGMsiga xos emasligini, balki shakllarga xos hamroh ma’no ekanligini ko‘rsatadi. Chunki bu kontekstda, bog‘liq qurshovdagina bo‘ladi. Ko‘rganmiz fe'lidagi -gan shakli ifodalayotgan «davomiylik» ko‘p so‘zi ta'sirida yuzaga chiqmoqda. Ishlagan edi so‘zshaklidagi «davomiylik» esa ishlamoq fe'li tabiatiga bog‘liq. Demak, tarz kategoriyasining «davomiylik-davomsizlik» ma’nosi ayrim o‘tgan zamon shakli (mas. –ardi)da yondosh ma’no sifatida yuzaga chiqsa, boshqasida hamroh ma’no bo‘lib voqelanadi. Hatto -ardi shaklida qurshov natijasida «o‘tgan zamon» kategorial ma’nosi ham, «davomiylik» yondosh ma’nosi ham kuchsizlanib, hamroh ularni siqib chiqarishi bilan birga bo‘sh o‘rinni egallaydi va vaqtincha, nutqiy «hukmronlik»ka ega bo‘ladi: 1. Salim kelsa edi, men borardim. 2. Ukam o‘qisa edi, tushunardi. Demak, -sa shart mayli shakli –ardi qo‘shimchasida kategorial va yondosh ma’noni susaytiruvchi va hamroh ma’noni kuchaytiruvchi vosita hisoblanadi. -gan shaklidagi «hozir ham uzluksiz davom etib turgan harakat (a), gumon, noaniqlik ma’nolari» (b) ham hamroh ma’nolardir: a) Fe'li keng, saxovatli, mehmondo‘st xalqimizning dong‘i olamga ketgan. (M. Ismoiliy) 14 b) Balki bu yerlarda ko‘p dilbar Manzaralar jilva qilgandir. Ovlamoqchi bo‘lib ko‘nglingni, Balki qushlar qanot qoqqandir... (Uyg‘un) Sizning fikringizni, ehtimol, xodimlaringiz so‘zsiz tushunishga o‘rganib qolgandir, lekin men tushunmadim. (V. Ajoev) Chunki bu ma’nolarni ham kontekstgina yuzaga 14 Baskakov A.A. va boshq. Umumiy tilshunoslik. –T.: O‘qituvchi, 1997. -191 b. 29 chiqaradi. Masalan, «bu vaqtda gumon bildiruvchi ehtimol, balki kabi so‘zlar keladi». -ardi shaklining turli qo‘llanishlarida «davomiylik» yondosh ma’nosi yana juz'iylashib, «uzluksiz davom etib turish», «galma-gal takrorlanib turish» ko‘rinishlarini oladi: «a) o‘tmishda ma'lum bir vaqt uzluksiz davom etib turgan harakatni bildiradi: 1. O‘ktam ko‘pirgan, o‘kirgan suvda bo‘ynigacha botib, hansirab ishlar edi. Hovuz bo‘yida, salqinda... katta yog‘och karavotda bir necha kishi dam olib o‘tirishar edi. (Oybek) 2. Arava qatirlab borar, gap mavzudan mavzuga ko‘char edi.(A. +ahhor) b) o‘tmishda galma-gal takrorlanib turgan harakatni bildiradi: Daryolardan kuylab o‘tardim, Ertaklarga quloq tutardim. Hammasini tinglardim, ammo O‘xshashini topmasdim aslo. (H.Olimjon)» 15 Bunda ma’no tavsifida «o‘tmishda» unsuri ortiqcha, albatta. U asarda yozilgan voqealarning o‘tmishga oidligidan kelib chiqib, tavsifga kiritilgan. Bevosita va bilvositalik belgilari asosida ajralib chiqqan va «bevosita kuzatilmaganlik» belgisiga ega bo‘lgan –ibdi shakli «subyektiv munosabat» ma’nosini ifodalaydi. Shaklning subyektiv munosabat ifodalashi bog‘liq qurshovni talab qilmaydi va shu boisdan uni yondosh ma’no sifatida baholash mumkin. «Noxolis subyektiv munosabat» belgisi asosidagi noto‘liq ziddiyatda emish belgili, ekan va -ibdi shakllari belgisiz, majhul a'zo sifatida yuzaga chiqadi. «To‘liqsiz fe'l sifatida ekan qatnashsa, so‘zlovchining diqqati mavjud bo‘lgan 61 harakatning natijasiga qaratiladi: Uning oq oralagan sochlari tamoman oqarganini O‘ktam to‘y suronda payqamagan ekan.(Oybek) To‘liqsiz fe'l sifatida emish kelsa, eshitilganlik, harakatning o‘tmishda bo‘lgan–bo‘lmaganligi noaniq, gumon ekanligi ifodalanadi: Ukang aeroplandan sakraydigan bo‘lgan emish. (Oybek)» 16 Demak, ma'lum bo‘ladiki, o‘tgan zamon shakllari o‘zaro kategorial va yondosh ma’noni xususiylashtirishi, hamroh ma’noni ifodalashi jihatidan o‘zaro farqli xususiyatga ega. Shakllar tizimida -di ko‘rsatkichi umumiy grammatik ma’nodan ko‘proq «hissa» olishi, barcha tarz–mayl ma’nolariga betarafligi bilan ajralib turadi. Shu 15 Ne'matov H. G‘. O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. –T.: O‘qituvchi, 1992. -93 b 16 . Mirzaev M., Usmonov S., Rasulov I. O‘zbek tili. Darslik. –T.: O‘qituvchi, 1970. - 267 b. 30 boisdan tadqiqotlarda uning yigirmaga yaqin ma’nosi qayd qilinadi. O‘tgan zamon shaklining kategorial, yondosh va hamroh ma’nolar asosidagi ziddiyatli munosabatini quyidagicha umumlashtirish mumkin:«Uzoq o‘tgan zamonni ifodalash» + O -gan,-ardi, edi, -di ekan, emish «real bajarilganlikning bevosita kuzatmaganligi» (mayl)(YoM) + O -ibdi, emish, - gan, - ardi, edi ekan «Noxolis subyektiv «Davomiylik» munosabat» (Usl) (H.T) (Yo.M) + O + O emish -ibdi, ekan -ardi edi, -gan «Davomsizlik» «Faqat fe'lga» xos + O + O -ibdi ekan -gan edi 63 Hozirgi zamon shakllari. Hozirgi zamon shakli zamon kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosini «ish–harakatning nutq momentida bajarilayotganligi» tarzida xususiylashtiradi. Bu kategorial ma’no shakllarning barchasiga xos. Shu bilan birgalikda, ma’nolar, albatta, zamon uchun kategorial ma’nolar – «aniqlik» (mayl) va «davomiylik» (harakat tarzi) yondosh ma’nolari bilan yuzaga chiqadi. Nutqiy qo‘llanishda «davomiylik» yondosh ma’nosi shu darajada kuchayadiki, u qariyb kategorial ma’no bilan tenglashadi. «Davomiylik» ma’nosi o‘z–o‘zidan «ish– harakatning boshlanganligi» va shu bilan birga «tugamaganligi» ma’nolarini ham yondosh ma’no sifatida olib chiqadi. Ularning kategorial ma’noga zichlashuv darajasini quyidagicha berish mumkin: Davomiylik – boshlanganlik – tugallanmaganlik. Obyektiv reallikda esa bu uchlik: Boshlanganlik – davomiylik – tugallanmaganlik tarzida o‘rinlashadi. Hozirgi zamon shakllari «davomiylik» yondosh ma’nosi asosida ayrim o‘tgan zamon shakllari bilan privativ tabiatli ziddiyatga kirishadi. Chunki, masalan, hozirgi zamon shakllarida «davomiylik» «tugallanmaganlik» bilan yuzaga chiqsa, o‘tgan zamon shakllarining ayrimlarida «davomiylik» tugallanmaganlik (a) bilan ham, tugallanganlik (b) bilan ham namoyon bo‘ladi: a) 1.Men Salimdan xabar oldim, u yo‘lga tayyorlanayotgan ekan. 2. Hozir ko‘rdim, kelayotgan edi. b) 1. Vafotidan oldin zavodda ishlayotgan edi. 2. U singlisini bir yil oldin ko‘rgan edi. Hozirgi zamon fe'l shakli ma’no va qo‘llanishida o‘ziga xoslikka ega. U kategorial va yondosh ma’no silsilasiga ko‘ra farqlanmaydi. Ayrim uslubiy farq, qo‘llanishdagi o‘ziga xoslik hamroh ma’no sifatida yuzaga chiqadi. «Uslubiy xoslanmaganlik» ziddiyat belgisi asosida bu shakllar o‘zaro qarshilanib, bu hamroh 31 ma’noga –yap shakli ijobiy munosabatda bo‘lsa, boshqa shakllar (-yotir,-yotib,- moqda, harakat tarzi shakllari asosida) uslubiy xoslanganligi bilan xarakterlanadi. «So‘zlashuv uslubiga xos» hamroh ma’nosi harakat tarzi vositalari bilan hosil qilingan hozirgi zamon shakllariga xos bo‘lib, -yotib dialektal, –yotir badiiy, - moqda kitobiy (badiiy, ilmiy, rasmiy, publitsistik) uslublarga xoslanganligi bilan ahamiyatli. Bu ma’noning barchasi shakl umumiy grammatik ma’nosiga xos bo‘lmay, kategorial va yondosh ma’no ustida qavatlanadigan hamroh ma’nodir. Hozirgi-kelasi zamon. Hozirgi-kelasi zamon shakllari «hozirgi» yoki «kelasi» umumiy grammatik ma’no parchalari uchun majhul munosabat ifodalaydi. Chunki bu shakllar: a) kelasi zamonni ifodalaydi; b) hozirgi zamonni ifodalaydi; v) o‘tgan, hozirgi, kelasi zamonga betaraf bo‘ladi. Tilshunoslikda hozirgi–kelasi zamon ifodalovchi «ikkita yagona va ikkita qo‘shma shakl bor. Yasama shakllar –(a)y, - (a)r li ravishdoshdan qo‘shma shakllar mazkur ravishdoshdan ekan, emish yordamida hosil bo‘ladi». -a/y + shaxs–son qo‘shimchalari birikuvidan tashkil topgan shakl kategoriyasi mohiyatidan ko‘proq ulush oladi: a) muayyanlashmagan uchala zamonni umumlashtirib ifodalaydi; b) kelasi zamonni ifodalaydi. Bu ma’nolar shaklda yuzaga chiqqan kategorial ma’no. Harakatning doimiyligi umumiy grammatik ma’nodagi yondosh ma’no quyidagi gaplardagi zamon shaklida to‘liq yuzaga chiqadi: 1. O‘zbek qizlari sevgisini aytmaydi, bir umr pinhon tutadi. 2. Qush uyasida ko‘rganini qiladi.(Maqol) Aktuallashtiruvchi vositalar ta'siri natijasida «doimiylik» yondosh ma’nosi «davomiylik» kasb etib, kategorial ma’noda muayyanlashish vujudga keladi va «harakatning bajarilishi bevosita nutq momentiga, hozirga oid bo‘lishi mumkin» 1. Yigit nihoyatda isib ketgan, peshonasi, yuzlaridan tinmay ter quyadi. (S.Ahmad) 2. O‘sha kuni bo‘lib o‘tgan shov–shuv hali ham qulog‘im tagida shang‘illaydi, hali ham miyamni gangityapti. (B.Kerboboev) 1–misoldagi oldingi gap, 2–misoldagi hali ham aktuallashtiruvchi vositasi ta'sirida «hozirgi zamon» ma’nosi uqiladi. Agar gaplar bu vositalardan xalos qilinsa yo doimiy zamon ma’nosi ifodalanib, «davomiylik» yondosh ma’nosi o‘rnida «doimiylik» ifodalanadi, yo kelasi zamon kategorial ma’nosi «boshlanmaganlik» yondosh ma’nosi uqiladi. Diqqat qiling: 1. Nihoyatda 32 isib ketsa, peshonasi, yuzlaridan ter oqardi. 2. Shov – shuv kuchaysa, quloqlari shang‘illaydi. Kelasi zamon ma’nosida qo‘llashga esa mazkur fe'llarning lug‘aviy ma’nosi monelik qiladi. Demak, kelasi zamon kategorial ma’nosi voqelanishi uchun birikayotgan fe'lning – qurshovning ahamiyati muhim. «Hozirgi zamon» kategorial ma’nosi «davomiylik» yondosh ma’nosi bilan dialektik bog‘liq. 2.3. Zamon shakllarining kategorial, yondosh va hamroh ma’no asosidagi oppozitiv munosabatlari Lingvistik semantika tilshunoslikning nisbatan yangi sohasidir. Tinglovchi akustik signal orqali obyektiv reallik haqida ma’lumotga ega bo‘ladi. Lisoniy faoliyatda gapirish va tushunish, nutq hosil qilish va uni idrok qilish jarayonlari almashinib turadi.Shuning uchun lingvistik birliklar semantikasi ikki yo‘nalishda: 1) onomasiologik; 2) semasiologik tomondan o‘rganiladi. Birinchi yo‘nalishda gap hosil qilish jarayoniga, ikkinchi yo‘nalishda esa gapning obyektiv mazmun (propoziv) tomoniga e’tibor beriladi. Klassik mantiqda propozitsiya yoki mantiqiy hukm deyilganda borliqning ma’lum predikatlari haqida tasdiq yoki inkor yo‘li bilan axborot beruvchi fikr shakli tushunilgan. Dunyo tillaridagi grammatik kategoriyalarining ko‘pchiligi semantik kategoriyalarga taalluqlidir. Morfologik kategoriyalarning semantikasini ko‘rib o‘tsak. Ot so‘z turkumiga xos bo‘lgan semantik kategoriyalarga son va determinatsiya (aniqlik va noaniqlik) kiradi. Son kategoriyasi, determinatsiya va kelishiklar bir-birlari bilan bog‘liq bo‘lib, bir grammatik ko‘rsatkich(fleksiya) orqali yuzaga chiqadi.Son kategoriyasi odatda ikki gramemma (ko‘plik va birlik) bilan ifodalanadi, lekin ba’zi tillarda ikkilik son tushunchasi ham mavjud (ular juft obyektlarga nisbatan: lab, ko‘z, sohil kabi). Ikkilik son qadimgi yunon tilida, sanskritda, qadimgi rus tilida, klassik arab tilida mavjud bo‘lgan. Bu son kategoriyasi ba’zi hozirgi tillarda (slovyan, koryak, xantiy) ham bor. Yangi Gvineya tillarida yana ham noyob kategoriya uch obyektni ifodalovchi uchlik son kategoriyasi bor yoki bir qancha obyektlarni ifodalovchi o‘rgamchak son kategoriyasi mavjud.Endi, fe’l semantik kategoriyalariga to‘xtaylik. Fe’lning 33 semantik grammatik kategoriyalari turli xil bo‘lib, u har bir tilning o‘z xususiyliklari bilan bog‘liq holda bo‘ladi. Fe’l kategoriyalari nisbiy holda uchta semantik zonalarga ajraladi: aspektual, temporal va modal. Aspektual (turlar bo‘yicha) ma’nolarga vaziyatlarning zamonga bo‘lgan munosabati (davomiyligi, chegaralanganligi, qaytarilishi) kiradi yoki u yoki bu vaziyatning qaysi fazasida (boshlang‘ich yoki yakuniy holat) yuz berishini ifodalaydi. Bu o‘rinda ushbu aspektni xarakterlovchi nomi fe’lning “ichki zamon” tushunchasidir. Grammatik kategoriyada esa zamon ma’lum vaziyatning boshqa vaziyat bilan (hisob nuqtasidan ) oldin, bir vaqtda yoki keyin bo‘lganligini taxminiy ko‘rsatadi. Hisob nuqtasi erkin va fiksir (qayd qilingan) bo‘lishi mumkin. Erkin bo‘lganda nisbiy zamon kategoriyasi yoki taksis bo‘lishi mumkin. Qayd qilingan hisob nuqtasi nutqning aytilish vaqtiga to‘g‘ri kelib, absolyut zamon kategoriyasini yuzaga chiqaradi. U uchta grammema bilan ifodalanadi: o‘tgan, hozirgi va kelasi zamon. O‘tgan zamon davom fe’li (imperfekt) va o‘tgan zamon chegara fe’li (aorist) tipik kombinatsiyani tashkil qiladi. Sintaktik kategoriyalar semantikasi ham o‘ziga xos. Har qanday lisoniy belgi shakl va ma’no birligidan iborat. Lekin an’anaviy sintaktik nazariyalarda asosan gapning shakliy tuzilishi o‘rganib kelindi. Faqat ayrim o‘rinlarda (gapning kommunikativ maqsadiga ko‘ra turlarini belgilashda; gap bo‘laklarining ichki tasnifida; aniqlovchilarning sifatlovchi, qaratuvchi, izohlovchilarga bo‘linishida) semantikaga murojaat qilinadi. N.D. Arutyunovaning ta’biri bilan aytganda, 60-yillar o‘rtalaridaga kelib gap semantikasiga “shturm” boshlandi. 17 Propozitsiya faqat gaplar orqali ifodalanishi shart emas. U so‘z birikmasi va so‘zlar orqali ham ifodalanishi mumkin. Masalan, Karim keldi –Karimning kelishi. Bu konstruksiyalarning mazmuniy yaqinlashishiga markaziy elementlarning umumiyligi asos bo‘ladi. Demak, ma’lum bir sintaktik struktura gap bo‘lishi uchun 17 Иванов С.Н. Очерки по синтаксису узбекского языка. –Л.:ЛГУ, 1959. -151 с. 34 ma’lum propozitsiyani ifodalashdan tashqari, boshqa belgilarga – kommunikativ mustaqillik va modallik belgilariga ega bo‘lishi kerak. Quyida grammatik kategoriya unsurlari bilan semantik kategoriya unsurlarini solishtirsak, quyidagi holat yuzaga chiqadi: Semantik kategoriya unsurlari Grammatik kategoriya unsurlari Subyekt ega Predikat kesim Obyekt to‘ldiruvchi Atribut aniqlovchi Predmet, hodisa ot so‘z turkumi Jarayon(harakat, holat) fe’l so‘z turkumi Sifat sifat so‘z turkumi Miqdor son so‘z turkumi Munosabatlar ko‘makchilar, bog‘lovchilar, kelishik kategoriyasi Ko‘rinadiki, semantik kategoyalar bilan grammatik kategoriyalar unsurlari birbirlariga mazmun jihatdan yaqinlashadi. Semantik kategoriyalarda mazmundan shaklga qarab e’tibor berilsa, grammatik kategoriyalarda shakldan mazmunga boriladi. 35 XULOSA Til birligi lisoniy qiymati murakkabligining obyektiv asosi mavjud bo‘lib, bu borliqdagi birorta narsa ham sof holda bo‘lmasligi, har bir alohida narsada turli umumiyliklar zarralari – xususiyliklari qorishgan holda mavjud bo‘lishi bilan belgilanadi. Shakl-ko‘rinish va material xususiyati narsaning o‘z substansial mohiyati ko‘rinishini to‘sib qo‘yadigan darajada yaqqol namoyon bo‘lishi ham mumkin. Bu esa har qanday holda ham tashqi zohiriy alomatga tayanib ish ko‘ruvchi empirik tilshunosni chalg‘itadigan holatdir. Shuning uchun maxsus aqliy, nazariy bilish metodologiyasi bilan qurollangan tadqiqotchi, bizning nuqtai nazarimizcha, tilshunos aqliy yo‘l bilan bu «aldamchi» ko‘rinishlarni nazardan soqit qilib, narsa mohiyatini anglashga urinadi. Narsa substansiyasi tekshirilayotganda umumiylik va mohiyat kategoriyalari aksariyat holatlarda farqlanmasdan qo‘llanadi. Bu esa til birligining sof lisoniy xossalari bo‘lgan mohiyati va umumiylikni ajrata olmaslikka, ularni qorishtirishga olib keladi. Umumiylik birlikning lisoniy qiymati bo‘lib, u mohiyatni ham, mohiyatdan tashqaridagi, lekin u bilan dialektik aloqadorlikda bo‘lgan jihatni ham qamrab oladi. Tilshunoslikda falsafiy substansiya va aksidensiya, umumiylik va mohiyat kategoriyasining bunday tushunilishi, hamda o‘rganish obyektiga izchil va to‘g‘ri tatbiq etilishi lisoniy birlik tabiatini to‘laroq oydinlashtirish imkonini beradi. Uni aniqlashda dastlab nutq birligida qorishiq holda mavjud bo‘lgan sof lisoniy umumiylik zarrasi va «begona» ma’no farqlanib, ikkinchi bosqichda lisoniy umumiylikdagi mohiyat va yondosh jihat o‘rganiladi. Grammatik shakl umumiy ma’nosi murakkab tabiatli. Umumiy grammatik ma’no murakkab tarkibli bo‘lishining umumlingvistik qonuniyati tilning nutqda yaxlit voqelanishi, unda turli sath hodisasi qorishib ketishidir. 82 Nutqiy grammatik ma’no tarkibi kategorial, ya'ni substansial, yondosh va hamroh ma’nodan iborat. Ulardan substansial va yondosh ma’no lisoniy xarakterga ega bo‘lib, hamisha dialektik bog‘langan, hamroh ma’no esa nutqiy tabiatlidir. Distributiv metod yordamida til birliklari aniqlanadi va bu metod fonema, uning variantlari, morfemalarni, allamorflarni aniqlashga yordam beradi. Ammo 36 sintaksisga xos bo‘lgan masalalarni o‘rganishda bu metodning imkoniyatlari cheklangan. SHuning uchun tilda bevosita tashkil etuvchilarga ajratish metodi paydo bo‘ldi. Bunda gap bevosita ikki qismga ajratib tekshiriladi. Masalan: ot qism va fe`l qism. Bu metod distributiv tahlilni o‘z ichiga olgan holda sintaktik birliklarni analiz qilishda qo‘llaniladigan formal metoddir. Bu metodning qiyinchiliklari: 1.Morfologiya bilan sintaksis aralashtirib yuboriladi, so‘z birikmalari va gap bir- biridan farqlanmaydi. 2. Bir xil strukturaga ega bo‘lgan, ammo mazmun jihatdan har xil bo‘lgan so‘z birikmalari bu metod bo‘yicha bir xil analiz qilinadi. Masalan: To‘yga ko‘p keksa erkaklar va ayollar kelishdi jumlasini analiz qilganda, keksa so‘zining qaysi so‘zga tegishli ekanligini aniqlash qiyin (erkaklargami yoki ayollarga). 3. Bu metod til sintaktik yarusining elemantar birligini va sodda sintaktik birliklarning tashkil topishi va tarixni ko‘rsatib berolmaydi. Bevosita tashkil etuvchilarga ajratish metodining yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan kamchiliklarni bartaraf etish ehtiyoji transformatsion analiz metodlarining yaratilishida asosiy omil bo‘ldi. Transformatsion grammatika hozirgi tilshunoslikda, xususan, sintaktik va stilistik izlanishlarda eng ko‘p qo‘llanilayotgan metod yordamida ish ko‘radi. Ma`lumki, distributiv metod yordamida til yaruslarining birliklari: fonema, morfema, ularning qo‘llanilish o‘rinlari aniqlansa, bevosita tashkil etuvchilarga ajratish metodida esa bu gapning ichidagi sintaktik munosabatlar o‘rganiladi. Transformatsion metodning asosiy mohiyati quyidagilardan iborat: Har bir tilda son-sanoqsiz gaplar mavjud va bu yangi gaplar tinglovchi tomonidan to‘g‘ri tushiniladi. Grammatik ma’no leksik ma’nodan tubdan farq qiladi. U leksik ma’noga o’xshab tashqi dunyodagi narsa va voqealarni aks ettirmaydi va individual xususiyatga ega bo’lmaydi. Ular umumiy ma’nolardir. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, grammatika bizga so’z va gapning formalgrammatik tomoni-so’z o’zgarishi, sintaktik birliklar va ularning turli ko’rinishi, strukturasi va hosil qiluvchi vositalari, shuningdek, ifodalaydigan grammatik ma’nosini o’rgatadi. Bundan tashqari grammatik kategoriyalarni doimo to’g’ri qo’llash lozim, agar kategoriyalar o’z o’rnida qo’llanmasa, tuzilayotgan 37 gapning grammatik jihatdan ma’nosi buziladi, gapdagi anniqlik va izchillik yo’qoladi. Gap shaxs va sonda moslashmaydi. Shuning uchun ham grammatik kategoriyalarni o’z o’rnida qo’llash zarur. Agar grammatika o’z o’rnida qo’llanmasa ma’no jihatdan g’alizlik paydo bo’ladi. Shunday ekan tilshunoslikning eng katta qismi bo’lgan grammatikani o’rganish biz uchun hamma sohalarda zarurdir. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Каримов И . А . Юксак маънавият – енгилмас куч . – Тошкент : Маънавият , 2008. 2. Мирзиёев Ш . М . Танқидий таҳлил , қатъий тартиб - интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак . – Тошкент , 2017. 3. “Алишер Навоий номидаги Тошкент Давлат ўзбек тили ва адабиёти университетини ташкил этиш тўғрисида”. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016-йил 13-майдаги ПФ-4797-сонли фармони. 4. 2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirishning besh ta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha “ Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947sonli farmoni. 5. “Умумий ўрта ва ўрта махсус, касб-ҳунар таълимининг давлат таълим стандартларини тасдиқлаш тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори. 2017 йил. I. ILMIY ADABIYOTLAR 1. Asqarova M., Qosimova K., Jamolxonov H. O‘zbek tili. Darslik. T.: O‘qituvchi, 1989. -274 b. 2. A'lamova M. O‘zbek tilidagi fe'llarda nisbat kategoriyasi. – T.: Fan, 1992. – 142 b. 3. Baskakov A.A. va boshq. Umumiy tilshunoslik. – T.: O‘qituvchi, 1997. – 191 b. 4. Vohidov R., Ne'matov H., Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma'rifat. – T.: Yozuvchi, 2001. -144 b. 5. Zikrillaev G‘.N. Fe'lning shaxs, son, hurmat kategoriyalari sistemasi. – T.: Fan, 1990. -111 b. 6. Zikrillaev G‘.N. O‘zbek tili morfologiyasi. G‘Filologiya ixtisosliklari uchun qo‘llanmaG‘. – Buxoro, 1994. -B. 163. 39 7. Иванов С.Н. Родословное древо–тюрок Абдул–Гази–Хана. Грамматический очерк. Имя и глагол. – Т.:Фан,1969.-201 с. 8. Иванов С.Н. Категория залога в причастии узбекского языка / Исследования по истории културў народов Востока: Сборник в честь академика И.А.Орбели. -М.: -Л., 1960. – С.123-134. 9. Иванов С.Н. Очерки по синтаксису узбекского языка. – Л.:ЛГУ, 1959. - 151 с. 10. Иленков. Диалектика абстрактного и конкретного в “Капитале” Маркса. – М.: Акад. Наук СССР, 1960. 285 с. 11. Исаченко А.В. Грамматический строй русского языка в сопоставлении со словатским. Ч. И. -М.: Наука, 1965.-472 с. 12. Коклянова А.А. Категория времени в современном узбекском языке. - М.: Наука, 1963. -95 с. 13. Кононов А.Н. Грамматика советского узбекского литературного языка. – М-Л., Наука, 1966. -182 с. 84 14. Криворучко П.М. Грамматические значения временных форм русского глагола. –Киев: Радянская школа, 1963. -63 с. 15. Мартўнов В.В. Категория языка. – М.:Наука,1982.-192 с. 16. Mengliev B.R. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma -Qarshi, 2004. -168 b. 17. Mengliev B. R. O‘zbek tilining struktur sintaksisi. O‘quv qo‘llanma. – Qarshi: Nasaf, 2003. -178 b. 18. Mirzaev M., Usmonov S., Rasulov I. O‘zbek tili. Darslik. – T.: O‘qituvchi, 1970. - 267 b. 19. Ne'matov H. G‘. O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. – T.: O‘qituvchi, 1992. - 93 b 20. Ne'matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – T.: O‘qituvchi, 1995. -127 b. 21. Нигматов Х.Г. Функсионалная морфология тюркоязычных памятников Х I -Х II вв. – Т.: Фан, 1989. -191 с. 40 22. Nurmonov A., Shahobiddinova Sh., Iskandarova Sh., Nabieva D. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. Morfologiya. – T.: Yangi asr avlodi, 2001. -164 b. 40. Nurmonov A. Gap haqida sintaktik nazariyalar. – T.: Fan, 1982. – 100 b. 41. Tulenov J., G‘afurov Z. Falsafa. – T.: O‘qituvchi, 1997. – 384 b. 42. Tursunov U., Muxtorov A., Rahmatullaev Sh. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik. 3-nashri. – T.: O‘zbekiston, 1992. -335 b. 43. Firdaus S. Fe'l G‘G‘ Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: Fan, 1966. -266 b. 44. Чориев А. Синтаксико-семантические признания родителного падежа в узбекском и английских языках. – Т.: Фан. 45. Shahobiddinova Sh . O ‘ zbek tili morfologiyasi umumiylik - xususiylik dialektikasi talqinida . I qism . – Andijon : nashriyotsiz , 1994. – 98 b . Elektron adabiyotlar 1. www.aim.uz 2. www.arxiv.uz 3. www.pedagog.uz 4. www.tdpu.uz 5. www.ziyonet. 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. GRAMMATIK MA’NO TARKIBI. KATEGORIAL, YONDOSH VA HAMROH MA’NO

1.1. Grammatik shaklning umumiy grammatik ma’nosi va uning tarkibiy qismlari. Kategorial va nokategorial ma’no

1.2. Kategorial ma’noning turlari

1.3. Yondosh ma’noning turlari

II BOB. ZAMON KATEGORIYASI UMUMIY MA’NOSI TARKIBI

2.1. Zamon va mayl kategoriyalari munosabati

2.2. Zamon kategoriyasida kategorial, yondosh va hamroh ma’no hamda ularning o‘zaro munosabati

2.3. Zamon shakllarining kategorial, yondosh va hamroh ma’no asosidagi oppozitiv munosabatlari

XULOSA

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить