Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.0MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI Hozirgi o‘zbek tili fanidan “O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Qabul qildi: Mavzu: O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya tushunchasi talqini 1 Reja: I. Kirish. II. Asosiy qism: II.1. O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya. II.2. Grammatik kategoriya va uni hosil qilish vostalari. II.3. Grammatik kategoriyaning muhim unsurlari. III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. I. Kirish Kategorya atamasi tilshunoslikka falsafadan olingan «ob’yektiv borliq va bilishdagi mohiyatni ko‘proq qonuniy aloqa va munosabatini aks ettiruvchi umumiy tushunchan tarzida ta’riflanadi. Falsafada ham, tilshunoslikda ham 2 kategoriya bir xil narsani ataydi, ya’ni kategoriya uchun juftlik va alohidalik xos bo‘lishi shart. Falsafada juftlikni sabab-natija, mohiyat-hodisa, butun qism, alohidalikni borliq, miqdor, makon tashkil etsa, tilshunoslikda kategoriya atamasi ostida ikkilik (son kategonyasi) yoki ko‘påk (kelishik kategoriyasa) tushuniladi. Bugungi tilshunosigimizda grammatik kategoriya atamasi ostida, asosan, morfologik kategoriyani tan olish ustuvor. Umuman grammatik kategoriyani ham grammatik kategoriya sifatida qaralsada xususiy hollarda, ya’ni sintaktik tekshirishlarda kategoriya tushunchasi e’tiborga molik ahamiyat kasb etmaydi. Bunga qo‘shilib bo‘lmaydi, albatta. Butun uchun qism va ular orasidagi munosabat, sistema uchun element va ularni birlashtiruvchi aloqa shart va zarur bo‘lganigi kabi grammatik kategonya (qisq GK) uchun ham (ayni paytda morfologik hodisa haqida so‘z yuritayotganimiz tufayli grammatik kategoriya atamasi ostida morfologik kategoriyani nazarda tutamiz) aloqa va aloqada turuvchi birlik zarur Muayyan ma’no umumiyligi ostida birlashgan va o‘zaro bu ma’noning parchalanishi, xususiylashuvi asosida zidlanadigan shakllar sistemasi GK hisoblanadi. GK grammatik shakllarning oddiy arifmetik yig‘indisi emas, balki ma’lum bir turdagi shakllarning umumiy ma’no asosidagi barqaror munosabati tizmasidan iborat bo‘lgan yangi bir bunulik. Bunda umumiylik va farq umumiy ma’no asosida bo‘lishi lozim. Buni yorqin idrok etish uchun kelishik kategoriyasi va ravishdoshlarning grammatik kategoriya tushunchasiga munosabat nuqtai nazandan kuzatish yetarli. Ma’lumki, kelishikning mohiyati olding mustaqil so‘zini keyingi bo‘lgan yangi bir butunlik. Bunda umumiylik va farq umumiy ma’no asosida bo‘lishi lozim. Buni yorqin idrok etish uchun kelishik kategoriya va ravishdoshlar grammatik kategoriya tushunchasiga munosabat nuqtai nazaridan kuzatish yetarli. Ma’lumki, kelishikning mohiyati oldingi mustaqil so‘zni keyingi mustaqil so‘zga tobelab bog‘lashadir. Bu mohiyat faqat ana shu morfologik ko‘rsatkichlar tizimiga xos. Har bir kelishik ushbu ma’noni o‘nga xos tarzda xususiylashtirib, bu bilan bir-biriga zidlanadi. Masalan, qaratqich kelishigi “oldingi ismni keyingi ismga”, tushum kelishigi “oldingi ismni keyingi fe’lga” xususiylashımasiga ega. Bu xususiylashmalar lisoniy ma’noning parchalanishlari bo‘lish bilan birga, mazkur kelishilaming farqlovchi belgia han Demak, har kelishikka xos “parcha” kelishik mohiyatining xususiylashmasi, zidlanish esa ana shu parchalar asosida. Ravishdosh shakllari esa fe’lni fe’lga bog‘lash ma’nosiga ega. Biroq ravishdosh shakllariaro farq o‘zga kategoriyalar ma’nosining ushbu shakllardagi tajallisi evaziga. Masalan, [-gani] ravishdosh shaklidagi maqsad ma’nosi mayl kategoriyasining ushbu shakldagi tajallisi, yoki [-gach] shaklidagi “payt” ma’nosi zamon kategoriyasi ma’nosining mazkur ko‘rsatkichdagi kýrinishi. Agar shakllari faqat fe’lni fe’lga bog‘lash ma’nosining parchalanishi asosida zidlansa edi, ravishdoshni alohida kategoriya sifatida baholash lozim bo‘lur edi. 3 Holbuki, ravishdosh shakllari fe’lni fe’lga bog‘lash a nuqtai nuqtai nazaridan nazaridan o‘zaro o‘zaro farq qilmaydi. Ta’kidlash lozimki, grammatik kategoriya va unga mansub grammatik shakl o‘zaro pog‘onali, butun-bo‘lak munosabatlarida bo‘ladi. Bu esa biror grammatik shaklning qaysidir grammatik kategoriyaga mansub bo‘lmasligi mumkin emasligini ko‘rsatadi. To‘g‘ri, ayrim kategoriyada moddiy ifodali grammatik shakl bitta bo‘ladi. Moddiy ko‘rsatkichi bitta bo‘lgan kategoriyasida muayyan morfologik formani yasovchi asosning o‘zi nol ko‘rsatkichli bo‘lib, ikkinchi morfologik shakini tashkil qiladi Masalan, to‘rt son kategoriyasada shunday holni ko‘rish mumkin. Bunda birlik son nol shaklli grammatik ko‘rsatkich bo‘lib, u ushbu shakliy va shunga muvofiq ma’noviy mohiyati bilan [-lar] shakliga ziddiyatda turadi. Sifatlardagi oddiy va qiyosiy daraja shakllari ham fikrimizni dalillaydi. Darslik va akademgrammatikada [-niki], [-dagi], [-dek], [-gacha] birliklarini goh nokategorial shakl yasovchi, goh so‘z yasovchi sifatida qarash hollari uchrab turadi. Bu tilshunosligimizda o‘rganilishi lozim bo‘lgan muammolardan. Demak, nokategorial grammatik shakl bo‘lishi mumkin emas. Shunday qilib, grammatik kategoryaga quyidagicha ta’rif ta’rif berish mumkin. Bir umumiy grammatik ma’no ostidabirlashuvchi, shu asosda bir-birini taqozo va bu umumiy ma’noning parchalanishi asosida inkor qiluvchi shakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. O‘zbek tilshunosligida tilimizdagi 9 ta GK mavjudligi tan olinadi: 1) nisbat kategoriyasi, 2) o‘zgalovchi kategoriyasi, 3) harakat tarzi kategoriyasi, 4) bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi, 5) son kategoriyasi, 6) daraja kategoriyasi, UZ 7) kelishik kategoriyasi, 8) egalik kategoriyasi, 9) kesimlik kategoriyasi: shaxs-son, zamon, tasdiq-inkor, mayl(modalik). Kurs ishining dolzarbligi: «Bizning havas qilsa arziydigan buyuk tariximiz bor. Havas qilsa arziydigan ulug‘ ajdodlarimiz bor. Havas qilsa arziydigan beqiyos 4 boyliklarimiz bor. Va men ishonaman, Xudo xohlasa, havas qilsa arziydigan buyuk kelajagimiz ham albatta bo ladi». Bizning farzandlarimiz bizdan ko‘ra kuchli,ʻ bilimli, dono va albatta baxtli bo‘lishlari shart». Bu yurak tubidan hayqirib chiqqan so‘zlarga mos farzand, kelajak avlod bo‘lib havas qilsa arziydigan buyuk kelajakni yaratish biz yoshlarning qo‘limizda. Hozirda shu buyuk kelajak egalari bo‘lmish yoshlarga qo‘ldan kelgancha davlatimiz tomonidan yetarlicha shart-sharoitlar yarartilmoqda. Xususan, bizning sohamiz bo‘lmish tilshunoslikka ham jahon standartlariga javob beradigan darajada e’tibor qaratilgan. Til millat ko‘zgusi. Til jamiyatning qay darajada taraqqiy etganligini - ko‘rsatib beruvchi o‘ziga xos ko zgu hisoblanadi. Darhaqiqat, faqat mustaqillik ʻ tufayligina o zbek tili davlat miqyosidagi tilga, boshqa davlatlar bilan ʻ muzokaralarda qo‘llaniladigan, qonunlar yaratiladigan, ilmiy tadqiqotlar, yoziladigan tilga aylandi. Zero, yurtboshimiz ta’kidlaganidek, «tilshunoslik sohasdagi ilmiy izlanishlar, avvalambor, o‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi va uning qo‘llanish sohasining ancha kengaytirilgani, xalqaro munosabatlarda ishlatiladigan tillar qatoriga kiritilishi keyingi yillarning bu boradagi ulkan yutug‘idir». Istiqlol tufayli tilshunoslikda tub burilishlar yuzaga keldi. Shu sababdan ham tilimiz, tilshunosligimiz rivojlanmoqda. Tilimizning ichki sohasdagi ilmiy izlanishlar, avvalambor, o‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi va uning qo‘llanish sohasining ancha kengaytirilgani, xalqaro munosabatlarda ishlatiladigan tillar qatoriga kiritilishi keyingi yillarning bu boradagi ulkan yutug‘idir». Istiqlol tufayli tilshunoslikda tub burilishlar yuzaga keldi. Shu sababdan ham tilimiz, tilshunosligimiz rivojlanmoqda. Tilimizning ichki imkoniyatlari keng. Bizning tilimiz boy til. Tilimizda har bir so‘z, har bir shakl o‘z ma’no nozikliklari, badiiyat qirralarini namoyon etadi. Kurs ishining maqsadi: O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya munosabati talqini oid bilim va ko‘nikmalami egallash, grammatik kategoriya munosabati talqini o‘zbek adabiy tilida tutgan o‘rni, fan darajasida shakllanganligi, soha bo‘yicha erishilgan yutuq va mavjud kamchiliklarni tədqiq hamda tahlil qilish. Kurs ishining o‘rganish obyekti: O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya munosabati bilan bog‘liq barcha ilmiy asarlar, maqola va dissertatsiyalar, avtoreferatlar, ensiklopedik qo‘llanmalar, monografiya va kitoblar, turli qo‘llanmalar, ularning tasnifi va tahlili, ular haqidagi maqolalar, taqrizlar, barcha yozilgan maqolalar va umumfilologik bilimlar tahlillar. II. Asosiy qism. II.1. O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya. 5 Grammatik kategoriya-maxsus ko‘rsatkichlar yordamida so‘zlarning o‘zgarishi, birikish va gap hosil qilish qoidalariga asoslangan umumgrammatik tushuncha. Grammatik kategoriya grammatikaning qaysi sohasiga olinganligiga ko‘ra morfologik va sintaktik kategoriyaga bo‘linadi Sintaktik kategoriyalar morfologik kategoriyaga teng bo‘lmaydi Masalan bizning oila to‘q oila. Bu jumlada morfologik jihatdan to‘rt so‘z uch xil so‘z turkumi bor(olmosh, ot, sifat, ot), sintaktik jihatdan esa faqat ikki bo‘lak -ega va kesim mavjud. Felda 3ta gramatik kategoriya bor Mayl,zamon, shaxs-son kategoriyasi. Grammatik shakl- grammatik vosita bildruvchi, grammatik ma’no ifodalovchi til shakli. Masalan o‘zbek tilida «yaxshi-yaxshi deb «yaxshi» sifati takrorlansa, bu so‘z ma’nosini kuchaytrish uchun xizmat qiladi. Xuddi shu grammatik vosita ba’zi tillarda, mas, malaya yoki indonez tilda ko‘plikni bildiradi. Muayyan bir tilda turli grammatik shakl bir ma’noda qo‘llanishi ham mumkin yotir, yapti, moqda kabi o‘zbek tilidagi grammatik shakl fe’lning hozirgi zamon shaklidir. Aksincha, ayni bir grammatik shakl birdan ortiq grammatik ma’noni bildira oladi. Masalan,»- lar «shakli ishlar» so‘zida ham fe’l ham sifatdosh, ham ko‘plik hisoblanadi. Grammatik birliklarni grammatik kategoriyalarga birlashtirishda shu kategoriyalarga birlashtrishda shu kategoriyaga xos umumlashgan ma’no mazkur o‘z kategoriyaga birlashgan har bir grammemada takrorlanadi. Shu bilan birgalikda kategoriya doirasidagi har bir grammatikaning boshqasidan farq qiladigan ma’nosi ham bor. Ana shu ma’nolar kategoriya unsurlarining o‘zaro zidlanishida asos bo‘lib xizmat qiladi. Shunday qilib, kategoriya tarkibidagi grammema ma’nosi o‘rtasida tur-jins munosabati mavjud Grammatika ma’lum til qurilishini qanday o‘rganishiga ko‘ra, amaliy grammatika va nazariy gramamtikaga bo‘linadi. Amaliy grammatika muayyan bir tilda gapning tog‘ri qurilishi uchun zarur bo‘lgan grammatik qoidalami tafsiflaydi. U o‘z navbatida 2 turga bo‘linadi: tavsifiy va me’yoriy grammatika tavsifiy grammatika Grammatik kategoriya (GK) ham serqira mohiyati ham serqira mohiyatli lisoniy hodisa bo‘lganligi sababli turli tomondan tasnif qilinadi. Ulardan ayrimlarini keltiramiz: 1. Kategoriya shakllarining ma’noviy tarkibiga ko‘ra. 2. Morfologik kategoriya (MK) ning so‘z turkumi yoki gap bo‘laklariga xosligiga ko‘ra. 3. MK sintaktik qobiliyatining yo‘nalishiga ko‘ra. Birinchi tasnifga muvofiq, grammatik kategoriya sodda va murakkab kategoriyaga bo‘linadi. Nisbat, sub’yektiv munosabat, son, qiyoslash, daraja, 6 egalik sodda kategoriya sifatida qaraladi. Chunki ularda ma’no sodda bo‘lib, ularda boshqa kategoriya tajallisini ko‘rmaymiz. Chunonchi, son kategoriyasining ma’nosi miqdoriy va sifatiy belgilarning ma’lum yig‘indisidan iborat bo‘lsa, kelishik kategoriyasi tobelikni ifodalaydi. Daraja kategoriyasi belgining qiyosan ekanligini ko‘rsatsa, nisbat kategoriyasi fe’l anglatgan bajaruvchining miqdor va sifat jihatdan tavsifini beradi. Bu soddalik, albatta, nisbiydir. Chunki grammatik ma’no tarkibi kategorial, yondosh va hamroh ma’nodan iboratligi bunday hukm chiqarishga yo‘l bermaydi. Biroq bu kategoriyalarda mavjud a’nanalardagi yondosh va hamroh ma’no boshqa bir morfologik kategoriyaga emas, balki umuman boshqa qaysidir sathga tegishli. Murakkab kategoriya shakllarıda ma’no murakkab bo‘lib, boshqa kategoriyaga mansub ma’nolar ham mujassamlashgan bo‘ladi. Egalık, o‘zgalovchi, harakat tarzi, kesimlik ana shunday shunday GKlardan Masalan, egalik kategoriyasida uch xil ma’no mujassamlashgan bo‘ladi: a) lisoniy (so‘zlami bir-biriga bog‘lash) va nolisoniy (borliqdagi bir-biriga bog‘lamaslik); b) narsa/shaxsning ikkinchi bir narsa/shaxsga mansubligi) munosabatni ifodalash; c) shaxs ma’nosi (egalik kategoriyasi uchun nokategorial, ya’ni yondosh); d) son ma’nosi (egalik kategoriyasi uchun nokategorial, ya’ni yondosh). Kesimlik kategoriyasi ham murakkab bo‘lib, unda tasdiq/inkor, mayl-zamon, shaxs-son va zamon ma’nolari birlashgan va ular bitta qo‘shimchada yoki bir necha qo‘shimchada yuzaga chiqadi. Masalan, olmani ol gapida (ol) so‘z shakli tasdiq, buyruq mayli, ikkinchi shaxs, birlik son va hozirgi zamon ma’nolarini voqealantirib kelmoqda va bular nol shakl bilan ifodalanmoqda. Kitobni olmadingiz gapida inkor ma’nosi (ma) qo‘shimchasi bilan, mayl va zamon ma’nosi (-di) shakli bilan, ko‘plik ma’nosi (-iz) shakli bilan ifodalanmoqda. O‘zgalovchi kategoriyasi ham murakkab bo‘lib, unda ravishdosh, sifatdosh va harakat nomi shakllan ma’noları yondosh ma’no sifatida bir butunlikni tashkil etadi. So‘z turkumi yoki gap bo‘lagiga xosligi jihatidan MK ikkiga bo‘linadi: a) leksik-morfologik kategoriya; b) funksional-morfologik kategoriya. Leksik-morfologik kategoriya so‘zlarning ayrim guruhiga, ya’ni turkumlarga xos bo‘lib, ular sirasiga nisbat, harakat tarzi, bo‘lishli-bo‘lishsizlik, o‘zgalovchi, son, sub’yektiv munosabat, qiyoslash, daraja kategoriyalari kiradi. Kelishik, egalik, kesimlik funksional-morfologik kategoriyadir. Chunki kesimlik kategoriyasi kesim vazifasida keluvchi barcha so‘zga xos. Kelishik kategoriyasi so‘z birikmasidagi tobe a’zo vazifasida keluvchi so‘zni shakllantirsa, egalik kategoriyası qaratuvchili 7 bırıkmadagi hokim a’zoni shakllantiruvchi grammatik kategoriyadır. Formal o‘zbek tilshunosligida kelishik va egalik kategoriyasining ot turkumiga, shaxs-son kategoriyasining fe’lga xosligi uqtirilar edi. Bu ham, albatta, asossiz emas. Chunki kelishik va egalik kategoriyasi ko‘rsatkichları ko‘p hollarda otni shakllantirsa, kesim vazifasida kelishga asosan fe’l xoslangan. Fe’l fe’l bo‘lganligi uchun emas, balki kesim vazifasida kelganligi uchun tuslanadi. Ot esa ot bo‘lganligi uchun emas, balki tobe a’zo vazifasida kelganligi uchun turlanadi. Chunki so‘zlaming turkumga ajralishidagi dastlabki asos ulaming sintaktik vazifasidir. “Avvalo gap bo‘laklari farqlangan va, shunga muvofiq, so‘z turkumlari ajratilgan” (II Meshchaninov). Demak, kelishik va egalik kategoriyasini faqat otga, kesimlik kategoriyasini faqat fe’lga bog‘lab qo‘yish ularning imkoniyatini toraytirib qyyishdir. MK sintaktik qobiliyatining yo‘nalishiga ko‘ra tasnifida «birin- ketinlilo), ya’ni grammatik kategoriya sintaktik qobiliyatining “oldingısı bilan” va keyingisi bilan sifatida belgilanishi nazarda tutiladi. Masalan, (kitobning) so‘zshaklidagi (-ning) o‘zidan keyin egalik shaklini olgan ot kelishi shartligini, (kitobi) so‘zidagi (-i) bu so‘zshakidan oldin qandaydir qaratqich aniqlovchi bo‘lishi zarurligini ko‘rsatadi. O‘zbek tilida egalik, nisbat, o‘zgalovchi, kesimlik, qiyoslash, son kategoriyasi so‘zshaklning oldingisi bilan aloqalarini ko‘rsatsa, kelishik va o‘zgalovchi kategoriyasining ravishdosh va sifatdosh shakllari so‘zshaklning «keyingisi bilan» aloqasini ifodalaydi. O‘zgalovchi kategoriyasining harakat nomi shakli hamda sub’yektiv baho kategoriyasi bu jihatdan mo‘tadil. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, grammatika bizga so‘z va gapning formalgrammatik tomoni-so‘z o‘zgarishi, sintaktik birliklar va ularning turli ko‘rinishi, strukturasi va hosil qiluvchi vositalari, shuningdek, ifodalaydigan Grammatik ma’nosini o‘rgatadi. Bundan tashqari grammatik kategoriyalarni doimo to‘g‘n qo‘llash lozim, agar kategoriyalar o‘z o‘rnida qo‘llanmasa, tuzilayotgan gapning grammatik jihatdan ma’nosi buziladi, gapdagi anniqlik va izchillik yo‘qoladi. Gap shaxs va sonda moslashmaydi. Shuning uchun ham grammatik kategoriyalami o‘z o‘rnida qo‘llash zarur. Agar grammatika o‘z o‘mida qo‘llanmasa ma’no jihatdan g‘alizlik paydo bo‘ladi. Shunday ekan tilshunoslikning eng katta qismi bo‘lgan grammatikani o‘rganish biz uchun sohalarda zarurdir. Bugungi tilshunosligimizda grammatik kategoriya atamasi ostida, asosan, morfologik kategoriyalarni tan olish ustuvorlik qiladi. Umuman, sintaktik kategoriyalar ham grammatik kategoriya sifatida qaralsa-da, xususiy hollarda, ya’ni sintaktik tekshirishlarda kategoriya tushunchasi e’tiborga molik ahamiyat kasb etmaydi. Bunga qo‘shilib bo‘lmaydi. Butun uchun qismlar va ular orasidagi munosabat, sistema uchun element ement va va ularni u birlashtiruvchi aloqalar aloqalar shart shart va va zarur zarur bo‘lganligi kabi grammatik kategoriya (qisq GK) uchun ham (biz ayni paytda morfologik hodisalar haqida so‘z 8 yuritayotganimiz tufayli grammatik kategoriya atamasi ostida morfologik kate- goriyalarni nazarda tutamiz) aloqa va aloqada Z turuvchi birliklar zarur. Muayyan zotiy ma’no umumiyligi ostida birlashgan va o‘zaro zotiy ma’noning parchalanishi, xususiylashuvi asosida zidlanadigan shakllar sistemasi GK hisoblanadi. GK grammatik shakllaming oddiy arifinetik yig‘indisi emas, balki ma’lum bir turdagi shakllarning zotiy ma’no asosidagi barqaror munosabatlan tizmasidan iborat bo‘lgan yangi bir butunlikdir. Bunda umumiylik va farqlarzotiy ma’no asosida bo‘lishi lozim. Buni yorqin idrok etish uchun kelishik kategoriyasi va ravishdoshlarni grammatik kategoriya tushunchasiga munosabat nuqtayi nazaridan kuzatish yetarli. Umumiy tilshunoslik nuktai nazaridan tillarda turli grammatik ma’nolar uchraydi. Lekin bu grammatik ma’nolar va ularning ifoda uslublari uchun umumiy, bir-xil emas. Har bir tilda o‘ziga xos grammatik ma’nolar va ularni ifodalash usullari mavjud. Ular ayrim-ayrimxolda emas, balki ma’no turlarinining yaqinligiga kura gurux- guruxxolda uchraydi. Bunday guruxlarda ular son jixatdan kamida ikki va undan ortiq bo‘lishi mumkin. Ana shunday birikmalar tilshunoslikka oid adabiyotda grammatik kategoriya-umumlashgan grammatik ma’no bo‘lib, u tilning qaysi morfologik turiga kirishni kursatadi va uz ifodasini so‘zlarning o‘zgarishida yoki gapda so‘zning boglanishida topadi. Umumiy grammatik ma’noni tashkil etuvchi xususiy ma’nolar bir-biriga zid bo‘ladi, inkor qiladi va shu bilan birga bir-birini doimo takozo qiladi. Grammatik kategoriyalar ifodalash usuliga kura 4 turga bulinadi: a) Bu kategoriya tillarda uchraydigan boshqa grammatik kategoriyalardan farq qiladi. Rod (Jins) kategoriyasi tildagi so‘zlarni uchta, ya’ni Jenskiy ‘rod, mujskoy rod, neytral yoki sredney rodga ajratiladi. Mazkur grammatik kategoriyaning boshqa grammatik kategoriyadan farki shuki, u xozirgi zamon inson tafakkuri mantiqiga hech to‘g‘ri kelmaydi, chunki grammatik rod tabiiy biologik Jins ikkita, grammatik rod esa uchta (kupchilik tillarda): grammatikadagi (Begaraf) sredney rodga tabiatda mos keladigan jins yo‘k.. Undan tashqari, tabiatda jins tirik organizmlarga xos narsa, ammo rod kategoriyasi o‘z ichiga Jonsiz predmet va xodisalarni xam oladi. Grammatik rod kategoriyasi ko‘pchilik xind, ovrupa tillariga, jumladan: nemis, frankuz, ingliz tillariga xosdir. b) Grammatik son kategoriyasi narsa va predmetlarning sonini, birlik yoki ko‘pligini ko‘rsatadi. Bu grammatik kategoriya ko‘pchilik gillarda ikki xususiy ma’no: birlik va ko‘plikdan tashkil topgan. Ba’zi tillarda birlik va ko‘plikdan tashkari juftlikni anglatuvchi ikkilik soni xam uchraydi. Son kategoriyası faqat otga xos bo‘lmay, sifat, olmosh va fe’llarda xam ifodalanishi mumkin, lekin uning grammatik ifoda usublari so‘z turkumlari va tillarda bir xil emas. O‘zbek, rus, ingliz, nemis, frantsuz tillarida mazkur 9 kategoriya bir biriga zid bo‘lgan ikki xususiy son birligi va ko‘pligidan tashkil topadi. O‘zbek tilida bu kategoriya ot, olmosh va fe’llarda; rus tilida ot, sifat, olmosh, fe’l va tartib sonlarda; ingliz tilida asosan ot va olmoshlarda o‘z aksini topadi. Birlik soni predmet va xrdisalarning yakkaligini anglatsa, kuplik ularni birdan ortikligini, sonni noaniqligini ifodalaydi: kitob-kitoblar. Kelishik kategoriyasi. Otning boshqa so‘z turkumiga munosabati kelishik kategoriyasi orqali ifodalanadi. Bu kategoriya borliqdagi narsa, sifat va xrdisalar o‘rtasidagi aloka munosabatlarini belgilaydi.Kelishik kategoriyasini ifodalovchi grammatik vositalar ot va otlashgan so‘zlarning sintaktik vazifasini kursatadi. Shuning uchun ko‘pchilik tilsho‘noslar bu kategoriyani morfologik - sintaktik kategoriya deb yuritishadi. Kelishik ma’nolari grammatik affiksal morfemalar orqali ifodalanadi, masalan: -a, -u, om, e (rus-tilida mujskoy rod, birlikdagi kelishik kushimchalari), - ning ga, (o‘zbek tili kelishik qo‘shimchalari). Tillarda kelishiklar ishga tushishi uchun kamida ikki so‘z munosabatiga kirishishimumkin. Bir-biri bilan boglangan ikki mustaqil so‘z bor joyda sintaksis kuchga kiradi. Bu kelishikni sintaktik kategoriya deyishga yana bir dalildir: kuyoshning nuri, kulda tukiman. Kelishik kategoriyasi bir necha xususiy ma’nodan va bu ma’nolarni ifodalovchi vositalardan tashkil topadi. Kelishikning soni boshqa tillarda bir xil emas. Xozirgi zamon ingliz tilida un beshta, venger tilida esa yigirmadan ortik kelishiklar bor. Kelishik yuk tillarda gapdagi so‘zlar o‘rtasidagi munosabat boshqa grammatik vositalar yordamida a mal ga oshiriladi. Kelishiklar soni tillarda turlicha bo‘lishi, kelishik kategoriyasiga kiruvchi xususiy ma’no va shakllarining mazmuni va vazifasi xar xil ekanligidan dalolat beradi. Grammatik zamon kategoriyasi tillarda eng ko‘p tarqalgan fe’l kategoriyalardan biridir. Fe’lning zamon kategoriyasi ish xarakatning nutkning sodir bo‘lish paytiga nisbatan amalga oshishini ko‘rsatadi. Nazariy jixatdan bu kategoriya: gapirayotgan paytdan keyin, gapirayotgan paytda, oldin sodir bo‘ladigan ish harakatini ifodalaydi. Ko‘pchilik tillarda zamon grammatik kategoriyasi ana shu xususiy ma’nodan tashkil topgan. Inson ko‘rgan, eshitgan va xis kilgan narsalarni turlarga, guruxlarga ajratadi. Tur va guruxlarga ajratish doimo kiyoslash inson tabiatiga mos narsa. Masalan, olma katta kichikligi, rangi, hidi va hokazolariga qarab turlarga, navlarga bo‘lamiz. Sayyoralarni quyoshga yoki yerga nisbatan joylashishi, katta kichikligi, xarorati, atmosferasi va tarkibiga qarab guruxlarga ajratamiz. Lekin guruxlarga, turlarga ajratishning asosiy shartlaridan biri qurilayotgan narsa yoki xrdisaning kamida ikkita bo‘lishi lozimligidir. Ma’lumki, tilda rang barang, son sanoqsiz so‘zlar bor. Tilshunoslik tarixida olimlar so‘zlarini so‘z turkumlariga ajratishni diqqat 10 markazida ushlanganlar. Tilshunoslik fanining rivojlanib, mukammallashib borishi bilan so‘zlarni turkumlarga ajratish xam mukammallashib borishi bilan so‘zlarni turkumlarga ajratish xam mukammallashib borgan. Yuqoridagi olma va sayyoralar misolidan kurinib turibdiki, narsa va xodisalarni turkumlarga ajratish uchun ma’lum o‘lchov, shart, mezonlar bo‘lishi kerak. So‘zlarni turkumlarga ajratuvchi mezonlar, belgilar to‘grisida ko‘p bosh qotirilgan. Bu muammoning yechilishi tarixi xozirgi kunda uch asosiy bosqich: strukturalizmga bo‘lgan davr, strukturalizm davri, strukturalizmdan keyingi, ya’ni xozirgi davrga ajratiladi. Tillardagi so‘z turkumlarining soni xaqida olimlar o‘rtasida turli fikrlar mavjud. Masalan, xozirgi zamon rus tilida o‘nta, un ikkita, xato o‘n beshta so‘z turkumi bor, degan fikrlar o‘rtaga tashlangan. Agar ruchka so‘zini biz ikkilanmasdan shunday desak: a) ma’no nuqtai nazardan u narsani birlik va ko‘plik ko‘rsatkichiga ega, kelishiklar bilan to‘rlanadi. Jins ko‘rsatkichi bor; b) ma’lum sintaktik vazifalarni bajaradi; c) sifat, fe’l va boshqa so‘z turkumlari bilan aloqaga kirishadi. Bu nuqtai nazardan vozmojno, veroyatno so‘zlarini xozirda amalda bo‘lgan turkumdan birortasiga kiritib bo‘ bo‘lmaydi. Shuning uchun ba’zi olimlar ushbu so‘zlarni alohida turkum deb atashni tavsiya kilmoqda.Hozirgi zamon ingliz tilidagi so‘z turkumlarining soni turli olimlar tomonidan turlicha talqin qilinadi: Ayrim olimlar xozirda amalda bulgan 10 ta so‘z turkumiga (ot,; sifat, son, fe’l, ravish, predlog, boglovchi, artikl, va yuklamalar), yana turtta qushib (molil so‘zlar, xrlat kategoriyasi, undovlar, Javob suzlar) so‘z turkumlari sonini 14 ga yetkazadilar. Bu - olimlarning so‘z turkumlarini farqlashda qanday va nechta mezonlardan foydlanishlariga bogliqdir. Hozirgi zamon o‘zbek tilida so‘z turkumlari 12 taga ajratiladi; ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish - mustakil suz turkumlari bo‘lsa, ko‘makchi, boglovchi, yuklama, undov, so‘z, modal so‘z va taklid so‘zlar -yordamchi so‘z turkumlaridir. Shu jumladan tilimizga xos qo‘shimchalar o‘z xususiyatlari bilan ajralib turadi. Tilimizda Grammatik kategoriyalarning o‘rganishi tilimiz yutuqlaridan hisoblanadi. Grammatik kategoriya tilshunos olimlarimiz tomonidan o‘rganilgan. Olimlar fikriga ko‘ra Grammatik kategoriyalar quyidagilar: 1) Egalik kategoriyasi 2) Kelishik kategoriyasi 3) Son kategoriyasi 11 4) Daraja kategoriyasi 5) Nisbat kategoriyasi 6) O zgalovchi kategoriyaʻ 7) Harakat tarzi kategoriyasi 8) Bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyasi 9) Kesimlik kategoriyasi Grammatik kategoriya - maxsus ko‘rsatkichlar yordamida so‘zlarning o‘zgarishi, birikish va gap hosil qilish qoidalariga asoslangan umumgrammatik tushuncha. Bir-biriga qiyosan olinadigan ikki yoki undan ortiq grammatik ma’no bilan shu ma’noni ifodalovchi grammatik shakllar tizimi grammatik kategoriya Grammatik kategoriya - maxsus ko‘rsatkichlar yordamida so‘zlarning o‘zgarishi, birikish va gap hosil qilish qoidalariga asoslangan umumgrammatik tushuncha. Bir-biriga qiyosan olinadigan ikki yoki undan ortiq grammatik ma’no bilan shu ma’noni ifodalovchi grammatik shakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. Grammatik kategoriya so‘zlarni, so‘z shakllarni, so‘z o‘rinlarini, so‘z qurilmalarini birlashtiradi, umumlashtiradi. Shunga kategoriyalarning to‘rt turi farqlanadi: 1) so‘zning grammatik kategoriyalari; 2) so‘z shakllarning grammatik kategoriyalari; 3) so‘z o‘rinlarining grammatik kategoriyalari; 4) so‘z qurilmalarining grammatik kategoriyalari. So‘z va so‘z shakllarning grammatik kategoriyalari tizimi tilning morfologiyasini tashkil etsa, so‘z o‘rinlari va so‘z qurilmalarining grammatik kategoriyalari tizimi tilning sintaksisini tashkil etadi. Demak, grammatik kategoriyalarni morfologik kategoriyalarga va sintaktik kategoriyalarga ajratish mumkin. Morfologik grammatik kategoriyalarga, birinchidan, so‘z turkumlarining o zi, ya’ni ot, sifat, son, fe’l kabilar kirsa, ikkinchidan, ma’lum bir turkumga xos ʻ bo‘lgan kategoriyalar, ya’ni otlarga xos bo‘lgan son, egalik, kelishik kategoriyalari, fe’llarga xos bo‘lgan bo‘lishli-bo lishsizlik, nisbat, mayl, zamon, shaxs-son ʻ Demak, grammatik kategoriyalarni morfologik kategoriyalarga va sintaktik kategoriyalarga ajratish mumkin. Morfologik grammatik kategoriyalarga, birinchidan, so‘z turkumlarining o‘zi, ya’ni ot, sifat, son, fe’l kabilar kirsa, ikkinchidan, ma’lum bir turkumga xos bo lgan kategoriyalar, ya’ni otlarga xos ʻ bo‘lgan son, egalik, kelishik kategoriyalari, fe’llarga xos bo‘lgan bo‘lishli- 12 bo lishsizlik, nisbat, mayl, zamon, shaxs-son kategoriyalari kiradi. Sintaktikʻ grammatik kategoriyalar deyilganda, gap, gap bo laklari: ega, kesim, to‘ldiruvchi, ʻ aniqlovchi, hol kabilar nazarda tutiladi. So‘z turkumlari Nutqimizda mavjud so‘zlar bir-biridan ma’no va Grammatik xususiyatlari jihatidan farq qiladi. Shu jihatdan so‘zlar ayrim-ayrim leksik- grammatik guruhlarga, turkumlarga ajratiladi. So‘zlarning ma’no va grammatik belgilarining o‘xshashligiga qarab guruhlarga bo‘linishi so‘z turkumlari deyiladi. So‘zlarni turkumlarga ajratish uch tamoyilga tayanadi: 1) leksik-semantik tamoyil; 2) morfologik tamoyil; 3) sintaktik tamoyil. Leksik-semantik tamoyilga ko‘ra so‘zlarni guruhlarga ajratishda, so‘zning leksik ma’nosiga e’tibor beriladi. Masalan: tuz, non, tinchlik, daryo, tog‘, osmon kabi so‘zlar predmet yoki predmetlik tushunchasini (bunday so‘zlar ot so‘z turkumi deb nomlangan); katta ko‘cha, shirin olma, tiniq osmon, ko‘k ko‘ylak kabi ajratilgan so‘zlar predmetning belgisini (bunday so‘zlar sifat deb nomlangan), beshta daftar, yuzlab odam, o‘ntadan o‘quvchi, ikkinchi kurs kabilarda ajratilgan so‘zlar predmetning miqdorini, tartibini (bunday so‘zlar son deb nomlangan); ayrim so‘zlar bormoq, kelmoq, yozmoq, kulmoq, uxlamoq kabi harakat va holat tushunchasini (bunday so‘zlar fe’l deb nomlangan); asta o‘qidi, do‘stona gapirdi, piyoda yurdi kabi ajratilgan so‘zlar esa ish-harakatning belgisini (bunday so‘zlar ravish deb nomlangan) bildiradi. Chunonchi, ayrim so‘zlar predmet, belgi, miqdor ma’nosini nomlab ko‘rsatmasa ham, ularning mavjudligiga ishora qiladi: men, sen, bu, shu, qancha, har kim, qandaydir kabi (bunday so‘zlar olmosh deb nomlangan). Tilda shunday so‘zlar ham (bilan, va, ammo, uchun, chunki, albatta, yo‘q, - mi, chi, eh, oh, dupur-dupur, yalt-yult kabi) borki, ular mustaqil holda leksik ma’no ifoda etmaydi, biror tushunchaning atamasi bo‘la olmaydi. Bunday so‘zlar hozirgi o‘zbek tilida ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama, modal, undov, taqlid so‘zlar deb yuritiladi. Morfologik tamoyilga ko‘ra so‘zlarni guruhlarga ajratishda ularning morfologik xususiyatlari asos qilib olinadi. So‘zlarning qanday morfologik shaklda kelishi uning ma’no xususiyati bilan bog‘liq. Masalan: predmet tushunchasini anglatadigan so‘zlar (otlar) son, egalik, kelishik kabi grammatik shakllarga; predmetning, ish-harakatning belgisini bildiradigan so‘zlar (sifat va ravishlar) daraja shakliga; harakat yoki holat ma’nosini bildirgan so‘zlar (fe’l) nisbat, zamon, shaxs-son, mayl kabi grammatik shakllarga ega. Predmet yoki shaxsga ishora qiluvchi so‘zlar (olmosh) ham morfologik jihatdan o‘zgarib, son, egalik, kelishik 13 shaklida kela oladi.Predmetning miqdori va tartibini anglatuvchi so‘zlar (son) morfologik jihatdan o‘zgarmaydi. Shuningdek, leksik ma’no anglatmaydigan so‘zlar (ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama, modal so‘z, undov va taqlid so‘zlar) ham morfologik shakllarga ega emas. Sintaktik tamoyilga ko ra so‘zlarni guruhlarga ajratish esa uning sintaktikʻ tomoni, ya’ni qanday so‘zlar bilan grammatik munosabatga kirishi, gapda bajaradigan sintaktik vazifasiga ko‘ra belgilanadi. Masalan: predmet ma’nosini anglatuvchi so‘zlar (ot) bosh kelishik shaklida ega va kesim vazifasini, qaratqich kelishigi shaklida aniqlovchi, tushum, jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish kelishigi shakllarida to‘ldiruvchi va hol vazifalarida keladi: dars boshlandi, odamning ko‘rki, xatni yozdi, universitetda o‘qiydi kabi. Belgi bildiradigan so‘zlar (sifat, son, ravish) predmet yoki harakat ifodalovchi so‘zlar bilan Til inson tafakkuri va muloqot vositasining asosiy ko‘rinishidir. Tilshunoslik esa tilning tuzilishi, rivoji, funksiyasi va boshqa jihatlarini o‘rganadigan fan sohasidir. Grammatik kategoriyalar tilshunoslikning muhim bo‘limlaridan biri bo‘lib, ular tilning ichki tizimida so‘z va gap tuzish, ularning bir-biriga bo‘lgan munosabatlarini o‘rganadi. O‘zbek tilida grammatik kategoriyalarni o‘rganish esa tilning o‘ziga xos xususiyatlarini anglash va undan samarali foydalanish imkonini beradi. Mazkur kurs ishida O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriyalar tushunchasi, ularning asosiy turlari va ahamiyati yoritib beriladi. Ish davomida grammatik kategoriyalar haqidagi nazariy bilimlar va ular amaliyotda qanday qo‘llanilishi masalalariga e’tibor qaratiladi. O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriyalarni o‘rganish tilning morfologik va sintaktik tuzilishini yaxshiroq tushunish, ularning amaliy qo‘llanilish imkoniyatlarini kengaytirish uchun juda muhimdir. Bugungi kunda til o‘rganish jarayoni nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyat kasb etmoqda. Globalizatsiya davrida tilning madaniy va kommunikativ funksiyalari kuchaygan bir paytda, o‘zbek tilining grammatik asoslarini chuqur tadqiq qilish ona tilimizning xalqaro miqyosda tanilishiga va til madaniyatining rivojlanishiga xizmat qiladi.Grammatik kategoriyalarni o‘rganish ayniqsa ta’lim sohasida dolzarbdir. Zamonaviy ta’lim metodikalarida tilning grammatik tizimini puxta o‘zlashtirish o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini oshiradi, nutqni to‘g‘ri shakllantirishga yordam beradi. Shuningdek, grammatik kategoriyalarning tahlili tarjima amaliyotida va lingvistik tadqiqotlarda tilning o‘ziga xosligini saqlash uchun zaruriy vositadir. Tilshunoslikda grammatik kategoriyalarni o‘rganish tilni boshqa tillar bilan qiyoslash imkonini beradi, bu esa tilshunoslik fanining umumiy qonuniyatlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, grammatik kategoriyalar masalasini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy va madaniy jihatdan ham 14 dolzarb mavzu hisoblanadi. Grammatik kategoriyalar tilshunoslikda so‘zlarning morfologik va sintaktik belgilari orqali ifodalanadigan umumiy semantik guruhlardir. Ular tilning strukturaviy elementlari sifatida so‘zlar va gaplar orasidagi munosabatlarni tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Grammatik kategoriyalar tilning morfologik tizimini tashkil etuvchi asosiy elementlar sifatida o‘rganiladi. Grammatik kategoriyalar quyidagi asosiy xususiyatlarga ega: - Umumiylik: Grammatik kategoriyalar bir guruh so‘zlarning umumiy xususiyatlarini ifodalaydi. - Majburiylik: Tilning grammatik tizimida ma’lum bir kategoriya mavjud bo‘lsa, u alohida hollarda istisnosiz qo‘llaniladi. - Tizimlilik: Har bir grammatik kategoriya tilning ichki tizimida boshqa kategoriyalar bilan uzviy bog‘liq. Tilshunoslikda grammatik kategoriyalarni o‘rganish qadim zamonlardan beri ahamiyatli hisoblanadi. Qadimgi yunon va rim grammatiklari tilning grammatik tuzilishini tasniflashga asos solgan. Keyinchalik arab, fors va turkiy tilshunoslik an’analarida ham grammatik kategoriyalar chuqur tadqiq qilingan. O‘zbek tilshunosligida esa bu boradagi ilmiy ishlar XX asrda boshlanib, bugungi kunda zamonaviy tadqiqotlar bilan boyitilib bormoqda. Grammatik kategoriyalarni tasniflashda quyidagi tamoyillar asos qilib olinadi: - Morfologik belgilar: So‘zning shakli orqali ifodalanadigan kategoriyalar (masalan, otning son yoki kelishik kategoriyasi). - Semantik mazmun: Grammatik kategoriyaning ma’no jihatidan guruhlanishi (masalan, fe’lning zamon kategoriyasi). - Sintaktik vazifa: So‘zlarning gapda qanday rol o‘ynashi bilan bog‘liq bo‘lgan kategoriyalar. Fe’l O‘zbek tilida eng ko‘p grammatik kategoriyalarga ega bo‘lgan so‘z turkumi hisoblanadi. Fe’lning asosiy grammatik kategoriyalari quyidagilardan iborat: a) Zamon Zamon harakatning qachon sodir bo‘lishini bildiradi va o‘zbek tilida uch xil shaklda ifodalanadi: 15 - Hozirgi zamon: «Men kitob o‘qiyman.» - O‘tgan zamon: «Men kitob o‘qidim.» - Kelasi zamon: «Men kitob o‘qiyman.» b) Shaxs va son Fe’l harakatni bajaruvchi shaxs va son bilan bog‘lanadi. Masalan: «Men boraman» (1-shaxs, birlik), «Biz boramiz» (1-shaxs, ko‘plik). c) Mayl Fe’l harakatning bajarilishi yoki bajarilishini istash, talab qilish kabi ma’nolarni ifodalaydi. Ular quyidagicha bo‘linadi: - Xabar mayli: «U keladi.» - Buyruq mayli: «Kel!» - Istak mayli: «Kelgisi keladi.» d) Daraja Daraja harakatning mukammallik darajasini ifodalaydi: - Mukammal daraja: «U ishni tugatdi.» - Davomiy daraja: «U ishlayapti.» - Odatiy daraja: «U har kuni ishlaydi.» Otning grammatik kategoriyalari. Ot tilning nomlovchi funksiyasini bajaruvchi asosiy so‘z turkumidir. Uning grammatik kategoriyalari: a) Kelishik Kelishik otning gapdagi sintaktik rolini belgilaydi. O‘zbek tilida oltita kelishik mavjud: - Bosh kelishik: «Kitob.» - Qaratqich kelishigi: «Kitobning.» - To‘ldiruvchi kelishigi: «Kitobni.» - Jo‘nalish kelishigi: «Kitobga.» 16 - O‘rin-payt kelishigi: «Kitobda.» - Chiqish kelishigi: «Kitobdan.» b) Son Ot birlik yoki ko‘plik shaklida bo‘lishi mumkin: «Kitob» (birlik), «Kitoblar» (ko‘plik). c) Egalik Egalik qo‘shimchalari orqali otning qaysi shaxsga tegishliligi ifodalanadi: «Kitobim» (mening), «Kitobing» (sening). Sifatning grammatik kategoriyalari Sifat belgi va xususiyatni ifodalash uchun xizmat qiladi. Uning grammatik kategoriyalari quyidagilar: a) Daraja - Oddiy daraja: «Yaxshi.» - Qiyosiy daraja: «Yaxshiroq.» - Orttirma daraja: «Eng yaxshi.» Matnlar asosida grammatik kategoriyalarni tahlil qilish grammatik bilimlarni mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. Masalan, zamonaviy o‘zbek adabiyoti namunalarida fe’l va ot kategoriyalarining ishlatilishini o‘rganish orqali grammatik qonuniyatlarni aniqlash mumkin. Bundan tashqari, ta’lim jarayonida grammatik kategoriyalarni tushuntirish uchun interaktiv yondashuvlardan foydalanish samarali natija beradi. O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriyalar tilning strukturaviy va semantik jihatlarini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Ular so‘zlarning morfologik va sintaktik jihatdan to‘g‘ri ishlatilishini tartibga soladi. Grammatik kategoriyalarni chuqur o‘rganish orqali O‘zbek tilining nazariy asoslarini tushunish va amaliy qo‘llanilishida muvaffaqiyatga erishish mumkin. Mazkur kurs ishida grammatik kategoriyalarni o‘rganishning asosiy nazariy va amaliy jihatlari yoritildi. Bu boradagi tadqiqotlarni yanada rivojlantirish va chuqurlashtirish o‘zbek tilshunosligiga katta hissa qo‘shadi. 17 II.2. Grammatik kategoriya va uni hosil qilish vositasi. Umumiy tilshmoslik nuktai nazaridan tillarda turli grammatik ma’nolar uchraydi. Lekin bu grammatik ma’nolar va ularning ifoda uslublari uchun umumiy, bir-xil emas. Har bir tilda o‘ziga xos grammatik ma’nolar va ulani ifodalash usullari mavjud. Ular ayrim-ayrimxolda emas, balki ma’no turlarinining yaqinligiga kura gurux guruxxolda uchraydi. Bunday guruxiarda ular son jixatdan kamida ikki va undan ortiq bo‘lishi mumkin. Ana shunday birikmalar 18 tilshunoslikka oid adabiyotda gr grammatik kategoriya-umumlashgan grammatik ma’no bo‘lib, u tilning qaysi morfologik turiga kirishni kursatadi va uz ifodasini so‘zlarning o‘zgarishida yoki gapda so‘zning boglanishida topadi. Umumiy grammatik ma’noni tashkil etuvchi xususiy ma’nolar bir-biriga zid bo‘ladi, Inkor qiladi va shu bilan birga bir-birini doimo takozo qiladi. Mazkur grammatik kategoriyaning boshqa grammatik kategoriyadan farqi shuki, u xozirgi zamon inson tafakkuri mantiqiga hech to‘g‘ri kelmaydi, chunki grammatik rod tabily biologik Jins ikkita, grammatik rod esa uchta (ko‘pchilik tillarda): grammatikadagi (Begaraf) sredney rodga tabiatda mos keladigan jins yo‘k... Undan tashqari, tabiatda jins tirik organizmlarga xos narsa, ammo rod kategoriyasi o‘z ichiga jonsiz predmet va xodisalarni xam oladi. Grammatik rod kategoriyasi ko‘pchilik xind, ovrupa tillariga, jumladan: nemis, frankuz, ingliz tillariga xosdir. Grammatik son kategoriyasi narsa va predmetlarning sonini, birlik yoki ko‘pligini ko‘rsatadi. Bu grammatik kategoriya ko‘pchilik gillarda ikki xususly ma’no: birlik va ko‘plikdan tashkil topgan. Bazi tillarda biriik va ko‘plikdan tashkari juftlikni anglatuvchi ikkilik k soni soni xam xam uchraydi. Son kategoriyasi fakat otga xos bo‘lmay, sifat, olmosh va fe’llarda xam Ifodalanishi mumkin, lekin uning grammatik ifoda usablari so‘z turkumlari va tillarda bir xil emas. Kelishik kategoriyasi. Uning boshqa so‘z turkumiga munosabati kelishik kategoriyasi orqali ifodalanadi. Bu kategoriya borliqdagi narsa, sifat o‘rtasidagi aloqa munosabatlarini belgilaydi. Kelishik kategoriyasini ifodalovchi grammatik vositalar ot va otlashgan so‘zlarning sintaktik vazifasini kursatadi. Tillarda kelishiklar ishga tushishi uchun kamida ikki so‘z munosabatiga kirishishi mumkin. Bir-biri bilan boglangan ikki mustaqil so‘z bor joyda sintaksis kuchga kiradi. Bu kelishikni sintaktik kategoriya deyishga yana bir dalildir: kuyoshning nuri, kulda nikiman, Kelishik kategoriyasi bir necha xususiy ma’nodan va bu ma’nolami ifodalovchi vositalardan tashkil topadi. Kelishikning soni boshqa tillarda bir xil emas. Xozirgi zamon ingliz tilida un beshta, venger tilida esa yigirmadan ortik kelishiklar bor. Kelishik yuk tillarda gapdagi so‘zlar o‘rtasidagi munosabat boshqa grammatik vositalar yordamida amalga oshiriladi. Kelishiklar soni tillarda turlicha bo‘lishi, kelishik kategoriyasiga kiruvchi xususiy ma’no va shakllarining mazmuni va vazifasi xar xil ekanligidan dalolat beradi. Fe’lning zamon kategoriyasi ish xarakatning nutkning sodir bo‘lish paytiga nishatan amalga oshishini ko‘rsatadi. Bir-biriga qiyosan olinadigan ikki yoki undan ortiq grammatik ma’no bilan shu ma’noni ifodalovchi grammatik shakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. Grammatik kategoriya so‘zlarni, so‘z shakllarni, so‘z o‘rinlarini, so‘z qurilmalarini birlashtiradi, umumlashtiradi. 19 So‘z va so‘z shakllarning grammatik kategoriyalari tizimi tilning morfologiyasini tashkil etsa, so‘z o‘rinlari va so‘z qurilmalarining grammatik kategoriyalari tizimi tilning sintaksisini tashkil etadi. Morfologik grammatik kategoriyalarga, birinchidan, so‘z turkumlarining o‘zi, ya’ni ot, sifat, son, fe’l kabilar kirsa, ikkinchidan, ma’lum bir turkumga xos bo‘lgan kategoriyalar, ya’ni otlarga xos bo‘lgan son, egalik, kelishik kategoriyalari, fe’llarga xos bo‘lgan bo‘lishli-bo‘lishsizlik, nisbat, mayl, zamon, shaxs-son. Demak, grammatik kategoriyalarni morfologik kategoriyalarga va sintaktik kategoriyalarga ajratish mumkin. Morfologik grammatik kategoriyalarga, birinchidan, so‘z turkumlarining o‘zi, ya’ni ot, sifat, son, fe’l kabilar kirsa, ikkinchidan, ma’lum bir turkumga xos bo‘lgan kategoriyalar, ya’ni otlarga xos bo‘lgan son, egalik, kelishik kategoriyalari, fe’llarga xos bo‘lgan bo‘lishli-bo‘lishsizlik, nisbat, mayl, zamon, shaxs-son kategoriyalari kiradi. Sintaktik grammatik kategoriyalar deyilganda, gap, gap bo‘laklari: ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol kabilar nazarda tutiladi. So‘z turkumlari nutqimizda mavjud so‘zlar bir-biridan ma’no va Grammatik xususiyatlari jihatidan farq qiladi. Shu jihatdan so‘zlar ayrim-ayrim leksik- grammatik guruhlarga, turkumlarga ajratiladi. So‘zlaming ma’no va grammatik belgilarining o‘xshashligiga qarab guruhlarga bo‘linishi so‘z turkumlari deyiladi. Tilda shunday so‘zlar ham (bilan, va, ammo, uchun, chunki, albatta, yo‘q,- mi, chi, eh, oh, dupur-dupur, yalt-yult kabi) borki, ular mustaqil holda leksik ma’no ifoda etmaydi, biror tushunchaning atamasi bo‘la olmaydi. Morfologik tamoyilga ko‘ra so‘zlarni guruhlarga ajratishda ularning morfologik xususiyatlari asos qilib olinadi. So‘zlarning qanday morfologik shaklda kelishi uning ma’no xususiyati bilan bog‘liq. Masalan: predmet. tushunchasini anglatadigan so‘zlar (otlar) son, egalik, kelishik kabi grammatik shakllarga; predmetning, ish-harakatning belgisini bildiradigan so‘zlar (sifat va ravishlar) daraja shakliga; harakat yoki holat ma’nosini bildirgan so‘zlar (fe’l) nisbat, zamon, shaxs-son, mayl kabi grammatik shakllarga ega. Predmet yoki shaxsga ishora qiluvchi so‘zlar (olmosh) ham morfologik jihatdan o‘zgarib, son, egalik, kelishik shaklida kela oladi. Predmetning miqdori va tartibini anglatuvchi so‘zlar (son) morfologik jihatdan o‘zgarmaydi. Shuningdek, leksik ma’no anglatmaydigan so‘zlar (ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama, modal so‘z, undov va taqlid so‘zlar) ham morfologik shakllarga ega emas. Sintaktik tamoyilga ko‘ra so‘zlarni guruhlarga ajratish esa uning sintaktik tomoni, ya’ni qanday so‘zlar bilan grammatik munosabatga kirishi, gapda bajaradigan sintaktik vazifasiga ko‘ra belgilanadi. Masalan: predmet ma’nosini anglatuvchi so‘zlar (ot) bosh kelishik shaklida ega va kesim vazifasini, qaratqich kelishigi shaklida aniqlovchi, tushum, jo‘nalish, o‘rin- payt, chiqish kelishigi shakllarida to‘ldiruvchi va hol vazifalarida keladi: dars 20 boshlandi, odamning ko‘rki, xatni yozdi, universitetda o‘qiydi kabi. Ma’lumki, grammatik ma’no ma’no ifodalashning turli vositalari mavjud. Masalan, fonetik, leksik, morfologik va sintaktik usullar shular jumlasidandir. Demak, grammatik mahoni faqat so‘z yoki so‘z-shakiga nisbat berish ma’qul emas. Nutqni shakllantiruvchi barcha lisoniy birliklar grammatik aharniyat kasb etishi mumkin. Grammatik ma’no deganda til (fonetik, leksik, morfologik va sintaktik) birliklarning bevosita nutqni shakllantiruvchi umumlashma abstrakt ma’nolari tushuniladi. Tarfini qisqacha sharhlaymiz. Ko‘rinadiki, ta’rifda uch muhim unsur mavjud. Ular quyidagilar: a) a) grammatik grammatik ma’noning barcha til birliklariga xosligi; b) bevosita(!)nutqni shakllantirishi; v) umumlashma va abstraktligi. Keyingi mavzularning birida grammatik ma’no ifodalash usullari haqida fikr yuritganimizda siz grammatik ma’no ifodalashning barcha til birliklariga xosligim anglab etasiz. Grarmnatik ma’noning bevosita nutqni shakllantirishi deganda shuni tushunish lozimki, lisonly birliklar grammatik ma’nodan xoli qilinsa, u nutqqa tayyor bo‘lmay qoladi. Masalan, bola leksemasining lug‘aviy ma’nosi nutqqa grammatik ma’no vositasida kiradi. lining kelishik, son, subuektiv baho, hokim yoki tobe uzvlik, qaysi gap bo‘lagi ekanlik grammatik ma’nolari lisonly sathda yo‘q. Demak, leksema lug‘aviy mahosi ustiga ana shu grammatik ma’nolar qavatlansa, u nutq tarkibiga kira oladi. Shu boisdan birorta til birligi grammatik ma’nodan xoli bo‘lolmaydi. Grammatik ma’no nutqda to‘g‘ridan-to‘g‘ri voqelanaveradi. Bunga morfologik shakllaming grammatik ma’nolari asosida amin bo‘lish mumkin. Grammatik ma’no umumlashma tabiatga ega deganda unmg Juda ko‘p lisonly birliklarga birday tegishli, umumiy ekanligi nazarda tutiladi. Masalan, ot», «sifat», «son» grammatik m juda katta miqdordagi so‘zlar uchun umumiydir. Lug‘aviy ma’/(semema) har bir leksemada ada o‘ziga xos va yakka, xususiy bo‘lsa, grammatik mano bir tipdagi juda ko‘p leksemalar uchun umumiy-dir. Yoki [WPm - kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi) smtaktik qolipining o‘ng tomoni uning grammatik ma’nosi bo‘lib, u chap, yani shaklly tomoni bilan birgalikda o‘zbektilidagi barcha nutqiy gaplar uchun umumlydir. Grammatik ma’nonining abstraktligi deganda uning bevo-sita kuzatishda berilmaganligi nazarda tutiladi. Masalan, biz hozirgma keltirgan [WPm kesimlik ko‘rsatkichlari bilan shakllangan atov birligi sintaktik qolipining grammatik ma’nosi ko‘zga tashlanib turgan til birliklari orqasiga yashiringandir. Grammatik ma’no morfologik sathda so‘zlarning umumiy ma’nosi bo‘lmish so‘z turkumlari (masalan, otlarda umumiy predmetlik, fe’llardagi jarayonlilik), shuningdek, har bir so‘zshakining ma’lum bir morfologik kategoriya doirasida qarama-qarshi qo‘yiluvchi ma’nosi (masalan, zamon, shaxs-son, egalik, kelishik) 21 sifatida yuzaga chiqsa, sintaksis doirasida predikativlik, so‘z birik-masidagi hokim va tobe uzvlaming, gap bo‘laklanning, gapning tema-rematik uzvlarining bir-binga o‘zaro munosabati sifatida namoyon bo‘ladi. Keng ma’noda so‘z yasalish hodisasi ham grammatik ma’noga daxidor. Chunki yasalish natijasida so‘zning turkumlardagi o‘mi o‘zgarib ketadi. Bu esa ularning yangi grammatik tabiat kasb etganligini ko‘rsatadi. Masalan, ogi so‘zi «ot», «mavhum ot» grammatik ma’nolariga ega. Undan -li so‘z yasovchi shakli vositasida sifat yasalishi bilan, albatta, grammatik ma’noda ham katta o‘zgarish yuz berdi. Ko‘rinadiki, birorta lisoniy birlik (bir planli bo‘lgan fonetik birliklardan tashqari) grammatik ma’nodan xoli bo‘lolmaydi. Faqat mustaqil leksemalardagina lug‘aviy va grammatik ma’no dialektik bog‘liqlikda bo‘ladi. Sintaktik qoliplar, yordamchi leksenalar va grammatik shakllarda faqat gammatik ma’no mavjuddir. Grammatik ma’no grammatik shakllanmagan leksemalarning lisoniy mohiyatida mavjud bo‘lishi ham, grammatik shakl yoki grammatik qoliplar yordamida ifodalanishi ham mumkin. Masalan, kitoblar so‘zshaklvning «turdosh ot grammatik ma’nosi boshqa barcha turdosh otlarda bo‘lgani kabi uning zotida mavjud, «ko‘plik ma’nosi esa ma’lum bir shakl (-lar) yordamida ko‘rmoq birikuvidagi kitob so‘zining «tobe zvw grammatik ifodalangan. Deylik, narsa- buyum otlari va o‘simlik otlari orasida grammatik farqlar bo‘lmaganligi sababli bu bo‘linish leksik tablatlidir. Chunki bu ikki guruhga kiruvchi so‘zlar turlanish, son, tuslanish va boshqa grammatik omillarga bir xil munosabatda bo‘ladi. Biz ko‘ra oladigan, seza oladigan, o‘lchay oladigan narsa-larning barchasi xususiylikdir. Hovlimizda o‘sib turgan har bir daraxt xususiylikka misol bola oladi. Biroq ongimizda umuman daraxt tushunchasi ham bor. Umuman daraxtning mohiyati «tana-sidan shoxlanuvchi yirik o‘simlik dir. Umuman daraxt ko‘rib bo‘l-masligi, sezib bo‘lmasligi, o‘lchab bo‘lmasligi, mevali-mevasizligi, katta-kichikligi noaniqligi bilan muayyan daraxtdan farq qiladi. Umuman daraxt abstrakt tushunchadir. U borliqdagi daraxtiarning o‘sishi, rivojlanishi, kesilishi, qurishi yoki yonih ketishiga befarq holda ongimizda o‘zgarmay, bir xil turaveradi. Bu umumiylikning barqarorlik, o‘zgarmaslik belgisidir. Bir daraxt qurisa, uni qayta ekib, o‘stirib bo‘lmaydi. O‘rniga ekilgan daraxt esa uning takrori emas, balki yangi daraxtdir. Umuman daraxt o‘z belgilarini har bir yangi daraxtda takrorlayveradi. Masalan, biz yuqonda keltirgan tanasidan shoxlanuvchi yirik o‘simlik» umumiyligi har bir xususiy daraxtda ko‘ri-nish beradi. Umuman daraxt bitta, xususiy daraxtlar esa cheksizdir. Umumiyliklar mayda-chuyda ahamiyatsiz belgilarga befarqdir. Masalan, xususly daraxtning katta-kichikligi, yosh-qariligi, mevali-mevasizligi, madaniyligi yoki yowoyiligi umumly daraxt uchun ahamiyatsizdir. Zero, uning mohiyæi 22 tanasidan shoxlanuvchi yirik o‘simlik bo‘lib, bunda biz hozirgina sanagan belgilardan xususiy daraxtga xos birortasi ham yo‘q. Har bir kelishik shaklinmg ma’nosi undan quyidagi maholarga nisbatan UGM hisoblanadi. Masalan, qaratqich kelishi-gining UGMsi oldingi ism turkumiga kiruvchi so‘zni keyingi ism turkumiga kiruvchi so‘zga bog‘lashdir. UGM har doim ham quyi ma’nolarga nisbatan olinadi. Masalan, kelishik kategoriyasi UGMsi quyidagi kelishiklaming ma’nosiga nisbatan olinsa, har bir kelishikning UGMsi undan quyidagi bu kelishik UGMsining parchalari»ga nisbatan olinadi. Chunki ota farzandiga nisbatan ota, otasiga nisbatan farzand bo‘lganligi kabi kelishik kategoriyasi UGMsi haqida gap ketayotganda har bir kelishikning ma’nosiga nisbatan UGM termini qo‘llanilmaydi. Kategonya va shakl ma’nosi hamda uning xususiy ko‘rinishi haqida bahs ketganda ularni qanday baholash muammosi ham bor. Bunda dialektikaning umumiylik-maxsuslik-alohidalik kategoriyasiga metodologiya sifatida tayanish lozim bo‘ladi. Tilshunoslikda grammatik ma’noga nisbatan bu umumiy grammatik ma’no-oraliq grammatik ma’no (qisq.OGM)- xususiy grammatik ma’no tarzida tatbiq etilgan. Misol sifatida tushum kelishigi shakli ma’nosini olaylik. Kelishik kategonyasining oldingi mustaqil so‘zni keyingi mustaqil so‘zga bog‘lash, tushum kelishigining oldingi Ismni keyingi fe’lga vositasiz to‘ldiruvchi sifatida bog‘lash va tushum kelishigining muayyan nutq parchasi bo‘lmish kitobni o‘qimoq birikuvida voqelangan kitob so‘zini o‘qimoq so‘ziga vositasiz to‘ldiruvchi sifatida bog‘lash» nutqiy ma’nosi yaxlitlikda olinganda UGM-OGM-XGM munosabatidadir. Kelishik kategoriyasining oldingi mustaqil so‘zni keyingi mustaqil so‘zga bog‘lash» ma’nosi tushum kelishigining oldingi ismni keyingi fe’lga vositasiz to‘ldiruvchi sifatida bog‘lash ma’nosiga nisbatan UGM maqomida bo‘lib, tushum kelishigining muayyan nutq parchasi bo‘lmish kitobni o‘qimoq birikuvida voqelangan wkitob so‘zini o‘qimoq so‘ziga vositasiz to‘ldiruvchi sifatida bog‘lash nutqiy ma’nosi XGMdir. Tushum kelishigining woldingi ismni keyingi fe’lga vositasiz to‘ldiruvchi sifatida bog‘lash ma’nosi esa UGM va XGM orasida turganligi hamda ulami bog‘lovchi bo‘gin bo‘lganligi uchun OGM maqomidadir. OGMning mavqel nisbiy-dir. Masalan, kelishik kategonyasining UGMsi e’tibordan soqit qilinsa va fikr faqat tushum kelishigi va uning quyi ma’nolan haqida ketsa, mazkur OGM UGM sifatida qaraladi. Tushum kelishigining zikr etilgan XGMsi e’tibordan soqit qilinib, so‘z kelishik kategoriyasi va tushum kelishigi munosabati xususida ketsa, bunda OGM ushbu UGMga nisbatan XGM sifatida ham qaralishi ham mumkin. Demak, borliq hodisalari umumiylik-maxsuslik-xususiylik (alohidalik) munosabatida bo‘lganligi kabi grammatik ma’no ham umumiy grammatik ma’no- oraliq grammatik ma’no xususiy grammatik ma’no ko‘rinishlanga ega. Kategorial, yondosh va hamroh 23 ma’no. Grammatik ma’no tarkibi murakkabdir. Masalan, son kategoriyasining UGMsi predmetning miqdoriy va sifatiy tavsiflarini berish-dan iborat, bu umumiy kategorial ma’no son kategoriyasining [0] shaklida «miqdoriy aniqlik-noaniqlik va sifatly bo‘linmaslik», [-lar] shaklida «miqdoriy noaniq ko‘plik va sifatiy bo‘linuvchan va bo‘linmaslik» kabi har bir shakliga ixtisoslashgan ko‘rinishlarga ega bo‘lib, ularni sifat va miqdor kabi turlarga ajratish mumkin. Son kategoriyasining nomidan ma’lumki, u miqdor ifodalashga ixtisoslashgan morfologik hodisadir Shuningdek, uning UGMsida «noaniq», «aniq», «sifat», «bo‘linuvchan», «bo‘linmas» kabi unsur-lar bevosita kategoriya markazidagi «miqdor» unsuriga bevosita daxldor emas. Biroq «bevosita daxldor emaslik»ni u UGMdan tashqari deb tushunmaslik shakli miqdor (ya’ni ko‘plik) ifodalar ekan, u bir paytning o‘zida o‘z zidan yuqorida zikr etilgan «bo‘linuvchanlik bo‘linmaslik», noaniq kabi belgilarini ham ifodalab yuboradi. Demak, son kotegoriyasi shaklida miqdor belgisi har doim sifat belgisi bilan «qamti yashaydi, u bilan dialektik bog‘lanishda turadi. Boshqacha aytganda, miqdor belgisi hech qachon sifat belgisista yuzaga hiqmaydi. Nutqda bu ma’nolardan birining kuchayishi boshqa sining susayishiga, boshqasining kuchayishi birinchisining qachon sifat belgisisiz Isisiz yuzaga hiqmaydi. Nutqda bu ma’nolardan birining kuchayishi boshqa sining susayishiga, boshqasining kuchayishi birinchisining susayi-shiga olib keladi. Masalan, Do‘kondo suvlar bor gapida (-lor] shakli miqdony belgi ham (ya’ni «koplik»), sifatiy belgi ham («bo‘linuvchanlik», «har xil) ifodalanmoqda. Bunda sifatiy belgi ustuvorhk kash etib, miqdor belgisi kuchsizlanganhgi sezilib turadi. Lekin baribir «ko‘plik» yuzaga chiqmoqda. Ma’lum bo‘ladiki, grammatik shakl UGMsi tarkibiy qismlaridan biri uning mohiyati bo‘lsa (masalan, sonda miqdor), boshqalari unga yondosh, mohiyatga mansub bo‘lmagan, biroq u bilan dialektik yaxlitlik kasb etgan ma’nodir (masalan, sonda «bo‘linuvchanlik»). Shuning uchun grammatik shakl UGMsi tahlilida kategorial ma’no va unga yondosh hodisalar farqlanadi. 1- bosqichda -moqda shaklining turli matniy va uslubiy hollarda qo‘llanishini tahlil etish asosida bu shaklning nutqiy, matniy ma’no turlari, ya’ni XGMlari aniqlanadi. Shaki XGMlariga misollar keltiramiz. Suv egotlarda jildirah oqmoqda. 1.Umr o‘tmoqdadir. 2. Zamin aylanmoqda mag‘rur tebranib. Shakl 1-misolda «ish-harakat nutq paytida davom etayotganligining badily uslub nasriy turiga xos obrazli ifodasi, 2-misolda ish-harakat nutq paytida davom etayotganligining badily uslub lirik turiga xos ko‘tarinki ifodasi, 3-misolda ish- harakat nutq paytida davom etayotganligining badiiy uslub lirik turiga xos tantanavor Ifodasi XGMlarini voqelantirgan. Misollarni davom ettirsak, XGMlar soni yana ortib boradi. Biroq umumlashtirish uchun bizga ushbu XGMlar etarli Ular orasidagi umumiylik ish- 24 harakat nutq paytida davom etayotganligining ifodasi bo‘lib, XGMlaming qolgan unsurlari farqlardir (1-misolda badiiy uslub nasriy turiga xos obrazli ifodasi», 2- misolda «badiiy uslub lirik turiga xos ko‘tarinki ifodasi», 3-misolda esa badiiy uslub lirik turiga xos tantanavor ifodasi»), Farqlar e’tibordan soqit qilinib, ulardagi bir xillik (umumiylik)lar ajratib olinadi. Farqlar shu bosqich uchun qiymatga ega bo‘lsa, bir xilliklar yuqori bosqich qiyoslashlari uchun ahamiyat kasb etadi. 2- bosqichda (-moqda) qo‘shimchali zamon shakli birmchi bosqich xulosalari asosida [-(a)y) qo‘shimchali hozirgi -kelasi zamon, [-yap) qo‘shimchali aniq hozirgi zamon, [-yotir] qo‘shimchali hozirgi zamon shakli kabi barcha hozirgi zamon turlari bilan munosabatlarda ko‘rilib, shu asosda [-moqda], [-yotir], (-yap), (-)y) qo‘shimchali hozirgi zamon shakllarining mohiyati-UGMlari ochiladi. Keyingi bosqich uchun farqlar e’tibordan soqit qilinib, ulardagi bir xillik(umumiylik)lar ajratib olinadi. Bu bir xilliklargina keyingi bosqich qiyoslashlari uchun ahamiyatli bo‘ladi. Xususiylikdan umumiylikka qarab yo‘naltirilgan bu tadqiq jarayonida har bir bosqichga o‘tish bilan xususiyliklarning zamiri-dagi UGMga chuqurlashib boriladi. Chunki (moqda qo‘shimchali zamon shaklinmg nutqiy voqelanishlarida zamon kategoriyasi LJGMsiga xos hozirgi kelasi zamon shakli UGMsi ko‘rinishinmg hozirgi zamon UGMsi ko‘rinishchasiga mansub running bevosita kuzatishda berilishini ko‘ramiz va bu XGMlarda barcha oldingi bosqichlar UGMlari zarralari mavjud bo‘ladi. Shuning uchun [-moqda) qo‘shimchali zamon shaklining ziddiyatlart va UGMSlar va UGMsi faqat 2-bosqichdagina ochilishi mumkin. 3- bosqichda [-moqdal va [-(a)y, [-yap-) qo‘shimchali zamon shakllari mustaqil til birliklari sifatida emas, balki hozirgi zamon shaklining variantlari sifatida yuzaga chiqadi. Bu pog‘ona qancha yuqorilasa, xususiy korinish-lar shunchalik katta guruhlarga birlashib, o‘z mustaqilliklarini yo‘qotib, umumlashib boraveradi. Shu boisdan grammatik shakllarning ma’noviy xususiyatlari haqida gapirganda tekshirish qaysi bosqichda olib borilayotganligi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. So‘z shakl va uning asosiy tiplari: nol shakl, sintetik, analitik, aralash, juft va takroriy shakilar. Leksema nutqqa chiqqanda, albatta, grammatik shakllangan bo‘ladi. Grammatik shakllanmagan so‘z nutqda bo‘lmaydi. Men sarguzasht kitoblami sevib o‘qiyman gapidagi so‘zlarga diqqat qilaylik. Men olmoshi ongda leksema sifatida hech qanday grammatik shaklga ega emas. yiroq-iroq qisqatuvlari fonetik tejamga misol. Olib ber-ober, bizim-bizning, sizing- sizning kabilar morfologik qisqaruvga misoldir. Olib ber-ober, bizim- bizning, sizing-sizning tejalishlari nutqiy qisqaruvdir. Tejam o‘z maqomiga ko‘ra yo Ilsonly. yo nutqiy bo‘lishi mumkin. Masalan, jo‘nalish kelishigi shakli dastlab qoru ko‘rinishida 25 bo‘lgan, bugungi kunda u qisqarib, go shakliga kelib qolgan. Bu tejamning lisoniylashuvidir. Olib ga ber-ober, bizim-bizning, sizing-sizning tejalishlari nutqiy qisqaruvdir. Chunki, masalan, sizing so‘zshaklidagi ing lisonda ning shaklida yashaydi. Demak, nokategorial grammatik shakl bolishi mumkin emas. Shuning uchun grammatik shakllami kategorial va nokategorial kabi turlarga ajratish va zid qo‘yish ilmiy asosli emas. Shunday qilib grammatik kategoriyaga quyidagicha ta’rif berish mumkin. Bir umumiy gammatik ma’no tagida birlashuvchi, shu asosda bir-birini taqozo va bu umumiy ma’noning parchalanishi asosida inkor qiluvchi shakllar tizimi grammatik kategoriya deyiladi. II.3. Grammatik kategoriyaning muhim unsurlari Kategoriya shakllarining ma’noviy tarkibiga ko‘ra. Morfologik kategoriyalarning so‘z turkumlari yoki gap bo‘laklariga xosligiga kora. MK sintaktik qobiliyatining yo‘nalishiga ko‘ra. Birinchi tasnifga muvofiq, GKlar sodda va murakkab 50 kategoriyalarga bo‘linadi. Nisbat, son sodda kategoriyalar sifatida qaraladi. Chunki ularda mano sodda bo‘lib, ularda faqat o‘zlariga tegishli bo‘lgan 26 ma’nolarni ajratamiz. Chunonchi, son kategoriya-sining. ma’nosi miqdoriy va sifatiy belgilaming malum yig‘indisi-dan iborat bo‘lsa, kelishik kategoriyasi tobelikni Ifodalaydi. Daraja kategoriyasi belgining qiyosan ekanligini ko‘rsatsa, nisbat kategoriyasi fe’l anglatgan bajaruvchining miqdor va sifat jihatdan taysifini beradi. Bu soddalik, albatta, nisbiydir. Chunki grammatik ARXI ma’no tarkibi kategorial, yondosh va hamroh ma’nolardan iboratli-gi bunday hukm chiqarishga yo‘l bermaydi. Biroq bu kategoriya-larda mavjud ma’nolardagi yondosh va hamroh ma’nolar boshqa bir morfologik kategoriyaga emas, balki umuman boshqa qaysidir sathga tegishlidir. Murakkab kategoriyalar shakllarida ma’no murakkab bo‘lib, ularda boshqa kategoriyalarga mansub ma’nolar ham mujassam-lashgan bo‘ladi. Egalik, o‘zgalovchi, harakat tarzi, kesimlik ana shunday GKlardandir. Masalan, egalik kategoriyasida uch xil ma’no mujassamlashgan bo‘ladi:lisoniy (so‘zlami bir-biriga bog‘lash) va nolisoniy (hor-liqdagi bir narsa/shaxsning ikkinchi bir narsa/shaxsga mansubiligi) munosabatni ifodalash; Kesimlik kategoriyasi ham murakkab bo‘lib, unda tasdiq/inkor, mayl- zamon, shaxs-son va zamon ma’nolari birlash-gan va ular bitta qo‘shimchada yoki bir necha qo‘shimchada yuzaga chiqadi. MKlar Ikkiga bolinadi: leksik-morfologik va funksional-morfologik kategoriyalar. Leksik-morfologik kategoriyalar so‘zlarning ayrim guruhlariga, ya’ni trkumlarga xos bo‘lib, ular sirasiga nisbat, harakat tarzi, bo‘lishli- bo‘lishsizlik, o‘zgalovchi, son, subuektiv munosabat, qiyoslash, daraja kategoriyalari kiradi. Kelishik, egalik, kesimlik funksional-morfologik kategoriyalardir. Chunki kesimlik kategonyasi kesim vazifasida keluvchi barcha so‘zlarga xos. Kelishik kategoriyasi so‘z binkmasidagi tobe uzv vazifasida keluvchi so‘zlarni shakllantirsa, egalik kategoriyasi qaratuvchili birikmalardagi hokim a’zoni shakllantiruvchi grammatik kategoriyadir. An’anaviy o‘zbek tilshunosligida kelishik va egalik katego- riyasining ot turkumiga, shaxs-son kategoriyasining fe’lga xosligi uqtirilar edi. Bu ham, albatta, asossiz emas. Chunki kelishik va egalik kategoriyasi ko‘rsatkichlari ko‘p hollarda otlami shakllantirsa, kesim vazifasida kelishga asosan fellar xoslangan. Fe’l fe’l bo‘lganligi uchun emas, balki kesim vazifasida kelganligi uchun tuslanadi. Ot esa ot bo‘lganligi uchun emas, balki tobe a’zo vazifasida kelganligi uchun turlanadi. Chunki so‘zlarning turkumlarga ajralishidagi dastlabki asos ularning sintaktik vazifasidir. Demak, kelishik va egalik katego-riyasini faqat otga, kesimlik kategorivasini faqat fe’lga bog‘lab qo‘yish ularning imkoniyatlarini sun’iy ravishda toraytirib ko‘rishdir. MKlar sintaktik qobiliyatlarining yo‘nalishlariga ko‘ra tasolfida birin-ketinlik, ya’ni grammatik kategoriyalar sintaktik qobiliyatlarining oldingisi bilan keyingisi sifatida belgilanishi nazarda tutiladi. Masalan, kitobning so‘z shaklidagi -ning o‘zidan keyin egalik shaklini 27 olgan ot kelishikdir. O‘zbek tilida egalik, nisbat, o‘zgalovchi, kesimlik, qiyoslash, son kategoriyalari so‘zshakining oldingisi hilan aloqalarini ko‘rsatsa, kelishik va o‘zgalovchi kategoriyasining ravishdosh va sifatdosh shakllari so‘zshakining «keyingisi bilan» aloqasini Ifodalaydi. O‘zgalovchi kategoriyasining harakat nomi shakli hamda subuektiv baho kategoriyasi bu jihatdan mo»tadildir. Avvalgi mavzularda aytilganidek, aloqa-munosabat (sintaktik) kategoriyalari so‘z turkumlariga emas, balki gap bo‘laklariga, so‘zlarning sintaktik mavqeiga xosdir. Aniqrog‘i, so‘z ma’lum bir turkumga xos bo‘lganligi uchun emas, balki qaysi gap bo‘lagi vazifasida kelayotganligiga, gapda qanday sintaktik vazifa bajarayotganligiga qarab aloqa-munosabat shakilarini qabul qiladi. Biroq bunda so‘z turkumlarining ko‘proq qaysi gap bo‘lagi vazifasiga xoslanganligi ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, ot turkumi ko‘proq tobe mavqeda kelib, ega, to‘ldiruvchi, qaratqich aniqlovchi vazifalarini bajaradi. Kesim vazifasida kelishga esa fe’l turkumi xoslangan, Shuning uchun bu bir qarashda kelishiklar otlarga, kesimlik shakllari esa fe’lga xosdek tasawur uyg‘otadi. Bu gammatik Illyuzlyadir. Aslida barcha mustaqil so‘z turkumlarining barcha gap bo‘laklari vazifasida kela olishi haqidagi «aksioma mazkur shakllaming so‘z turkumlariga munosabatmi yaqqol namoyon qiladi. So‘z turkumlarining gap bo‘laklari vazifasiga xoslanishi turlicha ekan, aloqa-munosabat shakllarining ularning har biridagi voqelanishi o‘ziga xosdir. Quyida har bir bir so‘z turkumi misolida bu o‘ziga xosliklar tahlil etiladi. Aloqa-munosabat shakllarining fe’llarda voqelanishmi kesimlik kategoriyasidan bushlash maqsadga muvofiq. Zero, fe’l kesim vazifasida kelishga eng ko‘p xoslangan so‘z turkumidir. Kesimlik kategoriyasi. Ma’lumki, kesim gap bo‘lagi sifatida dunyodagi barcha tillaming sintaktik sistemasida alohida tutadi. Uning mavqei turkiy tillarda, ayniqsa, muhim. Zero, u aloqa munosabat shakllari sirasida to‘liq sintaktik funksiya bajarishi bilan ajralib turadi. Turkiy tillaming ‘sosiy xususiyati shundadir. Chunki aloqa-munosabat kategonya-ri sirasidagi kelishik va egalik so‘zlami bog‘lashga xizmatqilsa ko‘p bollarda gap laklarini belgilamasa, kesimlik shakllari so‘zlarga alohida sintaktik vazifa beradi. Boshqacha aytganda, gap bo‘laklarini shakllantirish belgisi ostidagi ziddiyatda kesimlik kategoriyasi bu belgiga to‘liq egaligi bilan ajralib turadi. Egalik kategoriyasi esa gap bo‘laklarini belgilamaydi, balki faqat so‘zlaming sintaktik munosabatini ko‘rsatadi. Kelishik kategoriyasi bu belgiga majhul munosabatdadir. Chunki, masalan, o‘rin-payt kelishigidagi so‘z hol vazifasida ham, boshqa vazifada ham bo‘lishi mumkin. Qiyoslang: Akam shaharda yashaydi (shaharda hoi). Shaharda yashaydigan akam keldi (shaharda aniqlov-chimng tarkibiy qismi, hol emas). Bosh kelishikdagi so‘z ega vazifasida ham (Akam keldi), egadan boshqa 28 vazifada ham (Akam o‘qigan kitob) kela oladi. Shuningdek, jo‘nalish, orin-payt, chiqish kelishiklari ham muayyan gap bo‘lagini shakllantirmaydi. Kesimlik kategoriyasining ma’nolari murakkab bo‘lib, ular quyidagilardir: a)tasdiq/inkor ma’nosi: b)mayl-munosabat manosi; d) zamon ma’nosi; e) shaxs ma’nosi; f) son ma’nosi; Kesimlik shakllantinsh va uni gapamg egasi va hoi bilan bog‘lash. Demak, kesimlik kesimlik kategoriyasida beshta mahoviy yat va bir xususi- sintaktik vazifa mujassamdir. Ko‘rinadiki, tasdiq/inkor, mayl-munosabat, zamon, shaxs, son, ma’nosini ifodalah, kesimm shakllantirish va uning gap kengaytiruvchilari (ega, hot) ga sintak tik munosabatini ko‘rsatish kesimlik kategoriyasining UGMsini Kesimlik kategoriyasi shakllari uchun shaxs, son, zamon, mayl- munosabat, tasdiq/inkor ma’nolarini yaxlit ifodalash xos bo‘lib, bu ma’nolar bir qo‘shimcha bilan ham, bir necha qo‘shimcha bilan ham ifodalanishi mumkin. Masalan, kitobni o‘qi gapida o‘qi so‘zshakli ikkinchi shaxs, birlik, hozirgi-kelasi zamon, tasdiq ma’nolari voqelangan bo‘lib, bitta nol shakl bilan yuzaga chiqqan. Otom ishchi gapida ham shunday hoi kuzatiladi. Kitobni o‘qimadingiz gapida shaxs manosi ing, son ma’nosi , inkor ma’nosi mo, zamon ma’nosi shakli bilan alohida-alohida ifodalangan. Aslida shaxs-son ma’nosini ifodalash uchun kishilik olmoshlari xoslangan. Ulardan boshqa lisoniy birliklardagi shaxs-son ma’nosi olmoshlar zotiy mohiyatining tajallilaridir. Demak, EKning zotly gzotiy mohiyatini shaxs-san ma’nosining qo‘llanilishi bilan bog‘liq o‘ziga xos holatlardan tashqaridan qidirmoq lozim bo‘ladi.Egalik kategoriya asosidagi sintaktik qurilmalar rang-barang ma’nolami anglatadi. Bu rang-baranglik shaxs-son, aniqlik/noaniqlik kabi tajali ma’nolar, tobe so‘zning kelishik shakli, birikuvchi so‘zlarning so‘zlarning semantikasi kabi omillar bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, g‘amim so‘zshakli kontekst bilan bog‘liq ravishda ikki xil ma’no anglatadi: g‘amimni edim -g‘amimni eding. Shu boisdan EK ning faqat sintaktik xususiyatlari uning mohiyatiga daxidor. Zero, EK UGMsidagi kategorial ma’no sintaktik tabiatli bo‘lib, undan anglashiladigan turli ma’nolar yondosh va namroh ma’nolardir. Xususan, shaxs- son ma’nosi EK uchun yondosh, shaxs-son kategoriyasi uchun kategoriat ma’nodir. EK ning sintaktik (kategorial) mohiyati “keyingi mustaqil ma’noning 29 oldingi ifodalangan (a) yoki ifodalanmagan (b) mustaqil”ga sintaktik munosabatini ko‘rsatishdir. Masalan, a)mening borganim, kelishning azobi; b) sevinchim, ishing; EK qaratqich kelishigt va bosh kelishik shakli bilan zich isabatda bo‘ladi. Aniqrog‘i, egalik affiksi bilan shakllangan so‘zdan oldingi, unga tobe so‘z qaratqich (a) yoki bosh kelishikda (b) bo‘lishi mumkin: a) mening kitobim, kitobning varag‘; b) mart oyi, dam olish kuni, qish payti. Keyingi birikuvlardagi bosh kelishik shaklini belgisiz qaratqich kelishigi sifatida tan olish ham uchrab turadi. Ko‘nnadiki, egalik ma’nosi uch xil usul bilan ifodalanadi: Morfologik usulda egaik ma’nosi egalik shakli bilan ifodalanadi, ammo qaratuvchi so‘z keltirilmaydi: kitobim, o‘qiga-ning, taq-tuqi. Morfologik-sintaktik usul. Bunda egalik subuekti qaratqich kelishigida, egalik obuekti egalik shaklida bo‘ladi: mening kitobim, sening o qiganing, bolg ‘aning taq-tuqi, gulning qizili. Sintaktik usul. Bunda egalik subuekti qaratqich kelishigida, egalik obuekti egalik shaklisiz bo‘ladi: bizning uy, sizning ko cha cho. Modal ma’no EK uchun nokategorial, ya’ni hamroh ma’no bo‘lib, u o‘zining grammatik kategoriyasiga ega emas. I shaxs birlik, III shaxs qo‘shimchalaridan boshqalari modal ma’no ifodalaydi. «Sizlash», «sensirash», «kamsitish», «kesatish», «hurmat» kabi qator ma’nolar modal ma’nolardir. Bu, ayniqsa, ko‘plikda yaqqolroq ko‘zga tashlanadi. Egalik qo‘shimchalarining xususiy qo‘llanishlarida «butun qism ma’nosining yuzaga chiqishini ham kuzatish mumkin: o ‘quvchilaming kitobi, talabalarning a’lochisi, odamlarning o‘qigani kabi. EK ning UGMsi kategorial va yondosh ma’nolar asosida bir necha OGMlarga ajraladi: Qarashlilik/mansublik: Ilhomning kitobi, bolaning otasi, qo‘yning boshi. «Foilat va harakat: Adibaning kulishi, sening qarishing. Aniqlanmishni aniqlovchiga bog‘lash»: qovun bozori, go ‘sht do ‘koni. Bu OGMlarning har biri bog‘lanayotgan so‘zlarning xususiyatlariga bog‘liq ravishda qator XGMlarda yuzaga chiqishi mumkin: bolaning otasi, gulning bargi, Mohigulning kitobi, qizlarning bittasi. Masalan, bola va ota orasida qarindoshlik munosabati bo‘lganligi sababli ularning ifodalovchilari bo‘lgan so‘zlari egalik shakli bilan bog‘langanda XGM Ilhomning kitobi birikuvida uch xil XGMga chiqadi: «Ilhom yozgan kitob», «Ilhomga qarashli kitob», «Ilhom haqidagi kitob». EK ning ikkinchi OGMsi bog‘liq qurshovda aniqlanmish vazifasida harakat nomi, sifatdosh, ba’zan fe’llardan yasalgan otlar kelgan so‘z birikmalarida voqelanadi. Bunday birikmalarda aniqlanmish harakat-holat ma’nosida, qaratqichli aniqlovchi esa foll/subuekt manosiga ega bo‘ladi: Sitoraning kelishi, Muniraning aytgani kabi. 30 EK ning uchinchi OGMsi so‘z binkmalari tuzish, so‘zlararo sintaktik aloqani o‘matish uchun xizmat qiladi. Misollar: Astrobodning bir kuni bir yilga teng. (Oyb.) Oygulning yo ‘qligidan bo‘ldi. EK shakllarining sintaktik vazifa bajarishi - otli birikmalar hosil qilish vazifasi asosida tadqiqotchilar turkly tillar so‘z birik- malari tizimida ham, gap qurilishida ham alohida qurilish -possesiv (qarashlilik) qurilishi mavjudligim qayd etadilar va possesiv qurilish nominativ qurilishga qarama-qarshi qo‘yiladi. Haqiqatan ham, istagan turdagi gap qaratuvcht birikma variantiga ega bo‘lishi mumkin: qizlardan bitta qizlarning bittasi, molga qul molning quli, vatan uchun kurash-vatan kurashi, qizil gul -gulning qizili. EK ning sintaktik funksiyasi ayrim so‘zlar tarkibida butunlay so‘nib ketadi: kechasi, o mi, qoysi kabi. Kelishik kategoriyasi. Kelishik kategoriyasi (qisq. KK) morfologik kategoriyalar sirasida ustuvor sintaktik tabiati bilan ajralib turadi. U EK bilan birgalikda sintaktik shakilarning so‘z birikmasiga xos guruhmi tashkil etib, gapga xos kesimlik katega-riyasidan farqlanadi. KKning UGMsi «sintaktik qunimalarda oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lashdir. Bu bilan u EK ga qarama-qarshi tursa, ko‘makchilar, fe’lning o‘zgalovchi katego-yasi, bog‘lovchilar va ko‘makchilarga yaqin turadi. Ammo ular-dan farqli jihatlarga ega. Ko‘makchilardan morfologik ko‘rsatkich vi shimcha) ekanligi bilan farqlanadi. Ko‘makchilar grammatik no itodalash, so‘zlami bir-biriga bog‘lash vazifasini bajarsa-da, leksik birliklar hisoblanadi. O‘zgalovchi kategoriya shakllan- dan barcha mustaqil so‘zlami sintaktik aloqaga kiritish, so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga ta’sir etmasligi bilan ajraladi. Holbuki o‘zgalovchi kategoriyast faqat felga xos va fe’llaming lug‘aviy ma’nosiga ta’sir etishi bilan lug‘aviy-sintaktik mohiyatga ega. Shuning uchun ular «fel kelishiklari» deb ham yuritiladi. Bog‘lovchilardan esa tobe aloqa uchun xizmat qilib, so‘z birikmalariga xosligi hamda grammatik ko‘rsatkich (qo‘shimcha) ekanligi bilan farqlanadi. KK olti shaklli sistema bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos ma’noviy va sintaktik xususiyatlar yaxlitligidan iborat. Bosh kelishik. Bosh kelishik (qisq. BK) 0 shaklli bo‘lib, Lining mohlyati boshqa kelishiklarga qarama-qarshi qo‘yilish asosida belgilanadi. BK dagi so‘zshakl gap tarkibida tobe mavqe-dagi istagan gap bo‘lagi, so‘z yoki gap kengaytiruvchisi bo‘lib kela oladi. Misollar: Ega: Derazamning oldida bir tup o‘rik oppoq bo‘lib gulladi. (H.Olim.) Aniqlovchi: Bilim – baxt keltirar. (Maq.) To‘ldiruvchi: Ko‘rpangga qarab oyoq uzat. (Maq.) 31 Hol: Ship qildi, Shibirg‘on ketdi. (Yuqori) Darslik va qo‘llanmalarda BK kesim vazifasidagi so‘zni ham shakllantiradi deytladi: Otam-o‘qituvchi. Dil qulfi o‘qituvchi, boshqa bo‘laklarga mutlaq hokimdir. KKning sintaktik mohiyati sintaktik qurilmalarda oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lashdir. Bu mohiyat nuqtayi nazaridan kelishiklarga munosabatda bo‘ladigan bo‘lsak, kesimda bosh kelishikni qidirish mantiqsizdir. Chunki, kesimlik kategoriyasi tarkibi murakkab bo‘lsa-da, unda kelishik shakli mavjud emas. KK umumiy-kesimlik kategoriya ekan, unda kesim vazifasidagi barcha mustaqil so‘zlarda kelishikni qidirishga to‘g‘ri kelgan bo‘lur edi. KK sintaktik mohiyati oldingi so‘zni keyingi so‘zga bog‘lash ekan, kesim eng oxirgi so‘z bo‘lib, undan keyin bog‘lanadigan birlik yo‘q. Ayrim tadqiqotlarda bunday paytda kelishik ma’nosi va vazifasi o‘ta darajada kuchsizlashadi, deyiladi. Aslida bunda kuchsizlashish shu darajadaki, kelishik mohiyati mütlaqo voqelanmaydi korinmaydi. Bu esa ushbu pozitsiyada kelishikni qidimaslikni taqozo qiladi. Tilshunoslar turkiy tillarda bosh kelishikdagi so‘z gapning xohlagan bo‘lagi bo‘lib kela olishini ta’kidlashadi. BK ning bu xususiyati boshqa kelishiklaming o‘mini almashtira olishi bilan belgilanadi. Ammo bu imkoniyat chegaralangan. KK sistemasi ikki mikrosistemadan iborat: BK, qaratqich kelishigi (qisq. QK), tushum kelishigi (qisq. TK) va jo‘nalish kelishigi (qisq. JK), O‘rin- payt kelishigi (qisq. OPK), chiqish kelishigi (qisq. ChK). BK birinchi mikrosistemaga mansub bo‘lganligi uchun uning QK va TK ni almashtirishi bemaloldir. JK, O‘PK va CHK ga nisbatan bu imkoniyat nihoyatda chegaralangan. Masalan, ikki kundan keyin ikki kun keyin, qishloqqa ketdi qishloq ketdi, ogshomda ketdi -oqshom ketdi. Qaratqich kelishigi QK uch xil qo‘llanadi: kitobning varag‘l, mening uyim, qoshin qürosi. QK korsatkichini olgan so‘z qaratqich, u bog‘langan so‘z qaralmish deyiladi. Qaratqich-qaral-ish munosabati ancha barqaror bo‘lib, bu QK ko‘rsatkichining «z birikmasidagi o‘rmi ancha barqarorligi bilan belgilanadi. QK shuning uchun, shuning singari kabi birikuvlarda so‘z bikmasi hosil qilmaydi, balki so‘ming ajralmas qismiga aylanadi. QK ni olgan so‘z EK ni olgan so‘z bilan birga qo‘llanadi. Bunday ilishli so‘z birikmalari [QKdagi ism+ Ekdagi ism] so‘z bikmasi umumiy qolipining voqelanishidir. QK ning keltirilgan uch xil ko‘rinishi nutq ko‘rinish) bog‘lanuvchi so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga bog‘liq ravish yuzaga chiqadi. Tushum kelishigi. TK ham bir necha morfologik; ko‘rsatkichga ega: Hl, - n, L. TK dagi so‘z faqat fe’l bilan bog‘lanadi. Fe’llar TK dagi so‘zga munosabatiga ko‘ra, Ikkiga ajraladi: o‘timli fe’llar va o‘timsiz fe’llar. TK ham ko‘p hollarda BK bilan o‘rin almashadi: kitobni o qidi-kitob o‘qidi, olmani edi olma edi. TK bilan shakllangan so‘z gap tarkibida so‘z kengay-tiruvchisi to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi: Novdalarni bezob g‘unchalar tongda aytdi hayot otini. (H.Olim.) 32 Kelishiklarming belgili belgisiz qo‘llanilishi masalasi munozaralidir. Biz KK dagi so‘z uyushganda oldingi so‘zshakllardagi kelishiknigina belgisiz deyish tarafdonmiz. Masalan: Solim, Karim va Halimni ko‘rdim (belgisiz TK). Opalarim va akalarimning dardlurt bir dunyo (belgisiz QK). Jo‘nalish kelishigi. JK ko‘rsatkichi go. JK semantikasiga yo‘nalganlik, xoslik, tenglashtirish kabi ma’no turlan xos. Bu ma’nolar birikuvchi so‘zlaming xususiyatidan kelib chiqib o‘zgarib ketaveradi: ukamga olmoq, maktabga bormoq. Birinchi birikmada «atalganlik ma’nosi uka va ol, ikkinchi birikmada «yo‘nalganlik manosi maktab va bormoq so‘zlarining lug‘aviy va grammatik ma’nosiga bog‘liqdir. JK UGMdagi UGMdagi kategorial ma’no esa «oldinggi so‘zni keyingi so‘zga hoi va to‘ldiruvchi vazifasida bog‘-lash-dir.O‘rin-payt kelishigi. O‘PK ko‘rsatkichi da. OPK KK UGMsini «oldinggi so‘zni keyingi so‘zga hol va to‘ldiruvchi vazifasida bog‘lash tarzida xususiylashtiradi. OPK va JK «yo‘nalganlik va o‘rinlashganlik yondosh ma’nolari bilan farqlanadi. O‘PK ning BK bilan o‘rin almashishiga misol: Sitora 1998 yil (da) tug‘ildi. Bunday almashish kam uchraydi. OPK qo‘llanishida so‘zda makon, zamon, obekt, vosita kabi ma’nolar yuzaga chiqadi: 1. Munira kompyuterdayczdi (vosita). I.Vodiylarniyayov kezganda, Bir ajib his bor edi menda (payt). (H.Olim.) Hammasi kitoblarda aytilgan (makon). CHiqish kelishigi. ChK yagona ko‘rsatkichga ega: dan. Qo‘shimcha ko‘rsatish olmoshiariga qo‘shliganda bir n tovushi rttiriladi: udan-undan, shu+dan shundan. Aytilganidek, BK bilan CHK ning o‘rin almashishi nihoyatda cheklangan: nondon.o-non eng, choydan Iching- choy iching kabi. CHK dagi so‘z gap tarkibida hoi, to‘ldiruvchi, ega, kesim vazifasida keladi. Ega va kesim vazifasida kelganda CHK mohiyati voqelanmagandek tuyuladi. Misollar: Munirada shu kitoblardan bor. Hijolati vazifani bajarmaganidan. E’tibor qilinsa, bunda lisonly qisqaruv mavjud: Munirada shu kitoblardan (bir nechtasi) bor. Hijolati vazifani bajarmaganidan(dir). Birinchi gapda aslida bir nechtasi so‘zshakli ega, Ikkinchi gapda -dir (turur) kesim bo‘lgan. CHK TK bilan ham o‘rin almashishi mumkin. Bunda semantikada farq seziladi: nondan eng-nonni eng, choydan iching-choyni iching. Darslik va grammatikalarda har bir kelishikning yigirma-o‘ttiz ma’no turi keltiriladi. Warning aksariyati KK UGMsiga xos bo‘lmagan, birikuvchi so‘zlarning lug‘aviy va grammatik manosiga bog‘liq hodisalardir. Shu boisdan har bir kelishik mohiyatini KK UGMdagi kategorial ma’no oldinggi so‘zni keyingi so‘zga boglasbe zotiy mohiyatini qay tarzada xususiylashtirishidan qidirmoq lozim. Turkiy tillarda kelishiklarning semantik va vazifaviy jihatlarini bir- biridan alohida va har xil mikrosistema-larga keskin bo‘lib o‘rganib bo‘lmaydi, chunki bu tillar kelishik-larining ma’no va vazifasi dialektik birlikda yashaydi, kelishiklarning turli funksiyasi bir-biriga turli belgilari bilan qarama-qarshi 33 qo‘yiladi. Masalan, JK, QPK va CHK bir xil hoi va to‘ldiruvchi vazifasida kela oladi. Biroq ular hu vazifant turlicha bajaradi. 34 III. Xulosa O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriyalar tilning strukturaviy va semantik jihatlarini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Ular so‘zlarning morfologik va sintaktik jihatdan to‘g‘ri ishlatilishini tartibga soladi. Grammatik kategoriyalarni chuqur o‘rganish orqali O‘zbek tilining nazariy asoslarini tushunish va amaliy qo‘llanilishida muvaffaqiyatga erishish mumkin. Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, grammatika bizga so‘z va gapning formalgrammatik tomoni-so‘z o‘zgarishi, sintaktik birliklar va ularning turli ko‘rinishi, strukturasi va hosil qiluvchi vositalari, shuningdek, ifodalaydigan Grammatik ma’nosini o‘rgatadi. Bundan tashqari grammatik kategoriyalarni doimo to‘g‘n qo‘llash lozim, agar kategoriyalar o‘z o‘rnida qo‘llanmasa, tuzilayotgan gapning grammatik jihatdan ma’nosi buziladi, gapdagi anniqlik va izchillik yo‘qoladi. rammatik kategoriya va unga mansub grammatik shakl o‘zaro pog‘onali, butun-bo‘lak munosabatlarida bo‘ladi. Bu esa biror grammatik shaklning qaysidir grammatik kategoriyaga mansub bo‘lmasligi mumkin emasligini ko‘rsatadi. To‘g‘ri, ayrim kategoriyada moddiy ifodali grammatik shakl bitta bo‘ladi. Moddiy ko‘rsatkichi bitta bo‘lgan kategoriyasida muayyan morfologik formani yasovchi asosning o‘zi nol ko‘rsatkichli bo‘lib, ikkinchi morfologik shakini tashkil qiladi Masalan, tung son kategonyasada shunday holni ko‘rish mumkin. Bunda birlik son nol shaklli grammatik ko‘rsatkich bo‘lib, u ushbu shakliy va shunga muvofiq ma’noviy mohiyati bilan [-lar] shakliga ziddiyatda turadi. Sifatlardagi oddiy va qiyosiy daraja shakllari ham fikrimizni dalillaydi. Darslik va akademgrammatikada [-niki], [-dagi], [-dek], [-gacha] birliklarini goh nokategorial shakl yasovchi, goh so‘z yasovchi sifatida qarash hollari uchrab turadi. Bu tilshunosligimizda o‘rganilishi lozim bo‘lgan muammolardan. Gap shaxs va sonda moslashmaydi. Shuning uchun ham grammatik kategoriyalami o‘z o‘rnida qo‘llash zarur. Agar grammatika o‘z o‘mida qo‘llanmasa ma’no jihatdan g‘alizlik paydo bo‘ladi. Shunday ekan tilshunoslikning eng katta qismi bo‘lgan grammatikani o‘rganish biz uchun sohalarda zarurdir. Mazkur kurs ishida grammatik kategoriyalarni o‘rganishning asosiy nazariy va amaliy jihatlari yoritildi. Bu boradagi tadqiqotlarni yanada rivojlantirish va chuqurlashtirish o‘zbek tilshunosligiga katta hissa qo‘shadi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 35 1. A.Hojiyev. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. –Toshkent. 1974. 2. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. –Toshkent: “O‘qituvchi”, 2001. – 556 b 3. R.Sayfullayeva, M.Qurbonova «Hozirgi o‘zbek adabiy tili» Tosh:-2009 4. Baskakov N. A., Sodiqov A. S., Abduazizov A. Umumiy tilshunoslik. Tosh:-1979. 5. Bushuy A. M., Safarov Sh Til qurilishi: tahlil metodlari va metodologiyasi.Tosh: - 2007 6. Jamolxonov H. O‘zbek tilining nazariy fonetikasi. O‘quv qo‘llanma. Tosh:- 2009, 7. Zamonaviy o‘zbek tili. Sintaksis. Darslik. Tosh:-2013 8. B.Bahriddinova. Hozirgi o‘zbek adabiy tili sintaksis. Qarshi. 2007 9. Sh. Shoabdurahmonov va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I qism Qarshi.2008. 10. Мирзақулов Т . Ўзбек тили морфем парадигматикаси ва синтагматикаси масалалари : Филол . фан . док дисс . автореф – Тошкент , 1994. 11. Жумабаева Ж.Ш. Ўзбек ва инглиз тилларида лексик градуонимия: Филол. фан. докт. ... дисс. – Тошкент, 2016 12. https://ushakovdictionary.ru 13. https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/uzbek-tilining-izohli-lugati/ 14. https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/uzbek-tilining-izohli-lugati/ 36

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

O‘zbek tilshunosligida grammatik kategoriya

Grammatik kategoriya va uni hosil qilish vositalari

Grammatik kategoriyaning muhim unsurlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить