Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 49.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida grammatik shakllar tasnifi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA GRAMMATIK SHAKLLAR TASNIFI Bajardi: Qabul qildi: TOSHKENT – 2024 MUNDARIJA I. KIRISH...................................................................................................... 3 II. ASOSIY QISM: 1 . O‘zbek tilshunosligida morfemaning o‘rganilish tarixidan....................5 2. Grammatik shakl nazariyasi: tadqiq va tahlil ........................................17 3 . Grammatik ma’no ifodalashda grammatik shakllarning o‘rni ..............23 III. XULOSA..................................................................................................31 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR................................................33 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Globallashuv davrida milliy, ma’naviy rivojlanish masalasi milliy til mavqeyi va nufuzi bilan chambarchas bog‘liqdir. “O‘zbekiston taraqqiyotining bugungi yangi bosqichi milliy yuksalish davri talablaridan kelib chiqib, ona tilimizning jamiyatdagi o‘rni va nufuzini oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda. Mamlakatimizdagi keng ko‘lamli islohotlar o‘zbek tilining ham Davlat tili sifatidagi maqomini mustahkamlash, uning mavqeyini ko‘tarish bo‘yicha qabul qilingan qonun va qarorlar tilshunoslik sohasidagi ilmiy-tadqiqot ishlarining yangi bosqichga ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. “Bugungi globallashuv davrida har bir xalq, har qaysi mustaqil davlat o‘z milliy manfaatlarini ta’minlash, bu borada avvalo o‘z madaniyatini, azaliy qadriyatlarini, ona tilini asrab-avaylash va rivojlantirish masalasiga ustuvor ahamiyat qaratishi tabiiydir” 1 . Ushbu kurs ishida o‘zbek tilshunosligining nazariy asosi bo‘lgan tilning grammatik qurilishi, XX hamda XXI asr o‘zbek tilshunosligidagi grammatik qarashlarning ahamiyati va bugungi kundagi amaliy tatbiqi haqida so‘z boradi. So‘nggi yillarda qiymatli qarashlarni o‘zida jamlagan grammatikaga doir kitoblar va mualliflarning morfemika, morfemalar, grammatik shakllar, affiksatsiya haqidagi qimmatli fikrlari bir-biri bilan solishtiriladi. Jahon, xususan, arab va rus tilshunosligining o‘zbek norfologiyasi va terminologiyasiga ta’siri masalalari haqida olimlarning fikri qiyoslanadi. Muhim nazariy qarashlarning amaliy isboti ko‘rib chiqiladi. Grammatik shakllarning tasnifi masalasidagi tilshunoslar fikrida umumiylik va xususiylik jihatlari haqida so‘z yuritiladi va hozirgi o‘zbek tilshunosligida amalda o‘quv dasturlarida foydalanilayotgan qarashlar bilan solihstiriladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Grammatikada morfema atamasining ilmiy qamrovi va nazariy asoslari haqida tilshunoslarning bir qator qarashlari, ilmiy izlanishlari mavjud bo‘lib, mavzuni yoritishda va materiallarni qiyoshlashda 1 Mirziyoyev Sh. “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-sonli Farmon. 21.10.2019. tilshunoslar: A.Hojiyev, A,G‘ulomov, Y.Tojiyev, R.Sayfullayeva, B.Mengliyev, M.Asqarova, G‘.Abdurahmonov, A.Rafiyevlarning ilmiy ishlari hamda “O‘zbek tili grammatikasi” I tom darsliklaridan unumli foydalanildi. Mavzuga doir so‘nggi yillarda nashr etilgan ilmiy anjumanlar maqolalarida keltirilgan fikrlari asosida xulosalar berildi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishidan ko‘zlangan maqsadlar quyidailardan iborat: a) morfemika va morfologiya doirasidagi ilmiy izlanishlar bilan tanishish; b) grammatik shakllar tasnifi masalasida bildirilgan fikrlar va nazariyalarni qiyoshlash; c) o‘zak va affikslar masalasidagi fikrlar xilma-xilligini kuzatish va tahlil etish; d) bugungi o‘zbek tilshunosligida amalda bo‘lgan o‘quv materiallari va tilshunoslar ilmiy izlanishlari yuzaisdan qiyosiy xulosalar bildirish. Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish, ikki bob, to‘rtta paragraf, xulosa hamda foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, kurs ishining umumiy hajmi 33 betni tashkil etadi. MORFЕM SATH 1. O‘zbek tilshunosligida morfemaning o‘rganilish tarixidan 2 O‘zbek tilshunosligida deyarli oltmish yillar avval «morfema» tushunchasi va termini paydo bo‘ldi, uning mohiyati haqidagi qarashlar yuzaga keldi. Biroq, hech ikkilanmay aytish mumkinki, shu vaqtga qadar «morfema» deb atalishi mumkin (lozim) bo‘lgan til birligi va uning mohiyati to‘g‘ri, aniq belgilanganicha yo‘q. Buning asosiy sababi shundaki, "morfema" deb atalayotgan til birligi va uning mohiyati bevosita o‘zbek tili materiallaridan kelib chiqib belgilangani, belgilanayotgani yo‘q. Aksincha, boshqa tilshunoslikka, jumladan, rus tilshunosligiga oid adabiyotlarda morfema yuzasidan bildirilgan fikr-mulohazalar o‘zbek tilshunosligiga ko‘chirilyapti hamda ularni tasdiqlovchi misollar o‘zbek tilidan «topilyapti», topishga harakat qilinyapti. Vaholonki, bu yo‘l bilan o‘zbek tilidagi bu til birligining mohiyatini, uning amaliyoti bilan bog‘liq til hodisalarining mohiyatini to‘g‘ri yoritish, to‘g‘ri belgilash mumkin bo‘lmaydi. Yana shuni ham alohida ta’kidlash kerakki, morfema o‘zbek tili lisoniy birliklaridan, ya’ni «til qurilishining asosiy birliklari» hisoblanuvchi birliklardan farqli holda, til sistemalarini shakllantiradigan til birliklarini yasash uchun xizmat qiladi. O‘zbek tilshunosligida ana shu muhim faktga jiddiy e’tibor berilgani yo‘q, ya’ni morfemalar bilan bog‘liq til hodisalarining mohiyati uning ana shu asosiy xususiyatidan kelib chiqib, shu vazifasi asosida hal etilgani yo‘q. Xuddi shu sabab bilan morfemaning mohiyati va unga bog‘liq til hodisalarining mohiyatini to‘g‘ri va to‘la yoritish imkoni bo‘lmadi. Buni aniq tasavvur etish uchun morfema va u bilan bog‘liq hodisalarning o‘rganilish jarayonini e’tibordan o‘tkazish kerak bo‘ladi. O‘zbek tilshunosligida morfema va u bilan bog‘liq hodisalarning o‘rganilish tarixiga nazar tashlansa, bir-biridan tamoman farqli bo‘lgan ikki xil fakt (ikki 2 Hojiyev A. O‘zbek tili morfologiyasi, morfemikasi va so‘z yasalishining nazariy masalalari. – T.: “Fan”, 2010. – 256 b. hodisa) tadqiq etilganligi, tekshirish obyekti bo‘lganligi ko‘zga tashlanadi: 1) so‘zning ma’noli qismlarini morfema deb qarash va shunday qismlarning mohiyatini o‘rganish; 2) morfemani til birligi, til qurilishining asosiy birliklaridan biri hisoblash va shunday birlik sifatida uning, u bilan bog‘liq hodisalarning mohiyatini tadqiq etish. Vaholonki, morfemani bunday ikki xil tushunish, o‘z- o‘zidan, uning tahlilida ham turli xatoliklarga, bir-biriga zid xulosalarga olib keladi, ulardan biri to‘g‘ri bo‘lsa, boshqasi noto‘g‘ri bo‘ladi. O‘zbek tilshunosligida morfemalar va ular bilan bog‘liq boshqa hodisalarning mohiyati yuzasidan shu vaqtga qadar to‘g‘ri va aniq bir fikrga kelinmaganligining asosiy sababi ham ana shunda. Shu bois morfema haqidagi har ikki nuqtayi nazar va ular asosida yuzaga kelgan fikr-mulohazalarga alohida-alohida to‘xtab o‘tishga to‘g‘ri keladi. 1. Morfemaning so‘zning tarkibiy qismi sifatida o‘rganilishi. Bu bosqichni, mazkur til birligi mohiyati qanday tushunilishiga ko‘ra, ikki davrga ajratish mumkin: 1) «morfema» tushunchasi va termini yuzaga kelgungacha bo‘lgan davr; 2) bu tushuncha va termin paydo bo‘lgandan keyingi davr. Har ikki davrda ham bu til birligi so‘zning, ya’ni yasama so‘z va so‘z shaklining tarkibiy qismi deb qaralgan hamda shu nuqtayi nazardan o‘rganilgan. O‘tgan asrning elliginchi yillariga qadar, ya’ni o‘zbek tilshunosligida «morfema» tushunchasi va termini paydo bo‘lgunga qadar o‘zbek tili grammatikasiga oid ishlarda so‘z tarkibi morfologik hodisa sifatida qaralib, uning o‘zak va affiksdan tarkib topishi e’tirof etilgan, «so‘z tarkibi» sarlavhasi ostida o‘zak, negiz va affikslarning xususiyatlari haqida fikr yuritilgan. Masalan, O. Usmon va B. Avizovlarning «Grammatika» sida yasama so‘zning «asosiy ma’noli, bo‘linmas qismi» o‘zak ekani qayd etiladi. So‘zdan shakl yasovchilar («turlovchilar») olib tashlangandan qolgan qismi esa «negiz» deb ta’riflangan 3 (Aslida, bular ham rus tilshunosligiga oid ishlardan ko‘chirilgan fikrlar). Bu o‘rinda so‘z tarkibi, o‘zak (negiz) va affikslar yuzasidan bildirilgan fikrlarga batafsil to‘xtashni lozim topmaymiz (Ular haqida ish davomida juda ko‘p 3 Usmon O., Avizov B. O‘zbek tili grammatikasi. I bo‘lim. Fonetika va morfologiya (lotin yozuvida). – T.: 1939. 46 – 48-b. to‘xtalamiz). Faqat shuni alohida ta’kidlamoqchimizki, so‘zning so‘z yasovchi va shakl yasovchi affikslardan iborat tarkibini morfologik hodisa sifatida qarab, uning lug‘aviy ma’noli qismi bilan affikslariga xos xususiyatlarni o‘rganish o‘zbek tili sistemalariga oid, bu sistemani shakllantiruvchi biron-bir til birligining va uning amaliyoti bilan bog‘liq (sistemani belgilovchi) hodisalarning mohiyatini to‘g‘ri yoritish imkonini bergani yo‘q va shunday bo‘lishi tabiiy edi. Chunki «o‘zak», «negiz», «affiks», «qo‘shimcha» kabi terminlar til sistemalarini shakllantiruvchi biron-bir til birligini bildira olmas edi. Qolaversa, u davrlarda «til sistemasi», «til sistemasini shakllantiruvchi til birligi» kabi tushunchalarning, ular haqidagi tasavvurning o‘zi yo‘q edi Tilshunoslikda, jumladan, rus tilshunosligida «morfema» tushunchasi paydo bo‘lganidan keyingi davrlarda (o‘tgan asrning elliginchi yillarida) o‘zbek tilshunosligida ham bu til birligi, uning mohiyati, turlari va sh.k. masalalar yuzasidan fikrlar yuzaga kela boshladi. Bu fikrlar ham, asosan, rus tilshunosligida morfema haqida aytilgan gaplarning ko‘chirmasi bo‘ldi. Aniqroq qilib aytganda, rus tilshunosligida uzoq vaqtlar davomida (o‘tgan asrning to‘qsoninchi yillariga qadar) morfema so‘zning tarkibiy qismi sifatida (so‘zning ma’noli, bo‘linmas qismi sifatida) ta’riflandi, o‘rganildi. Bu holat ham o‘zbek tilshunosligiga ko‘chirildi, o‘zbek tilshunosligida o‘z ifodasini topdi. Masalan, prof. A. G‘ulomovning «Morfologiyaga kirish» nomli ishidan olingan quyidagi jumlalarga e’tibor bering: «Ko‘pgina so‘zlar ikki yoki undan ortiq morfemadan iborat bo‘ladi (morfema so‘zning ma’noli elementlari): ter-im-chi-lar-imiz, so‘z- la-sh-di-k, so‘z- la-sh-tir-il-di kabi. So‘zning o‘zagi asosiy morfema sanaladi, boshqalari esa affikslar ergash morfema sanaladi. Demak, so‘zda ikki xil morfema bo‘ladi: o‘zak morfema (asosiy morfema) va affiksal morfema (ergash morfema)» 4 . Morfemani so‘zning tarkibiy qismi sifatida tushunish, shunday birlik sifatida morfemaning turlarini belgilash va har birining xususiyatlarini yoritish tamoyili o‘zbek tilshunosligida deyarli hozirgi kungacha davom etyapti. Ikki manbadan olingan quyidagi faktlarga e’tibor bering: «So‘zning ma’noli qismlari morfemalar 4 Hozirgi zamon o‘zbek tili. F.Kamol tahririostida. Toshkent: 1957. 15-b. deyiladi. Masalan, ishchilarimiz so‘zi ish-, -chi, -lar, -imiz qismlaridan iborat. Bulardan har biri so‘z doirasida o‘ziga xos ma’no bilan qatnashadi. Ishchilarimiz so‘zining ma’noli qismlarga bo‘linishidagi oxirgi chegara shu... Demak, morfema so‘zning bo‘linmas eng kichik ma’noli qismidir... asosiy xususiyatiga ko‘ra, morfemalar ikki turga bo‘linadi; 1) o‘zak morfema, 2) affiksal morfema». 5 «So‘zning ma’noli qismlari morfemalar deyiladi... asosiy xususiyatiga ko‘ra morfemalar ikki turga bo‘linadi: o‘zak morfema va affiksal morfema» 6 . Ma’lum bo‘ldiki, so‘zning tarkibiy, ma’noli qismlarini «morfema» deb atash («morfema» deb tushunish) bilan ularning mohiyatini belgilashda biror muhim o‘zgarish bo‘lgani yo‘q. Faqatgina so‘zning tarkibiy (ma’noli) qismlari «morfema» so‘zi bilan ishlatiladigan bo‘ldi, ya’ni o‘zak, affiks terminlari «o‘zak morfema», «affiks (al) morfema» tarzida qo‘llanadigan bo‘ldi. Biroq bu bilan «morfema» deb ataluvchi til birligining mohiyatini to‘g‘ri belgilash (to‘g‘ri yoritish) mumkin emas edi va shunday bo‘ldi ham. Gap shundaki, morfemani so‘zning tarkibiy qismi deb tushunish ularning so‘z tarkibidan tashqarida mavjudligini inkor etishdir. Hatto o‘zbek tilshunosligiga oid, o‘zbek tili morfemikasiga bag‘ishlangan ba’zi ishlarda haqiqatda ham shunday ekani alohida ta’kidlandi. E’tibor bering: «Morfemalar biri ikkinchisi bilan bog‘liq bo‘ladi, biri ikkinchisidan ajratilganda, morfemalik xususiyatini ana shu o‘rinda yo‘qotgan bo‘ladi» 7 . Morfema so‘zning tarkibiy qismi (shunday birlik) deb tushunilgach, uning mohiyati haqidagi gap shundan boshqacha bo‘lishi mumkin emas va u juda to‘g‘ri fikrdek tuyuladi. Aslida esa bunday emas, ya’ni morfemalar bir-biri bilan birikkan holda mavjud bo‘lmaydi va bir-biridan ajratilganda yo‘q bo‘lmaydi ham. Aksincha, muayyan so‘z tarkibidagi ma’noli qismlar ajratilganda (belgilanganda), shu so‘zdagi morfemalar (morfema deb qaraluvchi birliklar) namoyon bo‘ladi, o‘z ifodasini topadi. Masalan, ipichilarimizga so‘zini ma’noli qismlarga ajratish bilan shu so‘zda mavjud bo‘lgan til birliklari, jumladan, morfem birliklar (morfemalar) namoyon bo‘ladi, alohida ifodasini topadi: ish – so‘z, 5 Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I qism. Pedagogika institutlarining filologiya fakulteti studentlari uchun darslik. Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 159-b. 6 Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: Ilm-ziyo, 2004. 68-b. 7 Tojiyev Y. O‘zbek tili morfemikasi. Toshkent: 1992. 10-b. leksema, -chi, -lar, -imiz, -ga – morfemalar. Bu morfemalar esa faqat ish so‘zining morfem tarkibini hosil qiluvchi, faqat ish so‘zi bilan qo‘llanuvchi birliklar emas, balki ular tilda mavjud bo‘lgan so‘zlardan yasama so‘z va so‘z shakllarini hosil qiluvchi tayyor birliklar – morfemalardir 8 . E’tibor bilan qaralsa, morfemaga berilgan ta’rif-tavsiflar, tushuntirishlarning o‘ziyoq til qurilishining biron-bir turini qayd eta olmasligi ma’lum bo‘ladi. Jumladan, deyarli barcha ishlarda «Morfema so‘zning ma’noli, boshqa ma’noli qismlarga bo‘linmaydigan bo‘lagi» degan ta’rif haqida ham shuni aytish mumkin. Masalan, tekisla so‘zi ma’noli, boshqa ma’noli qismlarga bo‘linmaydigan «tekis» va «la» dan tarkib topgan. Lekin faqat shu xususiyati uchun bularni, ya’ni har ikkalasini morfema deb atash mumkin emas. Chunki «tekis» va «la» mohiyatan bir-biridan butunlay farqli bo‘lgan til birliklaridir. Shunday ekan, muayyan tushunchani nomlovchi «morfema» terminini bu ikki til birligi uchun qo‘llash mutlaqo mumkin bo‘lmaydi, ularning birini «o‘zak», ikkinchisini «affiks» deb atashning o‘zi bunga yo‘l qo‘ymaydi, ya’ni ular bir- biridan tamomila farqli bo‘lgan til birliklari ekanidan guvohlik beradi. Morfemaning turlari, har bir turining mohiyati va shu kabilar haqidagi fikrlar, tushuntirishlar ham biron-bir til hodisasi, uning morfema deb atalishi mumkin bo‘lgan til birligiga oidligi haqida to‘g‘ri va aniq bir tasavvur bermaydi. E’tibor bering: «Ko‘pgina so‘zlar ikki yoki undan ortik morfemadan iborat bo‘ladi (morfema – so‘zning ma’noli elementlari): ter-im-chi-lar-imiz, so‘z- la-sh-tir-il-di kabi. So‘zning o‘zagi asosiy morfema sanaladi. O‘zbek tilida yasama so‘zlar va so‘zning formalari o‘zakka ma’lum tartibda, izchillik bilan affikslar qo‘shish orqali hosil qilinadi. Morfemalarning ifoda jihatiga ko‘ra turlari 9 Til birliklaridan bo‘lmish so‘z (tub so‘z) ham o‘z ifoda va mazmun jihatiga egaligi adabiyotlardan ma’lum. Masalan, daraxt, go‘zal, yugur so‘zlarining ifoda 8 “O‘zak”, “negiz” so‘zlarini lingvistik termin sifatida qo‘llashga ehtiyoj yo‘qligi, ehtiyoj bo‘lmaganligi quyidagi maqolada isbotlangan: Hojiyev A. So‘zning morfologik va so‘z yasalish strukturasi / O‘zbek tili va adabiyoti, 1976. 3-son, 29-33-b. 9 Hojiyev A. O‘zbek tili morfologiyasi, morfemikasi va so‘z yasalishining nazariy masalalari. – T.: “Fan”, 2010. – 256 b. jihatini ularni tashkil etuvchi fonemalar belgilaydi. -chi (yordamchi), -lash (yordamlash), -chan (harakatchan) morfemalarining ifoda jihatini ham ularning tarkibidagi fonemalar kompleksi tashkil etadi. O‘zbek tilidagi morfemalar, asosan, so‘zga qo‘shib yoziladi, ya’ni affiks (qo‘shimcha) ko‘rinishida bo‘ladi. Shu bilan birga ifoda jihatiga ko‘ra so‘z ko‘rinishida bo‘lgan, lekin ma’no va vazifasiga ko‘ra morfema hisoblash mumkin bo‘lgan birliklar ham bor. Shunga ko‘ra morfemalarni affiks morfemalar va so‘z morfemalar kabi ikki turga bo‘lish mumkin. Bularning har biri haqida alohida to‘xtashga to‘g‘ri keladi. Affiks morfemalar. Affiks lotincha so‘z (affixus) bo‘lib, «birlashtirilgan», «biriktirilgan» degan ma’noni bildiradi. Demak, u so‘zga qo‘shib yoziladi, xuddi shu xususiyatiga ko‘ra «qo‘shimcha» deb yuritiladi. Bu xususiyati bilan «morfema» degan ma’noni anglatmaydi. Lekin amalda morfema ma’nosida ham qo‘llanadi. Masalan, «so‘z yasovchili affiksi», «ko‘plik shaklini yasovchilar affiksi» deganda, affiks so‘zi «morfema» ma’nosida qo‘llanadi. O‘zbek tilidagi ba’zi lug‘aviy birliklar, ya’ni so‘zlar morfema vazifasida ham qo‘llanadi (morfemalik xususiyatiga ega) va so‘zga qo‘shib yoziladi. Masalan, qabulxona, dorixona, darsxona; talabnoma, taklifnoma so‘zlaridagi xona, noma. Bunday birliklar adabiyotlarda «affiksoid» deb yuritilishi ham ma’lum. Lekin, bizningcha, bunday terminni qo‘llashga ehtiyoj yo‘q. Chunki so‘zga qo‘shib yozilishi hamda morfemaga xos vazifaga egaligi ularni ham affiks (qo‘shimcha) deb atayverishga asos bo‘la oladi. Morfem birlikni belgilashda til birligining so‘z yasash, so‘z shaklini yasash yoki bunday vazifaga ega emasligini asosga olish kerakligi yuqorida aytildi. Affiks morfemalarni belgilashda ham xuddi shu belgi asosida ish ko‘rish talab etiladi. Masalaga shu talab asosida yondashilganda, o‘zbek tilidagi barcha affikslarni morfema hisoblash mumkin bo‘lavermasligi ma’lum bo‘ladi. So‘z yasovchi morfemalar so‘z yasalishi sistemasini, shakl yasovchi morfemalar morfologik sistemani shakllantiruvchi til birligini hosil qilishini ko‘rdik. O‘z-o‘zidan, shunday vazifaga ega bo‘lmagan affikslar morfema bo‘la olmaydi. Masalan, ravish yasovchi deb qaralayotgan affikslar, modal ma’noli affikslar, -ku, -gina kabi yuklama affikslar shular jumlasidandir. Bunday affikslarning ba’zilari biror so‘z turkumiga mansub sanoqli so‘zlardangina so‘z shaklini yasasa (masalan, kichraytish ifodalovchi -cha affiksi: qushcha, uycha kabi), yuklama va bog‘lovchi affikslar so‘z yasash yoki so‘z shaklini yasash vazifasiga ega emas (Bunday affikslarning mohiyati haqida so‘z yasalishi va morfologik sistemalarga bag‘ishlangan ishlarda fikr yuritiladi). So‘z morfemalar. O‘zbek tilshunosligida shu vaqtga qadar ifoda jihatiga ko‘ra affikslarga zidlanadigan (affiksdan farqlanadigan), mohiyatan morfema hisoblanishi mumkin bo‘lgan «so‘z morfemalar» haqida fikr yuritilgani yo‘q, «so‘z morfema» termini qo‘llangani ham yo‘q. Biroq o‘zbek tili materiallari bu tilda, juda oz bo‘lsa-da, morfemaning shunday turi borligini ko‘rsatadi. Ma’lumki, o‘zbek tilshunosligida so‘zlar lug‘aviy ma’noga ega yoki ega emasligiga ko‘ra ikki asosiy guruhga bo‘linadi: 1) mustaqil so‘zlar; 2) mustaqil bo‘lmagan so‘zlar. Demak, bunday guruhlash so‘zlarga xos ma’no (ma’noning mohiyati) nuqtayi nazaridan bo‘lsa, barchasini «so‘z» deyish ifoda jihatiga ko‘radir. Biroq, nima bo‘lishidan qat’i nazar, so‘zlarni bunday ikki guruhga ajratish tilni sistema sifatida o‘rganishda ahamiyat kasb etmaydi. Chunki «mustaqil so‘z», «yordamchi so‘z», «ko‘makchi», «yuklama» kabi terminlar til sistemasini shakllantiruvchi biron-bir til birligini aniq qayd eta olmaydi. Shunday ekan, tilni sistema sifatida o‘rganishda, birinchi navbatda, sistemani shakllantiruvchi, sistemaning shakllanishida qatnashuvchi til birliklarini, shu bilan birga, ularning mohiyatiga mos (mohiyatini aniq va to‘g‘ri aks ettiradigan) terminlarni belgilash kerak bo‘ladi. O‘zbek tili lug‘aviy sistemasining til birligi (lug‘aviy sistemani shakllantiruvchi til birligi) so‘z ekani ma’lum. Lug‘aviy ma’noga ega bo‘lmagan, «so‘z» deb yuritiladigan til birliklarining mohiyatini, qanday birlik ekanini belgilash o‘zbek tilshunosligining muammolaridan biri bo‘lib turibdi. Keyingi vaqtlarda nashr etilgan ba’zi ishlarda so‘zlar lug‘aviy ma’noga ega yoki ega emasligiga ko‘ra ikki turga lug‘aviy ma’noli va lug‘aviy ma’nosiz so‘z (leksema)larga bo‘linyapti hamda lug‘aviy ma’noga ega emaslari yordamchi so‘z (leksema) deb atalyapti. Lekin so‘z (leksema)larni bunday guruhlarga ajratish va shunday nomlar bilan atash ilmiy-nazariy jihatdan asosga ega bo‘lmaganidek, amaliy jihatdan ham biror ahamiyat kasb etmaydi. Sistemani tashkil qiluvchi til birliklari haqida gap borganida aytildiki, muayyan sistemaga mansub til birligi shu sistemani shakllantirish uchun xizmat qiladi, sistema shu til birligi asosida shakllanadi. Jumladan, so‘zning lug‘aviy sistemani shakllantiruvchi birlik ekani ma’lum. Shuningdek, so‘zning lug‘aviy sistemani shakllantirishida uning ma’no jihati (ma’nosi, sememasi) asosiy rol o‘ynashi ham ma’lum. Demak, «yordamchi so‘z» («yordamchi leksema») deb atalayotgan birliklar lug‘aviy ma’noga ega bo‘lmas ekan, ularni so‘z (leksema) deb atash ham to‘g‘ri bo‘lmaydi. Chunki bular lug‘aviy birlikka (so‘zga) xos bo‘lgan mohiyatini yo‘qotgan. Shuning uchun ham lug‘aviy sistemaga mansub (lug‘aviy sistemani shakllantiruvchi) birlik bo‘la olmaydi. Xullas, so‘z (leksema) lug‘aviy ma’nosini yo‘qotishi bilan, umuman, «yordamchi so‘z»ga emas, balki muayyan ma’no, vazifaga ega bo‘lgan boshqa bir birlikka – til birligiga aylanadi. Aniqroq qilib aytganda, «yordamchi so‘z» birikmasi til sistemasiga mansub bo‘lgan biron til birligini qayd eta olmaydi. Demak, uning qanday til birligi ekanini, mohiyatini belgilash, shu asosda bu tushunchaning atamasini belgilash asosiy vazifa hisoblanadi. Bunda ikki holatni farqlash kerak: 1) lug‘aviy ma’nosini butunlay yo‘qotgan birlik. Masalan, uchun, bilan, hamda, qadar birliklari; 2) lug‘aviy ma’nosini saqlagan, shu bilan birga, funksional birliklarga xos vazifalarda qo‘llanadigan so‘zlar. Masalan, oldin, sababli, qarshi, boshda va boshqalar. Bularga nisbatan «so‘z» atamasini qo‘llashga e’tiroz bo‘lishi mumkin emas. Lekin lug‘aviy ma’noga ega bo‘lmagan hollarda qanday birlik hisoblanishini va atalishini ham aytish talab etiladi. Birinchi turdagi, ya’ni lug‘aviy ma’nosini yo‘qotgan bilan, uchun, qadar kabi birliklarga nisbatan so‘z atamasini qo‘llash-qo‘llamaslik masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, ularni «so‘z» deyish faqat ifoda jihatiga ko‘radir. Bunda «so‘z» atamasi ularni (bilan, uchun, qadar kabilarni) affiksdan farqlash uchun qo‘llanadi. Bizningcha, bunga e’tiroz bo‘lishi mumkin emas. Chunki, masalan, qalamni so‘z shaklidagi «-ni» affiks deb nomlanar ekan, qalam bilan shaklidagi «bilan» ni so‘z deyish, so‘z deb ifodalashdan boshqa iloj ham yo‘q. Qolaversa, affiks so‘zi ham tilning biror sistemasiga mansub, sistemani shakllantiruvchi birlikni nomlovchi termin emas. Boshqacha aytganda, «-ni» til birligi sifatida morfema, ifoda jihatiga ko‘ra (qo‘shib yozishiliga ko‘ra) uning atamasi affiks. Affiksning oldidan chiziqcha qo‘yilishi (-ni) esa, uning qo‘shib yozishilini ko‘rsatadi, xolos. «Yordamchi so‘z» «modal so‘z» kabilardagi «so‘z» ham xuddi shunday xususiyatga ega. Affiks morfemalarning tadqiqida ko‘rdikki, ularning bir turi so‘z yasaydi, ikkinchi turi so‘z shaklini yasash uchun xizmat qiladi. So‘z morfemalarda bunday holat kuzatilmaydi. Aniqroq qilib aytsak, o‘zbek tili materiallari bu tilda so‘z shaklini yasovchi so‘z morfema borligini tasdiqlamaydi. Shu bois bu masalani so‘z yasalishi va so‘z shaklining yasalishi misolida, yasama so‘z va so‘z shaklining mohiyatidan kelib chiqib hal etishga to‘g‘ri keladi. Masalaga shu asosda yondashilsa, o‘zbek tilidagi qil (et, ayla) va bo‘l fe’llarini faqat bir vazifasidagina, ya’ni fe’l yasovchi vazifasidagina morfema (so‘z morfema) hisoblash mumkin. Masalan, qil (et, ayla) va bo‘l fe’llari so‘z yasash uchun xizmat qiladi: rohat qilmoq, tasdiq qilmoq, jabr etmoq, faryod aylamoq, sarf bo‘lmoq va boshqalar. Bu fe’llar tarkibidagi qil, et, ayla, bo‘l fe’llari -lan, -la fe’l yasovchi morfemalari bilan bir xil ma’no va vazifaga ega: rohat qilmoq – rohatlanmoq, tasdiq qilmoq – tasdiqlamoq, sarf bo‘ldi – sarflandi. Binobarin, ularni ham, xuddi -la, -lan affikslari kabi morfema hisoblash to‘g‘ri bo‘ladi shunday qilinadi ham. Demak, ular umuman yordamchi so‘z sifatida emas, so‘z yasovchi morfema so‘z morfema sifatida e’tirof etilishi kerak, ular yasama so‘zni shakllantiruvchi birliklardir va so‘zga qo‘shib yozilmasligidan qat’i nazar, yasama so‘zning tarkibiy qismi hisoblanadi. O‘zbek tilida shunday holatlar ham kuzatiladiki, bir so‘z birdan ortiq so‘z bilan birikib, muayyan bir ma’noda qo‘llanadi. Bu bilan u so‘z yasovchi birlikdek ko‘rinadi. Shuning ta’sirida hatto so‘zga qo‘shib yoziladi. Bu jihatdan quyidagi bir fakt e’tiborga loyiq. O‘zbek tilida talab so‘zi bilan qo‘llanuvchi erktalab, suvtalab, haqiqattalab, tinchliktalab, quyoshtalab, farzandtalab kabi birliklar kuzatiladi. Bularda talab so‘zi bog‘langan so‘zdan anglashilgan narsaga talab, ehtiyoj borlik ma’nosi sezilib turadi, shuningdek, bu ma’noning talab so‘ziga mansubligini sezish ham qiyin emas. Demak, bu so‘zlar tarkibida talab so‘zi va u bog‘langan so‘z o‘z ma’nosi bilan qatnashyapti. Shunday ekan, erktalab, suvtalab kabilarni to‘la ma’noda so‘z yasalish asosi va so‘z yasovchidan tarkib topgan til birligi – yasama so‘z hisoblash qiyin. Lekin, shu bilan birga, ular tarkibidagi «talab»ni mustaqil til birligi yoki yordamchi so‘z deyish ham mumkin emas, aksincha, u ko‘proq yasovchilik xususiyatiga, ya’ni morfemaga xos xususiyatga ega. Ana shuning ta’sirida, bunday birliklarning imlosi (qo‘shib yoki ajratib yozish) haqida hech qanday qoida bo‘lmagani holda, ularning barchasi qo‘shib yozilyapti va bunga e’tiroz bildirib ham bo‘lmaydi. Demak, bular yasama so‘zga xos mohiyat, talab esa so‘z yasovchiga xos mohiyat kasb etib boryapti. Bu esa o‘zbek tilida so‘zning morfemaga o‘tish jarayoni bo‘lganini va hozir ham shunday jarayon mavjudligini tasdiqlaydi. Xullas, o‘zbek tilida so‘z yasalishi, asosan, affiks morfemalar yordamida amalga oshiriladi. Shuning uchun ham afffikslar yordamida so‘z yasalishi o‘zbek tilida so‘z yasalishining asosiy usuli, aytish mumkinki, yagona usuli hisoblanadi. O‘zbek tili so‘z yasovchi morfemalarining ifoda jihati masalasida muammo sifatida qaralishi mumkin bo‘lgan holat kuzatilmaydi. So‘z shakli (morfologik birlik) ning ifoda jihati masalasi, aniqrog‘i, so‘z shaklining so‘z morfema yordamida yasalishi (shakl yasovchi so‘z morfema bor-yo‘qligi) masalasi ancha murakkab bo‘lib, bu borada nafaqat o‘zbek tilshunosligida, umuman, turkiyshunoslikda o‘z yechimini kutayotgan muammolar yetarli. O‘zbek tilida so‘z shakli, ya’ni morfologik sistema til birligi ham, asosan, shakl yasovchi affiks morfema yordamida hosil qilinadi. Aniqroq qilib aytganda, so‘z turkumlariga mansub morfologik kategoriyalarning shakllari, asosan, affiks morfemalar bilan yasaladi. Shu bilan birga, o‘zbek tilida grammatik va modal ma’nolarning; sabab, payt, qiyos kabi munosabatlarning «ko‘makchi» deb yuritiladigan «yordamchi so‘zlar» bilan ifodalanishi ham ma’lum. Ana shunday so‘zlarning asosiy mohiyati masalasi o‘zbek tilshunosligida shu vaqtga qadar hal etilgani yo‘q. So‘z shakli haqida fikr yuritilgan o‘zbek tilshunosligiga oid ishlarda so‘z shaklining sintetik va analitik turi mavjudligi qayd etilgan. Ularda affiks morfemalar bilan yasaluvchi so‘z shakllari «sintetik shakl», yordamchi (ko‘makchi) so‘z bilan yasaladigan shakllar «analitik shakl» deb qaralishi ham mumkin. Lekin bu terminlar bir narsani, ya’ni so‘z shaklining affiks yoki so‘z bilan hosil bo‘lishini qayd etadi, xolos. Ko‘makchi so‘zlarning so‘z shaklini hosil qilish-qilmasligi esa aniq belgilanmagan, hal etilmagan. Avvalo aytish kerakki, «yordamchi so‘z»lar yuzasidan turkiyshunoslikda, jumladan, o‘zbek tilshunosligida juda ko‘p ishlar qilingan. Ilmiy maqolalar, risolalar, yirik monografiyalardan tashqari shu mavzuda, ayniqsa, «ko‘makchilar» mavzusida nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari ham himoya etilgan (Ularni sanab o‘tishga ehtiyoj bo‘lmasa kerak). Bu ishlarda, asosan, ko‘makchilarning, jumladan, ko‘makchi fe’llarning ifodalaydigan ma’nolarini yoritishga e’tibor qaratilgan. Til birligi sifatida ularning mohiyati masalasiga, ya’ni til sistemasini shakllantirishi nuqtai nazaridan qanday birlik bo‘lishi masalasiga deyarli e’tibor qaratilgani yo‘q. Vaholanki, bu masala sof nazariy va nihoyatda murakkab bo‘lib, uni hal etmay turib, ko‘makchi so‘zlar bilan bog‘liq til hodisalarining mohiyatini to‘la va to‘g‘ri hal etib bo‘lmaydi. Shu bilan birga, ko‘makchilar bilan bog‘liq nazariy muammolarni hal etish katta kuch, nazariy bilim, yetarli muddat, katta hajmdagi maxsus ish (ishlar) bajarilishini taqozo etadi. Shu maqsadga qaratilgan ish(lar)da ko‘makchilarning shakl yasovchi birlik bo‘lish-bo‘lmasligi, shuningdek, ularni morfema hisoblash mumkin yoki mumkin emasligi masalasi ham hal etiladi. Ana shu aytilganlar va mavjud faktlarni e’tiborga olib, ko‘makchilarni shakl yasovchi deyishdan, masalan, qalam bilan, aytib ko‘r kabilarni so‘z shakli hisoblashdan, ayniqsa, ko‘makchilarni morfema hisoblashdan tiyildik hamda so‘z yasovchi va so‘z shaklini yasovchi til birligi morfema bo‘lishini alohida ta’kidlashni lozim topdik. 2. Grammatik shakl nazariyasi: tadqiq va tahlil Grammatik ma’no ifodalovchi morfologik ko‘rsatkich grammatik shakl yasovchi yoki qisqa qilib grammatik shakl deyiladi. Boshqa nofonologik birliklar kabi grammatik shakl uch tomon – shakl, ma’no va vazifaning yaxlitligidan iborat. Grammatik shaklning moddiy tomoni grammema atamasi bilan ham yuritiladi. Grammatik shakl (grammatik ko‘rsatkich, grammatik shakl, morfologik shakl, morfologik ko‘rsatkich, morfologik vosita atamalari – ma’nodosh terminlar) tasnifi tilshunoslik, jumladan, o rta va oliy ta’lim grammatik tizimining muhimʻ tushunchasidan biri bo lganligi sababli har doim dolzarb bo lib kelgan. O‘tgan ʻ ʻ davr mobaynida o‘zbek tili grammatik ko‘rsatkichlarining tasnifi yaratildi, ammo xulosa avval arab, keyinchalik rus tili grammatik me’yoriga asoslangan holda berib kelindi. O‘zbek substansial tilshunosligi o‘zbek tilining agglyutinativ tabiati va ontologik shakl yasash xususiyatiga tayangan holda grammatik ko rsatkichlarning ʻ yangicha tasnifini berdi. Bunga ko ra: ʻ a) lug‘aviy shakl hosil qiluvchi; b) sintaktik shakl hosil qiluvchi; d) lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi farqlandi. Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi so‘z ma’nosini qisman o‘zgartiruvchi, muayyanlashtiruvchi qo‘shimcha. Masalan, (kitob) so‘zida birlik ma’nosi ham (Bu kitob qiziqarli), ko plik ma’nosi ham (Do‘konga kitob keldi) mujassamlangan. ʻ Nutq sharoiti, matn (kitob) so zida birlik yoki ko plik voqelanishini ajratib beradi. ʻ ʻ Shu so‘zga (-lar) shakli qo‘shilishi bilan u (kitob) so‘zida birlik ma’nosini ko‘plik ma’nosidan chegaralaydi, ya’ni lug‘aviy ma’noni muayyanlashtiradi, toraytiradi. Lekin yangi so‘z yasamaydi, so‘zni sintaktik aloqaga kiritish uchun xizmat qilmaydi. Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi, asosan, to‘rt yirik so‘z turkumi fe’l (nisbat, bo‘lishli-bo lishsizlik, o zgalovchi, sintetik va analitik harakat tarzi ʻ ʻ shakllari), ot (son, kichraytirish-erkalash), sifat (daraja) va sonda (uning ma’no turini hosil qiluvchilar) mavjud bo‘lib, qo‘llanilishi o‘zi mansub so‘z turkumi bilan chegaralanadi. Shu boisdan ular tasniflovchi, ya’ni so‘zlarni tasniflash chog‘ida bir turkumni boshqalaridan ajratuvchi shakl deb yuritiladi. Sintaktik (aloqa-munosabat) shakl hosil qiluvchilar so‘z lug‘aviy ma’nosiga ta’sir etmay, so‘zlarni bir-biriga bog‘lashga yoki ularga ma’lum bir sintaktik vazifa berishga xizmat qiladi. An’anaviy ta’riflardagidan farqli ravishda aloqa-munosabat shaklining qo‘llanilishi lug‘aviy shakllardek bir so'z turkumi bilan chegaralanmaydi, ya’ni bu shakl istalgan mustaqil so‘zga qo‘shilib, uni o zidanʻ keyingi yoki oldingi so‘z bilan sintaktik aloqaga kiritadi yoki so‘zga sintaktik vazifa tayinlaydi. Kelishik, egalik, kesimlik shakli shunday grammatik vosita. O‘zbek tilida shunday shakllar borki, ular bir tomondan so‘zning lug‘aviy ma’nosiga ta’sir etadi, ikkinchi tomondan, ularni sintaktik aloqaga kiritadi. O zgalovchi kategoriya shakllari ʻ shunday ikkiyoqlama mohiyatga ega. Masalan, shoshilib gapirmoq birikmasida (-ib) ravishdosh shakli (shoshil) so‘zining lug‘aviy ma’nosiga ta‘sir etgan, ya‘ni unga ravishlik ma’nosiga yaqin ma’no bergan, shu bilan birgalikda, bu so‘zni keyingi so‘zga bog‘lash vazifasini ham bajarmoqda. Shuning uchun o zgalovchi kategoriya shakllari lug‘aviy shakl hosil qiluvchilar va ʻ sintaktik shakl hosil qiluvchilar orasida oraliq vaziyatni egallab , lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi atamasi bilan nomlanadi. Grammatik shaklning tuzilishiga ko‘ra turi. Grammatik shaklning tuzilishiga ko‘ra turlari bir qarashda ularning sintetik va analitik turining yangicha nomlanishiga o‘xshaydi. Biroq sintetik shaklning o zi sodda yoki murakkab ʻ bo‘lishi mumkin. Masalan, (uydagi), (ko‘chadagi) so‘z shakllaridagi sintetik grammatik shakl (-dagi) murakkab shaklga misol (-da+gi). Grammatik shakl tuzilishiga ko ra sodda yoki murakkab bo'lishi mumkin. ʻ Sodda shakl bir grammatik ko‘rsatkichdan iborat bo ladi. Kelishik, egalik shakllari ʻ bunga misol. Sintetik shaklning ayrimi va sinfetik-analitik shaklning barchasi murakkab shakl. Shakllarning so‘zga qo‘shilish tartibi. Affikslarning so‘z tarkibidagi tartibi ma’lum qonuniyatga ega bo‘lib, bu hodisa ularning turi bilan bog‘liq: so‘z yasovchi, lug‘aviy shakl hosil qiluvchi va sintaktik shakl hosil qiluvchi so‘zdagi o‘rni bilan farqlanadi. Morfemalarning o‘rinlashishidagi tartib va izchillik ularning ma’no- grammatik xususiyati bilan bog‘liq, so‘zning lug‘aviy ma’nosini hosil qiluvchi (so‘z yasovchi) affiks birinchi, lug‘aviy ma’noga ta’sir qiluvchi (lug‘aviy shakl hosil qiluvchi) affiks ikkinchi va lug‘aviy ma’noga ta’sir qilmaydigan (aloqa- munosabat) affiks uchinchi bo‘lib qo‘shiladi. Qo‘shimchaning o‘rinlashuvidagi me’yoriy holat ba’zan istisno ko‘rinishlar ham kasb etadi (opa-lar-im//opa-m-lar, ayt-di-ng-lar//ayt-di-lar-ing kabi). Bu kam uchraydigan hodisa bo‘lsa-da, unda grammatik, uslubiy va dialektal asoslar mavjud. «O‘zak+so‘z yasovchi affiks+lug‘aviy shakl hosil qiluvchi+sintaktik shakl hosil qiluvchi qolipidagi qoida bundagi turlarning o‘zaro munosabati, har bir turning o‘z ichidagi morfemalarning tartibi jihatidan bir qancha xususiyatga ega. Quyida faqat shaki hosil qiluvchilar doirasida fikr yuritamiz (ma’lumotlar «O‘zbek tili grammatikasi (I tom) «dan olindi). Lug‘aviy shakl hosil qiluvchining odatdagi tartibi: a) otda subyektiv baho+son. Subyektiv baho shakllarining kam qo‘llanadiganlari ko‘p qo‘llanadiganlaridan avval keladi: umuman, tirik affikslar «o lik» affikslardan keyin keladi (toychoqcha, toyloqcha);ʻ b) sifatda [-roq] affiksi [-ish], [-imtir] affikslaridan, shuningdek, ravishdosh va sifatdoshga qo‘shilganda ham ularni hosil qiluvchi affikslardan keyin qo‘shiladi (oqishroq, ko‘kimtirroq, sovinqiraganroq, tortinibroq kabi); d) sonda taxmin bildiradigan [-cha] affiksi dona» ma’nosini ifodalovchi [-ta] (urg‘usiz) unsuridan keyin keladi (o‘ntacha kabi); e) olmoshda gumon bildiruvchi [-dir] (urg‘usiz) unsuri (kimdir, nimadir), ba’zan yuklama xarakterida bo‘lib, hamma turdagi affikslardan keyin qo‘shiladi: nima-lar-ni-dir; f) fe’lda fe’lning daraja affikslari boshqa daraja ko‘rsatkichidan keyin keladi: ko‘r-in, ko‘r-il-di, ko‘r-ish-di, yuv-in-tir, lekin o‘zlikdan boshqa nisbatning ko‘rsatkichlari orttirma nisbat affiksidan keyin qo‘shiladi: tarqa-til-di, yugur-tir- ish-di, tik-tir-ish- di); fe’lning tarz affikslari va kuchaytiruvchilari (chayqa, bura, to‘zg‘i); bo lishsizlik affiksi (urintirma, chayqatma); zamon affikslari; shart mayliʻ affiksi va buyruq maylining kuchaytiruvchilari (bordi, boradi, borsa, boray, borgin/borgil), fe’lning o zgalovchi shaklini hosil qiluvchi affikslar (bormoq, ʻ borgan, borib va boshqalar). Sintaktik shakllarning tartibi: a) nokesimlik shakllari: egalik affiksi+kelishik qo‘shimchasi ((bolamni), (o‘qiganimni)); qo‘shiladi. Qo‘shimchalar qo‘shilishidagi istisnolar: a) semantik boshqalik talabi bilan bog‘liq bo‘ladi; b) til hodisalarining davrga ko ra o zgarishi (tarix), dialektal farq va o‘zgarish ʻ ʻ xususiyati, poetik talab bilan bog‘liq bo‘ladi. Misol: Bilurlar erdi (Qutb) – bilar edilar, qilmag‘aylarsiz («Boburnoma») – qilmag‘aysizlar, solurlar erdi quloq – quloq solur erdilar. Bunday tartib o‘zgarishi o‘zida nozik ma’noviy farqlarni aks ettiradi. Shakllarda pleonazm va tejamkorlik. Bir so‘zda ma’nolari bir xil yoki yaqin bo‘lgan qo‘shimchaning takrorlanishi (ikki, ba’zan uch) affiksal pleonazm deyiladi. Pleonazm affikslarda bir necha ko‘rinishga ega. Masalan, bir affiksning aynan o‘zi yoki tashqi shakli har xil bo‘lgan takrorlangan bu affikslar: ma’nodosh affikslar takrorlanadi: a) zich, ketma-ket holda (ayting+iz+lar) ham; b) ajralgan holda ham bo‘lishi (ish+da+lig+im+da) mumkin. Afliksal pleonazm har xil sababga ko ra yuzaga keladi. Bir affiks o zak bilanʻ ʻ juda ham zichlashib, o‘zakning tarkibiga singib ketadi, bunda o zak o‘z ʻ mustaqqilligidan mahrum bo ladi, natijada, so‘zga shu qo‘shimchaning ʻ ma’nodoshlaridan biri qo‘shilishi mumkin, qo‘shimcha arxaiklashib, undan keyin tildagi iste’molda bo‘lgan qo‘shimcha qo‘shiladi ((ichkariga), (tashqariga), (nariga), (beriga), (barisi) kabi). Takrorlanayotgan sinonim affikslarning barchasi «tirik» bo'lsa, ular ta’kid, kuchaytirish kabi uslubiy vazifani o‘z zimmasiga oladi (sizlar aytingizlar kabi). Boshqa tildan kirgan affiks tushunarli va keng iste’molli bo‘lmaganda ham uning tilimizdagi ma’nodoshi qo‘llanadi (yor+on+lar kabi). Qo‘shimcha qo‘shilishi natijasidagi tovush o zgarishi ham ma’nodosh affiksning ʻ qo‘shilishiga sabab bo‘ladi: (yarmisi), (kichkinagina), (unisi), (anavinisi), (qaysinisi), (singlisi), (toychoqcha) kabi. Pleonazm aksariyat hollarda til evolutsiyasi bilan bog‘liq hodisa. Bunga o zbek tilining akademgrammatikasida ayrim izoh berilgan: ʻ 1. Ot va sifat yasovchi (-lik) affiksi farqlanib, vazifasi ajralishi ([-1] sifat yasaydi, [-lik] ot yasaydi) natijasida ular ketma-ket qo‘llanadigan bo lgan: ʻ (aqllilik), (ifodalilik), (bilimlilik). 2. Og‘zaki so‘zlashuv nutqida ba’zan uchrab qoladigan (mashshoqchi), (xodimchi) kabi so‘zlarda bajaruvchi ma’nosi ikki marta ifodalangan: ichki fleksiya (arab tilida [mashshoq] mashq qiluvchi shaxs, [xodim] xizmat qiladigan shaxs) va [-chi] affiksi orqali. 3. Bir xil ma’nodagi ikki affiks qo‘shma affiks maqomini oladi: [yog‘ingarchilik], [namgarchilik], [rasvogarchilik] kabi. 4. Kelishik va egalik affikslarining ikki marta ifodalanishi (kitobni uch so‘mdanga oldi, romanning so‘zboshisi) ham pleonazmning o‘ziga xos ko rinishi. ʻ 5. Bir qo‘shimchaning o‘zi takrorlanganda, ko‘pincha ular morfema fonetik variantlarining qator kelishi tusida bo‘ladi (fonetik, uslubiy qulaylik): qistalang ([-ta], [-la]), shoshilinch ([-1], [-n]), tiqilinch ([-1], [-n]) kabi. 6. Bir ma’nodagi ikki affiksning ketma-ket qo‘llanishi analogiya natijasida tug‘ilishi ham mumkin. Masalan, biri – birisi, yig‘loq – yig‘loqi, sayroq – sayroqi, o‘ynoq – o‘ynoqi. Tejam – plenonazmning ziddi. Tildagi tejam tamoyili so‘zlovchi (individ)ning ruhiy, psixofiziologik quvvatini til birliklarini qisqartirish, tushirib qoldirish orqali tejash, kommunikatsiyaga ketadigan vaqtni kamaytirish, tildagi ortiqchalikni bartaraf etish ehtiyojidan kelib chiqib, zohir bo‘ladigan umumlisoniy qonuniyat. Op keling (olib keling), buyam (bu ham), qong (qoling) kabi hodisa bunga misol bo ladi. Tejamkorlikning fonetik, morfologik ko‘rinishi mavjud. Morfologik tejamʻ asosida fonetik tejam yotadi. Yirik – irik, yigit – igit, yiroq – iroq qisqaruvi fonetik tejamga misol. Olib ber – ober, bizim – bizning, sizing – sizning kabilar morfologik qisqaruvga misol. Olib ber – ober, bizim – bizning, sizing – sizning tejalishlari – nutqiy qisqaruv. Tejam o‘z maqomiga ko‘ra yo lisoniy, yo nutqiy bo‘lishi mumkin. Masalan, jo‘nalish kelishigi shakli dastlab [-qaru] ko‘rinishida bo‘lgan, bugungi kunda u qisqarib, [-ga] shakliga kelib qolgan. Bu tejamning lisoniylashuvi. Olib ber – ober, bizim – bizning, sizing – sizning tejalishlari – nutqiy qisqaruv. Chunki, sizing so zshaklidagi (-ing) lisonda [-ning] shaklida yashaydi. Tilshunoslikda faqat nutqiy ʻ qisqaruvlarnigina tejam sifatida tan olishga moyillik kuchli. Tejam o‘z mohiyatiga ko ra nutqiy aloqani osonlashtirishga xizmat qiladi, ʻ biroq axborot ko lamiga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi. ʻ 10 10 Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: 2009, 318 b. 3. Grammatik ma’no ifodalashda grammatik shakllarning o‘rni So‘zning morfologik strukturasi 11 So‘zning morfologik strukturasini tekshirish so‘z va morfemaning (o‘zak morfema va affiksal morfema), o‘zak va negizning munosabatini aniqlash va morfemalarning turli ti ldagi strukturasi va klassifikatsiyasi kabi hodisalarni o‘z ichiga oladi. So‘z va morfema. So‘zning sostavini grammatik jihatdan tekshirganimizda, unda ma’lum ma’no anglatadigan qismlarni, bu qismlarning o‘zaro bog‘langanligini ko‘ramiz. So‘zning morfologik strukturasi uning ayrim ma’noga ega bo‘lgan shunday grammatik elementlardan tashkil topishi – grammatik qismlarga bo‘linishidir. So‘zning bunday bo‘linmas, eng kichik qismlari morfema deb ataladi. So‘zning morfologik strukturasi, morfemalarga ajralish xususiyati, shuni ko‘rsatadiki, uning sostavidagi bu elementlar o‘zak va affiksdan iboratdir. Til birliklarining eng muhimlaridan biri bo‘lgan morfema so‘zning minimal, eng kichik ma’noli qismidir (Masalan: yig‘-il-ish-lar-da). Bu morfologik birlik ma’nosini yo‘qotmay turib qismlarga ajralmaydi: undan keyingi bo‘linish (bo‘g‘inlarga va va ayrim fonemalarga ajralish) morfologik strukturali emas, balki fonetik xususiyatni ko‘rsatadi: tovushlar so‘z ma’nosini farqlashga xizmat qilsa ham, lekin ma’no bilan bevosita bog‘lanmaydi. Bulardan kelib chiqadiki, til hodisalarining ma’no bilan bog‘liqligini bevosita bildiradigan ma’no beradigan, bu bog‘lanishning chegarasini ko‘rsatadigan eng kichik bo‘lak morfemadir. Morfemalar o‘z xarakteriga ko‘ra ikki xil: o‘zak morfema va affiksal morfema. O‘zak morfema so‘zning leksik ma’nosini bildiruvchi asosiy qism bo‘lib, affikslar shu o‘zak bilan birgalikda, shu orqali qo‘llanadi. Shunga ko‘ra, o‘zak morfema ma’nosida asosiy morfema va affiksal morfema ma’nosida ergash morfema (yoki yordamchi morfema) terminlari ham ishlatiladi. 11 O‘zbek tili grammatikasi. I tom. Morfologiya. – T.: Fan, 1975. 651 b. Tilda ko‘pgina so‘zlar ikki yo undan ortiq morfemadan iborat bo‘ladi: ekin, yig‘im, bolalik, tinchlik, terimchilarimiz kabi. Morfemalarni o‘rganish so‘zlarning tuzilish qoidalarini, sistemasini, ma’no xususiyatlarini aniqlab beradi, shu bilan birga, adabiy til, uning normalarini, masalan, so‘z ishlatish normalarini, grafik normalarni bilishga, ularning nazariy asoslarini aniqlashga yordam beradi. So‘zning morfemalarga ajralishi (suv-chi, tin-ch-lik) shu so‘zning sostavidagi morfemalarning boshqa so‘zdagi elementlar bilan, shuningdek, o‘zaro aloqada – munosabatdosh bo‘lishini ko‘zda tutadi. Masalan: suvchi – su yeli – suvsiz – suvdon qarindosh so‘zga munosabat bor (qarindosh so‘zlar – bir o‘zakdan yasalgan so‘zlar; o‘zak – qarindosh so‘zlarning umumiy, ajralmas qismi); suv elementi -chi elementiga nisbatan o‘zak sanaldi, suv va suvchi so‘zlari ma’no va grammatik jihatdan aloqador. Suv, sigir, tunuka kabi so‘zlarda bunday nisbat qilinadigan qismlar yo‘q. Shunga ko‘ra, bunday elementlar odatdagicha so‘z deb yuritila beradi. Lekin lingvistik adabiyotlarda bunday (morfemalarga ajralmaydigan) so‘zlar (tub so‘zlar) ma’nosida ba’zan, shartli ravishda, «o‘zak so‘zlar» termini ham qo‘llanadi (o‘zak so‘zlar – o‘zak bilan bir xil ko‘rinishga ega bo‘lgan so‘zlar). So‘zni o‘zak va affikslarga ajratishning ikki sharti bor: 1. O‘zak deb ajraladigan qism bugungi tilda ayrim ma’no berishi, bu ma’no yasalib chiqqan (umuman, affiks olib kengaygan) so‘zning ma’nosi bilan bog‘lanishi, o‘zak bundan boshqa ham affiks qabul qila olishi (demak, takrorlana olishi – boshqa qo‘shilishda ham uchrashi) shart. 2. Affiks deb ajratiladigan qism bundan boshqa o‘zakka ham qo‘shila olishi (demak, takrorlana olishi) shartdir. Chog‘ishtiring: yig‘-im; yig‘-im; yig‘iq, yig‘ma (sifat), yig‘in; 2. Ter-im, o‘r-im, bos-im. O‘zak va so‘z. O‘zbek tilida affiks qo‘shishda o‘zakning fonetik jihatdan o‘zgarishi kam uchraydi, shunga ko‘ra, unda o‘zak bilan so‘z ko‘pincha tashqi ko‘rinishdan o‘xshash bo‘ladi (ularning orasida semantik aloqa bo‘ladi: bil – bilim, gavda – gavdali kabi). Morfologik strukturasi jihatidan bo‘linmas holdagi so‘zning o‘zak bilan bir xil ko‘rinishda kelishi, shuningdek, o‘zak va so‘zning har ikkalasining ham ma’no anglatadigan element bo‘lishi, ularning aloqa-aralashuv protsessida hosil bo‘ladigan hodisalar – nutq hodisalari emas, balki til hodisalari ekanligi bu elementlarning yaqin munosabatini ko‘rsatadi, lekin shunday bo‘lsa ham, bular bir-biriga teng hodisalar emas. Demak, so‘z va o‘zak-so‘z va morfema bir-biriga teng emas. Chog‘ishtiring: o‘r – o‘roq, beton – betonchi: o‘r, beton so‘zlari boshqa so‘zlar bilan sintaktik aloqaga kirisha oladi (tez o‘r, beton quyiladi kabi), shu formadagi o‘roq, betonchi so‘zlaridagi o‘zaklar esa so‘zning bir elementi bo‘lib, bunday xususiyatga ega emas. So‘zning, o‘rni bilan, morfemalarga bo‘linishi, morfemaning esa ajralmas element ekanligi, so‘zning grammatik jihatdan shakllangan bir butunlik bo‘lib, aniq bir leksik-grammatik kategoriyaga – so‘z turkumiga kirishi, morfemaning (o‘zak morfemaning) shu so‘z mansub bo‘lgan turkum bilan bir xillik yaratishi shart emasligi – bunday turkumlarga ajralishning so‘zgagina xosligi (qiyoslang: sutchi – ot, o‘roq – ot, tozala – fe’l) kabi hodisalar ham o‘zak bilan so‘z orasidagi farqlardandir. Aniqki, morfema va so‘z bir-biriga teng hodisalar emas: ular har xil tomonlari bilan bir-biridan ajralib turadi. Affiksal morfemaning ba’zi tomonlari yordamchi so‘z bilan o‘xshashlik tug‘diradi. So‘zdagi har bir qism o‘z ma’nosiga ega: o‘r-oq-chi-lar-ning (o‘r – o‘zak: harakatni bildiradi, -oq affiksi: shu harakatning qurolini bildiradi; -chi: shaxs oti yasaydi, -lar: ko‘plikni bildiradi, -ning: qarashlilikni bildiradi). Morfemalarning bir-biri bilan birikib borishi, ular ifodalagan ma’nolarning bog‘lanishi o‘z qonun- qoidalariga, izchillikka asoslangan: o‘zak morfemadan boshlangan ma’no, shuningdek, bu ma’no bilan bog‘lanish hamma morfemalarda uqilib turadi: o‘roqchi so‘zi o‘roq negizidan yasalgan, u (o‘roq) esa o‘r o‘zagidan yasalgan. Yana: ter-ma-cha-la-moq (-cha affiksi bu o‘rinda ham «kichiklik» bilan aloqador: ishning maydalanishi), tuta-n-tir-iq, top-ish-ma-choq, elektr-lash-tir-ish. So‘zning bu tartibda morfemalarga ajralishi morfologik elementlar orasidagi munosabatga qarab, shularni qiyoslash orqali belgilanadi. Masalan: Yo‘ldosh so‘zidagi yo‘l qismi (o‘zak morfema) yo‘lchi, yo‘lovchi, yo‘lsiz kabi so‘zlarning sostavida ham shunday (sirdosh, zamondosh, safdosh kabi). Ko‘rinadiki, yo‘ldosh so‘zi ikki morfemaga ajraladi. Anglashiladiki, so‘z sostavining murakkablasha borishi so‘z ma’nosining murakkablana borishini ko‘rsatadi. O‘zak va negiz. So‘zning «o‘zak+yasovchi affiks» tusidagi qismi negiz deb ataladi: ishchilarning (ish – o‘zak, -chi – affiks, yasovchi, demak: ishchi – negiz, qolgan affikslar so‘zning formasini hosil qiladi). O‘zbek tilida affikslar suffiks (o‘zakdan keyin qo‘shiladigan ergash morfema) xarakterida bo‘lganligidan, negiz asosan «o‘zak+yasovchi affiks» formasida bo‘ladi, lekin boshqa tillardan kirgan prefikslarning mavjudligi va bu prefikslarning so‘z yasovchi morfema xarakterida bo‘lishi negizning «prefiks+o‘zak», shuningdek, «prefiks+o‘zak + yasovchi affiks» formasidagi tiplari ham hosil qilinishi mumkin ekanligini ko‘rsatadi. Bular so‘zning material elementini tashkil qiladi (o‘zak + yasovchi affiks, prefiks + o‘zak + yasovchi affiks), qolganlari – formal elementni ko‘rsatadi (so‘z yasovchidan boshqa affikslar). Ko‘rinadiki, negiz morfemalarning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi, demak, uning o‘zi morfema sanalmaydi. So‘zning o‘zak – negizi, material qismi, undan keyingi (formal-grammatik) qism uchun asosdir. O‘zbek tiliga kirib qolgan prefikslar be-, no-, ba-, ser- elementlari bo‘lib (peshqadam, pesho‘rin – duradgorlik termini – so‘zlaridagi pesh morfemasiga o‘xshash elementlar bu hisobga kirmaydi: ular bir-ikki so‘zdagina uchraydi), bularning ma’no va funksiyasi o‘zbek tilidagi -li va -siz affikslariga o‘xshaydi, lekin ulardan bir qancha tomonlari bilan farqlanadi (masalan, aktiv-passivlik jihatidan). Bular kirgan so‘zlar sostavida uchraydi, ba’zan o‘zbekcha so‘zlarga ham qo‘shiladi. Bularning -li va -siz affikslariga nisbati tarixan bir xil emas. Bular ham, umuman sinonimlardagi kabi bir-biridan nimasi bilandir farqlanadi: ma’no ottenkasi, stilistik tomoni va b. Bular so‘zga kategorial o‘zgarish kiritadi: so‘z turkumini o‘zgartiradi (bemaza – mazasiz, beo‘xshov – o‘xshovsiz, baquvvat – quvvatli), ba’zilari o‘zgartirmaydi (notinch – noma’lum). Ko‘rinadiki, negiz va yasama so‘z tushunchalari o‘zaro aloqador, lekin bular boshqa-boshqa hodisalardir. So‘z morfologik strukturasi jihatidan sodda (ter, terim kabi) yoki qo‘shma (kartoshkaqovoq, gultojixo‘roz kabi) bo‘ladi. Sodda so‘zlarning o‘zi ikki xil: tub so‘z va yasama so‘z. Tub so‘z morfologik elementlardan iborat bo‘lgan, morfologik qismlarga bo‘linmaydigan so‘zdir (tog‘, baliq, sigir kabi). Yasama so‘z maxsus affikslar yordami bilan hosil qilingan so‘zdir (taroq, o‘rim, suvosh, moslama, qotishma kabi). Ko‘rinadiki, yasama so‘zning o‘zidan yana yangi so‘z yasash ham mumkin (mos-la-ma kabi). Ko‘p morfemali so‘zlar sodda yasama yo qo‘shma bo‘la oladi, shuningdek, tub ham bo‘la oladi (paxtalar, opam, terdik kabi). Yasama so‘z tub so‘zning qarshi tomonidir. Tub so‘z o‘zak bilan deyarli hamma vaqt bir xil tusda bo‘lishiga qaramay, undan farqlanadi: tub so‘z leksik-grammatik butunlik bo‘lsa, o‘zak so‘zning qismidir. O‘zak shu so‘zning asosiy leksik ma’nosini bildiradigan, morfologik jihatdan bo‘linmaydigan element, so‘zning yadrosi: o‘zaksiz so‘z yo‘q. O‘zakning so‘z bilan o‘xshash tusda bo‘lish hodisasi uni affikslardan keskin farqlaydi. O‘zbek tilining morfologik strukturasidagi asosiy xususiyat agglyutinatsiyadir. Unda yasama so‘zlar va so‘z formalari o‘zakka ma’lum tartibda, izchillik bilan affikslar qo‘shish orqali hosil qilinadi. So‘z bir-biridan qat’iy farq qiladigan, ajrala oladigan ikki tovush kompleksidan (o‘zak kompleksi va affiks kompleksidan) iborat bo‘ladi. Agglyutinatsiyada o‘zak, ko‘pincha, o‘zgarmaydi. Lekin o‘zbek tilida o‘zakning o‘zgarish hollari ham uchraydi: affiksatsiyada o‘zak-negizdagi biror tovushning almashishi, tushishi (natijada, o‘zakning boshqa tusga, fonetik variantga ega bo‘lishi) va boshqalar. Bunday vaqtlarda so‘zning morfemalarga bo‘linishi, ayiiqsa, o‘zak-negizning ajratilishi, odatdagiga qaraganda biroz boshqacharoq xarakterga ega bo‘ladi, qiyinlashadi: so‘zdagi elementlarning (bosh-la-di-lar tipida) mexanik qo‘shilish kartinasi o‘zgaradi. Hatto shunday ko‘rinishlar ham bo‘ladiki, affiksatsiya sababli yuz bergan fonetik o‘zgarish natijasida so‘zning morfemalarga bo‘linish xususiyati yo‘qoladi, so‘z soddalanish hodisasiga uchraydi; ba’zan orada ma’no va uning ottenkasi jihatidan farqlanish hosil bo‘ladi: differensiatsiya kelib chiqadi. Masalan: seskan fe’li aslida so‘z o‘zagidan (sez-ka-n-moq), lekin hozirgi kunda bu so‘zning birinchi qismi so‘z sifatida ses formasida qo‘llanmaydi, ikkinchidan, sezmoq bilan seskanmoq fe’llari ichki tomondan bog‘lanmaydi. O‘zbek tilida so‘z formasi analitik yo‘l bilan ham hosil bo‘ladi (bu haqida yuqorida gapirildi); unda birdan ortiq grammatik ma’noni ifodalaydigan affikslar ham uchraydi (masalan, bor-di-k so‘zidagi -k elementi shaxs va sonni ko‘rsatadi: birinchi shaxsning ko‘pligi). Anglashiladiki, o‘zbek tili morfologik strukturasiga ko‘ra agglyutinatsiyaiing (agglyutinativ tuzumning) ustunligi bilan xarakterlanadiki, unda bundan boshqa tuzumning – boshqacha morfologik qurilishning ko‘rinishlari ham uchraydi. Grammatik ma’no affikslar, ba’zan yordamchi so‘zlar orqali ifodalanadi. Demak, so‘zning leksik ma’nosi o‘zak-negiz orqali, grammatik ma’nosi ko‘pincha affikslar orqali ifodalanadi. Grammatik ma’noning bunday formasi – grammatik forma sanaladi. Masalan: o‘qidim, o‘qiding, o‘qidi, o‘qidik, o‘qidingiz fe’llari o‘qi so‘zining formalaridir. Shuningdek, kitobni, kitobdan, kitobning, kitobga, kitobda kabilar esa kitob so‘zining formalaridir. Grammatik ma’no bilan grammatik forma bir butunliknn hosil qiluvchi ajralmas birlik bo‘lib, bular grammatik kategoriyani tashkil qiladi. Grammatik kategoriya turlicha bo‘ladi: kelishik kategoriyasi, zamon kategoriyasi, son kategoriyasi va hokazo. Affikslar ma’no va funksiyasiga ko‘ra uch turga bo‘linadi: 1) so‘z yasovchilar; 2) forma yasovchlar; 3) so‘z o‘zgartiruvchilar. So‘z yasovchi affikslar so‘z o‘zaklariga qo‘shilib leksik ma’noni o‘zgartirib, yangi so‘z hosil qiladi. Masalan: ter fe’liga -im so‘z yasovchi affiksini qo‘shish bilan harakat ifodalovchi fe’ldan protsess nomini bildiruvchi ot yasaladi va shu so‘zga -chi so‘z yasovchi affiksini qo‘shish bilan shaxs oti hosil qilinadi. Har bir so‘z turkumining o‘ziga xos so‘z yasovchi affiksi mavjud (-la yasovchisi asosan fe’l turkumida, -zor, -kash, -chi kabi affikslar ot turkumida qo‘llanadi). Ba’zi so‘z yasovchi affikslar turli so‘z turkumlarida turli funksiyada ishlatiladi. Maasalan: -ma affiksi fe’llarga qo‘shilib, ot [o‘ra-ma, qatla-ma kabi) va sifat (osma ko‘prik, yozma ish kabi) yasashi mumkin. So‘z yasovchi affikslar sodda va qo‘shma bo‘ladi. Sodda so‘z yasovchilar bir affiks morfemadan tuzilsa, qo‘shma so‘z yasovchi affikslar esa ikki va undan ortiq sodda affiks morfemalarning birikishidan tuziladi. Bunday affikslar tahlil qilinganda bir yasovchiday, o‘zak va morfemalarga ajratilmaydi. Qiyoslang: gulchi so‘zini ikkita morfemaga ajratish mumkin: gul va -chi affiks morfemasi, gu+chilik so‘zini esa uch morfemaga: -gul: -chi va -lik affiks morfemalariga ajratamiz. Demak, gulchi so‘zi asosiy morfema va bitta affiks morfemadan (so‘z yasovchi affiksdan) tuzilgan bo‘lsa, gulchilik so‘zi esa o‘zak morfema va ikki affiks morfema (ikki so‘z yasovchi affiks)ning qo‘shilishidan yasalgan. Qiyinchilik so‘zida esa boshqacha holatni kuzatamiz. Shaklan uch morfemadan (qiyin+chi+lik) tuzilgan bo‘lsa ham, -chi va -lik yasovchilari birikib, bir qo‘shma affiks holida (qiyinchi so‘zi hech qanday ma’no ifodalamaydi) qo‘llanadi. Shuning uchun uni ikki morfema (qiyin (o‘zak) +chilik (so‘z yasovchi)ga ajratamiz. Yog‘ingarchilik, nobudgarchilik, odamgarchilik, qarichilik kabi so‘zlarda ham shu holatni ko‘rish mumkin. So‘z yasovchi affikslarning ayrimlari tilda juda aktiv qo‘llanadi. Bunday so‘z yasovchilar unumli affikslar deyiladi. Masalan: -la, -chi, -dosh, -zor, -ma, -li kabi affikslar. Ba’zi so‘z yasovchi affikslar esa ma’lum so‘zlarninggina yasalishida ishlatiladi, ular unumsiz affikslar deyiladi: -vul, -loq, -un kabilar (qoravul, qumloq, tutun) unumsiz affikslar hisoblanadi. Forma yasovchi affikslar yangi so‘z hosil qilmay, so‘zning ma’nosiga turli ottenkalar qo‘shadi, Forma yasovchi affikslar grammatik ma’no ifodalamaydi, faqat so‘z ma’nosiga kichraytirish, erkalash, chegaralash, kamlik, gumon, taxmin, emotsionallik kabi turli ottenkalar qo‘shadi. Forma yasovchi affikslar turli so‘z turkumlariga qo‘shilib keladi: -lar, -cha, - gacha, -gina, -choq (-chak), -jon, -niki kabi forma yasovchi affikslar otlarga qo‘shiladi: studentlar, kitoblar, ro‘molcha, Samarqandgacha, Moskvagacha, bolagina, sizgina, qo‘zichoq, tugunchak, oyijon, dadajon, ukamniki, Sobirniki kabi. -roq, -g‘ish, -imtir, -ish kabi affikslar sifatlarga qo‘shilib forma yasaydi: yaxshiroq, chiroyliroq, qizg‘ish, ko‘kimtir, sarg‘ish. -ta, -tadan, -tacha, -larcha, -ala, -lab qabi affikslar sonlarga qo‘shilib forma yasaydi: beshta, ikkita, uchtadan, o‘ntadan, yuztacha, o‘nlarcha, minglarcha, ikkala, uchala, bittalab, yuzlab, o‘nlab. -qila, -moq, -(i)sh, -gan, -(a)r, -(i)b, -a, -y, -guncha, -gach, -gali kabi affikslar fe’llarga qo‘shilib forma yasaydi: tortqila, turtkila, yurmoq, yozish, aytgan, turar, kulib, so‘zlab, bora, ishlay, ketguncha, aytgach, o‘qigali. So‘z o‘zgartuvchi affikslar so‘zlarni bir-biriga bog‘lash uchun, bir so‘zni ikkinchi so‘z bilan sintaktik munosabatini ko‘rsatish uchun qo‘llanadi. So‘z o‘zgartuvchilarga egalik affikslari, kelishik qo‘shimchalari, fe’llardagi shaxs va son ko‘rsatkichlari kiradi. Masalan: Vatan-im, baxt-imiz, kitob-ni, gazeta-dan, jurnal-ga, o‘qi-di, ishlay-miz kabi 12 . 12 Asqarova M., Abdurahmonov X. O‘zbek tili grammatikasining praktikumi. – T.: O‘qituvchi, 1981. 236 b. XULOSA Mazkur kurs ishida “O‘zbek tilshunosligida grammatik shakllar tasnifi” mavzusida olib borilgan tadqiqotlar asosida bir qator ilmiy va nazariy qarashlar tahlil qilinib, qiyoslanib quyida keltiriladigan xulosalarga kelindi. O‘zbek tili grammatik qurilishining asosiy birliklari sifatida morfema va grammatik shakl tushunchalari chuqur tahlil qilingani hamda ular nazariy va amaliy jihatdan o‘rganilgani ko‘rib chiqildi. Birinchidan, morfema tushunchasi o‘zbek tilshunosligida XX asr davomida shakllangan bo‘lib, tadqiqot davomida morfemaning ikki asosiy turi – o‘zak morfema va affiksal morfema aniq belgilangani haqida qarashlar keltirildi. Morfemalarning so‘z yasalishida va grammatik shakl hosil qilishdagi markaziy o‘rni ilmiy asoslar bilan tasdiqlandi. Affikslar yordamida so‘z yasash jarayoni o‘zbek tilining agglyutinativ tabiatini aks ettirib, so‘z yasalishining asosiy va eng unumli usuli sifatida e’tirof etildi. Ikkinchidan, grammatik shakl nazariyasi doirasida ko‘makchi morfemalar – affikslarning lug‘aviy shakl hosil qiluvchi, sintaktik shakl hosil qiluvchi va lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi sifatida (ba’zi adabiyotlarda ular so‘z yasovchilar, forma yasovchilar, so‘z o‘zgartuvchilar deya nomlanadi) tasnifi berildi. Grammatik shakllar tahlilida ular so‘zning lug‘aviy ma’nosiga ta’sir qilish darajasi hamda sintaktik munosabatlarni ifodalashdagi roli ko‘rsatildi. Ayniqsa, o‘zgalovchi kategoriya shakllarining ikkiyoqlama mohiyati aniqlangani haqida ilmiy-nazariy qarashlar bilan tanishildi. Uchinchidan, ilmiy izlanishlarda tadqiqotga tortilgan o‘zbek tilida grammatik shakllarning tuzilishiga ko‘ra sodda va murakkab shakllarga bo‘linishi, shuningdek, morfemalarning so‘z tarkibidagi izchilligi va qo‘shilish tartibi o‘ziga xos qonuniyatlar asosida yoritilganining guvohi bo‘ldik. Shakllarning o‘zak, yasovchi affiks va formal elementlardan iborat tuzilishi til birliklarining ichki tizimiy uyg‘unligini ko‘rsatadi. To‘rtinchidan, pleonazm va tejamkorlik hodisalari o‘zbek tili grammatikasi, xususa, grammatik shakl tasnifi va grammatik ma’no ifodasi uchun xarakterli bo‘lib, pleonazm ko‘p hollarda tarixiy evolyutsiya, dialektal ta’sir yoki poetik talab tufayli yuzaga kelishi; tejamkorlik esa nutqiy iqtisodiylik tamoyilini aks ettirib, zamonaviy til amaliyotida qo‘llanilayotgani e’tiborga olindi Yakuniy xulosa sifatida, o‘zbek tilining grammatik qurilishi va grammatik shakllari tizimi agglyutinativ xususiyatga ega bo‘lib, bu tilning tarixiy rivojlanish jarayonida morfologik birliklarning izchil va tizimli ravishda shakllanganligini tasdiqlaydi. Ayniqsa, bu hodisa nafaqat o‘zbek tili tabiati, balki turkiy tillar tabiatiga xos bo‘lishi ham grammatik shakllarni tasniflashda turkiy tillar guruhini obyekt sifatida e’tiborga olishning ham nazariy va amaliy ehtiyoji hamda ahamiyatini belgilaydi. Grammatik shakllar va morfemalarning tasnifi tilshunoslik nazariyasida muhim ilmiy ahamiyat kasb etadi va bu boradagi tadqiqotlar o‘zbek tilshunosligi uchun yangi nazariy yondashuvlarni kashf etishga asos bo‘lib xizmat qiladi. Kelgusida ushbu mavzuda yanada keng qamrovli va qiyosiy-tahliliy tadqiqotlar olib borish zarurati ham mavjud deya olamiz. Ayniqsa, grammatik shakllarning sintetik va analitik xususiyatlarini boshqa turkiy tillar bilan qiyoslash orqali o‘zbek tilining grammatik tizimi yanada chuqur o‘rganilishi mumkinligi to‘g‘risida bir qancha fikrlarning guvohi bo‘ldik. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I. Normativ-huquqiy hujjat 1. Mirziyoyev Sh. “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-sonli Farmon. 21.10.2019. II. Ilmiy adabiyotlar 2. Asqarova M., Abdurahmonov X. O‘zbek tili grammatikasining praktikumi. – T.: O‘qituvchi, 1981. 236 b. 3. Hojiyev A. O‘zbek tili morfologiyasi, morfemikasi va so‘z yasalishining nazariy masalalari. – T.: “Fan”, 2010. – 256 b. 4. Hojiyev A. So‘zning morfologik va so‘z yasalish strukturasi / O‘zbek tili va adabiyoti, 1976. 3-son, 29-33-b. 5. Hozirgi zamon o‘zbek tili. F.Kamol tahririostida. Toshkent: 1957. 15-b. 6. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. I qism. Pedagogika institutlarining filologiya fakulteti studentlari uchun darslik. Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 159-b. 7. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: Ilm-ziyo, 2004. 68-b. 8. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: 2009, 318 b. 9. Tojiyev Y. O‘zbek tili morfemikasi. Toshkent: 1992. 10-b. 10. Usmon O., Avizov B. O‘zbek tili grammatikasi. I bo‘lim. Fonetika va morfologiya (lotin yozuvida). – T.: 1939. 46 – 48-b. 11. O‘zbek tili grammatikasi. I tom. Morfologiya. – T.: Fan, 1975. 651 b. III. Internet manbalari 12. https://www.ziyouz.com 13. https://diss.natlib.uz 14. https://library-samdukf.uz 15. https://linguistics.tsuull.uz

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM

1. O‘zbek tilshunosligida morfemaning o‘rganilish tarixidan

2. Grammatik shakl nazariyasi: tadqiq va tahlil

3. Grammatik ma’no ifodalashda grammatik shakllarning o‘rni

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить