O‘zbek tilshunosligida kesim va uning ilmiy tadqiqi
![3. Ega ko ‘ rsatish о lm о shi bilan if о dalanganda, ega bilan kеsim оrasiga tirе
qo ‘ yiladi (bunda kеsimlik affiksi bo ‘ lmasligi shart): Institutimizda ta’lim
оlayotgan talabalar imtihоnlarga puхta tayyorlanmоqdalar. Bu–ularning zo ‘ r
muvaffaqiyatlarga erishuvi uchun katta garоv.
1.2. K esimlik kategoriyasi
Gap bo ‘ laklari [Pm] ma’nosi bilan uzviy bog‘liq. Shu boisdan gap
bo‘laklarini ko‘rib o‘tish uchun bevosita gapning «jon»ini, markazini
shakllantiruvchi vosita – kesimlik kategoriyasining tarkibi, ma’nolari va
ifodalanish usullariga qisqacha sharh berish zarur. Zero, gap kengaytiruvchilari
tushunchasi, ularni belgilash, shu asosda gapning struktur zaruriy va ixtiyoriy
tarkibiy qismlarini ajratish gapning «yuragi», gapning gap ekanligini ta’minlovchi
kesimlik kategoriyasi va uning ko‘rsatkichi, ifodalanish xususiyati bilan uzviy
bog‘liq. Shu sababli, gapning gapligini, ya’ni bir nisbiy tugal fikrni boshqalarga
yetkazish, ular tomonidan to‘g‘ri anglanishining eng muhim omili – bu nutq
bosqichida nutq sharoiti, lisoniy bosqichda esa kesimlik kategoriyasi.
Demak, kesimlik kategoriyasi fikrni shakllantiruvchi, uni tinglovchiga
yetkazishning eng muhim lisoniy vositasi asosi.
Kesimlik kategoriyasi mazmun jihatidan tasdiq-inkor [ T ], so‘zlovchining
bayon etilgan fikrga bildirgan munosabati–modallik [ M ], zamon [ Z ] va shaxs-son
[ Sh ] ma’nolaridan tarkib topadi (buni qisqacha shartli ravishda T, M, Z, Sh deb
belgilaymiz va qulaylik uchun keyingi o‘rinlarda ana shu shartli qisqartmalardan
foydalanamiz). Bu ma’nolar yaxlit holda voqelangandagina kesimlik kategoriyasi
ichki mazmun tomonini namoyon qila oladi. T, M, Z, Sh ma’nolarining har biri
alohida-alohida ravishda yuzaga chiqishi mumkin. Masalan, modal so‘zlarda mayl
(modallik) ma’nosi bo‘ladi. Кishilik olmoshlari va egalik qo‘shimchalarida shaxs-
son ma’nosi yetakchilik qiladi. Tasdiq-inkor so‘zlari ( ha, yo‘q )da, bo‘lishli-
bo‘lishsizlik ( -ma, 0 )da tasdiq-inkor ma’nosi yorqin ifodalangan bo‘ladi. Payt
ravishlari, zamon otlari, shuningdek, o‘rin-payt kelishigi shakli, ravishdosh va
sifatdoshda zamon ma’nosi ifodalanadi. Lekin bularning barchasi alohida-alohida](https://docx.uz/documents/81a79081-eb52-436b-a399-42e770378196/page_15.png?v=1)
![1) kesimlik kategoriyasining tarkibiy qismlari sinkretik, ya’ni ajralmas, bitta
moddiy ko‘rinishda berilgan qo‘shimchalar bo‘ladi: o‘qi y , ket aylik , kel di . Bu
qo‘shimchalar ( -y, -aylik, -di )ning har birida tasdiq-inkor, shakl, zamon va shaxs-
son ma’nolari birgalikda umumiy shaklga ega. Masalan, o‘qiy kesimidagi - y
qo‘shimchasi bo‘lishlilik ( -may uning bo‘lishsiz shakli), buyruq- istak mayli
(bunda -sin, -ng, (o‘qisin, o‘qing) bilan paradigma – o‘xshashlik qatori hosil
qiladi), kelasi zamon, birinchi I shaxs (II shaxs o‘qi ), birlik (ko‘plikda o‘qiylik )
ma’nolariga ega. 11
Bunday holatni borsa, yozsa so‘zshakllari tarkibidagi shart
mayli qo‘shimchasida ham ko‘rish mumkin. Bunday sinkretik shaklli ma’nolar nol
morfemalarda ham mavjud: 1. O‘qi! 2.Shavkat – shoir. 3.Qish;
2) kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida qo‘shimcha bilan,
modallik, mayl, zamon, shaxs-son qorishiq ravishda bitta qo‘shimcha bilan
beriladi: kel – ma – di , kel – ma-y ;
3) kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor, modallik, zamon ma’nolari
qorishiq holatda bir qo‘shimcha bilan, shaxs-son ma’nosi boshqa qo‘shimcha bilan
beriladi: bor – sa – ng , o‘qi – sa – ngiz , ko‘r – di-mi ;
4) kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida, shaxs-son alohida,
modallik va zamon ma’nolari qorishiq qo‘shimcha bilan ifodalanadi: ko‘r- ma-di-
ngiz ;
5) kesimlik kategoriyasining har bir ma’nosi alohida-alohida qo‘shimcha bilan
ifodalanadi: ko‘r – ma – sa – ydi – ngiz ;
6) kesimlik kategoriya ma’nolarini ifodalashda bog‘lama yoki to‘liqsiz fe’l
vositalarida yuzaga chiqadi. Masalan: Borgan yigit men bo ‘ laman (A.Muxt.).
Hamon yodimdadir: gul chog‘i erdi . (Uyg‘. I.Sult.).
Sanab o‘tilgan barcha vositalar lisoniy mohiyat nuqtayi nazaridan bir
kategoriyaning shakllari sifatida baholanadi va qolipda, aytilganidek, bitta ramz –
[ P
m ] shartli belgisi bilan beriladi. Quyidagi gaplarning kesimiga diqqat qiling: 1.
Sensan har narsadan mo‘tabar aziz [ W - sen , P
m - san ]. 2. Ha, ha, ammamning
11](https://docx.uz/documents/81a79081-eb52-436b-a399-42e770378196/page_17.png?v=1)
![buzog‘isan [ W – buzog‘ , P
m – i + san ]. 3. U cho‘l burguti edi [ W – cho‘l burguti , P
m
– edi ]. 4. U shu yerda yashaydi [ W – yasha , P
m – ydi ].
Ma’lum bo‘ladiki, [ WP
m ] W va P
m qismlaridan iborat bo‘lib, atash ma’nosini
W , kesimlik ma’nosini [ Pm] ko‘rsatkichi beradi. [ P
m ] ko‘rsatkichlari formal
jihatdan ifodalanganda u morfemali deyiladi. Masalan, Uyim shaharda gapidagi
shaharda so‘zshakli alohida olinganda unda kesimlik ma’nosi, vazifasi
mujassamlashgan emas. Bu vazifa unga kontekst (nutq sharoiti, gapdagi o‘rni va
h.) tomonidan kiritilmoqda. Bunda [ P
m ] morfemali ekanligiga uni shahardadir,
shaharda edi, shaharda bo‘ladi tarzida o‘zgartirish bilan ham amin bo‘lish
mumkin. Demak, Uyimiz shaharda gapida [ P
m ]tarkibiy qismlari quyidagicha: T –
tasdiq, M – aniq, Z – hozirgi zamon, Sh – III shaxs. Bunda ham kesimning
tarkibiy qismlari [ W ] va [ P
m ] ajralib turibdi. Shu xususiyatga ko‘ra ular semantik-
funksional shakllangan gaplardan ajralib turadi.
Semantik-funksional shakllangan gap. Semantik-funksional shakllangan gap
to‘rtga bo‘linadi:
modal so‘z-gap ( К elasizmi? - Albatta );
undov so‘z- gap ( Beh-beh! Oh-oh );
tasdiq/inkor so‘z- gap ( Ha, yo‘q );
taklif-ishora so‘z-gap ( Ma ).
Bu so‘z-gapning barchasida kesimlik kategoriyasi ma’nosi ( TMZSh ) so‘zning
lug‘aviy ma’nosida mujassamlashgan bo‘ladi. Shuning uchun bunday so‘z-gap:
a) hech qachon kesimlik qo‘shimchalarini qabul qila olmaydi;
b) nutqda alohida gap bo‘lib keladi; 12
d) boshqa gap tarkibiga kirganda, uning biror bo‘lagi bilan semantik aloqaga
kirishmaydi va o‘z mustaqilligini saqlab qolaveradi.
12
Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. Qurbonova M. va b. lar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent – 2009.
333-bet
Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G. Qurbonova M. va b.lar. Hozirgi o’zbek adabiy tili. Toshkent – 2009. 334-
bet](https://docx.uz/documents/81a79081-eb52-436b-a399-42e770378196/page_18.png?v=1)
![Semantik-funksional shakllangan so‘z-gapda kesimlik ma’nosi atov birligi
[ W ]ning lug‘aviy ma’nosi tarkibida mujassamlashgan, bunday gaplar kesimi [ W
m ]
ramzi bilan beriladi.
Semantik-funksional shakllangan gaplarda kesimlik ma’nosi so‘z-gapning
lug‘aviy ma’nosi bilan bir butunlikni tashkil etganligi sababli kesimlik kategoriyasi
uchun xos bo‘lgan tasdiq-inkor, modallik, mayl, zamon, shaxs-son ( TMZSH )
ma’nolarining rang-barangligi yo‘q. Bunda ham kesimlik kategoriyasining barcha
ma’nolari uchburchak burchaklarining yig‘indisiga o‘xshaydi. Aytilganidek,
uchburchak burchaklarining yig‘indisi 180 0
ga teng bo‘lib, bir burchak kattaroq
bo‘lsa, buning evaziga boshqa burchaklar kichrayadi. Semantik-funksional
shakllangan gaplarda ham kesimlikning to‘rtta ma’nosidan biri yuzaga chiqqanda
boshqalari 0 (nol) ga teng bo‘ladi. Bu tasdiq-inkor, mayl, zamon, shaxs-son
ma’nolarining har biri uchun alohida-alohida so‘zlar borligi bilan belgilanadi.
Masalan, «qat’iy bo‘lishlilik» ma’nosi (ya’ni mayl ma’nosining ko‘rinishi) albatta
so‘zi bilan ifodalansa, kesimlik shaklidagi - ma qo‘shimchasi ifodalaydigan
shunday bo‘lishsiz ma’no mutlaqo so‘z-gapi bilan beriladi. Ha so‘zida tasdiq , yo‘q
so‘zida inkor ma’nosi mavjud.
К esimlik kategoriyasi ma’nolari kesimdagi atov birligi lug‘aviy ma’nosiga
singganligi tufayli so‘z-gaplarda bu ma’nolarning har birini alohida-alohida va
rang-barang ko‘rinishlarda ifodalash imkoniyatlari cheklangan. Shu boisdan
o‘zbek tilida kesimlik qo‘shimchalarini qabul qiladigan, kesimlik kategoriyasining
barcha ma’nolarini ifodalay oladigan, lug‘aviy ma’nosi kesimlik qo‘shimchalariga
befarq bo‘lgan, ya’ni ularni erkin biriktira oladigan mustaqil so‘z (fe’l, ot, sifat,
son, ravish, taqlid va olmosh)lardan lug‘aviy ma’nosida kesimlik kategoriyasi
qo‘shimchalarini biriktira olmaydigan, lekin ularning ma’nolaridan birini o‘z
lug‘aviy ma’nosi bilan kuchaytirgan holda ifodalab, boshqalarini nutqqa o‘ta
kuchsiz holda voqelantiruvchi so‘z-gaplar guruhi alohida ajralib turadi.
Mustaqil va nomustaqil kesimlik shakllari.
O‘zbek tilida kesimlik qo‘shimchalari o‘z voqelanishi uchun boshqa bir gapni
talab qilishi ham, talab qilmasligi ham mumkin. Quyidagi gaplarning kesimiga](https://docx.uz/documents/81a79081-eb52-436b-a399-42e770378196/page_19.png?v=1)
![diqqat qiling: 1. Men kecha maktabga bordim. 2 . O‘qituvchi kelsa, dars
boshlanadi. 3. Yomg‘ir yog‘masa edi, ekin-tikin ishlarini saranjomlab olgan
bo‘lur edik.
Birinchi gapning kesimi ( bordim ) o‘z ma’nosini boshqa gaplarga ehtiyoj
sezmasdan voqelantirmoqda. Ikkinchi gapdagi kelsa , uchinchi gapdagi yog‘masa
edi,saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimlarining ushbu gaplarda voqelangan
ma’nolari uchun boshqa gap talab qilinadi. Boshqacha aytganda, kelsa va
yog‘masa edi kesimlaridan anglashilgan shart ma’nosi boshlanadi, saranjomlab
olgan bo‘lur edik kesimlari yordamida, saranjomlab olgan edik kesimning ma’nosi
esa undan oldindagi yog‘masa edi kesimi yordamida yuzaga chiqadi. Agar ikkinchi
va uchinchi gapning ikkinchi qismi olib tashlansa, oldingi gapdagi kesimdan shart
emas, balki istak ma’nosi yuzaga chiqadi: O‘qituvchi kelsa. Yomg‘ir yog‘masa
edi.Saranjomlab olgan bo‘lur edik kesimi esa oldingi gapsiz hech qachon,
boshqacha bo‘lsa ham, ma’nosini voqelantira olmaydi. Ma’nosini yordamchisiz
voqelantiradigan kesimlik shakli mustaqil kesimlik shakli ( MKSH ) deyiladi.
Boshqa gaplarsiz, ya’ni qurshovsiz o‘z ma’nosini voqelantira olmaydigan,
voqelantirgan taqdirda esa butunlay boshqa ma’no kelib chiqadigan kesimlik
shakli nomustaqil kesimlik shakli ( NKSH ) deyiladi.
К esim – tasdiq/inkor, zamon, modallik, shaxs/son (ya’ni kesimlik
kategoriyasi) ma’no va shakllariga ega bo‘lgan so‘z, gap markazini tashkil qiluvchi
bo‘lak.
Nutqimizda kesimsiz gap bo‘lishi mumkin emas. Gapda kesim bo‘lmasa, u
o‘zbek tili (nutqi) uchun to‘liqsiz gap. К esim gapning shunday konstruktiv
bo‘lagiki, u o‘zini shakllantiruvchi grammatik kategoriya – kesimlik kategoriyasi
voqelanishiga ega. Shu sababdan hamma vaqt gapda kesim tarkibi murakkab.
O‘zbek tilidagi ayrim gaplarda eganing qo‘llanilishi shart bo‘ladi: 1. Otam –
o‘qituvchi. 2. Men – yahudiy . (G‘.G‘ul.) Bunda [
m ] tushirilgan bo‘lib, uning
vazifasi ega va kesim birligidan iborat bo‘ladi. Bu turdagi gaplarning kichik qolipi
[ E-WP] ko‘rinishida. Qolipning bu turi o‘zbek tilining tipologik sintaktik belgisi](https://docx.uz/documents/81a79081-eb52-436b-a399-42e770378196/page_20.png?v=1)
![bo‘la olmaydi. Chunki o‘zbek tilidagi gaplarning aksariyati [ WP
m ] minimal qolipi
va uning kengayishi asosida hosil bo‘ladi.
[ P
m ] ma’nosi kesimda mujassamlashgan tasdiq/inkor, modallik/mayl,
shaxs/son ma’nolarining yaxlitligidan iborat. Shu bois [ P
m ]ning me’yoriy ma’nosi
ushbu to‘rtta grammatik ma’noning majmui sifatida ajratiladi. Istalgan gap
tarkibida bu majmua butunlik sifatida bo‘lishi shart, lekin muayyan nutqiy
voqelanishlarda majmua tarkibi qismlarining hissasi hamma vaqt bir xil
bo‘lavermaydi. Masalan, modallik ma’nolari bo‘rttirilganda, zamon ma’nosi
zaiflashadi va aksincha, zamon ma’nosi bo‘rttirilganda modallik ma’nosi susayadi.
Shunga o‘xshash boshqa grammatik ma’nolarning ifodalanish darajasi ham xilma-
xil bo‘lishi mumkin. Bu ma’nolar ifodalanish darajasi qanchalik kuchli bo‘lmasin,
u [ P
m ]da mutlaq yoki yagona bo‘lishi mumkin emas. Shuningdek, o‘ta zaiflashib
kelishi yoki tamoman yo‘qolgan bo‘lishi ham mumkin emas. Chunki kesimlik
kategoriyasi tarkibidagi har bir ma’no tizim hosil qiluvchi ma’no va ulardan
birortasi tamoman yo‘qolsa, kesimlikning o‘zi ham yo‘qoladi yoki butunlay
boshqa mohiyat kasb etadi.
Shakliy ifodalanishga ko‘ra [ P
m ] o‘zbek tilida o‘ta rang-barang. Uning nol
morfema ( Otam – o‘qituvchi) dan boshlab morfemalar tizmasi bilan
( aytmasaydingiz ), turli xil bog‘lamalar bilan ifodalanishi mumkinligi aytildi.
К esimning lug‘aviy asosi ham nutqda tub, sodda, yasama, qo‘shma,
qisqartma, erkin so‘z birikmasi, turg‘un so‘z birikmasi, parafraza, frazema,
kengaygan birikma, transformatsiyalashgan gaplar kabi struktura jihatidan rang-
barang bo‘lgan nominativ birlik bilan ifodalanishi mumkin.
Kesimning W ga ko‘ra turlari. Kesimlikdagi atov birligi vazifasida barcha
mustaqil so‘z turkumi kela oladi. Shunga ko‘ra, kesimlarni umumlashtirib, ism (ot,
sifat, son, ravish, taqlid olmosh) li va fe’l (fe’l, olmosh) li kesimlarga ajratish
mumkin.
Ism bilan ifodalangan kesimlar:
Ot: Qarg‘a nima deyotganini bilmaymiz, chunki u qarg‘a, biz – odam.
(« Husnobod » )](https://docx.uz/documents/81a79081-eb52-436b-a399-42e770378196/page_21.png?v=1)
MUNDARIJA
Kirish
I BOB. Kesim haqida umumiy tushunchalar
1.1.Kesim haqida umumiy tushuncha, kesimning ifoda materialiga ko‘ra turlari
1.2.Kesimlik kategoriyasi
II BOB. Umumta’lim bosqichlarida kesimning so‘z turkumlari orqali ifodalanishini modellashtirish orqali tushuntirish
2.1. Kesimning xalqaro modellari
2.2. Kesimning so‘z turkumlari orqali ifodalanishini tushuntirishda modellashtirishdan foydalanish
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati