Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida leksema va so‘z munosabati talqini

Купить
O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA LEKSEMA VA SO‘Z MUNOSABATI TALQINI mavzusidagi KURS ISHI Toshkent – 2025 2O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA LEKSEMA VA SO‘Z MUNOSABATI TALQINI Mundarija: mavzusidagi ................................................................................................................................................... 1 KIRISH .......................................................................................................................................................... 3 O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA LEKSEMA VA SO‘Z TA’RIFI ................................................................. 5 1.1. O‘zbek tilshunosligida leksemaga berilgan ta’riflar ............................................................................... 5 1.2 O‘zbek tilshunosligida so‘zga berilgan ta’riflar ...................................................................................... 28 2.1. Til va nutq munosabati ......................................................................................................................... 38 10 Sayfullaeva R va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2009. 50 –58-betlar. .................................... 46 3KIRISH Kurs ishining dolzarbligi va zarurati: Tilning turli qirralarini uzviy tarzda birlashtirib, uni yaxlit bir butunlik, bir sistema sifatida o‘rganuvchi tilshunoslik o‘tgan asrning 20-yillarida shakllandi va sistem-struktur tilshunoslik nomi bilan mashhur bo‘ldi. XX asr tilshunosligi nomini olgan, dialektik usul bilan qurollangan sistem tilshunoslikning asosini til va nutq oppozitsiyasi tashkil etadi. Hozirgi o‘zbek tilshunosligida o‘zaro dialektik bog‘liq bo‘lgan til va nutq hodisalarining farqiga oid ayrim fikrlar bayon qilinayotgan bo‘lishiga qaramay hozirga qadar bu masalaga e tiborʼ yetarli emas. Binobarin, til va nutq hodisalarini farqlash, tilga tizim sifatida yondashish, tilni tizim qonuniyatlari asosida o‘rganish tilshunoslikda katta burilish yasadi, tilshunoslik fanining rivojiga jiddiy turtki bo‘ldi. Bu haqida yana qator tadqiqotlar olib borilishi kerak.Aynan shu ko‘rsatkichlar kurs ishining dolzarbligini belgilaydi. Til va nutq dialektikasi nazariy tilshunoslikning, shuningdek, amaliy tilshunoslikning hamda falsafa, tarix, psixologiya, mantiq kabi fanlarning ham muhim va murakkab muammolaridan biridir. XX asr tilshunosligining - sistem tilshunoslikning bosh, asosiy mezoni til va nutq munosabati, til va nutq hodisalarini, birliklarini farqlash bo‘ldi. Bir qator olimlar til va nutq o‘zaro farqlanmaydi, aslida farqlanmaydigan bitta obyekt mavjuddir, til va nutq bir narsa, desa, boshqa bir qator olimlar til va nutqni farqlash, albatta, kerak, bular farqlanadi, degan g‘oyani ilgari suradi. Xullas, hozirda til va nutqni, til va nutq hodisalarini, birliklarini farqlash umumtilshunoslikda, shuningdek, o‘zbek tilshunosligida ham mustahkam o‘rin egalladi. Til va nutq o‘zaro aloqador, bir-biri bilan bog‘liq, biri ikkinchisisiz mavjud bo‘lolmaydigan, ammo bir-biridan farqli bo‘lgan ijtimoiy hodisalardir. Ijtimoiy xarakterga ega bo‘lgan til va nutq biri ikkinchisi orqali amalga oshadi, ya ni ʼ til nutq orqali, nutq esa til orqali voqelanadi, namoyon bo‘ladi. Til va nutq o‘zaro bog‘liq ekan, bundan o‘z-o‘zidan - mantiqiy ravishda til va nutq birliklarining ham o‘zaro bog‘liqligi, o‘zaro ajralmas aloqada ekanligi 4tushunchasi kelib chiqadi. Bu haqida yana qator tadqiqotlar olib borilishi kerak.Aynan shu ko‘rsatkichlar kurs ishining dolzarbligi va zaruratini belgilaydi. Kurs ishining obyekti sifatida O‘zbek va Yevropa tilshunoslarining XX asrda yaratilgan leksema va so‘z tavsifiga bag‘ishlangan tadqiqotlari tanlab olindi. Kurs ishining predmeti: Leksema va so‘z orasidagi munosabat hamda ularning leksikologiya doirasida o‘rganilishi. Kurs ishining maqsadi: O‘zbek tilshunosligida leksema va so‘z munosabatini izchil o‘rganish,tilshunos olimlarning bu borada bildirgan fikrlarini taqqoslash va bugungi kunda fan uchun muhim jihatlarini yoritishdan iborat. Kurs ishining vazifalari: — Leksema va so‘z tushunchalari o‘rtasidagi nomutanosiblikni aniqlab,o‘xshash va farqli jihatlarni konkret misollar yordamida ko‘rib chiqish. —Tilshunoslikka yangi atama sifatida kirib kelgan leksema va mavjud so‘z orasida aniq-mavhumlik borasida tugal xulosaga kelish. —Til va nutq munosabatidagi lisoniy hamda nutqiy jihatlarni farqlash va fan doirasidagi cheksiz hodisalarni umumlashtirish,UMIS VA AHVOni bir-biridan farqlab tasniflash. Kurs ishi tuzilmasining tavsifi: Kurs ishi kirish,ikki bob,xulosa,foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib,39 sahifani tashkil etadi. 5O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA LEKSEMA VA SO‘Z TA’RIFI 1.1. O‘zbek tilshunosligida leksemaga berilgan ta’riflar Leksikologiya (ot. grek. lexikos –so‘zga oid va logos – ta’limot) tilning lug‘at tarkibini, leksikasini o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limi. Leksikologiyaning o‘rganish manbai so‘z bo‘lsa, o‘rganish predmeti uning quyidagi jihatlari: a) lisonning asosiy lug‘aviy birligi sifatidagi leksema muammosi, leksik birlik tiplari; b) til lug‘at tarkibi strukturasi; d) lug‘aviy birliklarning qo‘llanilishi; e) lug‘at tarkibining boyishi va taraqqiyoti; f) leksik birliklarning tildan tashqaridagi borliq bilan o‘zaro munosabati. So‘z umumlingvistik muammo, shu boisdan u umumiy so‘z nazariyasi doirasida ham o‘rganiladi. Leksik birlik doirasiga nafaqat alohida so‘z (tugal shakllangan birliklar), balki so‘zga teng barqaror birlik, murakkab, tarkibli so‘z ham kiritiladi. Lekin so‘z asosiy lug‘aviy birlik sanaladi. Shakl va mazmun birligidan iborat so‘z til birligi sifatida uch yo‘nalishda o‘rganiladi: 6a) struktur jihatdan (so‘zning qurilish xususiyatlari); b) semantik jihatdan (so‘zning lug‘aviy ma’nosi); d) funksional jihatdan (so‘zning lison va nutq strukturasida tutgan o‘rni). 2 Ne’matov H, Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 47- bet 7Struktur yondashuvda so‘z leksikologik nazariyasining asosiy vazifasi, uning alohidaligi va o‘ziga xosligi mezonini tiklashdir. Birinchi holatda so‘z so‘z birikmasi bilan qiyoslanib, uning tugal shakllanganlik va alohidalik belgilari ochiladi. So‘zning nutqdagi analitik shaklining lisoniy asosi yoritiladi. Ikkinchi holatda so‘zning turli grammatik shaklidan hosil qilingan lisoniy invariantini tiklash xususida so‘z boradi. Shu munosabat bilan grammatik shakl olgan leksema – so‘zshakl tushunchasi muayyanlashtiriladi. Shuningdek, leksemaning turli nutqiy – fonetik, morfologik, leksik-semantik variantlari o‘rganiladi. Lug‘aviy birlikning semantik tahlilida, ular (lug‘aviy birliklar) leksik semantika – semasiologiya tadqiq manbayiga aylanadi. Bunda so‘zning tushuncha (signifikat) va borliqdagi atalmish (denotat)ga munosabati o‘rganiladi. Semasiologiyada so‘zning semantik xususiyati – bir ma’nolilik va ko‘p ma’nolilik, umumiy va xususiy, mavhum va muayyan, bosh va hosila, to‘g‘ri va ko‘chma ma’nolari tekshiriladi. Bunda asosiy e’tibor so‘zning semantik strukturasiga, so‘z ma’nolari tipi va ularni ajratish mezoniga, so‘z ma’nolarining o‘zgarishi va taraqqiyoti, so‘zning ma’nosini yo‘qotishi va grammatik formantga aylanishi – desemantizatsiya hodisasiga qaratiladi. Funksional yondashuvda so‘zning nutqda voqelanish jarayonidagi roli, shuningdek, boshqa lisoniy sath birliklari voqelanishiga, ular umumiy ma’nolarining parchalanishiga qo‘shgan «hissasi» tekshiriladi. Masalan, odamcha so‘zida odam leksemasi -cha morfemasining «kichraytirish-kamsitish» ma’nosini qizcha so‘zidagi «kichraytirish-erkalash» ma’nosidan farqlagan, morfologik sath birligi bo‘lgan - cha morfemasining «kichraytirish» umumiy ma’nosini parchalab, uning birini ikkinchisidan ajratgan. Leksikologiya leksikaga til tizimidagi ichki sistema sifatida qaraydi. Shuningdek, o‘zaro ma’noviy umumiylikka ega bo‘lgan lug‘aviy birlik yanada kichik, ichki tizimcha sifatida qaraladi. Shu asosda katta va kichik, ichki tizimlarning pog‘onali, bir-birini tashkil etuvchilik munosabati ochiladi. Masalan, olma, o‘rik, nok kabi ho‘l mevalar nomi bir tizimni tashkil etadi. Sabzavot nomi 8boshqa bir tizimni tashkil qiladi. Ular yuqoriroqda yana birlashadi – kichik tizimchalardan 9tashkil topgan «meva-sabzavot nomi» tizimini tashkil qiladi va umumlashtirish yuqoriga qarab davom etaveradi. Tilning lug‘aviy tarkibi bir xil emas. So‘zlar turli asosga ko‘ra ko‘plab turlarga ajratiladi. Masalan, qo‘llanish darajasiga ko‘ra umumiy iste’mol va chegaralangan (yoki xususiy) leksika; qo‘llanish davriga ko‘ra eskirgan so‘z, zamonaviy so‘z va neologizm; qo‘llanish doirasiga ko‘ra dialektizm, professionalizm, jargon kabi turlarga bo‘linadi. Leksikologiya til lug‘at tarkibining boyishini o‘rganganda uning 3 tipini ajratadi. Bulardan 2 tasi (yangi so‘z yasash, so‘zni yangi ma’noda qo‘llash) ichki boyish imkoniyati bo‘lsa, bittasi tashqi (so‘z o‘zlashtirish) imkoniyatdir. Lug‘aviy birlikning borliqqa munosabatini o‘rganish – leksikologiyaning muhim aspektidan biri. Bunda ularning kishi hayotiga, amal qilayotgan davrga munosabati ochiladi. Masalan, yaqin o‘tmishda savdogar so‘zida salbiy ottenka bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunda ijobiy bo‘yoqli so‘z sifatida keng iste’molda. Leksikologiyaning umumiy, xususiy, tarixiy, qiyosiy, nazariy, amaliy leksikologiya kabi turi mavjud. Umumiy leksikologiya leksikaning qurilish, amal qilish va taraqqiy etishining umumiy qonuniyatini ochsa, xususiy leksikologiya ma’lum bir tilning lug‘at tarkibini o‘rganadi. Tarixiy leksikologiya so‘zning tarixiy shakliy va ma’noviy holatini, taraqqiyotini tekshiradi. Qiyosiy leksikologiya qarindosh va qarindosh bo‘lmagan tillarning leksik birliklarini taqqoslash bilan shug‘ullanadi. Masalan, qalqimoq so‘zi o‘zbek tilida narsalarning yuzaga chiqishini ifodalaydi va uning turk tilidagi varianti ma’nosi («kishining o‘rnidan turishi») farqlanadi (Saat kachda kalkiyursunuz? – Qachon uyqudan turasiz?) Yoki qarindosh bo‘lmagan o‘zbek va rus tillaridagi yabloko (meva) va olma (meva va daraxt) leksemalarining lisoniy qiymatlari har xil. 10Amaliy leksikologiya leksikografiya (lug‘atchilik), tarjima, lingvopoetika va nutq madaniyatini o‘z ichiga oladi. Ularning har biri leksikologik nazariyani boyitadi. Masalan, tarjima qiyosiy leksikologiya uchun qimmatli materiallar beradi. Nazariy leksikologiya leksikada lisoniy va nutqiy jihatlarni farqlab, ularning tizimiy munosabatlarini tadqiq qiladi. Leksikologiya o‘z o‘rganish predmeti tadqiqida umumlingvistik tadqiq usul – distributiv (so‘zning chegarasini belgilash, morfologik strukturasini aniqlash), substitutsiya (so‘zlar ma’noviy xususiyatlarini tahlil etish), komponent tahlil (leksema va so‘zlar ma’noviy tarkibini aniqlash), transformatsion va statistik metodlaridan foydalanadi. Nazariy yondashuvda leksik sath birligi tilshunoslikda leksema atamasi bilan nomlanadi. Leksema tilshunoslikning eng muhim va markaziy tushunchasidan biri bo‘lsa ham, uning mazmun va chegarasi hozirgacha aniq belgilangan, deb bo‘lmaydi. Tilshunoslikda leksema va uning lisoniy tizimda tutgan o‘rni masalasidagi murakkab va chigal muammodan biri leksemaning til struktur birligi bo‘la olish-olmasligi. Ko‘plab tilshunoslar tilning struktur birliklarini sanar ekan, fonema, morfema va konstruktsiya bilan cheklanib, leksemaga tilning alohida qurilish birligi sifatida emas, balki morfemaning bir ko‘rinishi sifatida qaraydi. O‘zbek tilshunosligida leksikani tizim sifatida tadqiq etish natijalarini umumlashtiruvchi o‘quv qo‘llanmasida (H.Ne matov, R.Rasulov. "O‘zbek tiliningʼ sistem leksikologiyasi asoslari") ham leksema “jamiyat a zolari uchun tayyor, ʼ umumiy, majburiy bo‘lgan, shakl va mazmunning barqaror birikuvidan tashkil topgan voqelikdagi narsa, belgi, xususiyat va munosabatlarni shakllantiruvchi, nutq va lug‘atda grammatik morfemani o‘ziga biriktira oladigan morfema turi” tarzida, morfemaning bir ko‘rinishi sifatida ta riflanadi. Leksemani morfema orqali ʼ ta riflash, o‘z-o‘zidan, lisoniy qurilishda uning alohida, mustaqil o‘rni yo‘qligiga ʼ ishora qiladi. Holbuki, leksema ko‘p hollarda, jumladan, V.V.Vinogradov ta kidlanganidek, leksika va grammatikaning asosiy birligi sifatida qaraladi. Аgar ʼ 11leksemaga shunday yondashilsa, tilning asosiy yarusi-leksik sath ham o‘z 12mustaqilligidan mahrum bo‘lib, morfemik sathning tarkibiy qismi mavqeyida bo‘la oladi, xolos. Bu kabi holatlar tilshunoslar oldiga leksemaning til tizimida tutgan o‘rnini belgilash va asoslash vazifasini qo‘ymoqda. Yevropa tilshunosligida leksemaga morfema orqali ta rif berilib, u «kornevaya morfema» (o‘zak morfema)ʼ sifatida qaraladi. O‘zbek tilshunosligida ham leksema morfemaning bir ko‘rinishi sifatida e tirof etiladi. Biroq turli qurilishli tillarda leksema va morfema ʼ munosabatida farqli holatlar mavjud. Ma lumki, agglyutinativ va flektiv tillardagi ʼ o‘zakning keskin farqlanishi tilshunoslikka kirish kursiga doir barcha darslik va qo‘llanmalarda mufassal sharhlangan. Ularda ta kidlanishicha, agglyutinativ ʼ (masalan, rus, arab) tillardagi o‘zak har doim so‘z yasovchi yoki grammatik shakldan xoli tasavvur qilinmaydi va ma no anglatmaydi. Shuning uchun mazkur ʼ tillarga o‘zakni morfemalarning bir turi sifatida qarash va shu asosda faqat o‘zakdan iborat, tarixiy yasamaligini yo‘qotgan o‘zak leksemalarni mustaqil qo‘llanishga ega bo‘lmagan morfemaning bir ko‘rinishi sifatida baholash xos va shu xususiyat bilan flektiv til agglyutinativ tildan farqlanib turadi. O‘zak va morfema turkiy tillar uchun bir-birini qoplovchi, ma nodosh ʼ tushuncha emas. To‘g‘ri, uning ikkalasi ham tilning eng kichik ma noli bo‘laklari. ʼ Bu jihatdan fonema bilan ziddiyatda turadi. Shuningdek, o‘zak ham, morfema ham, yaxlitlik, umumiylik, tayyorlik, majburiylik va takrorlanuvchanlik xossalariga ega. Biroq ulardan biri kishi ongida aniq denotativ ma noga ega bo‘lib, ʼ borliqning biror bo‘lagi bilan aloqador holda idrok qilinadi. Boshqasi esa mustaqil denotativ emas, nisbiy ma noviy ʼ mustaqillikka ega bo‘lib, bog‘lanishlarsiz aniq ma no ʼ kasb etmaydi. Bayon qilingan fikrlarni dalillash uchun quyidagi ruscha ch, pis, arabcha qr , ʼ ktb va o‘zbekcha o‘qi, yoz o‘zaklarini qo‘llanish va ma no ʼ anglatish xususiyatiga ko‘ra qiyoslash yetarli. Mustaqil va alohida ajratilgan holatda ch ning o‘zak ekanligini mutlaqo anglab bo‘lmaydi (читать, учеба, учение), biroq mulohaza yuritish natijasidagina pis ning пишу, письмо so‘zlari bilan aloqadorligi seziladi. Аrabcha ktb, qr o‘zaklari haqida esa bir qarashda ʼ ularning o‘qish va u bilan aloqador til unsurlari ekanligi, biroq mustaqil qo‘llana 13olmasligi xususiyatini aytish mumkin. 14O‘zbekcha [o‘qi] va [yoz] o‘zaklarini sharhlashda bu til egasi qiyinchilik sezmaydi. Bunda mulohaza [o‘qi] va [yoz] so‘zlarining qanday ma noʼ tashiyotganligi (o‘qi – read, o‘qi - study, yoz - write, yoz - summer) doirasida bo‘lib, omonimik bog‘lanishlarni oydinlashtirish masalasiga yo‘naltiriladi. Ko‘rinadiki, o‘zbek tilida lisoniy sath birligi sifatida eng kichik ma noli birlikning ʼ ikki alohida turi – leksema va morfemani qat iy chegaralash uchun yetarli ilmiy ʼ asos mavjud. Demak, turkiy tillarda leksemani morfema orqali emas, balki lisoniy sathning morfemadan yuqoriroqda turgan va til egasi ongida borliqdagi ma lum ʼ bir voqelik bilan bevosita aloqada bo‘lgan lisoniy birlik sifatida qarash lozim. Tahlildan ko‘rinadiki, o‘zbek tili uchun tilning qurilish birliklari sifatida fonema-morfema-leksema-qolip tizmasi namoyon bo‘ladi. Bularda iyerarxik bog‘lanish ham mavjud bo‘lib, eng kichik morfema bir fonemaga, eng katta morfema bir leksemaga va eng kichik leksema bir morfemaga, eng katta leksema qolip mahsuliga teng keladi. Leksema lisoniy birlik bo‘lsa, so‘z uning nutqiy voqelanishi, nutqiy birlik. Shuning uchun leksema barcha lisoniy birliklarga xos bo‘lgan tayyorlik, umumiylik, majburiylik kabi xossalarga, so‘z esa nutqiy birliklarning tayyor emaslik, individuallik, ixtiyoriylik belgilariga ega. Leksemaning tayyorligi va so‘zning tayyor emasligini dalillovchi asosiy belgidan biri uning nutqda namoyon bo‘lishi uchun har doim tayyor turishi, so‘zlovchi uni faqat ishga solishi. Ko‘rinadiki, leksema ma lum bir tilda ʼ so‘zlashuvchi ongida shakl va mazmunning yaxlitligi sifatida nutqqa chiqishga shay bo‘lib turadi, ma lum bir qonuniyat asosida, so‘z yasash qolipi asosida nutq ʼ jarayonida hosil qilinmaydi. Masalan, o‘zbek tilida so zlashuvchilarning ongida, ʼ deylik [stol], [ona], [ruchka], [bormoq], [qizil], [o‘n] leksemalari borliqdagi biror narsa, predmet, harakat, miqdor, belgi kabini ifodalovchi ongdagi tushunchaning in ikosi ʼ sifatidagi ma nolari ʼ bilan tayyor holda, so‘zlovchining «buyrug‘i»ni kutgan holda turadi. So‘zlovchiga u ajdodlar tomonidan shakliy va mazmuniy yaxlitlik sifatida «meros qilib qoldirilgan». So‘zlovchi uning na shakl, na ma no ʼ 15tomonini 16hamma uchun umumiy qilib o‘zgartira oladi. Ularni nutq jarayonida boshqa bir ma noda qo‘llashi mumkin. Lekin til jamiyati ongida mazkur shakl bu ma noniʼ ʼ ifodalashga xoslanmaganligi uchun u umumiylik va barqarorlik xossasiga ega bo‘la oladi. Masalan, so‘zlovchi [haykal] leksemasini «asar» ma nosida qo‘llashi ʼ mumkin: Mening haykalim bitdi kabi. Аmmo mazkur shaklga «asar» ma nosi ʼ vaqtincha birikib turadi va bu birikish omonat bo‘lganligi tufayli yashovchanlik kasb eta olmaydi. Demak, so‘zlovchi leksemaning na shakliy tomonini, na mazmuniy tomonini o‘zgartira oladi. So‘z esa til jamiyati a zolari ongidagi ʼ leksemaning so‘zlovchi tomonidan nutq sharoitiga mos ravishda qo‘llanilishi. Leksema so‘z sifatida voqelanganda, o‘zining bir qirrasinigina olib chiqadi. So‘zlovchi leksemani so‘z sifatida nutqqa chiqarganda, unga morfologik, sintaktik, uslubiy jihatdan ishlov beradi. So‘z so‘zlovchi tomonidan leksema asosida uning nutq maqsadiga mos ravishda tayyorlanadi. Masalan, Men qiziq, sarguzasht kitoblarni sevaman gapidagi kitoblarni so‘zini olaylik. Undagi nutqiy lug‘aviy ma no uchun [kitob] leksemasi asos bo‘lgan. Biroq leksemaning fonetik qiyofasi ʼ (ya ni tovushlar), morfologik belgilari (ko‘plik, tushum kelishigi), sintaktik ʼ vazifasi (so‘z kengaytiruvchisi, tobe a zo, to‘ldiruvchi ekanligi) kabilar ʼ so‘zlovchining individual sa y-harakati asosida yuzaga keltirildi. [kitob] leksemasi ʼ ongimizda «varaqdan tashkil topgan, muqovalangan, bosma yoki qo‘lyozma holdagi, davriy bo‘lmagan o‘quv quroli» va «yirik hajmli asarning qismi» kabi ikkita sememasi bilan tayyor va barqaror holatda turadi. Yuqoridagi gapda (nutqda) uning bir sememasi yuzaga chiqqan. Ushbu leksemaning ongimizda birikuv imkoniyatlari juda kengdir. Bu gapda u qiziq, sarguzasht so‘zlarinigina biriktirgan. Boshqa valentlik o‘rinlari bo‘sh qolgan. Shuningdek, sememadagi «bosma» semasigina yuzaga chiqqan bo‘lib, «qo‘lyozma holdagi» semasi voqelanmagan. Leksemaning semantik imkoniyatida kitobning qandayligi, masalan, badiiyligi yoki ilmiyligi belgilanmaydi. Lekin u badiiy yoki ilmiy bo‘lishi mumkin. So‘zlovchi esa yuqoridagi so‘zda uning badiiyligini bo‘rttirgan. Demak, leksema keng ma noli bo‘lib, so‘zlovchi so‘zda uning ma lum ʼ ʼ 17bir qirrasinigina yuzaga chiqaradi. Lekin so‘z so‘zlovchi tomonidan boshqa jihatdan 18boyitiladi. Ya ni,ʼ aytilganidek, u fonetik, morfemik, sintaktik, uslubiy tomondan «to‘yintiriladi». Leksema so‘zshakl, yasama so‘z sifatida nutqda yuzaga chiqadi. Leksemani grammatik shakllantirish uni so‘zshakl qiyofasiga kiritish (so‘z va so‘zshakl sinonim atama, chunki nutqda grammatik shakllanmagan, so‘zshaklga aylanmagan so‘z yo‘q) va undan nutqiy maqsad uchun ma lum qoliplar asosida yasama so‘zlar ʼ hosil qilish so‘zlovchining «so‘z tayyorlashi»dir. Ma lumki, ʼ yasama so‘zning ayrimlari nutq jarayonida yasaladi, ayrimlari esa bir vaqtlar yasalgan, bugungi kunda hammamiz uchun tayyor holga kelib, tub leksema qatoriga chiqib olgan. Quyidagi uchta birlikni qiyoslang: kitob kitobxon kitobchi Bu birlikdan ikkitasi [kitob] va [kitobxon] ongimizda tayyor. [Kitobxon] leksemasi aslida yasama, ammo bugungi kunda u ongimizda leksema holida mavjud. Аmmo (kitobchi) so‘zi qandaydir g‘ayrioddiylikka ega. Chunki u nutqiy yasama so‘z bo‘lib, leksema sirasiga o‘tmagan. (Kitobchi) so‘zi ham, [ishchi] (worker, rabochiy) so‘zi ham aslida ot+ chi = ot anglatmishi bilan shug‘ullanuvchi shaxs oti qolipi hosilasi. Ammo ishchi leksemasi bu qolipdan uzoqlashib, undagi o‘zak va qo‘shimcha qotgan holga kelgan, ya’ni bu leksema hozir yuz berayotgan nutqiy jarayonda yasalmagan. Kitobchi so‘zi esa mazkur qolip asosidagi, undan nutq jarayonida hosil bo‘lgan nutqiy hosila. Demak, ayrim yasama so‘z qolipdan chiqib, davr o‘tishi bilan leksemalashib, tayyor holga kelib qoladi. Leksemaning ongda paradigmatik va sintagmatik munosabat asosida yashashi. Leksema til jamiyati a’zolari ongida boshqa leksema bilan o‘xshashlik qatori (paradigmalar) hosil qilgan holda mavjud bo‘ladi. Masalan, o‘g‘il leksemasi bir tomondan ota, ona leksemalari bilan, ikkinchi tomondan qiz leksemasi bilan paradigma hosil qilib yashaydi. Paradigmadagi bir a’zoning mohiyati unga 19paradigmadosh boshqa a’zoning mohiyatiga qiyosan olinadi, unga munosabatda bo‘ladi. Masalan, aka leksemasi uka, singil, opa leksemalari bilan paradigma hosil qilar ekan, bunda ularning umumiy belgisi bu leksemalarni bir paradigmaga solsa, farqli belgilari mustaqilliklarini ta’minlaydi. Lisoniy birliklar orasidagi bunday bir- biriga ishora qilib, eslatib turuvchi belgilar, munosabatlar assotsiativ munosabat ham deyiladi. Aka leksemasining mohiyati uka leksemasining mohiyatiga qiyosan belgilanadi. Qiyos esa eslatish, eslash, yonma-yon qo‘yish munosabati hisoblanadi. Leksemalar mohiyatida sintagmatik munosabat ham mujassam. Masalan, daftar leksemasi nutqda yirtmoq, yozmoq leksemalari bilan bir tomondan, morfologik shakl va so‘z yasovchi qo‘shimcha bilan ikkinchi tomondan birikuv hosil qiladi. Bu voqelanish leksemada imkoniyat sifatida mavjud. Aytilgan birlik bilan yuz bergan aloqa leksema mohiyatida imkoniyat sifatida yashirin. So‘zlovchi nutq jarayonida zarur bo‘lgan birlikni o‘xshash va farqli belgilari asosida paradigmadan tanlab, sintagmatik imkoniyati doirasida nutqda turli-tuman kombinatsiya hosil qiladi. Nutqda leksemaning mohiyati hech qachon to‘la-to‘kis voqelanmaganligi kabi sintagmatik imkoniyatning ham faqat zaruri voqelikka aylanadi. Zero, dialektika uqtirganidek, mohiyat bir hodisada bus-butun yuzaga chiqmaydi, imkoniyat to‘la voqelanmaydi. Nutqiy voqelanish uning bir zarrasi, xolos. Leksema so‘zdan boyroq va kengroq. Biroq so‘z nutqda turli «begona» – bevosita leksemaga aloqador bo‘lgan lisoniy va aloqador bo‘lmagan kontekstual hodisalar bilan «boyitilgan», nutqda voqelanish uchun shakllantirilgan bo‘ladi. Leksemaning «boy»ligi «o‘ziniki»dir. So‘z esa, aytilganidek, o‘z asosidagi leksemaga tegishli bo‘lmagan boshqa nolug‘aviy omillar – fonetik, morfologik, sintaktik uslubiy mohiyatlar hamda nolisoniy hodisa zarralarini biriktirib, o‘ziga tegishli bo‘lmagan hodisalar hisobiga «boyiydi». Aytilganlar asosida leksema va so‘zga shunday ta’rif berish mumkin. Leksema – ma’lum bir til jamiyati a’zolari ongida tayyor, umumiy va majburiy, 20shakl va ma’no birligidan iborat, yaxlitlangan, borliqdagi harakat, narsa-predmet, 21belgi, miqdor kabilarni bildiruvchi tushunchalar va munosabatlarni ifodalaydigan, nutqda so‘zlarni va grammatik morfemalarni biriktiradigan lisoniy birlik. Leksema va so‘z yasash qoliplarining nutqda reallashgan aniq shakl va ma’noga ega bo‘lgan muayyan ko‘rinishi – so‘z. 3 L e k s e m a – asosiy, birlamchi til birligi bo‘lib, til qurilishining lug‘at boyligiga mansub; shunga ko‘ra lug‘at birligi, leksik birlik deb ham yuritiladi. Lug‘at boyligidagi leksemalar qatlamini o‘rganuvchi sohaga l e k s e m i k a deyiladi (Adabiyotlarda leksikologiya termini ishlatiladi). Leksema lisoniy birlik sifatida miyaning til xotirasi qismidagi ramzga teng; leksemadan foydalanishda ana shu ramzdan nusxa olinadi. Nutqda leksemaning o‘zi mustaqil namoyon bo‘lmaydi, chunki u butunga emas, qismga teng holatda bo‘ladi, sintaktik belgi-xususiyat qo‘shilganidan keyin butunga aylanadi. Leksemaning ana shunday qism holatida bo‘lishi oxiriga chiziqcha yozib ko‘rsatiladi: nok-, pish-, shirin-, sekin- kabi. Masalan, nok- leksemasini talaffuz birligi sifatida nok tarzida yozsak, leksemani emas, balki leksemashaklni ("leksema + birlik son ko‘rsatkichi + bosh kelishik ko‘rsatkichi"ni) yozgan bo‘lamiz. Demak, leksema til xotirasida lisoniy birlik sifatida mavjud bo‘ladi, nutqda sintaktik tavsif olib qatnashadi. Til birligi sifatida leksema ikki jihatning – ifoda jihatining va mazmun jihatining bir butunligidan iborat. Bu ikki jihat ajralmas bir butunni tashkil etishiga qaramay nisbiy mustaqillikka ega: har biri o‘z taraqqiyot qonunlari asosida o‘zgaradi. 4 Til birligi bo‘lgan leksema fonema va morfema kabi til birliklaridan, umumiylikdan til va nutq dialektikasida o‘ziga xos voqelanishi, muayyan belgi- xususiyatlari bilan ajralib turadi. Uning o‘ziga xosligi shundaki, u ham til birligi, ham nutq birligi bo‘la olishi, shunga ko‘ra murakkabligi bilan xarakterlanadi. Ushbu lisoniy hodisa til birligi sifatida leksema-umumiy bo‘lsa, ammo nutq birligi sifatida esa u so‘zdir, xususiydir. 3 Sayfullaeva R va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2009. 77 – 84- betlar 224 Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: Universitet, 2006. 22- bet 23Leksemaning til birligi sifatidagi o‘ziga xosligi nimada? Leksema til birligi sifatida o‘zaro uzviy bog‘lik ikki tomonning yaxlitligidan, bir butunligidan iboratdir. Bu butunlikning bir tomonini leksemaning fonematik - akustik strukturasi (nomema), ikkinchi tomonini esa ideal birlik — ma lum tushuncha zaminida shakllangan ma no (vazifa) - semema tashkil etadi.ʼ ʼ Demak, leksema ham morfema kabi ikki tomonning: tovush va ma noning, ʼ ifoda va mazmunning o‘zaro bog‘liqligidan, bir butunligidan tashkil topadi. Til birligi bo‘lgan leksemaning tashqi - ifoda tomoniga uning shakli, tovush jihati — nomema kirsa, leksemaning semema, ma no-mazmun ʼ tomoniga denotatlar — narsa, hodisa, harakat, holat, belgi — keng ma nodagi muayyan predmetlar ʼ kiradi. Demak, leksema ularni - keng ma nodagi muayyan predmetlarni nomlaydi. ʼ Boshqacha aytganda, obyektiv olamda (daraxt) deb nomlanuvchi qattiq tanali o‘simlik turlari (denotatlar) mavjud. Bu denotatlar bizning ongimizda daraxt tushunchasini shakllantirgan. O‘z navbatida (daraxt) tushunchasi esa (daraxt) leksemasining ma nosiga ʼ asos bo‘lgan, bu ma noning ʼ o‘z navbatida (d), (a), (r), (a), (x), (t) fonemalar tizmasi (kompleksi) bilan tarixiy-ijtimoiy bog‘lanishi til birligini yuzaga keltirgan. Аlbatta, (daraxt) tushunchasi (daraxt) leksemasining ma nosi ʼ bilan aynan teng emas, lekin u bilan aloqada, munosabatdadir. Til birligi bo‘lgan leksemaning mazmun tomoni - semema ham leksemaning tashkil etuvchi tomoni (tovush substantsiyasi) kabi tarkibiy qismlardan iborat. Masalan, (aka) va (uka), (opa) va (singil) leksemalarining ma no ʼ komponentlarini - semalarini olib ko‘raylik: (aka) - qon-qarindosh, bevosita, bir avlod, erkak, katta. (uka) - qon-qarindosh, bevosita, bir avlod, erkak, kichik. (opa) - qon-qarindosh, bevosita, bir avlod, ayol, katta. (singil) - qon-qarindosh, bevosita, bir avlod, ayol, kichik. 24Ko‘rinib turibdiki, bu leksemalar ma nosidaʼ o‘zaro o‘xshash, farqlanuvchi va takrorlanuvchi qismlarni —semalarni ko‘rish mumkin. Bu semalar o‘zaro birikib, yangi butunlikni, sememani — leksemaning ichki tomonini hosil qilgan. Leksemaning eng muhim, yetakchi xususiyati uning jamiyat a zolari uchun ʼ tayyorligi, naqdligi, umumiy va yaxlitligidir. Qiyoslang: vatan, zamon, ish, dunyo , rasm, kitob, oq, kuch, shamol, un, yuz, ol, ko‘k kabi minglab tayyor birliklar voqelikdagi muayyan narsa, belgi, miqdor, harakat, holat, xususiyatlarni nomlab, atab, ifodalab keladi. Demak, leksemalar nutq faoliyatida o‘zlariga grammatik qo‘shimchalarni, umumlashma ma noli ʼ turlicha affiksal morfemalarni birlashtirib, so‘z formasi shaklida nutq birligiga aylanadi, nutq birligi hisoblanadi. Qiyoslang: Bog‘imda gullar o‘sdi gapida bog‘, gul, o‘s leksemalari muayyan affiksal morfemalarni olib, turlicha vazifalarni bajarib kelmoqda. Professor Sh. Rahmatullayev ta kidlaganidek “leksema - asosiy, birlamchi til ʼ birligi bo‘lib, til qurilishining lug‘at boyligiga mansub, shunga ko‘ra lug‘at birligi, leksik birlik deb ham yuritiladi”. Leksema umumiyligi aslida til umumiyligidan kelib chiqadi. Chunki til nutqqa nisbatan umumiy bo‘lib, uning birliklari ham o‘z-o‘zidan, mantiqan umumiylik sifatida voqelanadi. Xullas: 1. Leksema til birligi sifatida tayyorligi, yaxlitligi va jamiyat a zolari uchun ʼ umumiyligi, ular xotirasida mavjudligi bilan o‘ziga xosdir. 2. Leksema ifoda va mazmun tomonlarning bog‘liqligidan, bir butunligidan tashkil topib, muayyan predmetlarni atash, nomlash vazifasini bajaradi. 3. Leksema fikr almashish jarayonida so‘z birikmasi va gap kabi nutq birliklari uchun material vazifasini o‘taydi. 4. Leksema nutq faoliyatida so‘z (so‘z formasi) sifatida voqelashib, nutq birligi bo‘lish imkoniga ega bo‘ladi. U til sistemasining leksik birligi, lug‘at boyligi hisoblanadi. 255. Leksemaning til birligi sifatidagi umumiyligi til umumiyligidan kelib chiqadi. Chunki til va nutq dialektikasida til umumiy, nutq esa xususiy hisoblanadi. 5 Аn anaviy leksikologiya til va nutq hodisalarini, birliklariniʼ farqlamaganligi sababli bevosita kuzatishda berilgan matn yoki lug‘atlarda qayd etilgan so‘zlar bilan, ular orasidagi shakl va ma no ʼ munosabatlari kabi masalalar bilan shug ullanib ʼ keldi. Sistem tilshunoslik nuqtayi nazaridan bevosita kuzatishda berilgan matn va lug atlarda ʼ qayd etilgan so‘zlar nutq birliklari hisoblanadi. Til birliklari bevosita kuzatishda berilmagan bo‘lib, ular jamiyat a zolari ʼ uchun tayyor, umumiy va majburiy bo‘lishi lozim. |Bu ta rifdagi ʼ “tayyor” tushunchasi sistem leksikologiyaning o‘rganish obyektini, manbayini belgilashda bosh mezon vazifasini o‘taydi. “Tayyor”lik talabiga ko‘ra yasamaligi aniq bo‘lgan, ma lum bir qolip ʼ asosida hosil qilingan so‘zlar ta rif uchun maqsadga muvofiq emas. Chunki ular ʼ tayyor (lug‘aviy) va qo‘shimcha morfemalar hosilasi, ma lum bir ʼ qolipning mahsuli bo‘lib, jamiyat a zolari ʼ uchun tayyor bo‘lmagan nutq birliklaridir. Аytilganlarga ko‘ra, tilning asosiy birliklarini sanab o‘tganimizda, lug‘aviy birlikni alohida ajratmadik. Morfemaning bir turi sifatida o‘zak va lug‘aviy morfemalarni ajratdik. Аyni vaqtda lug‘aviy morfemalarni umumlashgan ma noli ʼ grammatik qo‘shimchalardan — affiksal morfemalardan farqlash zarur. Shu sababli sistem tilshunoslikka leksema tushunchasi va atamasi kiritilgan. Leksema nima? Jamiyat a zolari uchun tayyor, umumiy, majburiy bo‘lgan, shakl va mazmunning barqaror ʼ birikuvidan tashkil topgan, voqelikdagi narsa, belgi, xususiyat va munosabatlarni shakllantiruvchi, nutq va lug‘atda grammatik morfemalarni o‘ziga biriktira oladigan morfema turi leksemadir. .Bu ta rif, ʼ birinchidan, morfema ta rifiga ʼ zid emas, aksincha, morfema ta rifini ʼ to‘ldiradi, morfemalarni leksemalarga va qo‘shimchalarga ajratadi. Ikkinchidan, ayni ta rif ʼ grammatik morfemalar bilan leksemalar orasida katta to‘siq yo‘qligi tufayli asosiy farq leksemalarning nutqda grammatik morfemalarni (qo‘shimchalarni) o‘ziga ergashtira olishidan iboratligini 265 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent, 2010. 222 – 224- betlar. 27ta kidlaydi. Leksemalar bilan grammatik morfemalar orasida katta to siqningʼ ʼ yo‘qligi leksemalar bilan qo‘shimcha morfemalar orasidagi ziddiyatning noto‘liq (privativ) tabiatga egaligi bilan belgilanadi. Bu ziddiyat gapda mustaqil o‘rin egallay olmaydi degan fikr asosida tuziladi. Bu holda qo‘shimchalar kuchli a zoni, ʼ leksemalar esa zaif a zoni tashkil etadi. Leksemalarning zaif a zo vazifasida ʼ ʼ bo‘lishiga sabab shuki, leksemalar uchun xos belgi ziddiyat belgisining teskarisi ya ni gap qurilishida mustaqil o‘ringa ega bo‘lishdir. Lekin leksemalar ichida ʼ shundaylari ham borki, ular gapda mustaqil o‘rinni egallay olmaydilar. Bunday leksemalar sirasiga yordamchi so‘zlar (bog‘lovchilar, sof ot, fe l, ʼ ravish, ko‘makchi, yuklama, nisbiy so‘zlar va b; ham, hamda, biroq, lekin; uchun, bilan, sari, sayin; tag, ost, bo‘y, old; qara, boshla, yubor, bo‘l, so‘ng, kabi, yanglig‘, burun kabilar) kiradi. Mohiyatan ushbu yordamchi leksemalar grammatik morfemalardir. Ular lekse- malarga o‘xshab, nutqda alohidalik xususiyatiga, ko makchi ʼ ot, sifat, olmosh, ravish va fe llar esa o zicha grammatik morfemalarni ʼ ʼ ergashtirish qobiliyatiga egadir. Boshqacha aytganda, yordamchi so‘zlar, leksemalar va qo‘shimchalar orasida “oraliq uchinchi ” bo‘lib, ham leksemalar, ham grammatik morfemalar xususiyatini o‘zida mujassamlashtiradi. Аmmo ular na leksemalarga, na grammatik morfemalarga to‘liq teng bo‘la olmaydi. Leksemalar bilan (lug‘aviy morfemalar bilan) qo‘shimchalar (grammatik, affiksal morfemalar) orasidagi ana shunday dialektik bog‘lanishni, birining ikkinchisiga o‘tish xususiyatini hisobga olmaslik an anaviy ʼ tilshunoslikda so‘z ta rifini ʼ behad chigallashtirib yubordi. Natijada so‘zga ta rif ʼ berib bo‘lmaydigan darajaga kelib qoldi. Sistem leksikologiya esa bu qarama- qarshilikka barham berdi. Leksemaning eng asosiy xususiyati yuqorida sanab o‘tilganidek, tayyorligi, shakl va mazmun jihatidan butunligi, soddalashgan (yaxlitlashgan, atamalashgan, atoqlilashgan v. h.) leksema mazmunining o‘z qismlari mazmunining yig‘indisidan iborat emasligi va shu sababli leksemalarning tarkibiy qismlarga bo‘linmasligidir. Binobarin, leksemalar jamiyatning barcha a zolari uchun tayyor, umumiy va ʼ majburiy hisoblanadi. Jamiyat a zosi leksemani yasamaydi, balki uni tayyor holda ʼ 28qabul qiladi. Аyni vaqtda leksemaning xususiyatlari aytilganlar bilan cheklanib qolmaydi. Leksemalar til birligi sifatida qator boshqa xususiyatlarga ham egadir. Jumladan, leksemalar jamiyat a zosining ongida boshqa leksemalar bilanʼ o‘xshashlik qatorlarida (paradigmalarda) yashaydi. Masalan, [kitob] leksemasi, birinchidan, [daftar], [bloknot] bilan, ikkinchidan, [oynoma], [ro‘znoma] bilan, uchinchidan, [qissa], [roman] bilan, to‘rtinchidan esa [muqova], [varaq], [bet], [bob] va.h. k. bilan birgalikda o‘xshashlik qatorlarida yashaydi. Аna shu munosabatlar asosida turlicha ma no kashf etadi. Leksemalar jamiyat a zosining ʼ ʼ ongida nafaqat o‘xshashlik munosabatlarida, balki qo‘shnichilik munosabatlarida ham yashaydi. Shuning uchun, jumladan [kitob] leksemasi, bir tomondan, [o‘qi-], [yoz-] [ol-] kabi, [qiziq], [zerikarli] kabi leksemalari bilan, ikkinchi tomondan, [son qo‘shimchalari], [egalik qo‘shimchalari], [kelishik qo‘shimchalari] va h. k. kabi morfemalar bilan qo‘shnichilik munosabatlarida bo‘la oluvchi til birligidir. Grammatik morfemalar (qo‘shimchalar) nafaqat ma noga, balki muayyan sintaktik ʼ vazifaga ham egaligi sababli leksemalar til vakilining ongida nutqda bajarishi mumkin bo‘lgan barcha vazifalari bilan ishtirok etadi. Bu o‘xshashlik va qo‘shnichilik munosabatlari, ma no va ʼ vazifa imkoniyatlari nutqda oydinlashadi, aniqlashadi. Qator imkoniyatlardan biri nutq sharoitiga, ko‘zlangan maqsadga, ifodalanayotgan fikrga mos ravishda tanlanadi. Demak, leksemalar til egalari ongida voqelashgan va voqelashadigan nutqiy imkoniyatlar yig‘indisi sifatida yashaydi. Ushbu imkoniyatlar til sohibi, nutq muallifiga tanlash imkonini beradi. Leksemalarning ma nosi, xususiyati leksemalarning muayyan nutq birligidan ʼ boyroqligini va cheksiz imkoniyatlarga egaligini ta minlaydi. ʼ 6 1.2 O‘zbek tilshunosligida so‘zga berilgan ta’riflar 6 Ne’matov H, Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. 36 – 38- betlar. 29So‘z tushunchasi tilshunoslik tarixida markaziy o‘rinni egallaydi. Shunday bo‘lishiga qaramasdan, so‘zning maqomi masalasida shu kunga qadar ham bir xil fikr mavjud emas. Tilshunoslikda so‘z eng noaniq tushunchalardan biri ekanligi, u turli tillarda turlicha bo‘lishini e tiborga olib, ayrim tilshunoslar so‘z tushunchasidan, umuman,ʼ voz kechishni taklif qiladilar. Xususan, Sh.Balli shunday deb yozadi: “Birinchi qarashda so‘z tushunchasi aniqqa o‘xshab ko‘rinadi. Аslida bu tushuncha tilshunoslikdagi eng noaniq tushunchalardan biridir. So‘z tushunchasi noaniq ekan, undan voz kechmoq kerak”. Tilshunoslik tarixida so‘zning til ontologiyasidagi o‘rni masalasida ikki yo‘nalish maydonga keldi. Birinchi yo‘nalish so‘zni tilning asosiy birligi deb e tirof etadi. ʼ Qolgan barcha birliklarning (morfema, frazeologik birlik, ma lum ʼ grammatik qurilishlar) so‘z bilan qandaydir yo‘l bilan bog‘langanligini va so‘z asosida tushuntirilishini, bu esa so‘zning tilning asosiy birligi bo‘lishini taqozo etishini ta kidlaydilar. Bu yo‘nalishni shartli ravishda “verbotsentrik” (lotincha ʼ verbum – fe’l, so‘z demakdir) nazariya deyish mumkin. Verbotsentrik nazariyaning ildizi antik davrlarga borib taqaladi va Ovrupo tilshunosligida keng tarqaldi. Аyniqsa, rus tilshunosligida, to‘g‘rirog‘i, rus tilshunosligining sho‘ro davrida markaziy o‘rinni egalladi. Аntik davr olimlari, xususan, Аrastu fe lni vaqt ma nosini ifodalovchi va qismlari alohida olinganda ʼ ʼ hech qanday ma no bildirmaydigan tovush birikmasi sifatida izohlaydi. ʼ XX asrga kelib, tabiiy fanlar har qanday narsa zarralarining o‘zaro zidligi va birligidan tashkil topgan yaxlitlik ekanligi yaqqol ochib berilishi munosabati bilan tilshunoslikda ham so‘zning ma noli elementlarga bo‘linishi haqida fikr yuritila ʼ boshlandi. I.А.Boduen de Kurtene tomonidan eng kichik ma noli birlik sifatida ʼ morfemaning ajratilishi tilshunoslik tarixida katta o‘zgarish yasadi. So‘zga tilning birlamchi va asosiy ma noli ʼ birligi sifatida qarashga chek qo‘yildi. So‘z ham boshqa birliklar qatoridagi birlik sifatida qarala boshlandi. 30Deskriptivchilar tomonidan noflektiv tillarning ko‘proq tadqiq etilishi morfemaga asosiy e tiborning qaratilishiga, o‘z navbatida, so‘z mavqeyining esaʼ pasayishiga olib keldi. Tilning birlamchi ma no birligi sifatida morfemaning e tirof etilishi ʼ ʼ tilshunoslikda «morfotsentrik» nazariyani vujudga keltirdi. Natijada bunday nazariyaning asosiy tahlil birligi morfema hisoblanib, so‘z, so‘z birikmasi, lingvistik rama va uning valentliklari kabi nazariy muammolar ham morfema orqali o‘rganildi. Аn anaga ko‘ra, ʼ so‘z atamasi leksik birlik bo‘lgan leksemaga nisbatan ham, morfologik birlik bo‘lgan so‘z shaklga nisbatan ham qo‘llaniladi. Shuning uchun ham ko‘p adabiyotlarda lisoniy birlik bilan mantiqiy birlik solishtirilib, so‘zning tushuncha ifodalashi, ana shu belgisi bilan hukm ifodalovchi gapdan farqlanishi va so‘z birikmasi bilan umumiylik hosil qilishi haqida gap boradi. Bunday holatlarda, tabiiyki, leksik birlik sanaluvchi leksema ma nosida ʼ qo‘llangan so‘z atamasi haqida fikr yuritiladi. Odam so‘zi borliqdagi “ongli faoliyat ko‘rsatish va nutqiy faoliyat ishtirokchisi bo‘lish imkoniga ega bo‘lgan tik gavdali jonzot” tushunchasini ifodalashi bilan birga, «bosh kelishik, birlik shakldagi ot» ma nosidir. Hozirgi tilshunoslikda birinchisi uchun leksema, leksik morfema, ʼ ikkinchisi uchun esa so‘z shakl atamalaridan foydalaniladi. So‘z leksik morfema bilan ko‘makchi morfemaning sintagmatik munosabatidan tashkil topgan butunlikdir. Uning tuzilish modeli leksik morfema (Ml) va ko‘makchi morfema (Mk) munosabatini ifodalovchi (Ml+Mk)dir. Bu model nutq jarayonida so‘z shakllari yordamida voqelanadi. Masalan, ishni, ishga, ishdan singari so‘z shakllarining har biri (Ml+Mk)ning kelishik shakllaridan bittasi orqali voqelanadi. 7 Umumiy va xususiy tilshunoslikning eng asosiy tushunchalaridan biri bo‘lmish so‘z (leksema, leksika) haligacha o‘zining aniq ilmiy talqinini topgan 7 Yaxshiboyeva M. Leksemaning semantik tabiati. – Namangan., 2012. 2 – 3- betlar. 31emas. Ma’lumki, til haqidagi ishlarda so‘zga ko‘plab ilmiy ta’riflar berilgan. Buning sababi shundaki, tadqiqotchilar, asosan, uni tilning boshqa sathlari birligidan farqlovchi xususiyatlarni izlashganlar. Biroq, so‘zning lingvistik mohiyatini to‘liq va hammaga manzur bo‘larli darajada tavsiflash uchun uni shu birliklar (masalan, so‘z birikmasi, gap va b.) birlashtiruvchi holatlarni topish va shu asosda u haqda umumiy xulosalarga kelish mumkin. So‘zning ta’rifi va tavsifiga bag‘ishlangan ilmiy-nazariy manbalarni o‘rganish, uning qandaydir “normal”, “dinamik” (harakatdagi) birliklar – so‘z birikmasi va gapdan farqlanuvchi statik (turg‘un, o‘zgarmas) birlik sifatida talqin qilish ustuvor ekanligini ko‘rsatdi. Bu ta’rifda, bir tomondan tub va yasama so‘zlar o‘zaro farqlanmagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan so‘z yasalishining jarayon ekanligi, binobarin, yasama so‘z dinamik harakatning hosilasi ekanligi inobatga olinmagan ko‘rinadi. Zero, yasama so‘z nutq vaziyati talabi va ehtiyojiga ko‘ra yuzaga keladigan nomlashning alohida turidir. Shu munosabat bilan ta’kidlash joizki, so‘z ayni paytda ham statik va ham dinamik harakat hosilasidir. Bu so‘z tilning asosiy birligi degan nazariyani inkor qilmaydi, aksincha, bu “asosiylik nimada namoyon bo‘lishini muayyanlashtiradi”. Masalaga bunday yondashish bir tomondan so‘zning ta’rifi va tavsifi bilan bog‘liq. Ko‘plab muammolarning yechimiga yangicha yondashish imkonini bersa, ikkinchi tomondan so‘z yasalishi bizning ishimizda termin yasalishining nazariyasini yangicha talqin etishga yo‘naltiradi. So‘z tilning asosiy struktur-semantik birligi bo‘lib, borliq hodisalari, narsa va predmetlarning xususiyatlarini nomlashga xizmat qiladi va u fonetik, leksik, semantik va grammatik belgilarning majmuyi sifatida amalda qo‘llanadi. Modomiki, bu belgilar har xil tillarda turlicha namoyon bo‘lar ekan, so‘zga hamma tillar uchun mushtarak bo‘lgan ta’rif berishning iloji yo‘q. Uni mazkur tilning ichki qonuniyatlari asosidagina ta’riflash mumkin ekanligini ta’kidlash ushbu o‘rinda lozim topildi. Bu – bir tomondan, ikkinchi tomondan so‘zga “gap tarkibidagi ma’noli birlik”, o‘z ma’nosiga ega bo‘lgan tovush va tovushlar majmui kabi 32ta’riflar 33aslida noto‘g‘ri emas va ayni paytda unga xos xususiyatlarni ifodalay olmaydi. Chunki, bunday ta’riflarni, nafaqat, so‘zga, balki, undan kichik (morfema) yoki katta (so‘z birikmasi va gap)ga nisbatan ham bemalol qo‘llash mumkin. Yaxlitlik, ajralishlilik (ajratib olish mumkinlik) va nutqda qo‘llanishlik kabi asosiy xususiyatlarga ega bo‘lgan so‘zda fonetik, morfologik va semantik strukturalar farqlanadi. Mana shu strukturalarni yaxlit holda birga o‘rganish so‘zning har bir tilga xos ta’rifini berish uchun keng imkoniyatlar yaratishning vositalaridan biridir. Buning ustiga, tilda so‘z ifoda va mazmun planlarining majmui, nutqda esa ifoda, mazmun va funksiya planlarining yig‘indisi sifatida o‘rganishni mantiqan to‘g‘ri deb hisoblaymiz. Ko‘plab ishlarda leksema, semantema, semema, sema kabi tilimizga keyingi yillarda kirib kelgan terminlardan foydalanilsa-da, ularning paydo bo‘lish ildizlari haqida ma’lumotlar uchramaydi. Yuqorida so‘zning ifoda mazmuni planlariga ega ekanligi haqida gapirdik. Binobarin, ifoda planida so‘z leksema deb, mazmun planida esa semantema (semema, sema) deb nomlanadi (sema – yunoncha belgi degan so‘zdan olingan bo‘lib, mazmun planining eng kichik birligi sifatida talqin qilinadi). Demak, sema so‘zning elementlar ma’nosi bo‘lsa, semema gapdan katta birliklarning ma’no tomonini ifodalovchi termindir. Semema qurilishidagi asosiy va markaziy narsa arxisema dir. Arxisema muayyan sinfning barcha birliklariga xos bo‘lib, ularning umumiy kategorial xossa va belgilarini o‘zida aks ettiradi. Masalan, “ota” (o‘z bolalariga nisbatan erkak kishi)ning lug‘aviy ma’nosida ham boshqa qardoshlik terminlaridagi ham qarindosh arxisemasi mavjud, ya’ni qarindosh shu sohaga doir terminlar uchun umumiylikni, invariantliligini tashkil qiladi. Turli farqlovchi belgilar asosida qarindoshlik sohasiga doir so‘zlar orasida tavofutlar aniqlanadi. Bular, L.A.Novikovning ta’kidlashicha, tur semalaridir (Novikov, 1990, 437). L.A.Novikov ota so‘zining quyidagi beshta lug‘aviy ma’nosi – erkak jins vakili, padar, bevosita qarindoshlik, qon-qardoshlik, birinchi avlod qarindosh jins 34tushunchasining tur aniqlovchilari sifatida namoyon bo‘ladi. Qayd etilgan differensial semalar ota so‘zi qarindoshlik termini sifatida mazkur semantik maydonning boshqa semalariga zid bo‘ladi; ota-ona (erkak jins) – (ayol jins) va boshqalar. Binobarin, arxisema va differensial semalar o‘zaro giper-giponimik munosabatlarda bo‘ladi (Novikov, 1990, 437). So‘zning barqaror semantik strukturasini ta’minlovchi semalardan tashqari, L.A.Novikovning qayd etishicha, kontekstuallik ham borki, ular nutqning talabiga ko‘ra paydo bo‘ladi. Shu munosabat bilan L.A.Novikov quyidagilarni ta’kidlaydi: “Kontekstual semalar tufayli nutq (matn)da til birligi ma’nosining konnotativ nozikliklari yuzaga keladi. Konnotativ ma’nolar asosida esa yasama (okkazional) ma’no tarkib topadi” (Novikov, 1990, 437). V.G.Gakning ko‘rsatishicha, til hodisalariga sistem yondashish asnosida qo‘lga kiritilgan ulkan yutuqlardan biri so‘z muammosi tadqiqotchilari oldiga ham yangidan-yangi vazifalarni qo‘yganligidir. Tilni so‘z birligi sifatida tavsiflash, uni ta’riflashning mezonlarini ishlab chiqish, mazmun tomonini, uning tahlil usullarini o‘tashi, leksikaning sistemaviyligini, so‘zni til va nutq, matn nuqtayi nazardan o‘rganish va boshqalar. Ko‘rinadiki, so‘z o‘ziga xos lingvistik hodisa sifatida o‘ta murakkab bo‘lib, yuqoridagi aspektlarda o‘rganilishi ko‘plab qiyinchiliklar va ularni bartaraf qilish muammosi bilan bog‘liq. Binobarin, so‘zning bir til doirasida barchaga manzur bo‘ladigan ta’rifini berish qiyinligini tasavvur etsa bo‘ladi. Shunga asoslanib, tilshunoslik tarixida so‘zni ta’rif va tavsiflashning yetmishdan ortiq mezonlari ishlab chiqilgan (Gak, 1990, 465). Ularga asos qilib grafik (orfografik), fonetik, struktur, grammatik, semantik, sistem tamoyillar olingan. V.G.Gak o‘zining yuqorida qayd etidgan maqolasida so‘zni aniqlash va tavsiflashning ikki aspekti mavjudligini ko‘rsatadi, ularning har biri yana mayda-mayda aspektlarga ega ekanligi ta’kidlangan. 35Darhaqiqat, umumiy va xususiy tillar uchun bir xil qiymatga ega bo‘lgan so‘zning ta’rifini berish qiyin. Bunda har bir tilning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda ish ko‘rish tegishli natijalar berishi mumkin. Qolaversa, so‘zga berilgan ta’riflarning ko‘pligi va rang-barangligiga hayratlanmasa ham bo‘ladi. Chunki tabiat, jamiyat, tafakkur hodisalarining serma’no va serqirra ekanligi ularning lisoniy ifodasi bo‘lmish so‘zda ham o‘z aksini topgan. Bu holatni mumtoz adabiyotimiz vakillari yirik mutasavvuf va faylasuflarimiz asarlarida ham ko‘rishimiz mumkin. Ularga xos umumiy belgi, xususiyat shundan iboratki, narsa (zot) ko‘p uzviy va murakkab hodisa sifatida ta’riflanib, bu yuzlab misollarda soddagina qilib izohlangan. O‘zbek tilshunosligida leksema quyidagicha tavsiflangan: –“... shakl va ma’no jihatidan bir butun holda tekshiriladigan mustaqil ma’noli so‘z” (O‘TIL, I, 430); –”Til birligi ifoda plani va mazmun planiga ega bo‘ladi; bunda mazmun plani ifoda planiga til bosqichida berkitilgan bo‘ladi, til xotirasida saqlanadi, nutqda ana shu ifoda plani bilan mazmun plani birgalikda, o‘zaro birikkan holda uchraydi. Leksema ana shu talablarga javob beradi, shunga ko‘ra, til birligi deb qaraladi” (Rahmatullayev Sh, 1984, 24 – 30). –“Jamiyat a’zolari uchun tayyor, umumiy, majburiy bo‘lgan, shakl va mazmunning barqaror birikuvidan tashkil topgan, voqelikdagi narsa, xususiyat va munosabatlarni shakllantiruvchi, nutq va lug‘atda grammatik morfemalarni o‘ziga biriktira oladigan morfema turi leksemadir” (Ne’matov H, Rasulov R, 1995, 199). Termin sifatida namoyon bo‘ladigan leksemalar o‘zbek tili umumlisoniy lug‘aviy sistemasining bitmas-tuganmas boyligidir. Fan va texnikaning barcha sohalarida qo‘llanayotgan leksemalar bir joyga to‘plansa (ya’ni faqat izohsiz lug‘at tarziga keltirilsa), yuzlab jildlik lug‘atlar paydo bo‘lardi. Chunki, 500 dan ortiq fan va ularning sohalari tarkibida, texnikaning barcha jabhalarida millionlab so‘z- terminlar darsliklar va qo‘llanmalarda, qomuslar va lug‘atlarda, 36ma’lumotnomalarda, ilmiy, ilmiy-ommabop nashrlarda, yuzlab gazeta va jurnallar sahifalarida o‘z aksini topgan. Har bir tilning leksik boyligi faqat yuqoridagilar bilan cheklanib qolmaydi, chunki lug‘at tarkibida xilma-xil kasb-hunar egalari tomonidan yaratilgan lug‘aviy birliklar ham mavjud. Yuqorida aytilgan fikrdan farqli o‘laroq, kasb-hunarga oid lug‘aviy birliklar shu nutq egalari tilida termin sifatida qo‘llansa (terini oshlash kerak, ertaga gilam to‘qishni boshlaymiz, kashtalarni bozorga olib chiq, etikning qo‘njini tekisla va h.k.), kasb-hunarlarga aloqasi bo‘lmagan shaxslar nutqida so‘zlik vazifasini bajaradi. Qiyoslang: etik sotib oldim, kavush tiktirdim, ko‘ylagi yirtildi, qalpog‘i eskirdi va h.k. Shuning uchun ham har qanday lug‘aviy birlik so‘z va termin sifatida kishilar nutqida iste’molda bo‘ladi. 8 Nutq birligi bo‘lgan so‘z (so‘z formasi) nutq faoliyati bilan bevosita bog‘lanadi, nutq jarayonida voqelanadi. Shunga ko‘ra u nutq birligi, nutq “boyligi” hisoblanadi. Аslida so‘z (so‘z formasi) nutq birligi bo‘lgan tovushdan - tovush kompleksidan iborat ijtimoiy belgidir. So‘z (so‘z formasi) real birlik, xususiylik, aniqlik sifatida mavjud bo‘ladi. Boshqacha aytganda, “Leksema - til birligi tayyor va turlicha imkoniyatlar majmuasi bo‘lsa, so‘z uning voqelanishi, ro‘yobga chiqishi, aniq shakl, mazmun va vazifa kasb etgan moddiy ko‘rinishidir. Har bir leksema nutqda muayyan so‘z sifatida namoyon bo‘ladi”. Demak, leksema va so‘z umumiylik va xususiylik dialektikasi bilan bog‘langan bo‘lib, so‘z xususiylik sifatida umumiylikning - leksemaning amaldagi ko‘rinishi, harakati, muayyan vazifa bajarishidir. Shunday qilib, til birliklari bo‘lgan leksemalarning “... nutqda voqelangan aniq shakl, mazmun va vazifaga ega ko‘rinishiga so‘z deyiladi”. 8 Shukurova A. So‘z va leksema haqida. – Samarqand, 2013. 8 – 13- betlar. 37Xulosa shuki, leksema va so‘z munosabati aslida til va nutq bog‘liqligining, o‘zaro aloqadorligining muayyan birliklardagi aniq ko‘rinishi, tasdig‘idir. Nutq birligi bo‘lgan so‘z, aytilganidek, tovushdan tashkil topgan ijtimoiy - individual belgi bo‘lib, shunga ko‘ra u moddiyligi bilan - dastavval tovush tomoni (pertseptiv vazifasi) bilan ajralib turadi. So‘zning nutq faoliyatidagi asosiy vazifasi atama - nominativ vazifa bo‘lib, u obyektiv borliqdagi turlicha muayyan narsa-predmetlar, voqea-hodisalar, harakat- holatlar, belgi-xususiyatlar bilan bog‘lanadi, ularni ifoda etadi, anglatadi, ular haqida muayyan ma no, tushuncha beradi. Аyni vaqtda so‘z jamiyat a zolariʼ ʼ xotirasida muhrlanib, ular tomonidan bir xilda qabul qilinadi, bir xilda tushuniladi. U gapda, matnda qayd etilib, kuzatishda beriladi. Ma lum bo‘ldiki, so‘z tovush tomoniga (pertseptiv vazifasi), atamalik ʼ xususiyatiga (nominativ vazifasi) hamda ma no, tushuncha ifodalashiga ʼ (signifikativ vazifasi) ko‘ra nutq birligi sifatida mukammalligi, fonema (tovush) va morfema kabi til birliklarini o‘z tarkibiga olishi, kommunikativ jarayonda yetakchilik qilishi bilan ajralib turadi, muhim sanaladi. Shuningdek, so‘z tovush va ma noga ʼ ega bo‘lishidan, o‘z tarkibiga fonema va morfema kabi alohida til birliklarini olishidan tashqari u gapning vazifasi bo‘lgan fikr ifodalashni ham bajaradi. So‘z gap bo‘lib kela oladi. So‘zga xos bu xususiyat, ayniqsa, fe llarda ʼ kuzatiladi. Qiyoslang: keldi - u keldi, mudradim - men mudradim, borsang – sen borsang, yozdik - biz yozdik va boshqalar. Demak, nutq birligi bo‘lgan so‘zda nutqning boshqa birligi bo‘lgan gapni ham ko‘rish mumkin. So‘z har qanday so‘z birikmasi, gap va matn kabi sintaktik butunliklarning asosi, birlamchi materiali sanaladi. Fikr almashish jarayoni aslida so‘zlardan, ularning semantik- sintaktik bog‘lanishidan - valentlik munosabatiga kirishuvidan sodir bo‘ladi. Shunga ko‘ra, so‘z o‘zining asosiy nominativ vazifasini nutq jarayonida bajaradi. Shu jarayonda u ma no aniqligiga, ʼ pozitsion mustaqillikka ega bo‘ladi, muayyan sintaktik vazifada namoyon bo‘ladi. 38Demak, so‘z semantik-morfologik jihatdan shakllanganligi bilan, sintaktik birlik bo‘lish imkoniga egaligi bilan o‘ziga xosdir. Xullas: 1. So‘z nutq jarayonida voqelanishiga ko‘ra nutq birligi hisoblanadi. 2. So‘z leksemaning - til birligining nutqda muayyan shakl va mazmunda namoyon bo‘lishidir, amaldagi harakati, nutqiy ko‘rinishidir. 3. So‘z va leksema o‘zaro umumiylik va xususiylik dialektikasi bilan bog‘langan bo‘lib, so‘z xususiylik sifatida voqelanadi. So‘z xususiyligi nutq xususiyligining mantiqiy davomidir. 4. So‘z va leksema munosabati asosida til va nutq munosabati, bog‘liqligi yotadi. 5. So‘z peretseptiv, nominativ va signifikativ vazifalariga ko‘ra ajralib turadi. 6. So‘z nutqda gapning vazifasi bo‘lgan fikr ifodalashni ham bajaradi. So‘z gap bo‘lib kela oladi. 7. So‘z o‘zaro bog‘liq bo‘lgan fonetik, grammatik va semantik jihatlarning jamidir. 9 2.1. Til va nutq munosabati UMIS va AHVO munosabati dialektikaning (ya’ni butun borliq – tabiat, jamiyat va inson tafakkurining asosiy yashash) qonuniyatidan biri bo‘lganligi sababli, u har bir fanda o‘ziga xos tarzda xususiylashadi. UMISning tildagi tajallisi lison, AHVOniki esa nutq deb yuritiladi. Lison va nutqning majmui til deyiladi. Tilshunoslikda lisoniy va nutqiy jihatni farqlashga intilish ushbu fan bilan tengdosh. Chunki har qanday fan cheksiz hodisalarni umumlashtirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Xususiy hodisalar zamiridagi umumiylikni ko‘rishga intilish bilishning har ikkala bosqichi (fahmiy va idrokiy)da ham mavjud. Shu boisdan aytish mumkinki, bilishning fahmiy bosqichi mutlaq xususiylik bilan o‘ralashib 9 Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent, 2010. 227 – 230- betlar 39qolmaganligi kabi, idrokiy bosqich ham mutlaq umumiylikni – UMISni tiklay olmaydi. Biroq har bosqich o‘z vazifasiga ega. Chunki har bir davr o‘z fani oldiga muayyan maqsad va aniq talablarni qo‘yadi. “Fanlarning taraqqiyot shu davrning ilg‘or falsafiy fikri, davr uchun yetakchi bo‘lgan fan sohalarining yutuqlari bilan uzviy bog‘liq. Turli fanlarning manbalari ko‘p qirrali bo‘lganligi sababli, davrning yetakchi falsafiy fikri aniq fanlardan o‘rganish manbaining qaysi tomonlariga alohida e’tibor berish lozimligini, borliqdagi mavjud qonuniyatlarni mantiqiy kategoriyalarda qay usulda aks ettirish yo‘llarini belgilab beradi” (H.Ne’matov). Shu asosda aytish mumkinki, zamonaviy o‘zbek tilshunosligining birinchi bosqichi, dialektika nuqtayi nazaridan, tildagi UMIS va AHVOni bir-biridan farqlamay tasnif etish bosqichi. Tilshunoslikda lison va nutqni izchil farqlab o‘rganish avvalo, tilshunoslar V.fon Humboldt, B.de Кurtene va F.de Sossyur nomi bilan bog‘liq. Lison va nutqning farqlanishi, tilga tizim sifatida yondashuv XX asr jahon tilshunosligida tub burilish sifatida baholanadi. Chunki u mavjud qarashlarni tubdan o‘zgartirib yubordi. Tilga, xususan, o‘zbek tiliga sistema sifatida yondashuvning dastlabki yillarida lison o‘rnida til atamasi qo‘llanilib, u ko‘p ma’nolilik tabiatiga ega bo‘lganligi sababli ayrim chalkashliklarni keltirib chiqarar edi. Chunonchi, insonning nutq so‘zlash qobiliyati ham, nutqi ham ushbu atama bilan yuritilar edi. Shu boisdan nazariyotchi tilshunoslar UMISning tildagi voqelanishiga nisbatan lison atamasini qabul qildilar. Natijada,til, lison, nutq munosabati quyidagicha tushunildi: TIL LISON ME’YOR NUTQ 40Yuqorida UMIS va AHVOning tildagi tajallisi misolida lison va nutqning o‘zaro munosabati haqida kirish xarakterida so‘z yuritildi. Endi unga batafsil to‘xtalinadi. Til – sof lisoniy qobiliyat va imkoniyat. U tafakkurni shakllantirishga (kodlashtirishga), xotirada qat’iy sistemaga tizib saqlashga, axborotni uzatish va qabul qilishga imkoniyat beruvchi muhim (birlamchi) insoniy ijtimoiy-ruhiy kommunikatsiya vositasi. Tilda bosh ichki ziddiyat – atash (nominativ) va ifodalash (ekspressiv) vazifalarining dialektik birligi. Lison – UMIS tabiatli lisoniy birliklarning serqirra, ko‘p qavatli sathlaridan tashkil topgan barqaror, tashqi muhit ta’siriga o‘ta sezgir, o‘zgarish, rivojlanish va moslashish immanent qobiliyatini o‘z ichida mujassamlashtirgan murakkab qurilishli iyerarxik sistemadir. Lison deyilganda, ma’lum bir jamiyatning barcha a’zolari uchun avvaldan (oldingi avlodlar tomonidan) tayyor holga keltirib qo‘yilgan, hamma uchun umumiy va majburiy, fikrni ifodalash va boshqa maqsad uchun xizmat qiladigan birliklar hamda bu birliklarning o‘zaro birikish qonuniyatlari yig‘indisi tushuniladi. Me’yor – lisonning ichki qurilish tizimiga nisbatan tashqi omil bo‘lib, lisoniy imkoniyat –sinonimik qator, lisoniy birliklarning dublet, allovariant va variantlari, sohaviy birliklardan har birining voqelanish o‘rni va xususiyatini belgilaydi. Nutq – lisonning me’yor elagidan o‘tgan muayyan moddiy (yozma, og‘zaki, tasviriy imo-ishora, signal, va h.k.) shakllaridan birida voqelanishi. Demak, lisonda birlik va birikish qonuniyati farqlanadi. Har qanday lisoniy birlik psixofizik tabiatli bo‘ladi. Shu bilan birga, ular ikki tomonning bir butunligidan iborat: a) lisoniy birlikning shakliy, tashqi tomoni; b) lisoniy birlikning ma’lum bir vazifasi, ma’noviy qiymati. Lisoniy birlik UMIS sifatida mavjud ekan, u moddiylikdan xoli bo‘lmog‘i 41lozim. Bunda «lisoniy birlikning tashqi tomoni» ko‘rinishga, moddiylikka ishora 42qilmaydimi, degan savol tug‘ilishi tabiiy. To‘g‘ri, lisoniy birlik moddiy qiyofadan xoli. Biroq ular ongda qandaydir tarh, ramz sifatida saqlanadi. Masalan, a fonemasining talaffuz xususiyati haqida umumlashma tasavvur o‘zbek tilida so‘zlashuvchi barcha jamiyat a’zolari tilida birdir. Bu a fonemasining shakli, tashqi tomoni bo‘lsa, uning ma’no farqlash, chegaralash tomoni ichki jihati sanaladi. a fonemasi xususiyatlari va ma’no farqlashning o‘ziga xos birligi, yaxlitligi sifatida ongda mavjud bo‘ladi. Har bir fonemaning ma’no farqlash va talaffuz xususiyatlari umumlashmasi o‘ziga xos bo‘lib, biriniki ikkinchisinikidan farqlanadi va mustaqil fonemaga qo‘yilgan talab uning aynan o‘xshash bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi. Lisoniy birliklarning bu tashqi va ichki tomonini bir-biridan ajratish, ulardan birini mutlaqlashtirish mumkin emas. Ichki va tashqi tomon bir varaqning ikki betiga o‘xshaydi va ajratish mumkin emas. Nutq esa yuqorida ta’riflangan so‘zlashish qobiliyati asosida ayrim shaxs tomonidan ma’lum bir xabar berish maqsadi uchun ishga solinishi yoki qo‘llanishi natijasidir. Bir-birini shartlovchi, bir-biriga bog‘liq bo‘lgan “lison – nutq qobiliyati – nutq” zanjirida faqat nutq tashqi (moddiy) shaklda (og‘zaki, yozma) namoyon bo‘ladi va sezgi a’zolarimizga ta’sir qiladi. F.de Sossyur lison-nutq munosabatini shatranj o‘yini qoidalari asosida tushuntirib berishga harakat qilgan. Shaxmat donalari va har bir donaning yurish qoidasi ongdagi lisoniy birliklar va ularning birikish imkoniyatiga o‘xshaydi. O‘yinchi bamisoli so‘zlovchi bo‘lib, shaxmat o‘yinini bilishi esa so‘zlovchining nutq qobiliyatiga o‘xshaydi. Donalarning harakatlantirilishini nutqqa qiyoslash mumkin. Qiyoslang: shaxmat – o‘ynash qobiliyati – o‘yin lison – nutq qobiliyati – nutq Shaxmat donalari va ularning yurish imkoniyati o‘ynovchining barchasi uchun umumiy bo‘lganligi kabi lisondan foydalanishda ham shu tilda so‘zlashuvchilar teng huquqli. 43Lison va shatranj qurilmalari o‘zaro qiyoslanadigan bo‘lsa, avvalo, ularning birliklari orasida umumiy o‘xshashliklar borligini ta’kidlash lozim. Har ikkala qurilma ham birliklar sistemasi (tizimi) va bu birliklarning o‘ziga xos vazifalari bilan ish ko‘radi. Bunda ma’lum qoida va qonuniyatlarga tayaniladi. Har ikkala holatning ishtirokchisi inson bo‘lib, ular har ikkala faoliyatda ham ma’lum bir imkoniyatni ishga soluvchilar. Shu boisdan shaxmat taxtasi, uning donalari, ya’ni shaxmat o‘yinining tashqi, moddiy tomonini lisoniy birlikning tashqi tomoniga, shaxmat o‘yini qoidalari – donalarining joylashuvi, harakat qoidalari, ya’ni shatranj o‘yinining ichki tomoni haqidagi tasavvurlarni lisoniy birliklarning mazmun mundarijasiga qiyoslash mumkin. Lison va nutq munosabatiga dialektika kategoriyalari nuqtayi nazaridan yondashilsa, u haqdagi tasavvur va bilim to‘laqonli bo‘ladi: BORLIQ TIL LISON NUTQ Umumiylik Alohidalik Mohiyat Hodisa Imkoniyat Voqelik Sabab Oqibat Lison bilan nutqning o‘zaro munosabatini teran anglamoq uchun, avvalo, lisonning o‘zini, uning qanday qurilma ekanligini aniq tasavvur etmoq lozim bo‘ladi. Lison bo‘linuvchan birliklarning majmui yoki turg‘un xususiy birliklarning o‘zaro barqaror, doimiy bog‘lanish munosabati asosida tashkil topgan yangi bir butunlik. Masalan, gap so‘z va qo‘shimchaga, ular esa tovushga bo‘linadi. Shu nuqtayi nazardan lisoniy birliklarni, avvalo, ikki guruhga ajratish mumkin: a) tashkil etuvchi eng kichik lisoniy birlik; 44b) eng kichik tashkil etuvchilar asosida vujudga kelgan hosila lisoniy birlik. Tashkil etuvchi deyilganda, hosilalari o‘zaro birikib, yirikroq lisoniy birlikni hosil qiluvchi birlik tushuniladi. Masalan, ABC uchburchagi hosila birlik: A B Bu hosila birlik AB, BC, CA tomonlar va shu chiziqlar asosida vujudga kelgan burchaklardan iborat. Tashkil etuvchidan birortasi o‘zgarsa, butunlik ham o‘z mohiyatini o‘zgartiradi. Masalan, uka lisoniy birligi uch fonema ko‘rinishining muvofiqligi asosida tashkil topgan. Bulardan birortasi almashtirilsa, boshqa lisoniy birlik vujudga keladi. Masalan, aka. Tashkil etuvchi va hosila birlik orasida pog‘onali munosabat mavjud bo‘ladi. Pog‘onali munosabat lisoniy birliklarning sathma-sath qatlamlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Qatlamlanish quyidagi tartibda bo‘ladi: fon ema; morfema; leksema; qolip. O‘zbek tilidagi fonemalar ma’lum bir butunlikni, bir sath (fonologik sath)ni tashkil etadi. Bu sath esa unlilar va undoshlar tizimidan tashkil topadi. Deylik, unlilar tizimi yana ikkiga – lablanmagan unli (i-e-a) va lablangan unli (u-o‘-o) tizimchasidan tashkil topgan. Кo‘rinadiki, tashkil etuvchining o‘zi ham tashkil etuvchidan iborat. Demak, tashkil etuvchilik – nisbiy tushuncha. Bunda minimal tashkil etuvchigina boshqa bo‘laklarga bo‘linmasligi mumkin. Minimal tashkil etuvchi nafaqat birliklarni, shu bilan birgalikda, birliklarning o‘zaro munosabatini ham o‘z ichiga oladi. Shuni ta’kidlash lozimki, eng kichik (minimal) tashkil etuvchi bo‘lgan fonema yana ichki va tashqi jihatga C 45ajraladi. 46Aytilganlar asosida, lison hamda nutq birliklari sifatida quyidagilar ajratiladi. Lison va nutq birliklari ham lison va nutqning o‘zi kabi UMIS va AHVO munosabatida bo‘ladi: 10 LISONIY BIRLIK NUTQIY BIRLIK Fonema Tovush Morfema Qo‘shimcha Leksema So‘z Qolip Yasama so‘z, so‘z birikmasi, gap Nazariy yondashuvda leksik sath birligi tilshunoslikda leksema atamasi bilan nomlanadi. Leksema tilshunoslikning eng muhim va markaziy tushunchasidan biri bo‘lsa ham, uning mazmun va chegarasi hozirgacha aniq belgilangan, deb bo‘lmaydi. Leksema so‘zshakl, yasama so‘z sifatida nutqda yuzaga chiqadi. Leksemani grammatik shakllantirish uni so‘zshakl qiyofasiga kiritish (so‘z va so‘zshakl sinonim atama, chunki nutqda grammatik shakllanmagan, so‘zshaklga aylanmagan so‘z yo‘q) va undan nutqiy maqsad uchun ma'lum qoliplar asosida yasama so‘zlar hosil qilish so‘zlovchining «so‘z tayyorlashi»dir. 11 10 Sayfullaeva R va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2009. 50 –58-betlar. 11 Shukurova A. So‘z va leksema haqida. – Samarqand, 2013. 14 – 16- betlar. XULOSA Biz kurs ishimizni yozish mobaynida quyidagi xulosalarga keldik: Leksikologiyada tilning lug‘at boyligi sistema sifatida tadqiq qilinadi, chunki bu boylik so‘zlar va iboralarning oddiy, mexanik yig‘indisi emas, balki o‘zaro aloqada bo‘lgan, birining bo‘lishi ikkinchisining bo‘lishini taqozo qiladigan lug‘aviy birliklar va elementlar tizimidir. So‘z tilning eng muhim nominativ birligidir, chunki u borliqdagi narsa- buyumlarni, predmet sifatida tasavvur qilinadigan mavhum tushunchalarni, harakat- holatni, rang-tus, maza-ta'm, hajm-miqdor, xislat kabi belgi-xususiyatlarni nomlaydi: daraxt (predmet nomi), ong (mavhum tushuncha nomi), ishlamoq (harakat nomi), oq (rang-tus nomi), shirin (maza-ta’m nomi), katta (hajm nomi), besh (miqdor nomi) kabi. Tilning lug‘at boyligidagi bunday so‘zlar leksik birliklar sanaladi. Leksema – ma’lum bir til jamiyati a’zolari ongida tayyor, umumiy va majburiy, shakl va ma’no birligidan iborat, yaxlitlangan, borliqdagi harakat, narsa- predmet, belgi, miqdor kabilarni bildiruvchi tushunchalar va munosabatlarni ifodalaydigan, nutqda so‘zlarni va grammatik morfemalarni biriktiradigan lisoniy birlik. Til nutq asosida tashkil topadi va nutq orqali reallashadi. Til bir vaqtning o‘zida ham asos, ham nutq mahsuli. Til aloqa uchun material bersa, nutq shu materialdan fikr shakllantirishdir. F. de Sossyur aytganidek, til bizga nutq tushunarli bo‘lishi uchun zarur bo‘lsa, nutq esa tilning taraqqiyoti, yashashi, shakllanishi uchun zarur. Tarixiy jihatdan nutq faktlari tildan oldin keladi. Til inson xotirasida mavjud lisoniy (lingvistik) birliklardan va qoidalardan iborat xazinadir. Nutq esa ushbu birliklarning muayyan qoidalar asosidagi faol harakati, muayyan ijtimoiy vazifa bajarishi, ya ni nutq jarayondir, amaliyotdir.ʼ Til ham, nutq ham ijtimoiy hodisadir. Ijtimoiy xarakterga ega bo‘lgan til va nutq biri ikkinchisi orqali amalga oshadi, ya ni til nutq orqali, nutq esa til orqali ʼ 48voqelanadi, namoyon bo‘ladi. Til mavhumdir, nutq esa aniqdir, ya niʼ nutqni eshitamiz, akustik qabul qilamiz va ko‘ramiz (matnda). Nutq doimo aniq bo‘lib, muayyan o‘rinda (joyda) va muayyan vaqtda yuz beradi. Nutq so‘zlovchining, tinglovchining va predmetning - fikr yuritilayotgan predmetning mavjud bo‘lishini talab qiladi. Nutq - harakatchan, dinamik, jonli bo‘lsa, til - statik, stabildir. Tilning ijodkori, yaratuvchisi - xalq. Nutqning esa ijodkori individdir, insondir . 49FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Sayfullayeva R va boshq. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2020 2. Rahmatullayev Sh. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. – Toshkent: Universitet, 2006 3. Sayfullayeva R va boshq. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2009 4. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Talqin, 2005 5. Rasulov R. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent, 2010 6. Ne’matov H, Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995 7. Shukurova A. So‘z va leksema haqida. – Samarqand, 2013 8. Tursunov U va boshq. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992 9. Hozirgi o‘zbek adabiy tili (fonetika, leksikologiya, morfologiya). – Toshkent: Fan, 1966 10. Pinxasov Y. Hozirgi o‘zbek adabiy tili (leksikologiya va frazeologiya). – Toshkent: O‘qituvchi, 1969 11. Qilichev E. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 1999 12. Rahimov S, Umurqulov B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003 13. Hakimova M. Semasiologiya. – Toshkent, 2008 14. O‘zbek tili leksikologiyasi. – Toshkent: Fan, 1981 15. Qo‘chqortoyev I. So‘z ma’nosi va uning valentligi. – Toshkent, 1977 16. Ne’matov H, Bozorov O. Til va nutq. – Toshkent: O‘qituvchi, 1993 17. Til va nutq sistem sath talqinida: filologiya fanlari doktori, professor H.A.Arziqulov xotirasiga bag‘ishlangan xalqaro ilmiy-nazariy konferensiya materiallari. – Toshkent, 2005 18. Xayrullayev X. Til va nutq birliklarining pog‘onali munosabati. – Toshkent, 2010 19. Umurqulov B. Poetik nutq leksikasi. – Toshkent: Fan, 1990 20. Yaxshiboyeva M. Leksemaning semantik tabiati. – Namangan, 2012

MUNDARIJA

KIRISH

I. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA LEKSEMA VA SO‘Z TA’RIFI

1.1. O‘zbek tilshunosligida leksemaga berilgan ta’riflar

1.2. O‘zbek tilshunosligida so‘zga berilgan ta’riflar

1.3. Til va nutq munosabati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить