O‘zbek tilshunosligida leksema va so‘z munosabati talqini
![leksemalar, ham grammatik morfemalar xususiyatini o‘ziga mujassamlashtiradi.
Ammo ular na leksemalarga, na grammatik morfemalarga to‘liq teng bo‘la
olmaydi.
Leksema jamiyatning barcha a’zolari uchun tayyor, umumiy va majburiy
sanalishi bilan bir qatorda yana bir qancha xususiyatlarga egadir.
1. Jamiyat a’zosi leksemani yasamaydi, uni tayyor holda qabul qiladi.
2. Jamiyat a’zosining ongida har bir leksema boshqa leksemalar bilan
o‘xshashlik qatorlarida (paradigmalarda) yashaydi. Masalan [daftar]~
[bloknot]; [daftar]~[oynoma]~[ro‘znoma]; [daftar]~[qissa]~[roman];
[daftar]~[muqova]~[varaq]~[bet]~[bob] kabi. Daftar so‘zi shu munosabatlar
asosida turlicha ma’no beradi.
3. Leksemalar inson ongida qo‘shnichilik munosabatlarida (sintagmatik) ham
yashaydi. Masalan: [daftar]~[yoz]~[ol]~[sifatli]~[matematika]~[ona tili];
[daftar]~[son qo‘shimchalari]~[egalik qo‘shimchalari]~[kelishik
qo‘shimchalari].
Bu o‘xshashlik va qo‘shnichilik munosabatlari, ma’no va vazifa imkoniyatlarni
nutqda oydinlashadi, aniqlashadi. Demak, leksemalar til egalari ongida
voqealashgan va voqealashadigan nutqiy imkoniyatlar yig‘indisi hamdir.
Leksema til birligi sifatida turlicha imkoniyatlar majmuasi bo‘lsa, so‘z uning
voqelanishi, ro‘yobga chiqishi, aniq shakl, mazmun va vazifa kashf etgan moddiy
ko‘rinishidir. Har bir leksema nutqda muayyan so‘z sifatida namoyon bo‘ladi.
Leksema ikki tomonga ega bo‘lgan til birligidir. Aniqrog‘i, u shakl va mazmun
tomonlaridan iborat ramzdir. Sistem tilshunoslikda leksemaning shakl tomoni
nomema deyiladi. Nomema faqat leksemaning shakliga (moddiy qobig‘i, tashqi
tomoniga) nisbatan ishlatiladi. Leksemaning mazmun tomoni (ma’nosi, ichki
tomoni) esa semema nomi bilan yuritiladi. Demak, leksema= nomema+sememadir.
Nomema leksemaning tilga xos tomonidir. U ongimizda muayyan fonemalar
tizmasi sifatida mavjud. Nomemaning fonemalar tizmasidan iboratligi ichki nutq
jarayonida (kishi fikr yuritganda, ma‘lum matnni ichida o‘qiganda) aniq seziladi.
Chunki odam ichki nutq jarayonida so‘zlarni, qo‘shimchalarni ketma-ket tizib,
xuddi gapirayotgandek, ularni grammatik jihatdan shakllantiradi. Demak, inson
faqat ovoz chiqarganda emas, balki ovozsiz ham fonemalarga moddiy shakl bera
oladi. Tashqi muhitda nomema tovushlar (yoki harflar) tizmasi sifatida
voqelashadi. Substansional tilshunoslik leksemalarning moddiy tomoniga
nomemalarga ko‘p ahamiyat bermaydi. Chunki nomema leksemaning mohiyatiga
ta’sir ko‘rsatmaydi. Leksemaning mohiyati esa uning ichki tomoni semema orqali
9](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_9.png?v=1)
![va shunga ko‘ra leksemaning boshqa til birliklariga munosabati, aloqaga kirishuvi
orqali belgilanadi.
Nomemaning ahamiyati nazmiy nutqda behad katta bo‘ladi (qofiya, radif,
tajnis turlari, saj). Shu sababli she’riyatda nomemaga asosiy e’tibor qaratiladi.
Lingvistika nuqtayi nazaridan esa asosiy e’tibor faqat sememaga qaratiladi.
Semema leksemaning ichki tomoni, uning mazmuni, ma’nosi, nimani ifodalab
kelishidir. Sememalar ko‘pincha ongimizda muayyan bir tushuncha bilan bog‘liq
bo‘ladi. Tushuncha ong, mantiq birligi, semema esa leksemaga xos birlikdir.
Leksema quyidagi tushunchalarda namoyon bo‘ladi: Masalan, [o‘rik]
leksemasining sememasi bo‘ladi:
a) ho‘l meva turi;
b) shu mevaning quritilgani;
c) shu mevani beradigan daraxt.
Sememaning tushunchalar bilan bog‘liqligini faqat mustaqil leksemalardagina
kuzatish mumkin. Yordamchi leksemalarda, olmoshlarda esa bunday bog‘lanishni
ko‘rmaymiz. Tilshunoslikda sememani hosil qiluvchi ma’no bo‘laklari sema
deyiladi. Masalan:[daraxt] leksemasining semalari quyidagilar:1) predmet,
2)o‘simlik, 3) yerda o‘suvchi, 4) tanali; 5) ildizli, 6) shoxli, 7) bargli.
Sistem tilshunoslikning asosiy vazifalaridan biri leksemalarni tizim sifatida
tahlil tizim qilishdir. Leksemalarni shu nuqtayi nazardan o‘zaro ichki munosabatlar
asosida muayyan qatorlarga, guruhlarga, tur va turkumlarga birlashtirish zarur.
Xulosa qilib aytish mumkinki, leksema “o‘zida tayyorlik, majburiylik,
takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik xususiyatlarini mujassamlashtirgan, shakl va
denotativ ma’no birligidan iborat mustaqil anglanish va qo‘llanish tabiatiga ega
bo‘lgan lisoniy birlik deb tariflanar ekan, bu ta’rif faqat mustaqil leksemalar uchun
xosdir. Chunki yordamchi leksemalar denotativ xususiyatlarga ega emas.
Yordamchi leksemalar uchun grammatik ma’no xosdir.
Leksemaning ifoda plani bo‘g‘in tiplari, uning fonetik tarkibi bilan bog‘langan
bo‘ladi: o‘zbek tilining o‘z qatlarnidagi umum turkiy leksemalarning ko‘pchiligi
bir va ikki bo‘g‘inli tub so‘zlardir. Bir bo‘g‘inli tub leksemalarning fonetik tarkibi
undosh+unli+undosh {bosh, qosh), unli+undosh (osh, o‘n) sxemalarida bo‘ladi,
bo‘gin va so‘z boshida ikki undosh qatorlashib kelmaydi, ammo so‘z oxirida ikki
undoshning ketma-ket kelishi uchrab turadi: to‘rt, qirq kabi. Ikki bo‘g‘inli tub
leksemalarning birinchi bo‘g‘ini unli (o-na), unli+undosh (ol-ti),
undosh+unli+undosh (kat-ta), undosh+unli (bo-la), ikkinchi bo‘g‘ini esa
10](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_10.png?v=1)
![sifatida tahlil qilishdir. Leksemalarni shu nuqtayi nazardan o‘zaro ichki
munosabatlar asosida muayyan qatorlarga, guruhlarga, tur va turkumlarga
birlashtirish zarur.
An’anaviy leksikologiya til va nutq hodisalarini, tarifi leksikologiya
birliklarini farqlarnaganligi sababli bevosita kuzatishda berilgan matn yoki
lug‘atlarda qayd etilgan so‘zlar bilan, ular orasidagi shakl va ma’no munosabatlari
kabi masalalar bilan shug‘ullanib keldi. Sistem nuqtai nazaridan bevosita
tilshunoslik berilgan matn va lug‘atlarda qayd etilgan so‘zlar nutq birliklari
hisoblanadi. Til birliklari bevosita kuzatishda berilmagan bo‘lib, ular jamiyat
a’zolari uchun tayyor, umumiy va majburiy bo‘lishi lozim. Bu ta’rifdagi ( “tayyor”
tushunchasi sistem leksikologiyaning o‘rganish ob’ektini, manbaini belgilashda
bosh mezon vazifasini o‘taydi. “Tayyor”lik talabiga ko‘ra yasamaligi aniq bo‘lgan,
ma’lum bir qolip asosida hosil qilingan so‘zlar ta’rif uchun maqsadga muvofiq
emas. Chunki ular tayyor (lug‘aviy) va qo‘shimcha morfemalar hosilasi, ma’lum
bir qolipning mahsuli bo‘lib, jamiyat a’zolari uchun tayyor bo‘lmagan nutq
birliklaridir. Aytilganlarga ko‘ra, tilning asosiy birliklarini sanab o‘tganimizda,
lug‘aviy birlikni alohida ajratmadik. Morfemaning bir lug‘aviy birlik turi sifatida
o‘zak va lug‘aviy morfemalarni ajratdik. Ayni vaqtda lug‘aviy morfemalari
umumlashgan AR ma’noli grammatik qo‘shimchalardan affiksal morfemalardan
farqlash zarur. Shu sababli sistem tilshunoslikka leksema tushunchasi va atamasi
kiritilgan.
Leksemalar semalar bilan (lug‘aviy morfemalar bilan) qo‘shimchalar
(grammatik, affiksal morfemalar) orasidagi ana shunday dialektik bog‘lanishni,
birining ikkinchisiga o‘tish xususiyatini hisobga olmaslik an’anaviy tilshunoslikda
so‘z ta’rifini behad chigallashtirib yubordi. Natijada so’zga ta’rif berib
bo‘lmaydigan darajaga kelib qoldi. Sistem leksikologiya esa bu qarama-qarshilikka
barham berdi.
Leksemaning tayyorligi. Aytilganidek, leksemaning eng asosiy xususiyati
uning tayyorligi, ya’ni yasama emasligidir. Demak, leksema muayyan qolipning,
muayyan qonuniyatning mahsuli, xosilasi bo‘lmasligi lozim. Masalan, [kitob],
[uy], [biz], [o‘g‘il], [kel], [ket], [qoch], [qol], [cho‘zib], [ajoyib], [uch], [besh] kabi
minglab tayyor birliklar voqealikdagi narsa, belgi, miqdor, harakat, holat,
xususiyatlarni atab, ifodalab keladi. Ular jamiatning barcha a’zolari uchun
tayyorligi bilan ajralib turadi. Bu birliklar nutqda grammatik qo‘shimchalarni,
umumlashma ma’noli turlicha affiksal morfemalarni o‘zlariga ergashtirib, ularning
nutqda ishtirok etishlariga asos bo‘ladi. Masalan, (Bog‘imizda gullar o‘sadi)
gapida [bog‘], [gul], [o‘s] leksemalarining ushbu ko‘rinishlari yakka xilda
20](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_20.png?v=1)
![bo‘lmay, balki ularning har biri o‘zlarining qo‘shimchalik munosabatlarining bir
qismini voqelashtirgan holda kelgan, ular o‘zlari birika oladigan turlicha
qo‘shimchalardan ba’zilari bilan birga gapda turli-tuman vazifalardan birini ado
etgan. Leksemalarning tayyorlik belgisi an’anaviy tilshunoslikning “tub so‘zlar”,
“o‘zaklar” tushunchasiga mos kelganday ko‘rinadi. Aslida esa bunday emas.
Haqiqatan ham, an’anaviy tilshunoslikning “tub so‘zlari” va “o‘zaklari” tildagi
leksemalarning nutqda voqelashishining bir turidir. Unumli so‘z yasash qoliplari.
Sistem tilshunoslikda “qolip”, til birliklarining o‘zaro birikish tizimi va bu
birikishning nutqiy hosilaning mohiyati sifatida tushuniladi. Ya’ni har qanday
qolip ikki qismdan iborat bo‘ladi. Bu qismlar tenglamalar kabi (=) belgisi bilan
ajratiladi. Masalan, 1) [aniq ot] + [chi] = (ot anglatgan narsa-predmet bilan
shug‘ullanuvchi, aloqador shaxs atamasi); 2) [ot] + [li] = (ot anglatgan narsaga
egalikni ifodalovchi sifatlar); 3) [aniq ot, sifat+ [lik] (aniq ot yoki sifatdan hosil
qilingan mavhum ot); 4) [Joy nomi, oykonim] + [lik] = (muayyan joyda yashovchi,
shu joyning tub vakili bo‘lgan shaxs).
So‘z yasash qolipi uch qismdan iborat bo‘ladi: 1) so‘z yasashga asos bo‘luvchi
lug‘aviy morfema-leksima; 2) leksemaning ma’nosini lug‘aviy morfema-leksima;
o‘zgartiruvchi qo‘shimcha hosilasining tabiati, mohiyati, yasovchi qo‘shimcha; 3)
birikish. Qolipning har uchala qismidagi cheklanish muayyan qoida (qonuniyat)
bilan belgilanishi va tasodifiyliklardan holi bo‘lishi kerak. Bu fikr, aynisa, I va III
qismlarga oiddir. Aniqrog’i, yuqorida qayd etilgan qoliplardan birinchisini olaylik.
Bu qolipning birinchi qismida ma’lum bir aniq ot kelishi mumkin. Masalan,
(etikchi, asalchi, bo‘zchi, gulchi). Bunday yasama otlarning miqdori cheksiz. Lekin
nutqiy me’yorga ko‘ra ayrim aniq otlar [-chi] bilan birikmaydi. Qiyoslang,
lug‘atlarimizda (choynakchi), (piyolachi), (papiroschi), (noschi) kabi so‘zlar yo‘q.
Ammo bu so‘zlar o‘zbeklar uchun tushunarli va o‘zbek tili jamiyati bunday
so‘zlarni yasashi, tushunishi, ulardan nutqida foydalanishi mumkin. Ya’ni (noschi)
so‘zi o‘zbek nutqida ikki ma’nodan birida qo‘llana oladi: 1) nos tayyorlaydigan,
sotadigan va h. k. shaxs; 2) nosni ko‘p chekadigan shaxs qolgan so‘zlarga nisbatan
ham shunday fikrni aytish mumkin. Demak, o‘zbek nutqida (nutq me’yorida)
ishlatilmaydigan so‘zlarda ham birinchi qolipning barcha qismlari saqlanadi. 2-
va 3- qoliplarimiz qoliplari o‘zbek nutqi me’yorida deyarli hech qanday
mustasnoga ega emas. Bu o‘rinda qolipning birinchi qismida ko‘rsatilgan biror
turga oid leksema kela oladi. Bu holda ushbu qolip o‘ziga xos bo‘lgan nutqiy
hosilani beradi va uning mohiyatini aks ettiradi. Qayd etilgan qoliplarning
hosilalari cheklanmaganligi sababli ular o‘zbek tili lug‘atlarida to‘liq qayd etilishi
mumkin emas. Til birligi bo‘lgan qolipga qo‘yiladigan asosiy talablardan biri
21](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_21.png?v=1)
![shudir. Chunki til birliklarining nutqiy ko‘rinishlari, nutqiy namoyon bo‘lishlari
cheksizdir.
So‘z yasash qolipida u yoki bu qism (asosan, birinchi qism) muayyan tur, xil
yoki miqdor bilan cheklangan bo‘lishi mumkin. Ayni vaqtda bu cheklanishning
o‘zi ham muayyan qoida yoki miqdor bilan chegaralangan bo‘lishi shart. Masalan:
5 [ikkidan beshgacha miqdor nomi] + [ov] = (Jamlovchi son)). Bu qolip atigi 4
(to‘rtta) leksemani o‘z ichiga oladi. Shunga qaramasdan bu qonuniyat, qoida
sifatida mavjud. Shuning uchun 1- qolip ham til birligi hisoblanadi va mavjud.
Shuning 6 [sanoq son] + [-inchi] = (tartib son) ]. Bu qolip esa hech qanday
cheklanishni bilmaydi. U cheksiz miqdorda tartib sonlarni berishi mumkin. 1- va
2- qoliplarni qiyoslasak, ular orasidagi farq seziladi. Har ikkala qolip ham unumli,
“tirik”, yashayapti. Ammo 3-qolip kam mahsul, 1-qolip esa sermahsul. Shunga
ko‘ra so‘z yasash qoliplari unumli sermaxsul va unumli kammaxsul qoliplarga
ajratiladi. Qolip qanchalik sermahsul bo‘lsa, uning hosilalari, “mahsuloti” jamiyat
a’zolari uchun shunchalik bo‘linuvchan, hosilalarning ma’nolari esa bir xil,
o‘xshash bo‘ladi.
So‘z yasash qolipi til birligi bo‘lishi uchun bu qolipning tarkibiy qismlari,
qolipning ishlash jarayoni muayyan qonun-qoidalar bilan belgilangan bo‘lishi
shart. Til birligi bo‘lgan o‘ta sermaxsul so‘z yasash qoliplari hosilalarining miqdori
sanalishi, lugatlarda qayd etilishi mumkin emas, chunki ular cheksiz miqdordadir.
Unumli so‘z yasash qoliplarining hosilalari jamiyat a’zolari uchun bo‘linuvchan,
yasamadir. Ular jamiyat a’zolari uchun tayyor holda emas. Shu sababli unumli so‘z
yasash qoliplarining hosilalari til sababi unumli so’z yasash birliklari (leksemalar)
emas, balki nutq birliklari, yasama so‘zlar hisoblanadi. Yuqoridagi xulosalardan
keyin, maqsadga muvofiq, birinchi qolipga qaytamiz: 1) [[aniq, ot] + [-chi] = (ot
ifodalagan narsa bilan shug‘ullanuvchi, aloqador shaxs) ]. Nutqimizda (ishchi),
(xizmatchi), (tajribachi), (g‘alvachi) kabi so‘zlar ham bo‘lib, ularning I qismida
aniq, ot emas, balki mavhum ot kelgan. Shunga asoslanib, o‘zbek tilda[[mavhum
ot] + [-chi] = (ot ifodalagan tushunchaga aloqador shaxs)] qolipi bor deb xulosa
chiqara olarnizmi? Afsuski, yo‘q. Chunki biz (haqchi), (adolatchi), (go‘zallikchi)
kabi, so‘zlarni yasay olmaymiz. Demak, (la) qolipi til kabi so‘zlarni yasay
olmaymiz birligi bo‘la olmaydi. Ammo (la) qolipiga biroz aniqlik kiritsak, u til
birligi bo‘la oladi. 1-kasb nomini va ayni vaqtda harakat nomini ifodalovchi
leksemalar +-chi (shu kasb bilan shug‘ullanuvchi shaxs). Ushbu qolip, ehtimol, til
birligi bo‘la olsa kerak. Chunki lug‘atlarda bu qolipning juda ko‘p hosilasini
berishadi. Jumladan, o‘zbek tilining ters lug‘atida quyidagi 58 so‘z beriladi
(tajribachi, g‘alvachi, poygachi, postanovkachi, shtampovkachi, razvedkachi,
atletikachi, gimnastikachi, svarkachi va h. k). Keltirilgan misollar (nutqiy
22](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_22.png?v=1)
![hosilalar) shuni ko‘rsatib turibdiki, harakat nomi -chi bilan birikishi uchun uning
o‘zi leksema (tub) bo‘lishi kerak. Shunga ko‘ra ayni qolip (yozishchi,
ko‘chirishchi) kabi hosilalar bera olmaydi. Chunki (yozish, ko‘chirish) kabi so‘zlar
leksema emas, balki nutq hosilalari, yasama so‘zlardir. O‘zbek tilining so‘z yasash
tizimi, umuman, o‘rganilgan emas. Shu sababli biz bu o‘rinda aniq, dalillar keltira
olmaymiz. Unumli sermaxsul va unumli kammaxsul qoliplar haqidagi tafsilotlarni
aniqlashni kelajakka qoldirib, qoliplar bilan aloqador bo‘lgan boshqa masalaga
o‘tamiz. Navbatdagi tahlil so‘z yasashning unumsiz (yoki tarixiy) qoliplari ustida
boradi.
So‘z yasashning unumsiz (tarixiy) qoliplari. Ters lug‘atdagi (-gin) va uning
tovush ko‘rinishlari bo‘lmish (-qin), (-g’in), (-kin), (-gun), (-kun), (-qun) ko‘rib
o‘tamiz. Ular quyidagilar: 1) tizgin, 2) keskin, 3) yolqin, 4) to‘lqin, 5) yorqin, 6)
itirqin, 7) pispinqin, qin, 8) bosqin, 9) to‘sqin, 10) sotqin, 11) qochqin,. 12)
toshqin, 13) shoshqin, 14) quvg‘in, 15) qizg’in, 16) ozg‘in, 17) o‘zg‘in, 18)
so‘lg‘in, 19) tolg’in, 20) to‘lg‘in, 21) yong‘in, 22) qirrin, 23) so‘zgun, 24) surgun,
25) durkun, 26) uchqun, 27) buzg‘un, 28) uyg‘un, 29) uyg‘an).
Keltirilgan 29 ta misolning barchasi fe’l o‘zaklardan yasalgan. Ularga -tin
morfemasi turli fonetik ko‘rinishlarda qo‘shilib, ot va sifat hosil qilgan. Shunga
asoslanib, biz 7-qolipni ajrata olarniz: 7-[fe’l]+ [-gin] = (ot yoki sifat)} shaklida
tuzilgan qolipimiz: Nuqsonli. Uning o‘ng qismi o‘ta noaniq (ot yoki sifat), so‘z
yasash qolipida esa bunday bo‘lishi mumkin emas. Qolipda, yuqorida (1-, 2-, 3-,
4-, 5-, 6-, 7) ko‘rib o‘tganimizdek, hosilalarning ma’no turi aniq qoliplari) ko‘rib
kursa’tilishi kerak 7 qolipning yuqorida qayd etilgan hosilalarida esa ma’no torini
aniqlab bo‘lmaydi. Chunki ularning ichida harakat nomlari ham (8, 12, 14, 15, 22,
24 misollar), narsa-predmet nomlari ham (1-, 4-, 9-, 21-, 26-misollar), shaxs otlari
ham (10-, 11-, 13-, 23-misollar), belgi ifodalovchi sifatlar ham (2-, 3-, 5, 7-,
15-,16, 17, 18, 19-, 19, 20, 20, 25-, 25-, 27-, 27, 28, 29-misollar) bor. Sifatlar ham
ma’no jihatdan turlichadir. Aytilganlar 7- qolipning o‘ng tomondagi til birliklariga
qo‘yiladigan talablarga javob bera olmasligiga ishoradir. Qolipning chap tomoniga
murojaat qilamiz. Bu o‘rinda birinchi qism fe’l deb qo‘yilgan, xolos. Misollardan
ko‘rinib turibdiki, ular, asosan SGS (undosh-unli-undosh) va GS (unli-undosh)
qurilishiga ega fe’llardir. Shunga o‘xshash bor-, kel-, ket-, yot-, chop-, yur-,
o‘l-,o‘t-kabi fe’llarga (-gin) qo‘shimchasini qo‘shamiz va quyidagi hosilani olamiz:
(borgin, kelgin, ketgin, yotgin, chopgin, yurgin, o‘lgin, o‘tgin). Natijada o‘zbek
uchun umuman tushunarli bo‘lmagan so‘zlarni hosil qildik. Demak, qolipning chap
tomoni ham til birligiga qo‘yiladigan talablarga javob bera olmaydi. [-gin]
qo‘shimchasining qanday so‘zlarga (o‘zaklarga) qo‘shila olishi va qanday ma’no
ifodalashi ma’lum qonun-qoidalar bilan emas, balki o‘zbek tilining lug‘ati bilan
23](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_23.png?v=1)
![belgilanadi. Qolip hosilalarining miqdori, bu hosilalarning anig, ma’nolari lug‘at
orqali belgilansa, bunday so‘z yasash qoliplari unumsiz deb aytiladi. Ushbu so‘z
yasash qoliplari ham sermahsul va kammahsul bo‘lishi mumkin. Unumsiz so‘z
yasash qoliplarining mahsuli yasama so‘zlar emas, balki mustaqil leksemalardir.
Chunki ularning hosil qilinishi ma’lum bir qoida bilan belgilanmaydi, balki lug‘at
orqali aniqlanadi. Unumsiz (tarixiy) so‘z yasash qoliplarining hosilalarida ma’no
ixtisoslashishi, hosilalarining ma’nolarining bir-biridan uzilishi, har bir hosilaning
mustaqil ma’no kashf etishi kuchayadi. Shuning uchun 7 qolip hosilalari ma’no
jihatidan rang-barang bo‘lib, ma’lum qonuniyatga bo‘ysunmaydi. Buning sababi
shundaki, qolip tilda o‘z unumliligini yuqotgach, uning til birligi sifatidagi ta’sir
kuchi qolmaydi. Natijada uning hosilalari mustaqil leksemalar sifatida rivojlanadi
va turlicha ma’nolar kashf etadi. Unumsiz (tarixiy) so‘z yasash qoliplarining
o‘zbek tilidagi miqdori yuzga yaqindir. Bunday qolip hosilalari E. V. Sevortyan,
A. G‘ulomov, A. N. Kononov, va A. Hojiyevlarning ishlarida atroflicha
o‘rganilgan. Leksemalarning miqdori tub so‘zlarga nisbatan ancha ko‘p shunda.
Chunki o‘zbek tilidamizning asosiy sababi ham unumsiz (tarixiy) so‘z yasash
qoliplarining hosilasi bo‘lgan, bugungi kunda o‘z yasamaligini yo‘qotgan mustaqil
til birliklariga aylangan leksemalar miqdori o‘zaklardan va tub so‘zlardan 4-5
marta ko‘pdir (balki bundan ham ko‘proqdir).
Barqaror (sinxronik) holatni va tarixiylikni izchil farqlamaydigan an’anaviy
tilshunoslikda, Jumladan, so‘z yasalishida halligacha o‘zbek tilida mavjud so‘z
yasash qoliplarining unumliligi va mahsuldorligi qay darajada ekanligi haqida aniq
ma’lumot yo‘q. An’anaviy tilshunoslikda anchagina unumli deb hisoblanilayotgan
qoliplar allaqachon o‘z unumdorligini yo‘qotganga o‘xshaydi. [ot] + [la] = (o‘timli
fe’l) qolipi ana shunday qoliplardandir. Qanday bo‘lmasin, so‘z yasalishini tizim
qonuniyatlari asosida jiddiy o‘rganish o‘zbek tilshunosligining dolzarb
masalalaridan biridir. Chunki hozirgi kunda ayni sohada T. Xolmurodovning
ishidan boshqa tadqikotga ega emasmiz. Leksemalar hosil bo‘lishining navbatdagi
faol usuli morfologik soddalanish va yaxlitlanish (ideomatizatsiya)dir. Soddalanish
deb, muayyan so‘z yasash qolipining hosilasida yoki so‘zning ma’lum bir shaklida
o‘zak bilan qo‘shimchaning o‘zaro birikib, shaklan ajralmas butunlikka o‘tishiga
o‘tishiga va shunga muvofiq yangi ma’no ifodalanishiga aytiladi. Soddalanish tilda
juda keng tarqalgan hodisadir. Hozirgi o‘zbek tilida tub deb sanaladigan [sin-],
[bog‘la-], [tingla-], [to‘y-], [to‘l-], [to‘q] kabi fe’llar tarixan [si-], [ba-], [ting-],
[to‘-] kabi turlicha qo‘shimchalar bilan o‘zaklarning birikishidan tashkil topgan.
O‘zbek tili lug‘atlarini ko‘zdan kechirsak [birin-ketin, qishin-yozin, oldin, keyin,
ostin-ustun, olg‘a, ilgari, tashqari, yuqori, teskari, ichkari, ushoq, uvoq, yomg‘ir,
tangri, quyosh, dengiz, yaylov, qirg‘oq, botqoq, eshkak) kabi yuzlab ikki va undan
24](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_24.png?v=1)
![ortiq bo‘g‘inli turkiy o‘zakli so‘zlarni uchratamiz. Shu kungi tilimiz nuqtai
nazaridan muayyan so‘z yasash qolipining hosilasi bo‘la olmaydigan bu
so‘zlarning barchasi tub so‘zlar bo‘lib, nutqda tayyor leksemalar sifatida
voqealashadi. Tarixan esa ular leksema emas, balki nutqiy hosilalar yasama so‘zlar
va so‘z formalari (shakllari)dir. Soddalanish hozirgi kunda ham davom etayotgan,
sodir bo‘layotgan hodisadir. Biz hozir (birdan, birga, boshqa, o‘zga, bu yoqqa, u
yoqqa, qasddan, haqiqatan, tasodifan, aftidan) kabi til birliklaridagi jo‘nalish
kelishigi qo‘shimchasi [-ga], chiqish kelishigi qo‘shimchasi [-dan], ravish yasovchi
qo‘shimcha [-an]larni ajrata olmaymiz. Bu so‘zlar shu holida soddalashib, tayyor
leksemalarga aylangan.
Leksemalar paydo bo‘lishining yana bir keng tarqalgan usuli yaxlitlanish
(ideomatizatsiya)dir. Yaxlitlanish (ideomatizats deb tarixan yasama bo‘lgan
leksema ma’nosining so‘z yasash (yoki forma yasash) qolipi ma’nosidan
uzilishiga, uzoqlashishiga, ixtisoslashishiga aytiladi. Masalan, [o‘ynash]
leksemasini olib ko‘raylik. Birinchidan, bu so‘z -[[fe’l] + [ish] harakat nomi]
qolipining hosilasi, nutq birligidir: (bolalar ko‘chaga o‘ynashga chiqishdi). Lekin
boshqa [o‘ynash] leksemasi ham mavjud bo‘lib, u xususiy ma’noga ega. Bu ma’no
ruscha lyubovnik (lyubovnitsa) so‘zlari orqali beriladi. Ushbu ma’noda [o‘ynash]
so‘zi alohida leksema sifatida tilda tayyordir. [o‘xshash, qarash, yo‘nalish,
jo‘nalish, qurilish, yigilish, tanish, ko‘rinish] kabi tarixan 9 qolip hosilasi bo‘lmish
bu so‘zlar ham ixtisoslashgan ma’noga ega bo‘lgan, yaxlitlangan va leksemalarga
aylangan. Yaxlitlanish natijasida nutq birliklarining til birliklariga leksemalarga
o‘tishi kunda sodir bo‘layotgan faol jarayondir.
Leksemalar hosil bo‘lishining eng unumli yo‘llaridan biri atamalashish
terminlashish, terminologizatsiya)dir. Nutqiy hosilalarga ma’lum bir soha nuqtai
nazaridan ta’rif berilib, ularning ma’nosi ixtisoslashsa, mustaqil leksemalariga,
atamalariga bunday hosilalar ham (terminlariga) aylanadi. Jumladan, [sing-] fe’li
9-qolip hosilasi (singish) so‘ziga biologiya va tilshunoslikda muayyan xususiy
ma’nolar yuklatilib, ruscha assimilyatsiya (biologiyada ovqatning hazm bo‘lishi:
tilshunoslikda yonma-yon kelgan tovushlarning o‘zaro ta’siri natijasida bir-biriga
o‘xshab ketishi) ma’nosi berilgan. Bunday xususiy ma’nolarga ko‘ra barcha
atamalar alohida leksemalarni tashkil etadi. Atamalashishning navbatdagi turini
nutq hosilalari (so‘z va so‘z birikmalari)ning atoqli otlarga o‘tishida ko‘rish
mumkin. Masalan, [Kattatqo‘rg‘on, Yangiyer, Yangibozor, Eskijo‘va, Kattabog‘,
Itolmas, Bo‘riboy] kabilar ham mustaqil leksemalar qatoridan o‘rin oladi.
Leksemalar hosil bo‘lishining navbatdagi keng tarqalgan usuli shudir. Tarixan so‘z
birikmalari birikmalari (hatto gap) qoliplarining leksemalashishdir. Hosilasi
bo‘lgan so‘z birikmalari (gap qismlari) orasidagi sintaktik aloqaning yo‘qolishi va
25](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_25.png?v=1)
![bu hosilalarning shakl hamda mazmun butunligi, tayyor, turg‘un birliklarga
aylanishi leksemalashish deyiladi. Masalan, [boshog‘riq, belbog‘, ishboshi,
qo’lpoq, ko‘zoynak va h] kabi leksemalar shular jumlasidandir. Biz “leksemalar
tarkibi” “o‘zak” va “tub so‘zlar” tarkibidan ancha kengdir, deb bejiz aytmagan
edik berilgan ma’lumotlar bu fikrni to‘ldiradi. Leksemalarning turlicha
ko‘rinishlaridan faqat bittasi an’anaviy tilshunoslikning o‘zak va tub so‘zlariga
tug‘ri keladi. Leksemalarning qolgan turlari, ya’ni tarixiy, unumsiz so‘z yasash
qoliplarining hosilalari, hosilalari soddalashgan. yaxlitlashgan, atamalashgan,
atoqlilashgan, leksemalashganlari, umuman tarixiy tushuncha bo‘lgan o‘zak va tub
so‘zlardan keskin farq qiladi. Ular miqdoran tub so‘zlardan bir necha marta
ortiqdir.
Leksemaning xususiyatlari. Leksemaning eng asosiy xususiyati aytilganidek,
tayyorligi, shakl va mazmun jihatidan butunligi, soddalashgan (yaxlitlashgan,
atamalashgan, atoqlilashgan va h. Mazmunining o‘z qismlari leksema
yig’indisidan iborat emasligi va shu sababli leksemalarning tarkibiy qismlarga
bo‘linmasligidir. Binobarin, leksemalar jamiyatning barcha a’zolari uchun tayyor,
umumiy va majburiy hisoblanadi. Jamiyat a’zosi leksemani yasamaydi, balki uni
tayyor holda qabul qiladi. Ayni vaqtda leksemaning xususiyatlari aytilganlar bilan
cheklanib qolmaydi. Leksemalar til birligi sifatida tilga berilgan ta’rifidagi qator
boshqa xususiyatlarga ham egadir. Jumladan, leksemalar jamiyat a’zosining ongida
boshqa leksemalar bilan o‘xshashlik qatorlarida (paradigmalarda) yashaydi.
Masalan, [kitob] leksemasi, birinchidan, [daftar], [bloknot] bilan, ikkinchidan,
[oynoma], [ro‘znoma] bilan, uchinchidan, [qissa, roman) bilan, to‘rtinchidan esa,
[muqova], [varaq], [bet], [bob] va h. k. bilan birgalikda o‘xshashlik qatorlarida
yashaydi. Ana shu munosabatlar asosida turlicha ma’no kashf etadi. Shu
munosabatlar asosida Leksemalar jamiyat a’zosining ongida nafaqat o‘xshashlik
munosabatlarida, balki qo‘shnichilik munosabatlarida ham yashaydi. Shuning
uchun, jumladan [kitob] leksemasi, bir tomondan, [o‘qi-], [yoz-] [ol-] kabi, [qiziq],
[zerikarli] kabi leksemalari bilan, ikkinchi tomondan, [son qo‘shimchalari], [egalik
qo‘shimchalari], [kelishik qo‘shimchalari] va h. k. kabi morfemalar bilan
qo‘shnichilik munosabatlarida bo‘la oluvchi til birligidir. Grammatik morfemalar
(qo‘shimchalar) nafaqat ma’noga, balki, muayyan sintaktik vazifaga ham egaligi
sababli leksemalar til vakilining ongida nutqda bajarishi mumkin bo‘lgan barcha
vazifalari bilan ishtirok etadi. Bu o‘xshashlik va qo’shnichilik munosabatlari,
ma’no va vazifa imkoniyatlari nutqda oydinlashadi, aniqlashadi. Qator
imkoniyatlardan biri nutq sharoitiga, ko‘zlangan maqsadga, ifodalanayotgan fikrga
moyl ravishda tanlanadi. Demak, leksemalar til egalari ongida voqelashgan va
voqyelashadigan nutqiy imkoniyatlar yig’indisi sifatida yashaydi. Ushbu
26](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_26.png?v=1)
![nisbatan miqdor munosabatiga juda ham uxshaydi. Tub so‘zlarning umumiyati
sifatida tilimizdagi leksemalarga nisbatan unumsiz (tarixiy) so‘z yasash
qoliplarining, soddalashish, yaxlitlashish, atamalashish, atoqlilashish mahsuli
bo‘lgan leksemalar ko‘p bo‘lganidek, leksemalarning voqelashish shakli sifatidagi
so‘zlarga nisbatan nutqda unumli so‘zlar ko‘pdir. Nutqiy hosila yasash
qoliplarining hosilasi bo‘lgan sifatida so‘zga ta’rif berilayotganda mana shularga
e’tibor berish zarur. Aytilganlardan kelib chiqib, so‘zga quyidagicha ta’rif berish
mumkin: leksemalarning va unumli qoliplarining nutqda voqealashgan aniq shakl,
mazmun so‘z yasash qoliplarining nutqda qoliplari va vazifaga ega ko‘rinishiga
so‘z deyiladi. Chunonchi: “Bog‘imizda mevali daraxtlar o‘sadi” gapida to‘rtta so‘z
mavjud. Bu to‘rt so‘zdan 3 tasi [bog‘], [daraxt]. [o‘s] leksemalarining nutqiy
ko‘rinishi, bittasi esa {[ot] + [-li] = (“ot atalmishiga ega” ma’noli sifat)) Qolipning
hosilasidir. Bu gapdagi so‘zlar aniq shaklda (birinchidan, moddiy yozma nutq
shakli harflar va oraliqlar tizmasi, ikkinchidan (imizlarda.), (-imizda), (-lar), (bosh
kelishik), (-adi) qo‘shimchalari bilan) va aniq vazifada (daraxtlar kesim, turli
aniqlovchi, bog‘imizda ma’no imkoniyatlaridan, birikish ega, o‘sadi o‘rin holi)
kelib, qator qobiliyatlaridan faqat bittasini yuzaga chiqargan. Leksikologiya,
tilning lug‘at tarkibi, leksema, semema, nomema, sema, lisoniy birlik, nutqiy
birlik, denotativ ma’no, grammatik ma’no, leksemaning tayyorligi, majburiyligi,
ijtimoiyligi va umumiy belgiga ega ekanligi. Leksikologiya grekcha “leksika”
so‘zidan olingan bo‘lib, tilning lug‘at tarkibini o‘rganadi. Tilda mavjud bo‘lgan
so‘zlarning hammasi lug‘at tarkibi yoki leksika deb yuritiladi.
Leksemalarning ma’no turlari grammatik shakllari (qabul qiladigan
qo‘shimchalari), gapda bajara oladigan vazifalari nihoyatda rang-barang bo‘lsa,
so‘zlarniki esa aniq, chegaralangan bo‘ladi. Bir gapda (matnda) leksema bir
imkoniyatini voqelashtirgan bo‘lsa, ikkinchi matnda uning ikkinchi bir imkoniyati
namoyon bo‘ladi. Demak, leksema va so’z orasidagi munosabat til va nutq
bo‘linishining in’ikosi bo‘lib, leksema til birligi, so‘z esa nutq birligi sifatida
kuzatiladi. Har bir leksema umumiy xususiyatlarini mujassamlashtiradi.
Leksema va so‘zlarning tuzilish turlari. Sistem tahlilga ko‘ra leksemalarning
tuzilish turlari deb aytilishi va masala sifatida quyilishi g‘ayri ilmiydir. Binobarin,
aniq, fan hodisalariga nisbatan kvadratning turlari deyilishi qanchalik mantiqsiz
bo‘lsa, leksemaning tuzilish turlari deyilishi ham shunchalik mantiqsiz, asossizdir.
Chunki leksema tayyor til birligi bo‘lib, uning nimalardan tashkil topganligi
mutlaqo ahamiyatsizdir. Shunga ko‘ra leksemalarning emas, balki “so‘zlarning
tuzilish turlari” deyilishi maqsadga to‘la muvofiqdir. Chunki so‘zlar hosila sifatida,
albatta, turlicha tuzilishga ega bo‘ladi. Ammo til ijtimoiy hodisa sifatida tarixdan
butunlay ajralib ketmaydi. U hamisha o‘zida turli davrlar bo‘yog‘ini saqlaydi.
28](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_28.png?v=1)
![Leksemalarning hosil bo‘lish usullari bilan tanishganimizda, til birliklarining tarix
bilan, o‘tmish bilan aloqalarining guvohi bo‘ldik. Bunday bog‘lanish uzviy
bo‘lganligi sababli “leksemalarning tuzilish turlari” masala sifatida qo‘yilishi
unchalik mantiqsiz emas. Chunki bu narsa til bilan tarixning aloqalarini yaqqolroq,
aniqroq ko‘rishimizga imkon beradi. Ayni vaqtda shuni esdan chiqarmaslik
kerakki, leksema bo‘linmas, tayyor butunlik ekan, uning tuzilish turlari bilan
tanishish leksemalarning sistem tahliliga emas, balki tarixiy tahliliga tayanadi.
Qurilish turlariga ko‘ra leksemalar sodda, soddalashgan, qo‘shma, juft va
murakkab bo‘lishi mumkin.
Sodda leksemalar tarixan bo‘linmasdir. Ular bitta morfemadan iborat bo‘lib,
an’anaviy tilshunoslikning-“o‘zak”, “tub” deb ataladigan birliklariga moyil keladi.
(bor], [dala], [kel-], [qoch-], [oq], [sariq], [men], [u], [ikki], [un] kabilar sodda
leksemalar sifatida mavjuddir.
O‘zga tillardan olingan olinma so‘zlarning barchasi tarkiban qanchalik
murakkab bo‘lmasin, agar ularning yasovchilari o‘zbek tili tizimida o‘zlashgan
bo‘lmasa, ular tub leksemalar sanaladi.
Soddalashgan leksemalar hozirgi til nuqtai nazaridan tayyor va bo‘linmas,
shakliy va mazmuniy butunlikka ega bo‘lib, tarkibi tarixan murakkab bo‘lgan
leksemalardir. Chunonchi, [qochoq], [qirrin], [cholg‘u], [supurgi], [o‘yinchoq].
[yasha-], [birik-], [ko‘klam], [kiyim], [ekin], [to‘lin] kabi unumsiz (tarixiy) so‘z
yasash qoliplarining hosilalariga [ushoq] [ichkari], [tangri], [kurash], [o‘ynash]
kabi qo‘shimchalari o‘zak bilan birikib, soddalashgan, yaxlitlashgan so‘z
shakllariga soddalashgan leksemalar sifatida shakllariga qarash mumkin.
[Sanchish], [uyg‘unlashish], [bo‘linish] kabi atamalashgan hosilalar ham
soddalashgan leksemalar qatoridan o‘rin olmog’i lozim. O‘zbek nutqida bir necha
(ishchi) so‘zini tahlil etaylik, ma’noga ega: 1. [ish] atalmasining ijrochisi, shaxs.
Ayni ma’no qolipning [kasb, faoliyat, harakat nomi] + [-chi] faoliya = (ot
atalmishi bilan shug‘ullanadigan, aloqador shaxs) izohi bilan bog‘liq. Ushbu
ma’noda, (ishchi) so‘zi hosila bo‘lib, nutq birligi hisoblanadi. Ammo [ishchi]
leksemasi ham mavjud. U ixtisoslashgan ma’noga egadir. Jumladan, quyidagi tur
Jins (gipogiperonomik) o‘xshashlik qatori bilan bog‘lanadi: [asalari]: [ona]:
[erkak]: [ishchi]. Bu qatorda [ishchi] leksemasi asalarining bir turini nomlab, atab
keladi. Uning ma’nosi qolipidan kelib chiqmaydi, ya’ni hosila emas. Bu o‘rinda
[ishchi] so‘zi soddalashgan leksemadir. Bunday misollarni ko‘plab keltirish
mumkin. Qo‘shma leksemalar tarixan ikki va undan ortiq o‘zak (lug‘aviy
morfema)larning shakliy va va mazmuniy butunlikka aylanishi natijasida yuzaga
keladi [belbog‘], [oqsoch], [oqsoqol], [belko‘rak]. Qo‘shma leksemalar, ayniqsa,
29](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_29.png?v=1)
![atoqlilashgan va atamalashgan leksemalar tarkibida ko‘p bo‘ladi: [Yangiqo‘rg‘on],
[Miyonbozor], [Eskijuva] va h.
Juft leksemalar qo‘shma leksemalarning bir turidir. Juft leksemalarning
o‘zaklaridan biri tilda mustaqil leksema sifatida keng qo‘llaniladi. Ikkinchisi esa
qo‘llanilmaydi yoki juda kam qo‘llaniladi: [bola-chaqa], [idish-tovoq], [yetim-
yesir], [qarz-qavola], [o‘rta- miyona], [maza-matra] va h.
Murakkab leksemalarga faqat atamalashgan va so‘z birikmalaridan yasalgan
leksemalar kiradi. Murakkab leksemalar (atamalar, terminlar) deyarli har bir fan
sohasida juda ko‘plab topiladi. Masalan, [gap bo‘lagi], [bosh bo‘lak], [ikkinchi
darajali bo‘lak], [aniq nisbat], [bosh kelishik], [o‘tgan zamon} va h.
So‘zlar ham tuzilishiga ko‘ra turlichadir. Ular, asosan, quyidagi tuzilish
turlariga ega: 1) sodda tub so‘zlar; 2) sodda yasama so‘zlar; 3) qo‘shma so‘zlar; 4)
juft so‘zlar; 5) takror so‘zlar; 6) murakkab so’zlar.
So‘zlarning barchasi leksemalar yoki maxsus so‘z yasash qoliplari asosida
nutqda hosil qilinadi. Shuning uchun leksemalarning yuqorida qayd etilgan beshta
turi ham sodda, soddalashgan, qo‘shma, juft, murakkab beshta turi so‘zlar sifatida
nutqda voqelashadi. Ammo leksemalarga va tayanadigan qo‘shma, juft va
murakkab so‘zlar tom ma’noda qo‘shma, juft va murakkab so‘zlar emas. Ularning
barchasi til birligi hisoblanadi. Chunki ular tayyor, shakl va mazmun butunligiga
ega bo‘lgan til birligi-leksemaning voqelanishi, nutqda namoyon bo‘lishidir. Shu
sababli so‘zlarning tuzilish turlari haqida fikr yuritganda, ikki yo‘ldan birini
tanlash zarur.
Birinchi yo‘lga ko‘ra so‘zlar: leksemalarning voqelanishi ro’yobga chiqishi;
unumli so‘z yasash qoliplarining hosilalari kabi ikki katta guruhga ajratilishi lozim.
Bu holda har bir guruhda qo‘shma, juft, takror, va murakkab so‘zlarning ajratilishi
maqsadga muvofiq. Shu bilan birga, birinchi guruhda, bulardan tashqari, yana
sodda bilan birga, ikkinchi guruhda esa sodda yasama so‘zlar ajratiladi. Sistem
tahlil usuli talabiga ko‘ra bu eng to‘g‘ri va mukammal yo‘ldir.
Ikkinchi yo‘lga ko‘ra esa sodda, qo‘shma, juft, takror va murakkab so‘zlarga
ajratiladi. Ayni vaqtda ularning har biri o‘z ichida ikki guruhga: a) leksemalarning
nutqiy shakllari (voqealanishi) yasash qoliplarining hosilalari kabilarga bo‘linishi
kerak; va b) so‘z. Bu yo‘l sistem tahlil usulidan bir qadam orqaga chekinish hamda
tarixiy va shakliy omillarni bir pog’ona yuqori qo‘yish yo‘lidir.
30](https://docx.uz/documents/ef8f2afd-0a36-4612-a5ec-3a4e7d9983e1/page_30.png?v=1)
MUNDARIJA
Kirish
Asosiy qism
Leksikologiyada so‘z muammosi
Leksemaning til birligi, so‘zning nutq birligi ekanligi
Leksema va so‘z
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati