Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 101.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O’zbek tilshunosligida matn tilshunosligiga oid tadqiqotlar

Купить
O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MATN TILSHUNOSLIGIGA OID TADQIQOTLAR MUNDARIJA KIRISH…………………………………………………………….………………3 I BOB. MATN TULSHUNOSLIGI HAQIDA NAZARIY TUSHUNCHALAR…………………………………………………………….....6 1.1. Matn tilshunosligining asosiy kategoriyalari:kohesiyalik, koherenslik, pragmatika, kommunikativlik………………………………………………………6 1.2. Matn tilshunosligining boshqa sohalar bilan aloqasi…………………….…….9 II BOB. O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MATN TILSHUNOSLIGI TADQIQOTLARI…………………………………….…………………………12 2.1. Sh.Safarovning matnning pragmatik xususiyatlari haqidagi qarashlari…...…12 2.2. Matnning kohesiyaligi va koherensligi bo’yicha tadqiqotlar………...………14 2.3. O’zbek tili grammatikasi va leksikasining matnni bog’lashdagi o’rni……....19 III BOB. MATN TURLARINING TAHLILI………………………………….21 3.1. Ilmiy matnni tahlil qilish……………………………………………... …………………………. ……21 3.2. Badiiy matnni tahlil qilish……………………………………………………22 XULOSA………………………………………………...……………………….25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………..……..……..27 KIRISH Mavzuning dolzarbligi : O‘zb е kist о n yuks а k d а r а j а d а t а r а qqiy etg а n iqtis о di bil а ngin а em а s, b а lki bilimd о n, m а ’n а viy jih а td а n y е tuk f а rz а ndl а ri bil а n h а m j а h о nni q о yil qilishi l о zim Bu yuks а k v а ulug’v о r v а zif а ni muv а ff а qiyatli h а l etishd а ха lqning milliy m а d а niyati v а o‘zig а хо sligini if о d а etuvchi v о sit а bo‘lmish o‘zb е k tilini riv о jl а ntirish bu tilning d а vl а t m а q о mini izchil v а to‘l а ro‘yobg а chiq а rishning eng z а rur ch о r а l а rid а n biri s а n а l а di. Til kishilar o‘rtasidagi munosabatning eng muhim quroli bo‘lib, jamiyat taraqqiyoti jarayonida shakllangan va umuminsoniy manfaatlarga xizmat qiladi. Tilning paydo bo‘lishi va rivojlanishi jamiyat taraqqiyoti bilan bog‘liq ekan, inson kamoloti haqida fikr yurituvchi barcha fanlarning o‘rganish manbai tilga aloqador hisoblanadi. Tilning tabiati, mohiyati kishilik jamiyatida bajaradigan vazifasi, strukturasi va bu strukturani tashkil etgan elementlarning o‘zaro munosabati, uning ichki mexanizmi, ishlash prinsiplari kabi muhim masalalarni ilmiy o‘rganishni, tilni har taraflama tadqiq qilishni talab qiladi. Til kishilik jamiyati mahsulidir. Tilsiz hech bir voqelik va hodisani, insonning tabiatda, jamiyatda tutgan o‘rnini, jamiyat taraqqiyoti yo‘llarini bilish, o‘rganish mumkin emas. Tilshunoslik fanining asosiy problemalaridan biri tilning ushbu fanning predmeti sifatidagi ta'rifidir. Ma'lumki, tabiiy inson tili faqat tilshunoslikda emas, balki yana bir qator fanlar tomonidan o‘rganiladigan murakkab obyekt bo‘lib, har bir fanning tilga bergan ta'rifi ham turlicha bo‘lishi mumkin. Hattoki, tilshunoslik fanining o‘zida ham tilning yagona ta’rifi yo‘q. Tilning ta'rifi masalasi tilshunoslik fani tarixidagi eng muhim masalalardan biri bo‘lib, fan tarixida turlicha talqin qilingan va hozirgi kunda ham turli ilmiy maktablar va oqimlar orasida keskin bahslarga sabab bo‘lmoqda. Darhaqiqat, tilshunoslikda mavjud bo‘lgan har bir nazariya, avvalo tilni qanday tushunishga asoslanadi. Tilni qanday tushunishning til haqidagi nazariyani yaratishda ahamiyati katta. Tilshunoslik fanining obyekti, predmeti va tilni ilmiy o‘rganish metodlari kabi masalalar ma’lum darajada tilni qanday tushunishga bog‘liqdir. Tilshunoslik tarixida tilni turlicha ta'riflash fanning predmetini ham turlicha tasavvur qilishga sabab bo‘ldi. Shuning uchun bu masalaning tilshunoslik tarixi asosiy etaplarida qanday hal etilganligini ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir. Tilshunoslik fanining predmeti, o‘rganish manbai o‘z ichki qonuniyatlariga ega bo‘lgan murakkab tizim –tildir. Tilning o‘ziga xos xususiyatlarini, taraqqiyot qonuniyatlarini o‘rganish mazkur ijtimoiy hodisaga har tomonlama to‘liq ta’rif berish imkonini yaratadi. Til umumiy qonuniyatga bo‘ysunuvchi o‘ziga xos ramzlar tizimi bo‘lib, kishilik jamiyatidagi aloqa - munosabatning eng muhim quroli, fikr ifodasi hamda fikr yuritish asosi, voqelikni avloddan avlodga yetkazuvchi, insoniy kechinmalarni, his-tuyg‘ularni ifoda etuvchi vositadir. Tilshunoslik tarixida tilga turlicha yondashuvlarni kuzatish mumkin 1 . Mamlakatimiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev “Yoshlarimizning mustaqil fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma naviy salohiyatga ega bo lib, dunyoʼ ʻ miqyosida o z tengdoshlariga hech qaysi sohada bo sh kelmaydigan insonlar bo lib ʻ ʻ ʻ kamol topishi, baxtli bo lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va ʻ imkoniyatlarini safarbar etamiz” 2 degan da vatlari ta limning sifatli va samarali ʼ ʼ tashkil etilishini, ayniqsa, boshlang ich sinflardan boshlab o quvchilarni mustaqil ʻ ʻ fikrlaydigan, yuksak intellektual va ma naviy salohiyatga ega shaxs sifatida ʼ tarbiyalash bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Ushbu kurs ishi o’zbek tilida matn lingvistikasining rivojlanishi, ayniqsa, matn kohesiyaligi va koherensligi tushunchalarining ahamiyatini tushunishga qaratilgan.Matnning bu xususiyatlari uning kommunikativ samaradorligini ta minlash uchun zarur. Sh.Safarovning ushbu yo nalishda olib borgan ilmiy ʼ ʻ tadqiqotlari mavzuning nazariy va amaliy asosini tashkil etadi. Kurs ishining maqsadi: Matn kohesiyaligi va koherensligi tushunchalarini nazariy jihatdan o rganish. Sh. Safarov qarashlari asosida ilmiy va badiiy matnlarni ʻ tahlil qilish. O zbek tilida kohesiyalik va koherenslikni ta minlovchi vositalarni ʻ ʼ aniqlash. 1 M.T.Irisqulov Tilshunoslikka kirish. – Toshkent, 2009.-B.125. 2 Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo limizni qat iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko taramiz. – ʻ ʼ ʻ T.: O zbekiston, 2017. –B.126. ʻ Kurs ishining obyekti: O’zbek tilshunosligida matn tilshunosligiga oid tadqiqotlarni yoritib o’tish. Kurs ishining predmeti: Matn tilshunosligi nazariyasining o’zbek tiliga tadbiqi va ushbu nazariya asosida matnning lingvistik xususiyatlarini tahlil qilishdir. Kurs ishining vazifalari: Ilmiy, badiiy, publitsistik matnni tahlil qilish. Kurs ishining ishning tuzilishi. Kurs ishi kirish, uch bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I.BOB. MATN TULSHUNOSLIGI HAQIDA NAZARIY TUSHUNCHALAR 1.1.Matn tilshunosligining asosiy kategoriyalari: kohesiyalik, koherenslik, pragmatika, kommunikativlik. Matn tilshunosligi tilshunoslikning mustaqil yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, matnning lingvistik, semantik va pragmatik jihatlarini o‘rganadi. Bu soha matnni tilning asosiy kommunikativ birligi sifatida tahlil qiladi va uning struktura, mazmun, funksional va uslubiy xususiyatlarini tadqiq etadi. Matn tilshunosligi XX asr o‘rtalarida tilshunoslikdagi muhim yo‘nalishlardan biri sifatida rivojlandi. Bu sohaning shakllanishiga quyidagilar sabab bo‘ldi: Strukturalizm: Tilni tizim sifatida o‘rganish orqali matnni alohida birlik sifatida tadqiq qilish zarurati paydo bo‘ldi. Tilning kommunikativ funksiyasi: Matnni faqat grammatika va sintaksis birliklari yig‘indisi emas, balki axborotni yetkazuvchi asosiy vosita sifatida o‘rganish muhimligi. Matn tahlilining amaliy ahamiyati: Ilmiy, badiiy, publitsistik va amaliy matnlarning tahlili amaliyotda qo‘llash uchun zarur bo‘ldi. Matn tilshunosligi doirasida tilning ichki (grammatik va semantik) hamda tashqi (pragmatik va kommunikativ) jihatlari birgalikda o‘rganiladi. Matn – grammatik va semantik bog‘lanish asosida tashkil topgan, tugallangan mazmunni ifoda etuvchi kommunikativ birlikdir. Matn og‘zaki va yozma ko‘rinishda mavjud bo‘lishi mumkin. Matnning asosiy belgilari: 1. Yaxlitlik: Matnning barcha qismlari mazmun va ma no jihatidan uyg‘unlikniʼ tashkil etadi. 2. Bog‘lanishlik (kohesiyalik): Matndagi so‘z, ibora va jumlalar o‘zaro grammatik va semantik bog‘lanishga ega. 3. Mantiqiylik (koherenslik): Matn mantiqiy izchillik asosida tashkil etiladi. 4. Kommunikativlik: Matn ma lum axborot uzatish yoki ta sir o‘tkazish uchun ʼ ʼ yaratiladi. 5. Pragmatiklik: Matn auditoriyaga yo‘naltirilgan bo‘lib, maqsadga muvofiq tuzilgan bo‘ladi. Matn tilshunosligi matnni lingvistik birlik sifatida o‘rganishda muhim bo‘lgan bir qancha kategoriyalarni belgilaydi. Ushbu kategoriyalar matnni mazmunan, grammatik va funksional jihatdan tahlil qilishga yordam beradi. Quyida matn tilshunosligining asosiy kategoriyalari batafsil tushuntiriladi. Matn tilshunosligining asosiy kategoriyalari: Kohesiyalik (bog‘lanishlik) – matn tilshunosligining asosiy kategoriyalaridan biri bo‘lib, matn ichidagi grammatik va leksik birliklar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi. Kohesiyalik matnning lingvistik yaxlitligini ta minlaydi va uning ʼ qismlari o‘rtasidagi mantiqiy va grammatik aloqalarni ko‘rsatadi. Ushbu kategoriya matnning yaxlit kommunikativ birlik sifatida tashkil topishini asoslaydi. Kohesiyalikning ta rifi va mohiyati ʼ 1. Ta rifi:ʼ Kohesiyalik – matnning qismlari o‘rtasidagi grammatik va leksik aloqalar yig‘indisi bo‘lib, ular matnning mantiqiy va semantik birligini ta minlaydi. ʼ 2. Mohiyati:  Matnning bog‘liq qismlarini bir-biri bilan uyg‘unlashtiradi.  O‘quvchiga yoki tinglovchiga matnni tushunishni osonlashtiradi.  Matn qismlarining tartibli va mantiqiy joylashuvini ta minlaydi. ʼ Kohesiyalikning vositalari. Kohesiyalikni ta minlashda bir qancha lingvistik vositalar qo‘llaniladi. Ular ʼ grammatik va leksik vositalarga bo‘linadi. 1. Grammatik vositalar: Grammatik vositalar jumlalar va gaplar o‘rtasida sintaktik bog‘lanishni ta minlaydi. ʼ  Bog‘lovchilar: Matn qismlarini birlashtirishda ishlatiladi. Masalan: va, lekin, ammo, chunki, shuning uchun. Misol: “O‘quvchilar darsni o‘zlashtirdilar, chunki ular yaxshi tayyorlangan edi”.  Zamon uyg‘unligi: Jumlalarda bir xil zamon shakllaridan foydalanish. Masalan: “U kecha o‘qidi va bugun ma lumotni tushuntirdi”. ʼ  Olmoshlar: Oldin aytilgan narsalarga ishora qilish uchun ishlatiladi. Masalan: “Kitoblar javonda edi. Ularni o‘quvchilar olishdi”.  Oldinlama va keyinlama ishoralar (anafora va katafora): Anafora: Matndagi oldingi ma lumotga murojaat qilish. Masalan: “Shaharda katta ʼ bayram bo‘ldi. Bu bayramni minglab odamlar nishonlashdi”. Katafora: Matndagi keyingi ma lumotga murojaat qilish. ʼ Masalan: “Bu inson – o‘zining fidoyiligi bilan tanilgan Abdulla Avloniy edi”. 2. Leksik vositalar: Leksik vositalar so‘zlarning o‘zaro aloqasini ta minlaydi va matnni mantiqiy ʼ bog‘laydi.  Sinonimlar: Bir xil yoki o‘xshash ma noga ega so‘zlardan foydalanish. Masalan: "O‘zbekiston ʼ –Markaziy Osiyoning muhim davlatlaridan biri. Ushbu mamlakat o‘zining rivojlanish sur ati bilan e tiborni tortadi”. ʼ ʼ  Antonimlar: Qarama-qarshi ma noga ega so‘zlar orqali matnni boyitish. Masalan: “Yoz kelishi ʼ bilan havo isiydi, qishda esa soviydi”.  Takroriy so‘zlar: Bir xil so‘zlarni qayta-qayta ishlatish orqali matnning bog‘lanishini ta minlash. ʼ Masalan: “Kitobxonlik odati jamiyatda katta ahamiyatga ega. Kitobxonlik – ma naviyatning poydevoridir”. ʼ  Omonimlar va paronimlar: Bir-biriga yaqin ma noli yoki o‘xshash tovushga ega so‘zlarni qo‘llash. Masalan: ʼ “Gul shunday bir gulki, uni har kim sevadigan gul”. Koherenslik (mazmuniy yaxlitlik) – matn tilshunosligining asosiy kategoriyalaridan biri bo‘lib, matnning mazmuniy va mantiqiy yaxlitligini ta minlaydi. Bu kategoriya matn qismlarining bir-biriga mazmun jihatidan uyg‘unʼ va izchil bo‘lishini ifodalaydi. Koherenslik matnning kommunikativ maqsadini amalga oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Koherenslik matnning mazmuniy izchilligini va mantiqiy yaxlitligini ta minlovchi asosiy kategoriya hisoblanadi. O‘zbek tilshunosligida koherenslik ʼ vositalarini tadqiq qilish orqali matn tilshunosligi rivoji uchun yangi ilmiy asoslar yaratish mumkin. Matnning mantiqiy va semantik bog‘liqligini chuqur o‘rganish lingvistik tahlilning muhim qismi hisoblanadi. Koherenslikning mohiyati va ahamiyati 1. Mohiyati: Koherenslik matn qismlarining mantiqiy va mazmuniy bog‘liqligini, ularning bir mavzu atrofida qurilganligini ifodalaydi. Mazmuniy yaxlitlik o‘quvchi yoki tinglovchiga matnni tushunishni osonlashtiradi. 2. Ahamiyati:  Matn qismlari bir-birini mazmunan to‘ldiradi va izohlaydi.  O‘quvchiga ma lumotni yaxlit va tushunarli shaklda taqdim etadi. ʼ  Matnning mantiqiy izchilligi va yaxlitligini ta minlaydi. ʼ Koherenslikning asosiy xususiyatlari: 1. Mavzuning yaxlitligi: Matn bir mavzu yoki g‘oyaga asoslanadi. Hammasi bitta asosiy fikrni qo‘llab- quvvatlaydi. 2. Mantiqiy bog‘lanish: Matn qismlari sabab-natija, vaqt tartibi, o‘xshashlik yoki qarama-qarshilik asosida bog‘lanadi. 3. Mazmuniy uzluksizlik: Matnning har bir jumlasi va qismi keyingi yoki oldingi qism bilan bog‘liq bo‘ladi. 4. Kontekstga moslik: Matn kontekstual ma lumotlar asosida tushuniladi. ʼ Koherenslikning turlari. 1. Global koherenslik: Matnning umumiy mazmuni va mavzusi atrofida izchil bog‘lanishi. Masalan: ilmiy maqolada asosiy mavzu bo‘yicha barcha fikrlar tartibli yoritiladi. 2. Lokal koherenslik: Matnning kichik qismlari (jumlalar yoki paragraf) orasidagi mantiqiy bog‘lanish. Masalan: paragraf ichida jumlalar bir-biriga mazmunan bog‘liq bo‘ladi. Koherenslikni ta minlovchi vositalar ʼ 1. Mantiqiy bog‘lanish vositalari:  Sabab-natija munosabati: Sabab va natija orasidagi bog‘lanishni ifodalaydi. Masalan: “Uzoq davom etgan yomg‘ir tufayli ko‘chalar suv bilan to‘ldi”.  Vaqt munosabati: Harakat va voqealarning vaqt tartibini ko‘rsatadi. Masalan: “Avval eshik ochildi, keyin ichkaridan nur tarqaldi”..  Maqsad va vosita: Maqsad va unga erishish vositalarini ifodalaydi. Masalan: “Kitob o‘qish orqali bilim olish mumkin”. 2. Semantik aloqalar:  Sinonimlar: Bir xil yoki yaqin ma noli so‘zlarni ishlatish. Masalan:ʼ “O‘zbekiston iqtisodiyoti rivojlanmoqda. Mamlakatda yangi loyihalar amalga oshirilmoqda”. Takroriy so‘zlar: Asosiy so‘zlarni takrorlash orqali mazmuniy bog‘lanish ta minlanadi. Masalan: “Kitob – bilim manbai. Kitob mutolaasi esa insonni ʼ kamolotga yetaklaydi”.  Antitezalar: Qarama-qarshi mazmundagi fikrlarni ifodalash orqali bog‘lanish yaratish. Masalan: “Yoz jaziramasida issiqdan qochiladi, qishda esa sovuqdan saqlaniladi”. 3. Lingvistik ko‘rsatkichlar:  Bog‘lovchilar (va, ammo, chunki, shuning uchun).  Ismlar va olmoshlar orqali murojaat (u, bu, shu).  O‘rin va tartibni ifodalovchi so‘zlar (keyin, avval, oldin). Koherenslikni tahlil qilish uchun amaliy misollar. 1: Ilmiy matn “Inson hayotining davomiyligi ko‘plab omillarga bog‘liq. Sog‘lom turmush tarzi, to‘g‘ri ovqatlanish va jismoniy mashqlar bu omillar orasida muhim o‘rin tutadi. Shuningdek, ekologik sharoitlar va stressning kamligi ham hayot sifatini oshiradi”. 2: Badiiy matn “Quyosh botdi. Osmonda yulduzlar paydo bo‘ldi. Yer yuziga sokinlik cho‘kdi. Barcha tabiat go‘yo uyquga ketgandek edi”. 1.2. Matn tilshunosligining boshqa sohalar bilan aloqasi. Matn tilshunosligi – tilshunoslikning muhim sohasi bo‘lib, u matnni mustaqil obyekt sifatida o‘rganadi va matnning shakllanishi, strukturalari va funksiyalarini tadqiq qiladi. Ushbu soha tilning boshqa fanlar bilan uzviy bog‘liqligini ta minlaydi, chunki matn til bilan bog‘liq barcha jarayonlarni o‘zida aks ettiradi. ʼ Quyida matn tilshunosligining boshqa sohalar bilan aloqadorligi keng yoritiladi: 1. Matn tilshunosligi va lingvistikaning boshqa bo‘limlari: a) Grammatik tilshunoslik. Bunda matn grammatik kategoriyalar orqali shakllanadi. Gaplarning sintaktik bog‘lanishi va grammatik tuzilmasi matnni mantiqiy izchil qilishga yordam beradi. Masalan: Kohesiyalikni ta minlovchi ʼ bog‘lovchilar (“lekin”, “ammo”) va zamon shakllari grammatik vositalar sifatida ishlatiladi. b) Leksikologiya. Bu sohada matnning mazmuniy boyligini leksik vositalar ta minlaydi. Sinonim, antonim va frazeologik birliklar matnning mazmunini ʼ yanada aniqroq yetkazishga yordam beradi. Masalan: “Ko‘k yuzida quyosh porladi” iborasida badiiylikni oshiruvchi leksik birliklar qo‘llanilgan. c) Semantika. Matnning mazmuni va ma nosi semantika orqali o‘rganiladi.ʼ Koherenslikni ta minlashda semantik birliklarning uyg‘unligi muhim ahamiyatga ʼ ega. Masalan: “Yoz fasli kelganda tabiat uyg‘onadi” jumlasida fasl va tabiat uyg‘un semantik munosabatdadir. d) Pragmatika. Matnning foydalanuvchiga ta sirini va muloqot maqsadini ʼ tushunishda pragmatikaning o‘rni katta. Masalan: “Reklama matnlari pragmatik jihatdan tinglovchini harakatga undaydi”. e) Stilistika. Matnning uslubi va mazmuniga mos keluvchi til vositalarining tanlanishi stilistika yordamida o‘rganiladi. Ilmiy, badiiy yoki publitsistik matnlarda turli stilistik vositalar qo‘llaniladi. Masalan: “Bahor kelib, tabiat uyg‘onmoqda” badiiy uslubga mos, “Bahor faslida vegetatsiya boshlanadi” ilmiy uslubga xos. 2. Matn tilshunosligi va adabiyotshunoslik. Adabiyotshunoslik badiiy matnlarning mazmuni, strukturalari va estetik xususiyatlarini o‘rganadi. Matn tilshunosligi esa badiiy matnni lingvistik nuqtai nazardan tahlil qiladi. Ushbu fanlar birgalikda matnning badiiy qiymati va mazmunini yaxlit o‘rganishga yordam beradi. Masalan: She r tahlilida qofiya, ritm ʼ va obrazlilikni baholash. 3. Matn tilshunosligi va psixolingvistika. Psixolingvistika matnni qabul qilish va uni tushunish jarayonlarini o‘rganadi. Matnning o‘quvchi yoki tinglovchi ongida qanday idrok qilinishi matn tilshunosligi bilan bog‘liq. Masalan: Ilmiy matnlarning qisqa va aniq ifodalanishi o‘quvchining axborotni oson qabul qilishini ta minlaydi. ʼ 4. Matn tilshunosligi va kommunikativ tilshunoslik. Matn kommunikatsiya jarayonining asosiy vositasi hisoblanadi. Muloqotda matnning mantiqiyligi va maqsadga yo‘naltirilganligi muhim. Masalan: Rasmiy nutqda gaplarning izchil va aniq tuzilishi kerak. 5. Matn tilshunosligi va tarjimashunoslik. Matn tilshunosligi tarjima jarayonida asarning mazmuni va uslubini saqlashga yordam beradi. Matnni tarjima qilishda grammatik va semantik jihatlar bilan birga, kontekst va pragmatik xususiyatlar ham hisobga olinadi. Masalan: “Weather is sunny today” iborasini o‘zbekchaga tarjima qilishda “Bugun quyoshli ob-havo kuzatilmoqda” deb moslashtiriladi. 6. Matn tilshunosligi va sotsiolingvistika. Matn tilshunosligi matnning ijtimoiy kontekstdagi rolini o‘rganishda sotsiolingvistika bilan uzviy bog‘liq. Sotsiolingvistika matnning auditoriya yoki ijtimoiy guruhlar uchun qanday o‘zgarishini tahlil qiladi. Masalan: Yoshlar uchun mo‘ljallangan reklama matnlarida oddiy va tushunarli tildan foydalaniladi. 7. Matn tilshunosligi va axborot texnologiyalari. Matnni avtomatik qayta ishlash (NLP – Natural Language Processing) sohasida matn tilshunosligi asosiy rol o‘ynaydi. Sun iy intellekt matn tahlili, avtomatik ʼ tarjima va matn yaratishda lingvistik bilimlarga tayanadi. Masalan: Google Translate, ChatGPT kabi tizimlarning rivojlanishi. 8. Matn tilshunosligi va didaktika. Matn tilshunosligi ta limda o‘quv matnlarini tayyorlash va tahlil qilishda muhim ʼ rol o‘ynaydi. Matnni ta limiy material sifatida shakllantirishda uning mantiqiyligi ʼ va mazmuniy uyg‘unligi hisobga olinadi. Masalan: Darslik matnlari o‘quvchilarning yoshiga mos shaklda tuziladi. Matn tilshunosligi va amaliy fanlar bilan bog‘liqligi: 1. Hujjatshunoslik. Rasmiy matnlarning shakli va mazmuni lingvistik tamoyillar asosida ishlab chiqiladi. 2. Reklama va marketing. Reklama matnlarining mazmuni va uslubi o‘quvchiga ta sir ko‘rsatadigan lingvistik usullardan foydalanadi.ʼ 3. Huquqshunoslik. Qonun hujjatlarining aniq va tushunarli ifodalanishi lingvistik tamoyillarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Matn tilshunosligi tilshunoslikning ko‘plab boshqa sohalari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, uning tadqiqotlari lingvistika, adabiyotshunoslik, psixolingvistika, kommunikatsiya va boshqa ko‘plab fanlarni boyitadi. Ushbu bog‘liqlik matnni turli jihatlardan tahlil qilish va uning muloqotdagi ahamiyatini chuqurroq anglash imkonini beradi. Matn tilshunosligining boshqa sohalar bilan aloqadorligini o‘rganish orqali uning nazariy va amaliy ahamiyati yanada ortadi. II BOB. O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MATN TILSHUNOSLIGI TADQIQOTLARI 2.1. Sh.Safarovning matnning pragmatik xususiyatlari haqidagi qarashlari Sh. Safarov o‘zbek tilshunosligida matn tilshunosligining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan olimlardan biri bo‘lib, uning tadqiqotlari matnning pragmatik xususiyatlari va kommunikativ ahamiyatini o‘rganishga qaratilgan. U matnni muloqot vositasi sifatida ko‘rib, unda pragmatik omillarning o‘rni va ahamiyatini chuqur tahlil qilgan. Quyida uning matn pragmatikasi bo‘yicha asosiy qarashlari yoritiladi: 1. Matn pragmatikasi haqida tushuncha. Sh. Safarov matnning pragmatikasini uning kommunikativ maqsadga yo‘naltirilganligi bilan izohlaydi. Uning fikriga ko‘ra: Matn pragmatikasi muallifning maqsadi va auditoriyaga ta’sirini o‘rganadi. Har qanday matn pragmatik vazifaga ega bo‘lib, u muallifning niyatini ifoda etadi va o‘quvchiga ma lum ma lumot yoki ta sir yetkazishga qaratilgan.ʼ ʼ ʼ Pragmatikaning asosiy jihatlari: o Matnning kommunikativ vazifasi. o Auditoriya bilan aloqa o‘rnatish va ta’sir qilish vositalari. o O‘quvchining matnni qabul qilish jarayoni va natijasi. 2. Matnning pragmatik kategoriyalari. Sh. Safarov matnning pragmatik xususiyatlarini quyidagi kategoriyalar asosida tahlil qilgan: a) Muallif niyati (intensiya). Har bir matn ma lum maqsadni ko‘zlaydi. Muallif o‘z ʼ niyatini lingvistik vositalar orqali ifoda etadi. Masalan, badiiy matnda o‘quvchiga estetik ta sir ko‘rsatish maqsad qilinsa, ilmiy matnda ma lumot berish maqsadi ʼ ʼ ustuvor hisoblanadi. b) O‘quvchi (auditoriya). Matn pragmatikasi o‘quvchi yoki tinglovchining qabul qilish qobiliyatiga bog‘liq. Matnni tushunish va unga munosabat bildirish pragmatik jarayonning muhim qismidir. Masalan, yoshlar uchun yozilgan matnlar osonroq tilda ifodalanadi. c) Kontekst. Matnni tushunishda kontekst muhim ahamiyatga ega. Matnning pragmatik ta siri uning ma lum sharoitda qanday idrok etilishiga bog‘liq. Masalan, ʼ ʼ reklama matni iqtisodiy sharoitga qarab turlicha ta sir qilishi mumkin. ʼ d) Lingvistik vositalar. Matnning pragmatik ta siri grammatik, leksik va stilistikʼ vositalar orqali amalga oshadi. Masalan, emotsional so‘zlar, ritorik savollar va metaforalardan foydalanish o‘quvchiga kuchli ta sir ko‘rsatadi. ʼ 3. Matnning pragmatik funksiyalari. Sh. Safarov matnning quyidagi asosiy pragmatik funksiyalarini ajrati ko‘rsatadi: a) Axborot berish funksiyasi. Matnning asosiy vazifasi ma lumot yetkazishdir. ʼ Ilmiy va rasmiy matnlar odatda axborot berishga yo‘naltirilgan. b) Ishontirish funksiyasi. Matn auditoriyani muayyan fikr yoki harakatga ishontirish maqsadini ko‘zlaydi. Reklama, nutq yoki publitsistik matnlar ushbu funksiyani bajaradi. Masalan: Reklama matnida "Endi bu mahsulotni sotib olishni o‘ylab o‘tirmang, darhol foydalaning!" kabi so‘zlar auditoriyani xarid qilishga undaydi. c) Emotsional ta sir ko‘rsatish funksiyasi. Matn o‘quvchining hissiyotlariga ta sir ʼ ʼ qiladi. Badiiy matnlarda bu funksiyaning ahamiyati katta. Masalan: She rda ʼ ishlatilgan hissiy leksik vositalar o‘quvchini hayajonlantiradi yoki ilhomlantiradi. d) Ko‘ngilochar funksiyasi. Matn o‘quvchini zavqlantirish yoki dam oldirish maqsadida yoziladi. Asosan adabiy asarlar va publitsistik matnlarga xos. 4. Matn pragmatikasini ta minlovchi vositalar. Sh. Safarov matn pragmatikasini ʼ ta minlovchi vositalarni ikki asosiy turga ajratadi: ʼ a) Grammatik vositalar: Shakllantiruvchi vositalar: bog‘lovchilar, ergash gaplar. Tuzilmaviy jihatlar: gaplarning o‘zaro grammatik bog‘liqligi. b)Leksik-semantik vositalar: Sinonimlar, antonimlar, metaforalar, frazeologizmlar. Yuqori ekspressivlikka ega so‘zlar va iboralar. 5. Matn pragmatikasi bo‘yicha Sh. Safarovning yondashuvlari: a) Matnning muloqot jarayonidagi o‘rni. Sh. Safarov matnni nafaqat tilshunoslik obyektlari sifatida, balki muloqot jarayonining muhim elementi sifatida ham o‘rganadi. Matn va muloqot muhitining o‘zaro aloqasi. Auditoriyaga ko‘rsatiladigan ta sirning muvaffaqiyatli bo‘lishi uchun matnni aniq maqsadga ʼ yo‘naltirish. b) Matnni o‘quvchiga yo‘naltirish prinsipi. Matn tuzilishi va mazmuni o‘quvchining bilim darajasi, ehtiyojlari va qiziqishlariga moslashtirilishi kerak. c) Kontekstning ahamiyati. Matnni tushunishda uni o‘qish va idrok qilish sharoitlari muhim. Sh. Safarov pragmatik ta sirni kontekst orqali tushuntiradi. ʼ Sh. Safarovning matn pragmatikasi bo‘yicha qarashlari o‘zbek tilshunosligida matnning kommunikativ vazifalarini o‘rganishda muhim nazariy va amaliy asos yaratdi. Uning tadqiqotlari matnni muallif va auditoriya o‘rtasidagi aloqani shakllantiruvchi vosita sifatida baholaydi. Matnning pragmatik xususiyatlarini o‘rganish o‘zbek matnshunosligida pragmatika, kommunikativlik va muloqot nazariyasini rivojlantirishga katta hissa qo‘shdi. 2.2. Matnning kohesiyaligi va koherensligi bo’yicha tadqiqotlar. O‘zbek tilshunosligida matn lingvistikasi sohasida matnning kohesiyaligi (grammatik bog‘liqligi) va koherensligi (mazmuniy izchilligi) bo‘yicha tadqiqotlar muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu kategoriyalar matn yaxlitligini ta minlashdaʼ asosiy omillar bo‘lib, grammatik va semantik bog‘liqlikni tahlil qilish orqali matnning struktura va mazmuniyligini aniqlash imkonini beradi. 1. Kohesiyalik haqida tushuncha. Kohesiyalik matnning grammatik bog‘liqligi bo‘lib, gaplar va qismlar o‘rtasidagi lingvistik vositalar orqali ta minlanadi. ʼ Asosiy xususiyatlari: Kohesiyalik gaplar va matn qismlari o‘rtasida grammatik birlikni ta minlaydi. ʼ U matn qismlarini o‘zaro bog‘laydigan vositalarni o‘rganadi, masalan:  Bog‘lovchilar (va, lekin, ammo);  Ko‘rsatish olmoshlari (bu, shu, u);  Sinonimlar va takrorlash. 2. Koherenslik haqida tushuncha. Koherenslik matnning mazmuniy izchilligi va mantiqiy bog‘liqligidir. Asosiy xususiyatlari: Matn mazmuni o‘zaro mantiqiy va semantik bog‘langan bo‘lishi kerak. Koherenslikni ta minlovchi omillar: ʼ  Mantiqiy ketma-ketlik (sabab-natija, qarama-qarshilik);  Matn qismlarining umumiy maqsadga xizmat qilishi;  Kontekst va mavzu uyg‘unligi. 3. O‘zbek tilshunosligida kohesiyalik va koherenslikni o‘rganish. a) Sh. Safarovning tadqiqotlari. Sh. Safarov o‘z tadqiqotlarida matnning kohesiyaligi va koherensligini asosiy lingvistik kategoriyalar sifatida tahlil qiladi. 1. Kohesiyalik vositalari: Grammatik birikmalar, bog‘lovchilar, takrorlash. Masalan: Bu kitob o‘quvchilar uchun qiziqarli. Bu asar hikoya qilish uslubi bilan ajralib turadi. Bu yerda “Bu” ko‘rsatish olmoshi kohesiyalikni ta minlaydi. ʼ 2. Koherenslik vositalari: Mavzularning izchilligi va mantiqiy bog‘lanishi. Masalan: Matn mazmuni sabab- natija bog‘lanishi orqali izchil rivojlanadi: U qattiq ishladi, shuning uchun muvaffaqiyatga erishdi. b) A. Hojiyevning ishlari. A. Hojiyev matnning grammatik va semantik bog‘liqligini o‘rganishda kohesiyalik va koherenslikni birgalikda tahlil qilgan:  Matn qismlarining grammatik bog‘liqligi va mazmuniy uyg‘unligi.  Stilistik jihatdan boy bo‘lgan matnlar tahlili.  Kohesiyalik va koherenslikni ta minlovchi lingvistik birliklarni ajratibʼ ko‘rsatgan. 4. Kohesiyalik va koherenslikni ta minlovchi vositalar. ʼ a) Kohesiyalikni ta minlovchi vositalar: ʼ 1. Grammatik vositalar: Bog‘lovchilar: va, lekin, shuning uchun, chunki. Ko‘rsatish olmoshlari: bu, shu, u. Ergash gaplar: Agar vaqt bo‘lsa, sizni kutaman. 2. Leksik vositalar: Sinonimlar: kitob – asar. Takrorlash: Bugun o‘qish juda muhim. O‘qish sizning kelajagingizni o‘zgartiradi. b) Koherenslikni ta minlovchi vositalar: ʼ 1. Mantiqiy bog‘lanish: Sabab-natija: Ishlamasa, muvaffaqiyatga erishmaydi. Qarama-qarshilik: Uning rejasi ajoyib edi, ammo amalga oshirish qiyin bo‘ldi. 2. Kontekstual moslik: Matn qismlarining mazmuniy yaxlitligi. Masalan: Qish fasli keldi. Daraxtlar bargsiz qoldi. Havo sovuqlashdi. 5. Amaliy tahlil va misollar. Misol 1: Ilmiy matnning kohesiyaligi va koherensligi. “Til kommunikatsiyaning asosiy vositasidir. U odamlar o‘rtasida aloqa o‘rnatishga xizmat qiladi. Kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi bilan tilning roli yanada ortmoqda”. Kohesiyalik vositalari: U (ko‘rsatish olmoshi), bilan (bog‘lovchi). Koherenslik omillari: Mavzu izchilligi: til va kommunikatsiya. Mantiqiy bog‘liqlik: tilning rivojlanishi va ahamiyati. Misol 2: Badiiy matnning kohesiyaligi va koherensligi. “Bog‘da bahorning nafasi sezilar edi. Yangi gullar ochilib, atrofni xushbo‘y hid qopladi. Odamlar tabiatning uyg‘onishidan zavqlanardi”. Kohesiyalik vositalari: Takrorlash: gullar, atmosfera. Ko‘rsatish olmoshlari: bu. Koherenslik omillari: Tabiatning uyg‘onishi mavzusining izchil rivojlanishi. Matnning kohesiyaligi va koherensligi haqida o‘zbek tilshunoslarining tadqiqotlari matnni grammatik va semantik jihatdan yaxlit tushunishda muhim o‘rin tutadi. Kohesiyalik grammatik bog‘lanishni, koherenslik esa mazmuniy izchillikni ta minlaydi. Sh. Safarov, A. Hojiyev kabi olimlarning ishlari ushbu kategoriyalarni ʼ chuqurroq o‘rganishga asos bo‘ldi. Kohesiyalik va koherenslik matnning strukturaviy va kommunikativ yaxlitligini belgilovchi asosiy omillar sifatida matnshunoslikning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Sh. Safarov o‘zbek matnshunosligida matn kohesiyaligi va koherensligini chuqur o‘rganib, bu tushunchalarning nazariy asoslarini yaratgan olimlardan biridir. U matnni lingvistik struktura sifatida tahlil qilgan holda uning grammatik va mazmuniy bog‘liqlik darajalarini aniqlashga qaratilgan tadqiqotlar olib borgan. Quyida uning bu yo‘nalishda amalga oshirgan ishlari batafsil yoritiladi. 1. Kohesiyalik va koherenslik tushunchalari. Sh. Safarovning fikriga ko‘ra, kohesiyalik va koherenslik matn yaxlitligini ta minlovchi asosiy omillar bo‘lib,ʼ ularning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega: Kohesiyalik – bu matn qismlarining lingvistik vositalar orqali grammatik bog‘lanishi. Koherenslik – matnning semantik va mantiqiy yaxlitligini ifodalovchi xususiyat. 2. Sh. Safarovning kohesiyalik bo‘yicha qarashlari: a) Kohesiyalikning ahamiyati. Sh. Safarov matnning grammatik bog‘liqligi haqida shunday deydi: “Kohesiyalik matn qismlarini bir butun tizimga birlashtiruvchi lingvistik vositalar orqali ta minlanadi. Grammatik birliklar, bog‘lovchilar, ʼ olmoshlar, sinonimlar, ergash gaplar kabi vositalar kohesiyalikka xizmat qiladi”. 3 b) Kohesiyalikni ta minlovchi vositalar ʼ 1. Grammatik vositalar: o Bog‘lovchilar (va, ammo, lekin); o Ko‘rsatish olmoshlari (bu, shu, u); o Qayta takrorlash (kitob – bu kitob). 2. Leksik-semantik vositalar: o Sinonimlar (inson – odam); o Antonimlar (katta – kichik); o Frazeologizmlar va birikmalar. “Uzoq o‘tmishda odamlar tabiatga to‘liq bog‘liq edi. Ularning hayoti o‘rmonlar va suv havzalari bilan chambarchas bog‘liq edi. Shu bois, tabiatni asrash ular uchun hayotiy ahamiyatga ega bo‘lgan”. Kohesiyalik vositalari: o “Ular”, “Shu bois” kabi ko‘rsatish olmoshlari. o Sinonimlar: odamlar – ular. o Bog‘lovchilar: va, bilan. 3. Sh. Safarovning koherenslik bo‘yicha qarashlari. a) Koherenslikning ahamiyati. Sh. Safarov koherenslikni matnning semantik izchilligi sifatida ta riflab, uni matnning mazmuniy yaxlitligini ta minlovchi asosiy ʼ ʼ xususiyat sifatida ko‘radi: Koherenslik sabab-natija bog‘lanishi, mantiqiy izchillik va kontekstual moslik orqali ta minlanadi. Matnni o‘quvchi tomonidan to‘g‘ri ʼ tushunish uchun uning mazmuni mantiqiy izchillikka ega bo‘lishi kerak. b) Koherenslikni ta minlovchi omillar. ʼ 1. Mavzuning yaxlitligi: Matnda bir asosiy mavzuning rivojlanishi. Asosiy va ikkinchi darajali ma lumotlarning muvofiqligi. ʼ 2. Sabab-natija bog‘lanishi: 3 Sh.Safarov. Matn pragmatikasi. Toshkent. -B.23. Matn qismlari o‘rtasida mantiqiy izchillikning mavjudligi. Masalan: “Uzoq yillik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, iqlim o‘zgarishi global muammolarni kuchaytirmoqda”. 3. Kontekstual moslik: Matnning ma lum sharoit va vaziyatda tushunilishi.ʼ “Bahorda tabiat uyg‘onadi. Daraxtlar barg chiqaradi, gullar ochiladi. Bu go‘zal manzara odamlarning kayfiyatini ko‘taradi” Koherenslik vositalari: Sabab-natija bog‘lanishi: Tabiat uyg‘onadi → daraxtlar barg chiqaradi → odamlarning kayfiyati ko‘tariladi. Mavzuning birligi: tabiatning uyg‘onishi va uning ta siri. ʼ 4. Kohesiyalik va koherenslikni birgalikda tahlil qilish. Sh. Safarovning tadqiqotlarida kohesiyalik va koherenslik bir-birini to‘ldiruvchi kategoriyalar sifatida o‘rganiladi: Kohesiyalik lingvistik birliklar orqali matn qismlarini bog‘lab turadi. Koherenslik esa mazmun va mantiqning yaxlitligini ta minlaydi. Ikkisi ʼ birgalikda matnning kommunikativ va semantik yaxlitligini shakllantiradi. Masalan, “Dunyo bo‘ylab ekologik muammolar kuchaymoqda. Bu muammolarning aksariyati inson faoliyati natijasidir. Shu bois, atrof-muhitni asrash zamonaviy jamiyatning asosiy vazifasidir”. Kohesiyalik vositalari: “Bu”, “Shu bois” – ko‘rsatish olmoshlari. Sinonimlar: muammolar – aksariyati. Koherenslik omillari: Sabab-natija bog‘lanishi: ekologik muammolar → inson faoliyati → atrof-muhitni asrash zaruriyati. Mavzuning birligi: ekologik muammolar. A. Hojiyevning kohesiyalik va koherenslik bo‘yicha tadqiqotlari. A. Hojiyev o‘zbek tilshunosligida matn lingvistikasi, xususan, kohesiyalik va koherenslikni o‘rganishga salmoqli hissa qo‘shgan olimlardan biri hisoblanadi. Uning tadqiqotlari matnning grammatik bog‘liqligi (kohesiyalik) va mazmuniy yaxlitligi (koherenslik)ni o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, u matnshunoslikning nazariy va amaliy jihatlarini keng ko‘lamda tahlil qilgan. 1. Kohesiyalik bo‘yicha A. Hojiyevning qarashlari. A. Hojiyevning fikricha, kohesiyalik matnning grammatik birliklarini o‘zaro bog‘lab turadigan lingvistik vositalar orqali ta minlanadi. U kohesiyalikni quyidagi xususiyatlar asosida ʼ izohlaydi: Kohesiyalik gaplar va matn qismlarining bir-biriga grammatik jihatdan bog‘liqligini ta minlaydi. ʼ U turli lingvistik vositalar yordamida matnning mantiqiy izchilligiga xizmat qiladi. Kohesiyalikni ta minlovchi vositalar. ʼ 1. Grammatik vositalar: Bog‘lovchilar (va, lekin, ammo). Ko‘rsatish olmoshlari (bu, shu, u). Takrorlash (o‘sha gap, o‘sha vaziyat). 2. Leksik-semantik vositalar: Sinonimlar (inson – odam). Antonimlar (katta – kichik). Qisman takrorlash va parallel tuzilmalar. “O‘zbek tili boy va rang-barang tildir. Bu til ko‘plab asarlar yaratilishiga asos bo‘lib kelmoqda. Shu sababli o‘zbek tili dunyoda alohida o‘rin tutadi” Kohesiyalik vositalari: Ko‘rsatish olmoshlari: bu, shu sababli. Sinonimlar: til – o‘zbek tili. Takrorlash: o‘zbek tili. 2. Koherenslik bo‘yicha A. Hojiyevning qarashlari. A. Hojiyev koherenslikni matnning mazmuniy yaxlitligi va mantiqiy izchilligi sifatida ta riflaydi. Uningʼ fikricha: Matn qismlari bir-biriga semantik jihatdan bog‘langan bo‘lishi kerak. Koherenslikni ta minlashda sabab-natija bog‘lanishi, umumiy mavzuning ʼ rivojlanishi va kontekstning mosligi asosiy rol o‘ynaydi. Koherenslikni ta minlovchi omillar ʼ 1. Mavzuning yaxlitligi: Matnning barcha qismlari bir mavzu atrofida qurilgan bo‘lishi kerak. Mazmun birligi matnning mantiqiy davomiyligini ta minlaydi. ʼ 2. Sabab-natija bog‘lanishi: Matn qismlari o‘rtasida sabab va natija o‘rtasidagi aloqalar ko‘rsatib o‘tiladi. 3. Semantik moslik: Matnning turli qismlari o‘zaro ma no jihatidan birlashadi. ʼ “Atrof-muhitni muhofaza qilish bugungi kunda global masalaga aylandi. Ekologik muammolar yer yuzidagi barcha xalqlarga ta sir qilmoqda. Shu sababli insoniyat ʼ tabiatni asrash bo‘yicha jiddiy choralar ko‘rmoqda”. Koherenslik vositalari: Sabab-natija bog‘lanishi: Ekologik muammolar → global masala → tabiatni asrash zaruriyati. Mavzuning izchilligi: ekologik muammolar va ularni hal qilish choralarining izchil bayoni. 3. Kohesiyalik va koherenslikni birgalikda o‘rganish. A. Hojiyev kohesiyalik va koherenslikni bir-birini to‘ldiruvchi kategoriyalar sifatida tahlil qiladi: Kohesiyalik grammatik bog‘lanishni, koherenslik esa mazmuniy izchillikni ta minlaydi. Ikkala ʼ omil birgalikda matnning kommunikativ yaxlitligini shakllantiradi. Masalan, “Yoshlar kitob o‘qishdan tobora uzoqlashmoqda. Bunga zamonaviy texnologiyalarni haddan tashqari ko‘p ishlatish sabab bo‘lmoqda. Shu sababli yoshlar o‘rtasida kitobxonlik madaniyatini targ‘ib qilish muhimdir”. Kohesiyalik vositalari: Ko‘rsatish olmoshlari: bunga, shu sababli. Sinonimlar: yoshlar – kitobxonlik. Koherenslik omillari: Sabab-natija bog‘lanishi: Texnologiyalar → kitob o‘qishning pasayishi → kitobxonlikni targ‘ib qilish zaruriyati. Mavzuning birligi: yoshlarning kitob o‘qishga munosabati. 4. A. Hojiyevning tadqiqotlarida o‘zbek matnshunosligiga qo‘shgan hissasi. 1. Nazariy yondashuv: A. Hojiyev kohesiyalik va koherenslikni matnshunoslikning muhim kategoriyalari sifatida asoslab bergan. Ularning o‘zaro bog‘liqligini va matn yaxlitligi uchun zarurligini ta kidlagan.ʼ 2. Amaliy tahlillar: U grammatik birliklar va semantik bog‘liqlikni tahlil qilish orqali o‘zbek tilidagi matnlarning strukturaviy va mazmuniy xususiyatlarini ochib bergan. Kohesiyalik va koherenslikni ta minlovchi lingvistik birliklarni sinchiklab o‘rgangan. ʼ 3. Matnshunoslikka ta sir: ʼ A. Hojiyevning ishlari o‘zbek tilidagi ilmiy, badiiy va publitsistik matnlarni tahlil qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Uning tadqiqotlari matnshunoslikning boshqa yo‘nalishlari (pragmatika, kommunikativlik) bilan ham bog‘liqdir. A. Hojiyev o‘z tadqiqotlarida kohesiyalik va koherenslikni lingvistik va semantik jihatdan chuqur o‘rgangan. Uning qarashlari o‘zbek matnshunosligida matnning grammatik va mazmuniy yaxlitligini aniqlashda asosiy metodologik asoslardan biri hisoblanadi. Kohesiyalik va koherenslikni birgalikda tahlil qilish orqali u matnning mantiqiy izchilligi va kommunikativ samaradorligini ta minlashning nazariy ʼ asoslarini yaratdi. Bu esa o‘zbek tilida matn yaratish va uni tahlil qilish jarayonida muhim ahamiyatga ega. 2.3. O’zbek tili grammatikasi va leksikasining matnni bog’lashdagi o’rni Matnni bog‘lash tilning asosi bo‘lib, u matnning izchilligini, yaxlitligini ta minlaydi va o‘quvchi yoki tinglovchiga aniq ma lumotlarni yetkazishda yordam ʼ ʼ beradi. O‘zbek tili grammatikasi va leksikasi matnni bog‘lash uchun zarur vositalarni taqdim etadi. Bu vositalar matnning kommunikativ maqsadlarini amalga oshirishda, fikrlar va g‘oyalarni mantiqiy izchillikda ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. 1. Grammatik vositalar va ularning matnni bog‘lashdagi o‘rni: a) Grammatik vositalar: umumiy tushuncha. Grammatik vositalar matnning grammatik jihatdan to‘g‘ri va izchil tuzilishini. ta minlaydi. Ular gaplar orasida ma no va strukturaviy bog‘lanishni o‘rnatadi. ʼ ʼ Matnda grammatik vositalar yordamida gaplar, iboralar o‘rtasida aloqalar va munosabatlar aniqlanadi. Grammatik vositalar orqali izchillik, sabab-natija aloqalari, ziddiyat, qo‘shilish, qarama-qarshilik kabi munosabatlar ifodalanadi. b) Bog‘lovchilar. Bog‘lovchilar gaplar o‘rtasida sintaktik bog‘lanishni amalga oshiradi. Ular gaplarning mantiqiy o‘rni va bog‘lanishini aniqlaydi. Ko‘p ishlatiladigan bog‘lovchilar: va, lekin, ammo, yoki, chunki, shuning uchun, shuningdek. Masalan, “U yozuvchi, ammo hozirda o‘qituvchilik qiladi”. “Yangi uy olishni xohlayman, chunki eski uyimni sotishga qaror qildim”. c) Olmoshlar. Olmoshlar matnning yaxlitligini ta minlashda muhim rol o‘ynaydi. ʼ Ular ma lum bir so‘zni yoki iborani takrorlashni oldini oladi va matnni qisqartirish ʼ imkonini beradi. Masalan, “Kitobni men o‘qidim. Bu kitob juda qiziqarli”. Olmosh: bu (kitobga ishora). d) Kesimlarning uyg‘unligi. Kesimlar (fe l zamoni, shaxs va moddiy shakllar)ʼ matnni izchil qilishda yordam beradi. Fe llarning zamonlari va shaxslarining ʼ uyg‘unligi matnni aniq va to‘g‘ri tushunishga yordam beradi. Misol: “Men kitobni o‘qidim va ertaga yangi kitobni sotib olaman”. Bu yerda o‘qidim va olaman kesimlari vaqt va shaxs bo‘yicha mos keladi. 2. Leksik vositalar va ularning matnni bog‘lashdagi o‘rni: a) Sinonimlar. Sinonimlar matnda takrorlanishlarni oldini oladi va uning ma no ʼ boyligini oshiradi. Matnning mazmuni bir xil so‘zlarni ishlatish orqali takrorlanmasdan ifodalanadi. Misol: “O‘qish – bu bilim olish jarayonidir. O‘qish insonning intellektual rivojlanishiga yordam beradi”. “O‘qish” va “bilim olish” sinonimlar bo‘lib, ularning ishlatilishi matnning takroriyligini kamaytiradi. b) Antonimlar. Antonimlar matnning mantiqiy qarama-qarshiliklarini ko‘rsatishda ishlatiladi. Ular matnda kontrastni, ziddiyatni yaratadi va izchillikni ta minlaydi. ʼ Misol: “U katta va kichik do‘konda birga ishlaydi”. Bu misolda kattalik va kichiklik antonimlar bo‘lib, ularning ishlatilishi matnni boyitadi va qarama- qarshilikni aks ettiradi. c) Takrorlash. Takrorlash leksik vosita sifatida matndagi asosiy g‘oyani kuchaytirishga yordam beradi. Bu vosita o‘quvchiga ma lum bir so‘z yoki ʼ iboraning ahamiyatini yana bir bor eslatadi. Misol: “Kitobni o‘qish yaxshi, lekin kitobni o‘qishning afzalliklari juda katta”. Kitobni o‘qish iborasi takrorlanib, uning ahamiyatini ta kidlaydi. ʼ d) Leksik maydon. Leksik maydon — bu bir mavzu doirasida joylashgan so‘zlar guruhidir. Mavzuga oid so‘zlar matnda izchil ishlatiladi va uning koherensligini ta minlaydi. Misol: Tabiat mavzusidagi leksik maydon: o‘rmon, daraxt, barg, ʼ jonzot, gullar, hayvonlar. Bu leksik maydon yordamida matnning mazmuni aniqlanadi va o‘quvchiga tushunarli bo‘ladi. 3. Grammatik va leksik vositalarning uyg‘un ishlashi. Grammatik va leksik vositalar birgalikda matnning koherensligini va kohesiyalikligini ta minlaydi. Grammatik vositalar gaplar o‘rtasidagi bog‘lanishni ʼ o‘rnatadi, leksik vositalar esa ularni mazmunan birlashtiradi. Bularning uyg‘un ishlashi matnni izchil, aniq va tushunarli qiladi. Misol tahlili: “Yozda ko‘p odamlar parkda sayr qilishadi. Ba zan ular o‘qishadi, ba zan esa futbol o‘ynashadi. Yozgi ʼ ʼ parkda doimo qiziqarli narsalar bo‘ladi”. 1. Grammatik vositalar: Ba zan (zarf) — voqea o‘zgarishini bildiradi. ʼ Doimo — davomiylikni ifodalaydi. 2. Leksik vositalar: Sayr qilish, o‘qish, futbol o‘ynash — mavzu atrofida birlashgan so‘zlar. Koherenslik va kohesiyalikni ta minlashda grammatik va leksik vositalarning ʼ o‘rni: Grammatik vositalar gaplar va iboralarning o‘rtasida sintaktik aloqalar yaratadi, bu matnning kohesiyaliligini ta minlaydi. Leksik vositalar esa matnning ʼ mazmunini yaxlit va izchil saqlaydi, ya ni koherenslikni ta minlaydi. ʼ ʼ O‘zbek tilining grammatikasi va leksikasi matnning izchil va yaxlit bo‘lishini ta minlaydi. Grammatik vositalar sintaktik bog‘lanishni amalga oshirsa, leksik ʼ vositalar mazmuniy izchillikni yaratadi. Bu vositalarning birgalikda ishlashida matnning mantiqiy bog‘lanishi va komunikativ maqsadga erishish uchun zarur bo‘lgan barcha elementlar mavjud bo‘ladi. Matnni tushunishda o‘quvchining ehtiyojlariga javob beradigan izchillik va yaxlitlikni ta minlash grammatik vaʼ leksik vositalar orqali amalga oshiriladi. III BOB. MATN TURLARINING TAHLILI 3.1. Ilmiy matnni tahlil qilish Sh. Safarov o‘zbek tilshunosligida matn tilshunosligi, xususan, matnning pragmatik, kohesiyalik va koherenslik jihatlari bo‘yicha keng qamrovli tadqiqotlar olib borgan. Uning tadqiqotlari matnning kommunikativ maqsadlar, ma no ʼ tashkiloti va mantiqiy bog‘lanishini o‘rganish bilan bog‘liq. Shu bilan birga, ilmiy matnni tahlil qilishda bu prinsiplar qanday qo‘llanilishini ko‘rsatish mumkin. Quyida Sh. Safarovning tadqiqotlariga asoslangan ilmiy matnni tahlil qilishning ba'zi misollarini keltiraman. 1. Matnning Pragmatik Aspekti: Sh. Safarovning qarashlari: Sh. Safarov matnning pragmatik aspektiga katta e'tibor qaratgan. Matnning pragmatikasi — bu matnni o‘quvchiga yoki tinglovchiga qanday qilib maqsadli va samarali tarzda yetkazish, ya'ni matnning kommunikativ maqsadlariga qanday erishilishi haqida so‘z yuritadi. U matnni kommunikativ maqsadlar bilan bog‘liq holda o‘rganadi. Misol: Ilmiy matndan pragmatik tahlil. Matn: “Inson psixologiyasida kognitiv jarayonlar juda muhim rol o‘ynaydi. Kognitiv jarayonlar, o‘z navbatida, aqliy faoliyat va ongli fikrlashni ta'minlaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kognitiv faoliyatni oshirish insonning ish faoliyatiga ijobiy ta'sir qiladi.” Komunikativ maqsad: Matnning kommunikativ maqsadi — o‘quvchiga kognitiv jarayonlarning inson psixologiyasidagi o‘rni va ahamiyatini tushuntirish. Bu yerda tadqiqot natijalaridan foydalangan holda psixologiya sohasidagi ilmiy tushunchalar aniq va to‘g‘ri yetkazilmoqda. O‘quvchi auditoriyasi: Matn, asosan, psixologiya va kognitiv fan sohasida o‘rganish olib borayotgan talabalar yoki mutaxassislarga mo‘ljallangan. Bu guruh matndagi ilmiy atamalarga yaxshi tushunadi. Pragmatik vosita: “Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki” kabi fraza matnning ilmiy xususiyatini ko‘rsatadi va tadqiqotlar asosida fikrlar taqdim etiladi. 2. Matnning Kohesiyaligi: Sh. Safarovning qarashlari: Matn kohesiyasi — bu matnning grammatik jihatdan bir-biriga bog‘lanishidir. Sh. Safarov, matnning kohesiyaligi masalasida, gaplar orasidagi aloqalar, bog‘lovchilar va olmoshlar orqali matnning yaxlitligini ta'minlashni o‘rganadi. Misol: Ilmiy matndan kohesiyalikka tahlil. Matn: “Inson miyasi haqida ko‘plab tadqiqotlar mavjud. Tadqiqotchilar miyaning faoliyatini o‘rganish uchun bir qator metodlardan foydalanishadi. Shuningdek, miyaning rivojlanishini kuzatishning ko‘p foydasi bor”. Bog‘lovchilar: “Shuningdek” — bu bog‘lovchi matnning birinchi va ikkinchi qismidagi fikrlarni bog‘laydi. “Shuningdek” bog‘lovchisi matnning mantiqiy izchilligini ta'minlaydi. Olmoshlar: “Bu” — olmosh orqali birinchi jumladagi “tadqiqotlar” va “rivojlanish” kabi so‘zlar o‘rtasida bog‘lanish amalga oshiriladi. Olmoshning ishlatilishi matnni qisqartiradi va uni takrorlanmas qiladi. 3. Matnning Koherensligi: Sh. Safarovning qarashlari: Matnning koherensligi — bu matnning ma'no jihatidan bog‘lanishidir. 4 Sh. Safarov matnning koherensligini o‘rganishda, har bir bo‘limning umumiy g‘oyani qanday rivojlantirishi, matndagi fikrlarning mantiqiy izchillikda joylashishini ta'kidlaydi. Misol: Ilmiy Matndan Koherenslikka tahlil. Matn: “Kognitiv jarayonlar odamning fikr yuritish, tushunish va xotirasi kabi faoliyatlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu jarayonlarni o‘rganish psixologiya fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Kognitiv faoliyatni tahlil qilish orqali biz insonning intellektual rivojlanishini yanada chuqurroq tushunishimiz mumkin”. Izchillik: Matn boshidan oxirigacha bir xil g‘oyani rivojlantirib boradi. Kognitiv jarayonlarning ahamiyati va ular psixologiya fanidagi o‘rni doimiy ravishda ta'kidlanadi. Mantiqiy bog‘lanish: Har bir jumla yoki bo‘lim avvalgisiga asoslanib, uni rivojlantiradi. Masalan, “Kognitiv faoliyatni tahlil qilish” iborasi “psixologiya fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir” degan fikrni davom ettiradi. 4. Matnning Kommunikativligi: Sh. Safarovning qarashlari: Matnning kommunikativligi — bu matnning o‘quvchiga qanday yetkazilishidir. Sh. Safarov, matnni tahlil qilishda, uning kommunikativ jihatlarini ham ko‘rib chiqadi, ya'ni matn qanday qilib o‘quvchiga aniq va to‘g‘ri ma'lumot yetkazadi. Misol: Ilmiy matndan kommunikativ tahlil. Matn: “Kognitiv jarayonlar odamning ongli fikrlash jarayonlari bilan chambarchas bog‘liqdir. O‘rganish, o‘qish va eslab qolish kognitiv jarayonlarning asosiy qismlari hisoblanadi. Ushbu jarayonlarning har biri insonning psixologik rivojlanishiga alohida ta'sir ko‘rsatadi.” Komunikativ maqsad: Matnning maqsadi — kognitiv jarayonlarning odam psixologiyasidagi ahamiyatini tushuntirish. Matn o‘quvchiga kognitiv jarayonlarning asosiy jihatlarini aniq yetkazishga yo‘naltirilgan. To‘g‘ridan-to‘g‘ri va aniq ma'lumotlar: Matnda tushunishni osonlashtirish uchun aniq ma'lumotlar keltirilgan. Masalan, “O‘rganish, o‘qish va eslab qolish” kabi so‘zlar, kognitiv jarayonlar haqida tushunchani aniq beradi. Xulosa qilib aytishim mumkinki, Sh. Safarovning matn tilshunosligi bo‘yicha tadqiqotlari ilmiy matnlarni tahlil qilishda juda foydali bo‘ladi. Uning pragmatik, kohesiyalik, koherenslik va kommunikativlik kabi masalalar bo‘yicha ilgari surgan fikrlari ilmiy matnni tahlil qilishda qanday qilib matnning ma'no, tuzilish va kommunikativ maqsadlar asosida yondashish zarurligini ko‘rsatadi. Bu misollar ilmiy matnning har bir jihatini, ya'ni uning grammatik, leksik va kommunikativ 4 Sh.Safarov. Matn pragmatikasi. Toshkent. -B.13. aspektlarini tahlil qilish orqali matnni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. 3.2. Badiiy matnni tahlil qilish Sh. Safarov o‘zbek tilshunosligida matn tilshunosligi, badiiy matnlarning strukturasi va mantiqiy bog‘lanishi haqida keng qamrovli tadqiqotlar olib borgan. U badiiy matnlarni tahlil qilishda, ko‘pincha matnning kommunikativ, pragmatik, kohesiyalik va koherenslik jihatlarini o‘rganadi. Badiiy matnlar ko‘pincha shaxsiy va hissiy ma'lumotlar bilan boy bo‘lgani uchun, matnning til va tilshunoslik jihatlarining chuqur tahlili juda muhimdir. Quyida, Sh. Safarovning tadqiqotlariga asoslangan badiiy matnni tahlil qilishning ba'zi misollarini keltiraman. 1. Badiiy matnning pragmatik aspekti. Sh. Safarovning qarashlari: Sh. Safarov matnning pragmatik jihatlarini tahlil qilishda, matnning kommunikativ maqsadi va o‘quvchi bilan aloqada qanday ma'lumotlar yetkazilishini asosiy o‘rganish nuqtasi sifatida belgilaydi. Badiiy matnning pragmatik jihati o‘quvchiga yoki tinglovchiga ma'no, kayfiyat, maqsad va hissiyotni qanday etkazish masalalariga qaratiladi. Misol: Badiiy matndan pragmatik tahlil. Matn: “Ushbu jahon — meni qarorimni qabul qilishga yordam beradigan yagona dunyo. Uning so‘nggi qo‘ng‘irog‘idan keyin ham, men hech narsa o‘zgarmaganini bilaman”. Komunikativ maqsad: Bu matn, personajning ichki holatini o‘quvchiga yetkazish uchun yozilgan. Uning fikrlarida o‘zgarish va qarorlarni qabul qilish jarayoniga doir hissiyotlar, ma'no ko‘rsatadi. Bu yerda kommunikativ maqsad — o‘quvchiga personajning ichki kechinmalarini va qarorlarini anglash. Hissiy ta'sir: Matn orqali o‘quvchi personajning murakkab hissiy holatini, qarorlarini qabul qilishdagi ikkilanishini tushunishi kerak. Bu matnning pragmatik jihati shundaki, o‘quvchi personajni his etadi va uning kechinmalariga oid fikrlarni o‘ziga yaqinlashtiradi. 2. Badiiy matnning kohesiyaligi. Sh. Safarovning qarashlari: Matn kohesiyasining asosiy jihati — bu uning grammatik jihatdan bir-biriga bog‘langan bo‘lishidir. Kohesiyalik matnning strukturasi va qismlarining mantiqiy izchilligi, ularni bir- biriga bog‘laydigan til vositalari orqali amalga oshiriladi. Misol: badiiy matndan kohesiyalik tahlil. Matn: “Kechasi shamollar shiddat bilan esib, deraza oynasini titratdi. Men o‘zimni xavotirda his qildim. Shu payt telefonim jiringladi”. Grammatik bog‘lanishlar: “Kechasi” — vaqt, “shamollar shiddat bilan esib” — harakat, “men o‘zimni xavotirda his qildim” — psixologik holat. Bu qismdagi grammatik bog‘lanishlar matnning tushunilishini yengillashtiradi va o‘quvchiga voqealarni izchillikda qabul qilish imkoniyatini yaratadi. Birinchi va ikkinchi jumlaning bog‘lanishi: Birinchi jumla voqeani boshlash uchun, ikkinchi jumla esa shaxsning ichki holatini ifodalaydi. Ular o‘rtasidagi izchillik o‘quvchini matnni yaxlit qabul qilishga undaydi. 3. Badiiy Matnning Koherensligi. Sh. Safarovning qarashlari: Matnning koherensligi — bu matnning ma'no jihatidan bog‘lanishidir. Matnning barcha qismlari bir-birini tushuntiruvchi, to‘ldiruvchi va izohlovchi tarzda bo‘lishi kerak. Sh. Safarov koherenslikni badiiy matndagi g‘oya va obrazlarni rivojlantirishda muhim omil deb hisoblaydi. Misol: Badiiy matndan koherenslik tahlil. Matn: “O‘rmondagi yolg‘iz daraxtni ko‘rganimda, uning yemishlariga yashirin qolgan sayyoralar kabi g‘amgin edi. Ularning hammasi o‘zlariga qarshi yurgan bo‘lsa-da, oxir-oqibat o‘zining harakatini to‘xtatdi”. G‘oya izchilligi: Matn birinchi jumlasi bilan o‘rmonni va daraxtni tasvirlaydi, ikkinchi jumlasi esa ularni qanday his-tuyg‘ular orqali tasvirlaydi. Koherensiya shundan iboratki, birinchi jumlada daraxt o‘rmonning bir qismi sifatida tasvirlanadi va ikkinchi jumlada uning holati o‘zgartiriladi. Obraz va g‘oya bog‘lanishi: “Yashirin qolgan sayyoralar” — bu tasvir matnning umumiy g‘oyasiga mos keladi. Daraxt va sayyoralar o‘rtasidagi paralelizm g‘oya izchilligini ta'minlaydi. 4. Badiiy matnning kommunikativligi. Sh. Safarovning qarashlari: Badiiy matnning kommunikativligi uning o‘quvchi yoki tinglovchi bilan o‘zaro aloqasida qanday samarali bo‘lishiga bog‘liq. Sh. Safarov matnning kommunikativligiga e'tibor qaratib, matnni yozish jarayonida avvalgi bilimlarni va madaniy tajribalarni hisobga olish kerakligini ta'kidlaydi. Misol: Badiiy matndan kommunikativ tahlil. Matn: “Men kechqurun shaharni kuzatardim. Har doim odamlar o‘z joylarida turar, lekin men ularni hech qachon to‘liq anglamasdim”. O‘quvchiga hissiy ta'sir: Bu matn, o‘quvchini o‘zingizni shahar atrofida his qilishga undaydi. O‘quvchi bu so‘zlar orqali shaharni, odamlarni, ruhiy holatni tasavvur qiladi. Matnning kommunikativ jihati shundan iboratki, u o‘quvchiga o‘z tajribasini berishga urinishni anglatadi. Hissiy muloqot: O‘quvchi matnni o‘z hayot tajribasi bilan bog‘laydi va bu orqali matnning asosiy kommunikativ maqsadi — insonning ichki kechinmalarini o‘quvchiga etkazish amalga oshadi. Sh. Safarovning matn tilshunosligi bo‘yicha tadqiqotlari yordamida badiiy matnlarni tahlil qilish o‘quvchilarga matnning pragmatik, kohesiyalik, koherenslik va kommunikativlik jihatlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Badiiy matnni tahlil qilishda yuqorida keltirilgan misollar yordamida Sh. Safarovning fikrlarini qo‘llab, matnni kengroq nuqtayi nazardan tahlil qilish mumkin. Bu jarayon matnning ma'no, tuzilish va hissiyotlar bilan bog‘liq jihatlarini chuqurroq tushunish imkonini beradi. XULOSA Sh. Safarovning matn tilshunosligi bo‘yicha tadqiqotlari ilmiy matnlarni tahlil qilishda juda foydali bo‘ladi. Uning pragmatik, kohesiyalik, koherenslik va kommunikativlik kabi masalalar bo‘yicha ilgari surgan fikrlari ilmiy matnni tahlil qilishda qanday qilib matnning ma'no, tuzilish va kommunikativ maqsadlar asosida yondashish zarurligini ko‘rsatadi. Bu misollar ilmiy matnning har bir jihatini, ya'ni uning grammatik, leksik va kommunikativ aspektlarini tahlil qilish orqali matnni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. Sh. Safarovning matn tilshunosligi bo‘yicha tadqiqotlari yordamida badiiy matnlarni tahlil qilish o‘quvchilarga matnning pragmatik, kohesiyalik, koherenslik va kommunikativlik jihatlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Badiiy matnni tahlil qilishda yuqorida keltirilgan misollar yordamida Sh. Safarovning fikrlarini qo‘llab, matnni kengroq nuqtai nazardan tahlil qilish mumkin. Bu jarayon matnning ma'no, tuzilish va hissiyotlar bilan bog‘liq jihatlarini chuqurroq tushunish imkonini beradi. Matn tilshunosligi bugungi kunda tilshunoslikning eng dolzarb va keng o‘rganilayotgan yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bu fan til birliklarining matn darajasida qanday ishlashini, ularning o‘zaro bog‘lanish tamoyillari va kommunikativ xususiyatlarini o‘rganishga xizmat qiladi. Matn tilshunosligi matnning kohesiyaligi, koherensligi, pragmatik xususiyatlari va kommunikativ funksiyalarini tahlil qilish orqali uning tuzilishi va mazmunini to‘liq ochib beradi. Kurs ishida matnning asosiy belgilariga e'tibor qaratildi: 1. Kohesiyalik va koherenslik matn qismlarining grammatik va semantik jihatdan bir-biriga bog‘liqligini ta’minlaydi. 2. Pragmatika matnning kommunikativ maqsadini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. 3. Kommunikativlik matnning o‘quvchi yoki tinglovchi uchun ahamiyatini belgilaydi. O‘zbek tilshunosligida Sh. Safarov, A. Hojiyev kabi olimlar bu sohaning rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shgan. Ularning tadqiqotlari matnning pragmatik va grammatik xususiyatlarini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Matn tilshunosligi nafaqat ilmiy va badiiy matnlarni tahlil qilishda, balki turli kommunikativ vaziyatlarda samarali axborot uzatish uchun ham muhimdir. Shu sababli, ushbu fan bo‘yicha izlanishlarni davom ettirish tilshunoslikni yangi bosqichga olib chiqadi va boshqa fanlar bilan bog‘lanish imkonini yanada kengaytiradi. Matn tilshunosligi zamonaviy tilshunoslikning dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, matnni til tizimining eng yuqori darajasi sifatida o‘rganadi. Ushbu kurs ishida matnning asosiy xususiyatlari va ularning o‘zaro bog‘liqligi nazariy hamda amaliy jihatdan tahlil qilindi. Matnning kohesiyaligi va koherensligi, pragmatika va kommunikativlik kabi asosiy kategoriyalari orqali matnning yaxlitligi va ma’no izchilligi qanday shakllanishi ko‘rsatib berildi. 1. Matnning kohesiyaligi grammatik bog‘lanish tamoyillari asosida shakllanadi. Bu o‘zaro bog‘liq so‘z va gaplarning mosligi, izchilligi orqali amalga oshiriladi. 2. Matnning koherensligi esa uning mazmuniy yaxlitligini ta’minlaydi. Bu o‘quvchi yoki tinglovchi matnni qanday qabul qilishi va tushunishiga ta’sir ko‘rsatadi. 3. Pragmatika matnning amaliy jihatlarini, ya’ni uning kommunikativ maqsadini belgilaydi. Matnning o‘quvchi uchun dolzarbligi va ta’sirchanligi bu jarayonda muhim ahamiyat kasb etadi. 4. Kommunikativlik matnning asosiy vazifasi hisoblanadi. Har qanday matn ma’lumot uzatish, xabar berish yoki muayyan maqsadga yo‘naltirilgan fikrlarni etkazish uchun xizmat qiladi. Kurs ishida Sh. Safarov va A. Hojiyevning matn tilshunosligiga oid ilmiy qarashlari tahlil qilindi. Ularning tadqiqotlari matn tilshunosligi sohasida mustahkam nazariy asos yaratgan va ushbu yo‘nalishda ilmiy izlanishlar olib borish uchun katta imkoniyatlar ochib bergan. O‘zbek tilining grammatikasi va leksikasi matnning bog‘lanish va izchilligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Grammatik shakllar va so‘zlar o‘rtasidagi semantik bog‘lanish matnni yaxlit kommunikativ birlik sifatida tashkil qiladi. Matn tilshunosligining boshqa sohalar bilan, jumladan pragmalingvistika, kommunikativ lingvistika va stilistika bilan aloqadorligi matnni har tomonlama tahlil qilish imkonini beradi. Bunday ilmiy tahlillar tilning amaliy va nazariy jihatlarini chuqurroq anglashda yordam beradi. Xulosa o’rnida shuni aytishim mumkinki, matn tilshunosligi fan sifatida nafaqat lingvistik nazariyani boyitadi, balki o‘quvchi va tinglovchilar uchun ta’sirchan matnlar yaratishning asosiy vositalarini o‘rgatadi. O‘zbek tilshunosligida ushbu yo‘nalish bo‘yicha izlanishlarni davom ettirish tilga oid bilimlarni chuqurlashtirish va yangi ilmiy yutuqlarni qo‘lga kiritish uchun katta imkoniyatlar ochadi. O‘zbek tilshunosligida matn tilshunosligi sohasida Sh. Safarov va A. Hojiyevlarning tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. Ular matnning grammatik, pragmatik va kommunikativ xususiyatlarini o‘rganib, ilmiy asoslarini yaratganlar. Ayniqsa, Safarovning matn pragmatikasi va kohesiyaligi bo‘yicha qarashlari matnni mantiqiy va grammatik yaxlitlikda tahlil qilishga yo‘naltirilgan. Matn tilshunosligi pragmalingvistika, kommunikativ lingvistika, stilistika va tarjimashunoslik kabi sohalar bilan uzviy bog‘liqdir. Bu aloqadorlik matnni chuqurroq o‘rganish va uning ta’sirchanligini oshirish imkonini beradi. Matn tilshunosligi o‘zining nazariy va amaliy ahamiyati bilan nafaqat lingvistik bilimlarni boyitadi, balki turli kommunikativ vaziyatlarda samarali muloqotni tashkil etishga xizmat qiladi. Ushbu kurs ishida ko‘rsatib o‘tilgan tadqiqot natijalari o‘zbek tilshunosligida matnni tahlil qilishning ilmiy asoslarini mustahkamlashga hissa qo‘shadi. Matnni ilmiy va amaliy tahlil qilish orqali o‘zbek tili grammatikasi va leksikasining imkoniyatlari yanada chuqurroq o‘rganilishi mumkin. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Irisqulov T. Tilshunoslikka kirish-Toshkent. 2009. 2. Mirziyoyev Sh. Milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko'taramiz.-Toshkent. 2017. 3. Safarov Sh. Matn pragmatikasi. Toshkent. 2008. 4. Jamolxonov H. "Hozirgi o‘zbek adabiy tili"— Toshkent:"Talqin"—2005. Internet saytlari: 1. www.fayllar.org 2. www.wikepidiya 3. www.ziyouz.com

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MATN TULSHUNOSLIGI HAQIDA NAZARIY TUSHUNCHALAR

1.1. Matn tilshunosligining asosiy kategoriyalari:kohesiyalik, koherenslik, pragmatika, kommunikativlik

1.2. Matn tilshunosligining boshqa sohalar bilan aloqasi

II BOB. O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA MATN TILSHUNOSLIGI TADQIQOTLARI

2.1. Sh.Safarovning matnning pragmatik xususiyatlari haqidagi qarashlari

2.2. Matnning kohesiyaligi va koherensligi bo’yicha tadqiqotlar

2.3. O’zbek tili grammatikasi va leksikasining matnni bog’lashdagi o’rni

III BOB. MATN TURLARINING TAHLILI

3.1. Ilmiy matnni tahlil qilish

3.2. Badiiy matnni tahlil qilish

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить