Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 187.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O`zbek tilshunosligida metonimiya hodisasiga ilmiy munosabat

Купить
O`ZBEK TILSHUNOSLIGIDA METONIMIYA HODISASIGA ILMIY MUNOSABAT Mundarija: Kirish ............................................................................................................................................................ 2 I.Bob.O’zbek tilshunosligida metonimiya hodisasiga ilmiy munosabat ........................................................ 5 1.1.O’zbek tilshunosligida metonimiya hodisasi va uning o’rganilishi ......................................................... 5 1.2.Badiiy matnda metonimiya .................................................................................................................... 7 II.Bob.Metaforaning tilshunoslikda namoyon bo‘lishi va o‘zbek tilida ma’no ko'chish .............................. 15 2.1.Metaforaning tilshunoslikda namoyon bo‘lishi va uning ilmiy ahamiyati ............................................ 15 2.2.O‘zbek tilida ma’no ko'chish usullari: metafora ................................................................................... 21 Xulosa ........................................................................................................................................................ 26 Foydanalingan adabiyotlar: ....................................................................................................................... 28 Kirish Mavzuning dolzarbligi: “Metonimiya” atamasi paydo bo‘lganidan beri o‘tgan yillar davomida metonimiyaga doir ko‘plab tadqiqotlar, izlanishlar amalga oshirildi. Ayniqsa o‘zbek olimlari tomonidan metonimiya sohasida ko‘plab izlanishlar olib borildi. Bunga misol qilib R.Qo‘ng‘irov, S.Karimovlarning ilmiy tadqiqotlarini keltirishimiz mumkin. Metonimiya hodisasi R.Qong‘irov, S.Karimovning tadqiqotlarida o‘zbek badiiy tili misolida qisman o‘rganilgani bilan ajralib turadi. Agar T.Aliqulov, M.Mirtojiyev tadqiqotlarida nazariy jihatdan asoslangan bo‘lsa, yuqoridagi ikki tadqiqotda esa metonimiya asar tilida yozuvchi uslubni yuzaga keltiruvchi hodisa sifatida tahlil etilgan. Ikkinchidan bu ikki tadqiqotda metonimiya lingvistik hodisa ekanligiga ham alohida urg‘u berilgan. Demak, tadqiqotlar orasida metonimiya grammatik hodisa sifatida o‘rganilgan. Metonimiyani tasviriy vositaning shakllari bilan qorishtirish, holatlari uchrab turadi. 60-yillarda T.Aliqulov 1 tadqiqotlarida metonimiya ko‘p ma’nolik hodisa sifatida qaraldi. 70-yillarga kelib esa M.Mirtojiyev tadqiqotlarida metonimiyaning bunday xususiyati yanada chuqurlashtirib o‘rganildi. Har ikki tadqiqotda ham metonimiya hodisasi nazariy jihatdan asoslanishga harakat qilingan. Metonimiya hodisasi badiiy asarlardan olingan parchalar yoki ma’lum ijodkor qo‘llangan tasviriy vosita asosida emas, asosan tadqiqotlarning o‘z qarashlaridagi so‘zlarni tahlil etish jarayonida ko‘rsatilgan. M.Mirtojiyev metonimiyani polisemiyaning bir shakli sifatida o‘rganar ekan, unga shunday ta’rif beradi. “Metonimiya .... nomdoshlovchi bilan nomdoshlanuvchi o‘rtasidagi aloqadorlik tufayli ko‘chma ma’no hosil bo‘lishidir” 2 muallif bu fikrini misollarda asoslashga erishadi. Metonimiya hodisasi M.Mirtojiyev tadqiqotining bir qismi sifatida o‘rganilganligi sababli ham uning xususiyatlari ilmiy nazariy jihatdan to‘la ochilgan. Muallifning doktorlik dissertasiyasida ham mazkur fikrlar rivojlantirilgan. Mazkur tadqiqotda metonimiyaning klassifikasiyasi haqida fikr yuritilar ekan, muallif nomi asarning 1 T.Aliqulov.Metonimiya va polisemiya.FA TAI to`plami,6-kt .-T.:Fan,1965. 2 M.Mirtojiyev.O`zbek tilida polisemiya. – T.: 1984. – 51b. nomi bilan qo‘llaniladi. Birinchi qo‘llanmada o‘zbek tilida metonimiyaning olti ikkinchisida yetti xil ko‘rinishi mavjudligi asoslab berilgan. Masala bir muallif tomonidan yoritilganligi sababli ham metonimiya hodisasining ko‘rinishlari har ikki qo‘llanmada ham bir xil ta’rif keltirilgan. Bu o‘rinda metonimiyaning yetti xil ko‘rinishini keltirish maqsadga muvofiq. Narsa (idish) ichidagi narsaning ma’nosi o‘sha narsaga o‘tkaziladi. Harakat yoki uning natijasi shu harakatni bajarishdagi vosita, qurol bilan almashtiriladi. Biror narsadan yasalgan material bilan almashtirish. Ma’lum mamlakatda, davlatda yoki ma’lum o‘rinda yashab turgan kishilar ma’nosi shu yerga davlat yoki mamlakatga ko‘chiriladi. Alohida olingan aniqlovchi to‘liq narsani almashtiradi. Aniq tushuncha nomi o‘rniga mavhum ma’noli ot qo‘llaniladi. Nutq madaniyati va usulbiyat asoslari qo‘llanmasida ta’kidlab o‘tish joizki o‘zbek tili stilistikasi va mazkur qo‘llanmadagi tilning tasviriy vositalari qismlari professor R.Qo‘ng‘irov tomonidan yozilgan metonimiya hodisasining ko‘chma ma’noga asoslangan. Tadqiqotdan ko‘zlangan asosiy maqsad mavzuni nazariy jihatdan yoritib berish hamda E.Hemingueyning “Alvido qurol” asari tarjimasida metonimiyaning o‘zbek tilida qay darajada tiklanganligini o‘rganish va tarjima jarayonidagi nuqsonlar va yutuqlarni aniqlashdan iborat. 3 Tadqiqot maqsadidan chiqib o‘z oldimizga quyidagi vazifalarni ko‘ndalang qo‘ydik. Metonimiya tushunchasiga to‘la oydinlik kiritish va uning tarjima bilan bog‘liq jihatlarini kompleks o‘rganish; Tarjimada metonimiyani saqlashda tarjimonning individual uslubiy mahoratini ochib berish; Metoniya tarjimasida shakl va mazmun birligi saqlanishini aniqlash; Tadqiqot ishi o‘zbek tarjimashunosligida metonimiyaning ingliz tilidan o‘zbek tiliga o‘girishda yuzaga keladigan muammolarni o‘rganishga qaratilgan dastlabki monografik plandagi ishlardan biridir. Unda tadqiq etilgan masalalar ishning ilmiy 3 R.Qo`ng`irov va boshqalar.Nutq madaniyati va uslubiyati . -T . -102b. yangiligini belgiladi. Metonimiya tushunchasiga ma’lum va muayyan ma’noda oydinlik kiritildi, uning mavjud tasniflari umumlashtirildi; Tarjima va asl nusxaga qiyosiy – tipologik jihatdan o‘rganib chiqildi hamda o‘zaro nomutonosibliklar aniqlandi. Tarjimada metonimiya muqobillarining shakl va mazmun birligi o‘rganildi. Badiiy asardagi metonimiyani saqlashda tarjimonning individual– uslubi tarjima asarning sifatini aniqlash imkonini berishi tadqiq qilindi. Tadqiqot manbai sifatida E.Hemingueyning “Alvido qurol” asari asliyati va uning o‘zbekcha tarjimasi asos qilib olindi. Tarjimashunoslarning ilmiy qarashlari, tarjimalari, taqrizlari, shuningdek, folklor asarlari namunalari, ilmiy maqola va risolalar mazkur mavzuni tadqiq etishda metodologik asos o‘rnini bosadi. I.Bob.O’zbek tilshunosligida metonimiya hodisasiga ilmiy munosabat 1.1.O’zbek tilshunosligida metonimiya hodisasi va uning o’rganilishi «Badiiy tekstning lingvistik tahlili” qo’llanmasida ko’chimlar quyidagicha tasnif qilingan: «1. So’z ma’nosining miqdoriy ko’chishiga asoslangan troplar: a) giperbola; b) meyozis, 2. So’z ma’nosining sifatiy ko’chishiga asoslangan troplar: a) metafora; b) metonimiya; v) ironiya.» qolgan tasviriy vositalar mazkur ko’chimlarning ko’rinishi sifatida beriladi: «simvol, jonlantirish, epitet – apastrofa – metaforaning; perifraza, sinekdoxa, allegoriya, epitet – metonimiyaning; antifraza, sarkazm – ironiyaning; litota meyozisning ko’rinishlaridir» Badiiy matnning lingvopoetik tahliliga tartganda ko’chimlar deb ataladigan tasviriy vositalarning deyarli barchasining asosida o’xshatish, chog’ishtirishdan iborat mantiqiy tushuncha yotganligini unutmaslik kerak. Metonimiya deb voqea-hodisa, narsa-buyumlar o’rtasidagi o’zaro yaqinlik va bog’liqlik asosida ma’no ko’chishiga aytiladi. Metonimiya ham qiyosga asoslanadi. Faqat «metaforada bir-biriga o’xshash predmetlarning belgilari qiyoslansa, metonimiyada bu ikki predmet tashqi ko’rinishi yoki ichki xususiyatlari bilan birbiriga qandaydir aloqasi bo’lsa ham, ammo, umuman bir- biridan farq qiluvchi (bir-biriga o’xshamagan) predmetlarning belgilari chog’ishtiriladi». Masalan:...yaxshiliqmi, yomonliqmi haytovur bo’ladirgan ko’ngilsiz gapni kechikkani yaxshi… Fuzuliyni yaxshilab o’qish kerak. 4 (A.Qodiriy) Ushbu gapda muallif va uning asarlari o’rtasidagi aloqadorlikka asoslanib, «asar» muallif nomi bilan qayta nomlanyapti. Yoki; Saroy tinch uyquda, tun yarim (A.Qodiriy). Bu misolda «saroy” so’zi orqali «saroydagi odamlar» ma’nosi ham ifodalangan. Metonimiyaning turli ko’rinishlari mavjud va bu haqda tilshunoslikka oid adabiyotlardan atroflicha ma’lumot olish mumkin. Biz sizga bir mansurani havola qilmoqchimiz. Unda muallifning metonimik qayta nomlash usulidan mahorat bilan 4 A.Qodiriy.O`tgan kunlar.-T.:2017.-87b. foydalanganiga o’zingiz guvoh bo’lasiz. Metonimiya hodisasi ko‘pgina olimlar tomonida o‘rganilgan va unga turli xil tasniflar berishgan. Masalan olim E.Qilichev o‘zining “Badiiy tasvirning leksik vositalari” kitobida metonimiyaga quyidagicha ta’rif bergan. Metonimiya polisemiyaning bir ko‘rinishidir. Predemet yoki hodisalarni anglatuvchi so‘zlar metonimiya yo‘li bilan yangi ko‘chma ma’no anglatar ekan, bunda bir- biridan tubdan farq qiluvchi va butunlay boshqa-boshqa tushunchalarni ifodalovchi predmet-narsa va hodisalarning makon yoki zamonda o‘zaro ichki va tashqi jihatdan yaqinligi, bog‘liqligi, aloqadorligi ko‘zda tutiladi. Ya’ni predmet yoki hodisalarni makon yoki zamondagi o‘zaro doimiy bog‘lanishlari asosida birining nomi ikkinchisiga ko‘chiriladi. Masalan ’’kent ko‘chdi‘’ birikmasidagi ‘’kent ‘’ so‘zi ko‘chma ma’noda ’’ odamlar’’ ’’kishilar’’ ma’nosini ifodalaydi. Bunda ikki voqealik orasida o‘zaro o‘rin munosabatiga ko‘ra yaqinlik, aloqadorlik, bog‘liqlilik ifodalanmoqda, ya’ni shu joyda o‘rnashgan, joylashgan odamlar, kishilar ko‘chdi ma’nosidir. Shuningdek avtor nomi asarlari o‘nida qo‘llanilishi mumkin, bunda keng kitobxonlar orasida tanilgan mashhur yozuvchi yoki shoirlarning asrlari haqida gap boradi. Chunki bir yozuvchi barcha asarlarining nomini sanamay, nutqda ixchamlikda erishish va fikrni qisqa bayon qilish uchun shu yozuvchining nomi ishlatilaveradi. So‘zlardagi metonomik ma’no ko‘chirilishining bu turi S.Ayniyning asarida uchraydi: Men bibixalifa (qizlar maktabi )da Xofiz, Bedildan bir necha qism o‘qidim. Misolidagi “Xofiz’, “Bedil” so‘zlari ularning kitobi (she’rlari) ma’nosini ifodalamoqda. Shu konteksdagi “Bibixalifa” so‘zi va undan keyingi qavs ichida keltirilgan “qizlar maktabi” birikmasi kishilar diqqatini tortadi. Qadimda “bibixalifalar” deyilganda “qizlar o‘qiydigan maktab“ tushunilgani yozuvchi bir shtrix bilan izohlab kelgan, buni yozuvchining ma’nosi metonimiya yo‘li bilan ko‘chgan, tushunilishi qiyin bo‘lgan istorizm so‘zlari asar kontekstida izohlab ketish mahorati deb bilmoq kerak. Metonomik ma’no ko‘chirish usullari xilma –xil bo‘lib, biror bir asarning janri o‘rnida uning nomi ishlatilishi ham mumkin. 5 So‘zlarning metonomik ko‘chma ma’noda qo‘llash, ulardagi semantik strukturani 5 E.Qilichev .Badiiy tasvirning leksik vositalari. -T.:1982. -87b. o‘zgartirish orqali kitobxonga estetik ta’sir qilish bayonining emotsionalligini oshirish ko‘zda tutiladi. Bu holatda ham tilning estetik funksiyasi uni kommunikativ funksiyasi bilan dialektik birlikda olib boriladi. Har bir brigada o‘ziga topshirilgan qit’ani mehr bilan ishlamoqda edi. Misoldagi “brigada” so‘zi “brigadada ishlovchi kishilar, a’zolar, ma’nosida ishlatilgan bo‘lib, kitobxonlarga qisqa, ya’ni bir so‘z orqali keng tushunchani ifodalab, estetik ta’sir ko‘rsatmoqda . Shuningdek, kitobxon, hech shubhasiz, bu so‘zlarning ma’nosini anglab yetadi. Yuqorida qayd qilinganidek, nutqini obrazli qilish, ixchamlash zaruriyati bilan metonomik ma’no ishlatiladi. Bunda so‘zning dastlabki nominativ funksiyasi yo‘qolib, semantik siljish yuz beradi. Metonomik ma’no ko‘chirishda fikrni lo‘nda qilib berish bilan birga, avtorning emotsiya va to‘lqinlarini voqealikka munosabatini ifodalash ham ko‘zda tutiladi: …. bular topgan pul va molning bir qismi hamma kattalar cho‘ntagiga tushadi. Misoldagi “kattalar” amaldorlar , yuqori mansabdagi kishilar ma’nosi qo‘llanilgan. Bu o‘rinda ta’kidlash lozimki, “katta” sifatining uning ifodalagan ko‘chma ma’no bilan o‘xshashlik belgisi yo‘q. Ammo nutqdagi “kattalar” deganda mansabdor shaxslar bevosita anglashaveradi. Metonimiya badiiy adabiyotda eng ko‘p qo‘llaniladigan badiiy vosita. 1.2.Badiiy matnda metonimiya Badiiy adabiyot tili ham adabiy til materiallaridan, qonun-qoidalaridan, uslubiy me’yorlaridan, rang-barang bo’yoqlaridan umumiy oziqlanadi. Umumxalq tilining lug’aviy, iboraviy, uslubiy va grammatik xususiyatlarini hisobga olmay tilni va xalqimizning tilini o’ziga xosligini aniqlab bo’lmaydi. Badiiy asar tiliga bag’ishlangan va uslubiyat nuqtai-nazaridan bajarilgan ilmiy ishlar ichida tasviriy vositadan, ma’no ko’chishining turli so’zlari tadqiq etilgan tadqiqotlar bizning e’tiborimizni tortadi. Ayniqsa, metafora-metonimiya va sinekdoxa kabi tasviriy vositalarning ma’lum bir ijodkor asarlari tilidagi o’ziga xos xususiyatlarini ochib berish ham mas’uliyatli ham qiziqarlidir. Bu badiiy tilning tasviriyligidir. Badiiy tilning tasvirligi emotsionalligi yozuvchi tasvirlayotgan voqea hodisalarga xos belgilarga mos so’zlarni tanlay bilishi natijasida yuzaga keladi. Yozuvchi bayon etayotgan fikrini lo’nda va aniq qilib, tushuntirishga harakat qiladi. So’zning o’z ma’nosidan tashqari uning yangi, ba’zan aks ma’nolarini topishga erishadi. Ba’zan bir so’zning bir necha ma’nolarini kashf etadi. Demak, badiiy til va uning tasviriyligi hamda emotsionalligi yozuvchining so’z ustida ishlash mahoratiga ko’p jihatdan bog’liqligidir. Tilshunoslikda ko’chma ma’no hosil qiluvchi so’zlarni tasniflash va ularni nomlash boshqa yo’sinda ko’rinadi. M.Mirtojiyev o’z risolasida bunday tasniflarni umumlashtirgan. Shunday bo’lsada ko’chma ma’no hosil qiluvchi so’zlarni tasniflagan tilshunoslarning ayrimlarini ishlariga e’tiborni qaratish o’rinlidir. Bu muammo jahon tilshunoslarining ayrimlarining ishlariga e’tiborni qaratish o’rinlidir. Bu muammo jahon tilshunoslarining doimiy e’tiboridagi hodisadir. Masalan fransuz tilshunosi J.Maruzo ko’chma ma’noli so’zlarni uch turga metafora, metonimiya, sinekdoxaga ajratadi. 6 Rus tilshunosi L.A.Buxolovskiy esa ko’chma ma’no hosil qiluvchi hodisani olti turga bo’lgan. 1) Metafora, 2) Vazifadoshlik, 3) Emotsionallik, 4) Metonimiya, 5) Xalq etemalogiyasi sifatida 6) Aloqadorlik. L.A.Buxolovskiy sinekdoxani metonimiyaning bir ko’rinishi deb hisoblaydi. Tilshunos K.A.Levkovskaya ko’chma ma’no hosil qiluvchi so’zlarni faqat metonomiya deb tushunadi: N.M.Shanskiy esa ko’chma ma’noli so’zlarni uch turga 1) o’xshashlik (metafora) 2) yondoshlik (metonimiya) 3) vazifadoshlikka ajratib o’rganadi 7 . O’zbek tilshunosi O.Azizovning “Tilshunoslikka kirish” darsligida esa sinekdoxani metonomiyaning bir ko’rinishi sifatida ko’rsatiladi. Demak, yuqoridagi asarlarda, shuningdek, biz kutgan ayrim manbalarda ham ko’chma ma’no hosil qiluvchi so’z yoki so’z birikmasi haqida fikr yuritilganda asosiy metafora va metonimiya e’tirof etilgan. 8 Metonimiya va uning badiiy asar tilidagi o’rnini o’rganish jarayonida troplar 6 J.Maruzo.Linguistika va tilshunoslik.-Parij.:1965.-180b. 7 N.M.Shanskiy .Rus so`z yasalishi.-Rossiya.:1980.-200b 8 O.Azizov.Tilshunoslikka kirish.O`qituvchi.-T.:1996.-175b. va ularning turlari badiiy asarda qay darajada tasviriylik va emotsionallik vazifasini bajarish mumkin. Metonimiyaning badiiy tilda qanday hodisa ekanligini tasavvur etish uchun masalaning mohiyatiga quyidagicha yondashish maqsadga muvofiqdir. 1. Sharq adabiyotlarida tasviriy vositalar. 2. Atamashunoslik, lug’atlar va darslik qo’llanmalarda metonimiya hodisasining nazariy jihatdan o’rganish. 3. O’zbek tilshunosligida metonimiyaning ilmiy tadqiqot doirasida o’rganish. 4. Metonimiyaning boshqa tasviriy vositalar bilan aloqasi va farqi. 5. Metonimiyaning lingvistik tabiati. Adabiyotning metonimiya bilan aloqasi Ayniqsa, she’riyatda metonimiya keng tarqalgan. Adabiyotdan misollar ko'p, asarlar tom ma'noda shu yo'lga to'la. Ammo metonimiya XX asrda eng ommabop bo'lgan, o'shanda konstruktivistlar metaforadan voz kechib, o'quvchi shaxsiy tajribani asarni idrok etishiga olib kelmasligi kerak deb hisoblagan. Biroq, bu yondashuv uzoq davom etmadi, bugungi kunda metafora va metonimiya adabiyotda bir xil darajada muhim o'rinlarni egallaydi. Shunday qilib, rus adabiyoti asarlarida topilgan metonimiya misollari:  S. Pushkin: "Barcha bayroqlar bizga tashrif buyurishadi" - bu erda "bayroqlar" so'zi "mamlakatlar" degan ma'noni anglatadi.  A.Tolstoy: “Uning qalami qasos nafas oladi” – “she’r” o‘rniga “qalam” qo‘llaniladi.  M. Zoshchenko: "Zaif qadoqlash". M. Yu. Lermontov: "Men unga lornetkani ko'rsatdim va mening beadab lornetam uni qattiq bezovta qilganini payqadim."  N. V. Gogol: “Hey, soqol! Va bu erdan Plyushkinga ustaning uyini chetlab o'tishga qanday borish mumkin?  Blok: “Men senga shirin tush yuboraman, sokin ertak bilan uxlataman, senga uyqusirab ertak aytib beraman, bolalarni kuzataman”. Metonimiya va sinekdoxa... Bu hiyla-nayrang so‘zlardagi urg‘uni har kim ham to‘g‘ri qo‘ya olmaydi, abituriyent esa imtihondan o‘tayotganda ularni matnda ongimizda ikkita ob'ekt bog'langan - ularni bitta nom bilan chaqirish mumkin. Metonimiya shu tarzda paydo bo'lgan ko'chma ma'noning o'zi ham deyiladi. Agar metafora shakllanishida o'xshashlik muhim bo'lsa: o'xshash narsalar yoki hodisalar bir xil nomga ega bo'lsa, metonimiya uchun hamma narsa ob'ektlarning qo'shniligi bilan belgilanadi.osongina va tabiiy ravishda aniqlashi kerak. Endi metonimiyaga ilmiy ta’rif beraylik. Metonimiya (yunoncha metonimiyadan — nomini o zgartirish) nomningʻ qo shniligi yoki real bog lanishiga qarab bir ob yektdan ikkinchisiga o tishdir. ʻ ʻ ʼ ʻ Bizning QO'SHNILIK NIMA? Bo'lishi mumkin fazoviy aloqa : odamlar shaharda yashaydi, shuning uchun ularni shahar deb atash mumkin; sababiy munosabat: tornado dahshatga olib keladi, shuning uchun uni dahshat deb atash mumkin ( Dahshat yaqinlashdi) ; mantiqiy aloqa ( hammasini yedi yirtqichlardan ) va boshq. METONIMIK TURLARI Metonimiya bor barqaror transfer turlari va har doim katta so'z guruhlarida harakat qiladi (shuning uchun metaforadan farqli o'laroq, u muntazam chiziqcha deb ataladi). Bu shuni anglatadiki, nafaqat "shahar" "aholi" metonimik ma'nosiga ega bo'ladi, balki "shahar" tematik guruhining boshqa so'zlariga ham ega bo'ladi: qishloq, poytaxt, qishloq va boshqalar, shuningdek, barcha tegishli nomlar - aholi punktlarining nomlari: Moskva, Tula, Kaluga va boshq.: Qishloq hosilni yig‘ib olishga kirishdi. Tula tarixi bilan faxrlanadi. Siz birinchi metonimik tur haqida allaqachon bilasiz. Qanday yozilganligini ko'ring: "MAHALLIY" → "USHBU AHOLI PUNKTI AHOLISI". Biz ushbu yozuvni quyidagicha o'qiymiz: nomning aholi punktidan uning aholisiga o'tkazilishi. Ok ismning o'tkazilishini ko'rsatadi. Aytgancha, ushbu turni bu erda mamlakatlar va dunyoning qismlari nomlarini kiritish orqali ko'proq ifodalash mumkin: "Mahalliy joy / mamlakat / dunyoning bir qismi" → "ushbu joyning / mamlakatning / dunyoning bir qismining aholisi". Hamma meni o'qishini xohlayman Rossiya . Siz hamma narsada inqilobchi bo'lishingiz kerak ... Sizda hamma narsa bor Yevropa ko'rinadi ... (Zoshchenko) Metonimik turlari juda ko'p va turli tadqiqotchilar ularning har xil sonini ajratib ko'rsatishadi. Ba'zi darsliklarda 6 tur tasvirlangan va mening tezisimda 47. Ulardan faqat bir nechtasi. 1. "Idish" → "Unda bo'lganlar yoki unda ishlaydiganlar". "Butun uy o'qish istagimni bilar edi" (Pushkin). "Tez orada hamma kulba horg'in qildi ..." (Pushkin) 1. "Joy" → "Unda bo'lganlar". « Galereya ta'riflab bo'lmaydigan zavq keltiradi " (Kuprin). 1. "Joy" → "U bilan bog'liq voqea". Borodino ("Borodino maydonidagi jang"). 1. "Muassasa" → "Unda ishlaydiganlar". « Idora dangasa. Qog'ozlar harakati yo'q " (Kuprin). 1. "Idish" → "idish tarkibi". "Men uch yoshdaman idishlar yedi" (Krylov). - "Material" → "ushbu materialdan olingan mahsulot". "Siz tomoqqa tushib qoldingiz po'lat unga yopishdi" (Pushkin). "Plitkalarning porlashi, chinni , suv billurdek jiringladi " (Brodskiy). 1. "Muallif" → "ushbu muallifning asarlari". "Baxt bilan o'qing Apuliya » (Pushkin). 1. "Kiyim yoki poyafzal parchasi" → "ushbu kiyim yoki poyafzal kiygan odam". “Qimmat ekani rost”, deb xo‘rsinadilar qizil pantalonlar » (Chexov) “Keyingi daqiqada, o'nlab charm kurtkalar revolverlar bilan, baland etiklarda, bo'ronda zalning yarim qorong'iligidan uchib ketishdi ... " (Zaytsev). - “Musiqa asbobi” → “Musiqachi uni chalayapti”. "Bu violonchel notalarni biladi, lekin ruhni bilishni xohlamaydi! (Chexov) 1. "mulk" → "mulk tashuvchisi". «… yoshlar va topqirlik o'z hayotlari uchun kuchli bo'ling." (Kuprin). 1. "Davlat" → "davlat manbai". «— Quvonch sen biznikisan! Rabbim shunday mehrni yaratsin!” (Chexov) Bola - qayg'u (Bleyk) 1. "Hayvon" → "mo'yna yoki hayvon go'shti". U sotib oldi norka (mink mo'ynali palto). 1. "O'simlik" → "ushbu o'simlikning mevasi". uchta yedi olxo'ri va to'rtta nok . “...ayollar malina yig'ilgan." 1. "Yog'och" → "uning yog'ochi". Shkaf dan qayinlar . Metonimiyaga misollar - Men bunday holatlarni "ish bo'yicha" deb atayman bitta naycha ». - Ya'ni? - Siz trubka chekayotganingizda, bir maslahat topishga vaqtingiz bor (Sherlok Xolms va doktor Uotson haqidagi filmdan) Mast do'kon va kechki ovqatni yegan Ishoq... (Dovlatov) Uning cho'ntagida Sart R… (Grebenshchikov) Uning ismi edi orzu … (Ramazonova) Quyma quyildi bluzkalar va qalpoqchalar (Mayakovskiy). Metonimiya (yunoncha metonimiyadan - "nomini o'zgartirish") - ismning qo'shni bo'lib ko'chirilishi, shuningdek, bunday ko'chirish tufayli paydo bo'lgan majoziy ma'noning o'zi. Ob'ektlar, harakatlar, xususiyatlarning o'xshashligini shartli ravishda anglatuvchi metafora ko'chirilishidan farqli o'laroq, metonimiya bir-biriga o'xshash bo'lmagan narsalar, tushunchalar, harakatlarning yonma-yon qo'shilishiga, yaqinligiga asoslanadi. Masalan, sanoat korxonasi va ushbu korxona xodimlari kabi turli xil "ob'ektlar"ni bir xil so'z bilan atash mumkin o'simlik (qarang: "yangi o'simlik "va" o'simlik rejani bajardi "); bir so'z bilan biz mamlakatni, davlatni va mamlakat hukumatini, davlat deb ataymiz (qarang: "xalq" Fransiya "va" Fransiya shartnoma tuzdi") va boshqalar. Ob'ektlar (tushunchalar), harakatlar qanday turdoshlik bilan bog'liqligiga qarab, ular fazoviy, vaqt va mantiqiy metonimiyani * farqlaydilar. * "Mantiqiy metonimiya" atamasi asosan o'zboshimchalikdir, chunki u ma'lum darajada metonimiyaning barcha turlariga tegishli. Kishi nomida joyning atalishi metonimiya bo’lib, bu lingvistik hodisadir. Masalan: Ikki daryo tutashgan joyga / Oybek deya ko’yibsizlar nom (A Oripov). Bu gaidagi Oybek so’zi asli taniqli yozuvchining nomi. Mazkur she’rda shu nom bilan joy atalgan. Oybek so’zining bu ma’nosi mazkur misrani tarkib toptirgan gapda yuzaga kelmagan, balki unda namoyon bo’lgan. Bu hosila ma’noning yuzaga kelishi garchi metonimiya deb atalsa ham, bu ikki ma’no asosida ikki so’z mavjuddir: biri - yozuvchi nomi, ikkinchisi - joy nomi. Ammo metonimiyaga ko’ra hosila ma’no yuzaga kelar ekan, bu jarayon polisemantik so’zni tarkib toptiradi. Yuqorida esa rasmiyat nuqtai nazaridan ikki so’z sifatida qayd etilgan edi. Navoiy va Furqat so’zlari ham shoirning, ham shaqarning nomi. Xamza ham shoir, ham tumanning nomi, Mo’minov ham olim, ham ko’chaning nomi holatida ko’llanadi. Xalq yoki joy nomida kishining nomi bo’lishi va mazkur sababga ko’ra metonimiyaning sodir bo’lishi lingvistik qodisa qisoblanadi. Masalan: O’zbek, Qozoq, Kirgiz degan kishi nomlari o’zbek tilida ko’plab uchraydi. Kishi nomlarining hosila ma’no berishi ko’proq nutqiy holatda kuzatiladi deb aytiygan edi. Bunda kishilarning kashfiyoti, xarakteri, ramziy tomonlari uning asari va hokazolarga kuchiriladi va oqibatda metonimiya sodir bo’ladi. Masalan, yozuvchilarga xos asarlarni uning nomi bilan qayd etish orqali metonimiya yuz berishi mumkin. Bunda nutq tarkibidagi aniqlanmish – asar bilan bog’liq so’z ellipsisga uchragani uchun nutqda uning aniqlovchisi - yozuvchi nomida "asar" ma’nosi o’z ifodasini topgan bo’ladi: Chol-chi, ko’zoynagin artgancha bot-bot kitob varaqdaydi: Bedilmi, Mashrab (A.Oripov). Menga Pushkin bir jahonu Menga Bayron bir jahon. (E.Voqidov). Bu misralardagi Bedil, Mashrab, Pushkin, Bayron kabi atoqli otlar metonimik hosila ma’no bilan ifodalangan. Ular shu shoirlarga xos asar ma’nosida ko’llangan, yaratuvchisiga oid asar ma’nosini beruvchi atoqli ot faqat shoirlar nomidan iborat bo’lib qolmay, turli alloma va kashfiyotchi nomini ham bildirishi mumkin: O’qidim Gerodot tarixin ko’p bor, Forobiy, Danteni takror va takror. Bu misralardagi Gerodot, Forobiy, Dante so’zlari shu allomalarga oid asar ma’nosida ko’llangan. Yuqoridagiga o’xshash metonimik qodisalar o’z ifodasini topgan. II.Bob.Metaforaning tilshunoslikda namoyon bo‘lishi va o ‘zbek tilida ma’no ko'chish 2.1.Metaforaning tilshunoslikda namoyon bo‘lishi va uning ilmiy ahamiyati Nutqda o’z fikrimizni bayon etish uchun tildagi barcha birliklar (tovush, qo‘shimcha, so‘z, so‘z birikmasi va gap) dan foydalanamiz. Leksik birliklar ya`ni, so‘zlarni tilshunoslikning bir qismi sifatida o‘rganish, so‘zlarni nutqdan tashqaridagi o‘z ma’nosi bilan birga ularni nutqda ifodalagan uslubiy ma’nolarini ham o‘rganish zaruriyatini ko‘rsatadi. So‘zlarni o‘z ma’nosi bilan birga ko‘chma ma’noda qo‘llash ham nutq ifodaliligini ta’minlash uchun tuganmas manbadir. Nutqda deyarli barcha asosiy holatlarda ko‘chma ma’no emotsional-ekspressiv bo‘yoqdorlik kasb etadi. Nutqda so‘zlarni ko‘chma ma’noda ishlatishning xilma- xil ko‘rinishlari mavjud bo‘lib, ular ko‘chimlar nomi bilan umumlashtiriladi. Ko‘chimlarning asosida ikki narsa yoki tushunchani qiyoslash yotadi, ya`ni ikki narsa yoki tushuncha o‘rtasidagi muayyan munosabat (o‘xshashlik, umumiylik,aloqadorlik kabi) asosida tasviriylik, ifodalilik, aniqlikni kuchaytirish maqsadi bilan ulardan birining nomi ikkinchisiga ko‘chiriladi 1 . Ko‘chma ma’noli so‘zlar qanday ma’no asosida ko‘chayotganligiga qarab  Metafora;  Metonomiya;  Sinekdoxa  Vazifadoshlik;  Kinoya (tag ma’no). kabi turlarga bo‘linadi: Nutqimizda eng keng tarqalgan va ko‘p qo‘llaniladigan ma’no ko‘chish usuli metaforadir. Metafora narsa yoki tushunchalar o ‘rtasidagi o‘xshashlik asosida nom (so‘z)ning ko‘chishidir. Metafora ( yunoncha metaphora - ko‘chirish ) bir predmet nomining boshqa predmet nomiga ular o‘rtasidagi ma`lum o‘xshashlik asosida ko‘chishidir 2 . 9 Masalan: fan cho‘qqisi, yurtimiz quyoshi, dalaning etagi…. 9 M. Iriskulov.Tilshunoslikka kirish .-T.:O`qituvchi.1992. -415b Masalan, tandirning og‘zi birikmasida og‘iz so‘zining ma’nosi odam yoki hayvon og‘ziga tashqi o‘xshashligi asosida vujudga kelgan. Metaforalarni o‘rganish qadimgi davrlardan buyon tilshunoslarning diqqat markazida bo‘lgan mavzu hisoblanadi. Antik davrlarda metaforani olamni anglashning aloxida usuli va vositasi sifatida ko‘rsatish Aristotel ( shuningdek Sitseron) ga taalluqli g‘oyadir 3 . Bu davrda ma’no ko‘chimlarini tasnif etishdagi ilk qadamlar qo‘yildi: metaforaning ismlar (umuman so‘zlar) qatoridagi o‘rnini aniqlash, metaforaning “ noodatiy” fenomen tabiatini tekshirish singari masalalar shular qatoridandir 4 . D. F. Sitseron, Kvintiliandan farqli ravishda , ilk marta metafora orqali buyumlar to‘g‘risidagi ma`lumotni aniq va ravshan yetkazish mumkinligini payqadi. Metaforaning vazifaviy mezoni o‘rnida metaforaning qo‘llanish maqsadlarini ko‘rgan Kvintilian, “Ism yoki fe`l o‘z o‘rnidan u yetishmayotgan yoxud undan afzal bo‘lmagan nomlar o‘rniga ko‘chiriladi” 5 deb hisoblaydi. Antik metaforologiyada metafora nom ko‘chishining har qanday turi ( Aristotel); metonomiyaning zidi (Kvintilian) sifatida qaralib, u nutqimizga nominativ, baxolovchi va dekorativ ma’nolar berishini tavsiflagan. Garchi Aristotelning qo‘lyozmalarida referensiya, mohiyat, haqiqat tushunchalari deyarli tilga olinmagan bo‘lsa ham, uning metafora va xissiy bilish to‘g‘risidagi konsepsiyasi o‘z davri hamda hozirgi davr uchun ham modernistik g‘oya bo‘lib qoladi. Metafora qanchalik yangi, shunchalik ifodali bo‘ladi. Mohir so‘z ustalari o‘z asarlarida so‘zlarni metaforik m a’noda qo‘llash orqali ifodali, obrazli nutqning go‘zal namunalarini yaratadilar. Manglavi tirishar zinapoyaning, Panjara kuvlaydi misoli chiltor, Terlab ketganini ko rsang oynaning... Hamma narsa seni kutar intizor. (Iqbol Mirzo) Narsa va hodisalar o‘rtasidagi o‘xshashlik( ko‘chim usuli) turli asosda bo‘lishi mumkin: 1. Ikki predmet o‘rtasida shakliy o‘xshashliklar tashqi ko‘rinish asosida: odamning og‘zi ( o‘z ma’nosida) tandirning pg‘zi ( ko‘chma ma’noda) odamning qulog‘i ( o‘z ma’nosida) qozonning qulog‘i ( ko‘chma ma’noda). 2. Ikki predmet qayerda joylashishi bo‘yicha ma’no ko‘chishi: itning dumi ( o‘z ma’nosida) samolyotning dumi ( ko‘chma ma’noda). Nutq jarayonida metaforalardan o‘rinli foydalanish nutqimizni ta`sirchan, jozibali qiladi. So‘zlovchining tinglovchilarga badiiy-estetik qobiliyatini namoyon etadi. Metafora narsa, belgi, harakat o‘rtasidagi nisbiy o‘xshashlikka asoslanadi: Metaforalarga juda yaqin yana bir vosita bu o‘xshatishdir. O‘xshatish ham ko‘chma ma’no ustiga qurilishi bilan metaforalarga o‘xshash bo‘lib, ular yordamida shaxs va predmetlar bir-biriga o‘xshatiladi. Masalan: Adashgan it kabi, Furqat qayon borgun bilolmasman. Lekin o‘xshatishlarda metaforalardan farqli o‘laroq –dek,-day, -simon, -vash, - namo, kabi, singari, yanglig‘, misoli, o‘xshash kabi vositalar qo‘llaniladi. Masalan: Ulug‘bek – yurtimiz quyoshi. (metafora) Ulug‘bek misoli quyosh. ( o‘xshatish) Agar adabiyotshunoslikda ham metafora va o‘xshatishni bir-biridan farqlaydigan bo‘lsak, metafora istiora san`atini hosil qiladi, o‘xshatish esa, tashbeh san`atini hosil qiladi. Metaforada ma’no ko‘chishi turlicha yo‘llarda amalga oshadi:  Inson a`zolarining nomi boshqa narsalarga ko‘chadi. Yer yuzi, kitobning beti, shishaning og‘zi, choynakning burni, dutorning qulog‘i. Masalan : bosh, yuz so‘zlari ko‘chma ma’noda qo‘llanilishi mumkin. Otam yetimlarning boshini siladi (A. Qahhor). Ushbu gapda bosh so‘zi majoziy ma’noda ya`ni boshini silamoq unga yordam bermoq, g‘amxo‘rlik qilmoq ma’nosida ko‘chim turini hosil qilyapti. Ko‘chaning boshidan kimdir ko‘rinardi. Ushbu misolda esa, bosh so‘zi qayerda joylashganligiga ko‘ra ko‘chma ma’noda qo‘llanilyapti. Chunki odamning boshi ham tananing eng yuqori qismida joylashadi, ko‘chaning ham eng yuqori qismi uni boshi hisoblanadi.  Inson kiyimlari qismlarining nomi boshqa narsalarga ko‘chadi. Tog‘ning etagi, daryoning yoqasi, eshikning tugmasi. Masalan: Yo‘lchining so‘zlariga hayratlanib, chol yoqasini ushladi . (Oybek). Ushbu gapda chol yoqasi bu yerda inson kiyimini yoqasi nazarda tutilganligi uchun o‘z ma’nosida qo‘llanilyapti. Daryo yoqasidan qo‘shin bostirib kelayotgani aniq edi. Ushbu gapda daryo yoqasi ko‘chim turini hosil qilyapti. Qush, parranda, hayvon a`zolarining nomi boshqa narsalarga ko‘chadi. Masalan: Futbolchilarimiz chap qanotdan hujum uyushtirdilar. Varrakning dumi osmonda chiroyli tebranardi. Ushbu gaplarda qanot va dum so‘zlari ko‘chim turini hosil qilmoqda. Harakat-holat (fe`l), belgi-xususiyat (sifat) lar ham o‘xshashlik belgisiga ko‘ra metafora asosida ma’no ko‘chishiga uchraydi. Masalan gapni gapga ulamoq, osmon ko‘z yoshini to‘kdi (inson ko‘z yosh to‘kadi lekin yomg‘ir majoziy ma’noda osmon ko‘z yoshi ma’nosini ifodalayapti), xazon bo‘lmoq (g‘amga botmoq, maxzun bo‘lmoq), shirin xayol (yoqimli xayol), sovuq xabar (yoqimsiz xabar) kabi. Shirin: shirin olma (o‘z ma’nosida) - shirin muomla (yoqimli muomala, yoqimli suhbat, metafora asosida ma’no ko‘chishi); Chiroyli: chiroyli guldasta (o‘z ma’nosida) - chiroyli muomala (metafora asosida ma’no ko‘chishi); Qurimoq: Ko‘l quridi (o‘z ma’nosida) - Izi quridi (yo‘qoldi, ketdi, metafora asosida ma’no ko‘chishi); Erimoq: Muz eridi (o‘z ma’nosida) - Onaning ko‘ngli eridi (majoziy manoda onaning ko‘ngli yumshab qilgan ayblarini, xatolarini kechirdi, rahm qildi, metafora asosida ma’no ko‘chishi). Sifatlarda ma’no ko‘chishi bo‘lganda sifatning bir ma’no turi boshqa ma’no turini ifodalaydi. Masalan, Voy manavi bolaning shirinligini qarang . Ushbu gapda shirin - maza-ta`mni bildiruvchi sifat, xususiyat bildiruvchi sifat ma’nosini bildirgan. Yoki, Uning fe`li tor . Ushbu gapda ham tor so‘zi hajm bildiruvchi sifat hisoblansa ham, gapda xususiyat bildiruvchi sifat ma’nosini ifodalashga xizmat qilyapti 6 . Kishilarga qo‘yilgan ismlar ham metafora asosida qo‘yiladi. Masalan: Yo‘lbars, Bo‘riboy, Qoplonbek, Burgutbek, Lochinoy, Gulnora, Gulchehra, Feruza, Yoqutoy, Asalxon, Oyxon, Arslon, Bobur, Gilosxon, Charos, Ozoda. Qovun navlari, gullarga, qushlarga, hashoratlarga qo‘yiladigan nomlar ham metafora asosida qo‘yiladi. Masalan: obinovvot (mazasi o‘xshaydi), kampirchopon (tashqi ko‘rinishi o‘xshaydi), umriboqiy (uzoq vaqt saqlanishi o‘xshaydi), bo‘rikalla (vazni o‘xshaydi). Kecha-kunduzga xos narsa-belgi nomlari metafora asosida ko‘chadi. Yorug‘lik, qorong‘u… Fasl nomlari va fazo jismlari Bahor, qish, quyosh, yulduz… Hayvon, parranda,hasharot yoki ularning a`zolari tulki, lochin, dum, qanot... Futbolchilarimiz chap qanotdan hujum uyushtirdilar. Varrakning dumi osmonda chiroyli tebranardi. O‘simlik yoki uning biror qismining nomi va navi chinor, tikan, ildiz, tomir, obinovvot (qovun navi), kampirchopon (qovun navi), itog‘iz (gul turi), karnaygul (gul turi)... Qurol yoki boshqa predmet nomlari kamon, o‘q, tosh, latta... Harorat bildiruvchi so‘zlar sovuq, issiq, o‘t... Tabiat hodisalari to‘fon, to‘lqin... Belgi bildiruvchi so‘zlar achchiq, shirin, asal, zahar... Qimmatbaho jism nomlari oltin, kumush... Afsonaviy-diniy tushunchalarni bidiruvchi so‘zlar ham ko‘chirilganda metafora hosil bo‘ladi. azroil, jannat, do‘zax... Odamga xos xususiyatlar, harakat-holatlar jonli va jonsiz narsaga ko‘chirilganda ham metafora hosil bo‘ladi. Bulutlar orasidan quyosh kulib qaradi. Jonli va jonsiz narsalarga xos xususiyatlar, harakat va holatlar odamlarga ko‘chirilsa ham metafora hosil bo‘ladi. Bolalar yopishavergach xaltani ochishga majbur bo‘ldi-da, labini burib vaysay boshladi. Lekin Antik davrda metaforada ma’no ko‘chishiga boshqacha yondashuv bilan qaralgan. Kvintilianga ko‘ra, metafora quyidagi hollarda ishga tushadi: O‘z nomiga ega bo‘lmagan predmetni nomlash uchun. Masalan: qattiq odam . Odamning qattiq yoki yumshog‘i bo‘lmaydi. Faqat insonlarning harakteriga qarab yumshoq fe`lli va qattiq fe`lli insonlarga ajratamiz. Agar insonning harakterida ziqnalik, hasislik, qizg‘anchiqlik kabi fazilatlar bo‘lsa bunday insonlarga nisbatan metafora yo‘li bilan qattiq odam ta`rifi beriladi. Obektga nisbatan munosabatni ifodalash, baxolash uchun. Bu usul nutqni jozibador qilishga ta`sir ko‘rsatadi ya`ni baxolovchi metafora deb ham nomlanadi. Masalan: nafrati olovlandi. Bunda ham metafora ma’noni kuchaytirishga xizmat qilyapti. Bunda metaforalar dekorativ ma’noni ifodalaydi. Nutqni yana ham jozibali qilib, muallifning badiiy-estetik mahoratini ko‘rsatib beradi. Masalan: so‘zamollik daryolari 7 . Ushbu misolda so‘zamollik so‘zga chechanlik, so‘z ustasi ekanligi uslubiy boyoqdorlik asosida ifodalanyapti. 2.2.O‘zbek tilida ma’no ko'chish usullari: metafora “Qoshlari kamon, kipriklari o‘q, lablari g‘uncha, tishlari inju, oy yuzli, gulyuz, pariro‘y bu kabi gozal so‘zlarni faqatgina o‘zbek adabiyotida ko‘rishingiz mumkin. Chunki bu so’zlardan foydalanish bu kabi uslub o‘zbek shoirlariyu, o‘zbek yozuvchilariga hosdir. So‘zlarda ikki xil ma‘no turi mavjud bo‘lib. Birinchisi o‘z ma‘no, ikkinchisi esa ko‘chma ma‘no deb yuritiladi. Birinchi ma‘no turiga keladigan bo‘lsak, o‘z ma‘no so‘zlarning yakka holda kelganda ham matn ichida kelganda ham bir manoni anglatsa bu o‘z ma‘noli so‘z deyiladi. Agar yakka holdagi ma‘nosi bilan matn ichidagi ma‘nosi ikki xil bo‘lsa unda bu so‘z matin ichida ko‘chma ma‘noda qo‘llanayotgan bo‘ladi. Qanday qilib so‘zning o‘z ma‘noda va ko‘chma ma‘noda qo‘llanilayotganini topishimiz mumkin degan savolga biz shunday deb javob beramiz: bu juda onson matn ichidagi so‘larni yakka holda qo‘llab ko‘ramiz bunda yuqorida aytganimizdek matn ichidagi so‘z yakka holda kelganda ham matn ichida kelganda ham bir xil ma‘no anglatsa o‘z ma‘noda qo‘llanilayotgan yoki yakka holda boshqa ma‘no anglatsa ko‘chma ma‘noda qo‘llanilaytogan bo‘ladi. Buni sizga bir qancha misollar yordamida tushuntirib berishimiz mumkin. Misol uchun: "Sovuq niyyat qilma do‘stim" degan gapdagi "sovuq" so‘zini yakka holda qo‘llab ko‘ramiz "sovuq" so‘zi havoga, suvga nisbatan o‘z ma‘noda qo‘llaniladi. "Sovuq niyyat", "sovuq nafas", "sovuq bashara" bunday birikmalar bilan gaplarda kelganda "sovuq" so‘zi o‘z ma‘nodan chiqib ko‘chma ma‘noda qo‘llanilayotgan bo‘ladi. "Bir sixga qornim to‘yib qoldi" bu gapda esa "six" so‘zini yakka holda qo‘llab ko‘ramiz "six" so‘zi yakka holda qo‘llanganda six ya‘ni temir narsa buyun ma‘nolarini anglatadi va u yiyiladigan narsa emas bu so‘z ham yakka holda qo‘llanganda va matn ichida kelganda ikki xil ma‘nolarni anglatyapti va matn ichida ko‘chma ma‘noda qo‘llanilyapti. Mana so‘zlarning ikki xil ma‘nosini o‘z va ko‘chma ma‘nosini va uni qanday qilib topishni o‘rganib oldik. Bizga ko‘chma ma‘nodagi so‘zlarni toping degan savollar, testlar abituriyentlik paytlarimizdan boshlab bizni qiynaydi. DTM testlarida ham bu kabi savollar kam emas, shuning uchun ham ko‘chma ma‘nodagi so‘zlarni va ularning turlarini mustahkam qilib o‘rganishimiz zarurdir. 1. METAFORA. “Metafora - biror narsa yoki harakatni tushuntirish maqsadida ma’lum bir Boshqa obyekt xususiyatidan foydalanadigan adabiy tushuncha” – deb ta`riflaydi John Stephen. 1 Keling o‘rganadigan munosabatlarimiz qaysilar ekanini bilib olaylik: 1 Tashqi o‘xshashlik munosabati. 2 Aloqadorlik munosabati. 3 Butun va qism munosabati. 4 Vazifadagi o‘xshashlik munosabati. Ma‘no ko‘chish usullari to‘rt xil ular: 1 Metafora 2 Metonimiya 3 Sinekdoxa 4 Vazifadoshlik Bular ma‘no ko‘chish usullarining ketma- ketligi. Bundan tashqari ma‘no ko‘chishining kinoya, tag ma‘no degan turlari ham mavjud. Bular haqida esa to‘rt xil usullari haqida ma‘lumot berilgandan so‘ng to‘xtalib o‘tamiz. 1. Metafora- metaphora "ko‘chirma" demakdir. Predmet, narsa, hodisalarning tashqi o‘xshashiligiga, shakliy,ichki belgilariga asoslanib ma‘no ko‘chishiga metafora deyiladi. Ko‘proq tashqi o‘xshashlikka metafora deyiladi. Metafora usulida nom ko‘chishi narsa va hodisalar o‘rtasida nisbiy o‘xshashlikka ko‘ra bo‘ladi va ularning rangi, shakli, harakati ikkinchi shunday predmet belgisi bo‘lgan nomini oladi. Bu usul bilan ma‘no ko‘chishi uchun umumiy belgi tushuncha saqlanadi. Misol uchun "qora niyyat" bunda qora so‘zida ma‘no ko‘chishi kuzatilyapti. Qora qalam bo‘lganda o‘z ma‘no bo‘lardi, qora rang bilan ichidagi yomon niyyatni o‘xshatganligi sababli metafora usulida ma‘no ko‘chyapti. Xususan, Arastu bu atamani keng ma’noda qo’llagan. Faylasuf o’zining “Ritorika” asarida quyidagi fikrni ifodalaydi:“Metafora yuksak darajada aniqlik, yoqimlilik va oxorlilik jozibasiga ega, undan o’rinli foydalanish nutqni bezaydi” 2 Metafora ko‘proq quidagilarga: 1. Odam tana azolariga (qo‘l, oyoq, yuz, lab, tish, yelka). 2. Kiyimlar va ularning biror qismiga (yoqa, etak). 3. Hayvon, parranda va hashorotlarning biror azosi (qanot, dum, tumshuq, shox). 4. O‘simlik va uning qismi (ildiz, tomir). 5. Qurollar (nayza, pichoq). Masalan: Tog‘ning etagidagi uy. Uyimiz daryo yoqasida. 2. METONIMIYA. Metanomiya "meta"-qayta, "anoma"-nom deganidir. Predmet narsa va hpdisalarning bog‘lanishidan birining nomini ikkinchisiga ko‘chirish tufayli yuzaga keladigan ma‘no ko‘chishi metonimiya deyiladi. Bunday ma‘no ko‘chishiga tashqi va ichki o‘xshashliklar hissobga olinmaydi balki, so‘z ma‘nolarining bir-biriga bog‘liqligi hissobga olinadi. Shunga ko‘ra quidagi munosabatlarga bo‘linadi. 1.in munosabati (ko‘za, piyola, samovar). Masalan to‘ldirib qo‘y qadahlarni yangrasin gulyor (qo‘shiq). 2. Joy tashkilot so‘zidagi doimiy aloqaga ko‘ra (shahar, tashkilot). 3. Muallif bilan asari orasidagi aloqa. Masalan Navoiyni o‘qidim. 4. Boshqa hodisalar bilan uzviy aloqa orasida kelishi mumkin. 5. Tasir sababi munosabati Bolalar uyning qivonchi 6. O‘zining mazmuni uchin qita Bir chashka iching 7. Ramziy ma‘noga ega bo‘lgan belgi Ular bayroqa sodiqlik qasamyod qildilar. 8. Hammasi uchun qism munosabati. Jamoangizni to‘rini himoya qiling. 9. Hammasi qism uchun. Avtomobilni yuving.(korpusga murojat). 10. Siz foydalanadigan asbob. Bu Parijdagi eng yaxshi chotka. (Rassomga murojat qilish). Masalan o‘n to‘qqizga chiqasan bugun. Metonimiya bilib olganingizdek aloqa yuzasidan ma‘no ko‘chish turi hissoblanadi. Bu ma‘no ko‘chish turini ham avvalgilardek avval ma‘nosi ko‘chgan so‘zni topamiz so‘ng u so‘zni qanday ma‘nosi ko‘chganligini aniqlaymiz agar tashqi ko‘rinishi o‘xshash bo‘lsa metafora, aloqa yuzasidan ma‘no ko‘chsa metonimiya bo‘ladi. 3. SINEKDOXA. Ma’no ko‘chish usulining sinekdoxa turiga ham keldik. Sinekdoxa "sinekdohe" - birga anglamoq deganidir. Butun orqali qism, qism orqali butunni ifodalash asosida so‘zlardagi ma‘no ko‘chish usuli sinekdoxa deyiladi. Masalan: "qo‘limni kesib oldim" deganda qo‘limni deb barmog‘ini nazarda tutmoqda, barmoq qo‘lning qismi bo‘lganligi uchun ya‘ni butun orqali qismni anglatmoqda, "tuyoqlarni ko‘paytiramiz" bu gapda esa tuyoq deb hayvonlarni nazarda tutmoqda, tuyoq hayvonning qismi bo‘lganligi uchun qism orqali butunni nazarda tutmoqda, yoki bo‘lmasa "eshikka kirin mehmon bir chaqchaqlashamiz" bu gapda ma‘nosi ko‘chgan so‘z "eshik" so‘zi bo‘lib, bu gapda "eshikka kirin" deb uyini nazarda tutmoqda. Eshik uyning qismi bo‘lganligi uchun bunda ham qism orqali butun nazarda tutilmoqda. Sinekdoxa quidagi munosabatlarga ko‘ra ma‘no ko‘chadi. 1. Tana a‘zolari orqali. O‘n qo‘lingni og‘zinga solma. 2. Kiyim va uning qismlari orqali. Hisobida adashgan cho‘ntagidan ayrilar. 3. Predmet, narsa, qurol. Xamir uchidan patir. 4. Hayvon parranda tana a‘zolari. Qizilishton (qush), tulki (tulki terisi). 5. Daraxt va mevasi. Namangonning oknasi hil hil pishibdi. ( qo‘shiq). 4. VAZIFADOSHLIK. Vazifadoshlik - funksiyadoshlik deganidir. Narsalar, buyumlar, predmetlarning vazifasi o‘xshashiligiga asoslanib ma‘no ko‘chish turi vazifadoshlik deyiladi. Vazifadoshlik bilan metaforani faqrlab olish juda zarurdir. Misol uchun metaforada ham vazifadoshlikda ham narsalar, predmetlarning o‘xshashligiga qaraladi, lekin metafora tashqi o‘xshashlik bo‘lsa vazifadoshlikda esa narsa, buyum, predmetlarning tashqi o‘xshasbligiga emas balki faqatgina vazifasi o‘xshashligiga qaraladi. Misol uchun: "stolning oyog‘i qiyshayib qoldi" bu gapda ma‘nosi ko‘chgan so‘z "oyog‘" so‘zi bo‘lib inson oyog‘i bilan stolning oyog‘ini vazifasi bir xilligi uchun vazifadoshlik bo‘ladi. Xulosa Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, ko‘chma ma’no biror so‘z leksik ma’nosi referenti bilan obyektiv borliqdagi narsa, voqelik, harakat, holat, belgi yoki sezgi kabilardan biri aloqador yoki munosabatda bo‘lganligi uchun, uning nomida atalib ketishi orqali yuzaga keladi. Ya’ni so‘z leksik ma’nosi ikkinchi bir leksik ma’noni hosil qiladi. Shu sababli keyingi leksik ma’no metafora deb ataladi. So‘zlarning ko‘chma ma’noda qo‘llanilishi, ular ifodalagan ikkinchi bir leksik ma’nolar to‘g‘risida juda ko‘plab olimlar ,jumladan, prof. M.Mirtojiyev va I.Shukurov, Z.Tohirov, D.Xo‘jayeva; shuningdek, prof. Sh.Rahmatullayev va R.Yunusovlar chuqur ilmiy tadqiqot ishlarini olib bordilar. Hozirgi zamon tilshunoslari ham ko‘chim turlari,xususan, metaforalarning turli xil jixatlarini ilmiy tadqiq etib kelmoqdalar. Biz o‘ylaymizki, bugun tilshunoslik sohasida qilanayotgan har qanday izlanishlar kelgusidagi ilmiy ishlar uchun asos vazifasini o‘taydi. Umuman badiiy tasvir vositalari epitet, o’xshatish, metonimiya, metofara asarning mukammal chiqishi uchun muayyan vazifa o’taydi. Yozuvchilar bunday maxsus vositalar yordamida o’zlari tasvirlayotgan narsahodisalarning ba’zi bir tomonini xarakterlab berishga erishadi va ularning til xususiyatini o’rganadilar. Shunday qilib, bir badiiy tasvir vositalarini o’rganishda faqat bittasiga metonimiyaga to’xtaldik, xalos. Mavzuning maqsad vazifalaridan kelib chiqqan holda qiyosiy – tipologik, uslubiy (stilistik), tekstologik, semantik, va statistik tahlil qilish metodlariga tayanildi. Metonimiya tarjimasi doimiy ravishda tadqiq qilishni talab qiluvchi tajimashunoslikda muhim bo‘lgan masalalardan biri hisoblanadi. Metonimiyada ikki predmet tashqi ko‘rinish yoki ichki xususiyatlari bilan bir-biriga qandaydir aloqasi bo‘lsa ham, umuman bir-biridan farq qiluvchi predmetlar belgilari chog‘ishtiriladi. Metonimiya ancha murakkab ma’no ko‘chish hodisasi hisoblanib, ayni zamonda ham tilshunoslar, ham adabiyotshunoslar diqqatini o‘ziga jalb etib keladi. Bu ma’no ko‘chishga tilshunoslar ko‘p ma’noli so‘zlardagi semema va semalarning xarakterli xususiyatlarini ochish, ko‘chma ma’no hosil qiluvchi hodisalar tahlili nuqtai nazaridan yondoshsalar, adabiyotshunoslar esa polisemantik so‘zlardagi tasvirning turli vositalar (o‘xshatish, sifatlash, majoz istiora)ni yuzaga keltiruvchi omillar deb biladilar. Har ikkala yo‘nalishda ham maqsad bitta, u ham bo‘lsa, so‘zning ko‘p ma’noligi va undagi uslubiy imkoniyatlarni o‘rganishdir. Umuman metonimiyada biror narsa ichidagi predmetni ma’nosi, o‘sha narsaga o‘tkaziladi. Masalan: Bir piyola ichdim. Bir tovoq tushurdim, “piyola”, “choy” ma’nosida tovoq esa “osh” ma’nosida keltirilgan. Yoki muallif nomi asar o‘rnida qo‘llanilishi mumkin: Navoiyni o‘qidim, Oybekni o‘qidim. Yana harakat natijasi shu harakatni bajaruvchi qurol nomi bilan almashtiriladi. Masalan: Mazkur gaplarning hammasi ustoz S.Ayniy qalamiga tegishli. Metonimiya – yunoncha so’z bo’lib, “qayta nomlash ” degani. Metonimiya ham ma’no ko’chish usullaridan biri bo’lib, bunda “bir predmetning, belgining , harakatning nomi boshqasiga o’xshashlik asosida emas, bog’liqlik asosida ko’chiriladi. ” Metominiya ham yangi ma’no hosil qilish jarayoni va bu jarayon natijasining barqarorligiga ko’ra lison va nutqqa dahldor hodisa, boshqacha aytganda metonimik hosila ma’no sof yoki lisoniy bo’lishi mumkin. Foydanalingan adabiyotlar: 1.Mirtojiyev M. “O‘zbek tilida polisimiya”. T: Fan 51-75 betlar. 2.Musayev Q. “Tarjima nazariyasi asoslari” Toshkent-2005 14-16-b 3.Nurmanov A., “O‘zbek tilshunosligi tarixi”. Toshkent., 2002, 213-215-b 4.Qo‘ng‘irov R. va boshqalar. “Nutq madaniyati va uslubiyati asoslari”. 102-b. 5.Qo‘ng‘irov R. “O‘zbek tilining ta’sviriy vositalari”. Toshkent. “Fan”. 1977 yil 13- b 6.Salomov G‘ “Tarjima nazariyasiga kirish”T., 1978 7.Sattorova Z. “Tarjima va xalqaro adabiy jarayon”. “Tarjima san’ati”, 6- kitob..Toshkent.1985 8.Suvonova R, O‘zbek tilida metonimiya. Toshkent, 2003 y. 9.Tursunov U, Muxtorov J, Raxmatullayev Sh. “ Hozirgi o‘zbek adabiy tili “..Toshkent. 1965 121- b 10. Erkaboyeva N.O'zbek tilidan ma'ruzalar to'plami.-T.:"Yosh kuch",2019. 11. Aliqulov T.Metonimiya va polisemiya//Tilshunoslik va adabiyotshunoslikka oid tadqiqotlar.//FA TAI to'plami,6-kt.-Toshkent :FAN,1965 12. Aliqulov T.Yana ma'no ko'chish usullari haqida//O'zbek tili va adabiyoti,1974,1-son. 13. Mirtojiyev M.Metonimiyaning sodir bo'lishi//O'zbek tili leksikologiyasi va grammatikasi masalalari. -Toshkent:TUN,1978 14.J.Maruzo.Lingvistika va tilshunoslik.-Parij.:1965.-180b. 15.N.M.Shanskiy.Rus so`z yasalishi.-Rossiya.:1980.-200b. 16.O.Azizov.Tilshunoslikka kirish.O`qituvchi.-T.:1996.-175b. 17.A.Qodiriy.O`tkan kunlar.-T.:2017.-87b.

MUNDARIJA

Kirish

I.Bob.O`zbek tilshunosligida metonimiya hodisasiga ilmiy munosabat

1.1.O`zbek tilshunosligida metonimiya hodisasi va uning o`rganilishi

1.2.Badiiy matnda metonimiya

II.Bob.Metaforaning tilshunoslikda namoyon bo‘lishi va o`zbek tilida ma’no ko`chish

2.1.Metaforaning tilshunoslikda namoyon bo`lishi va uning ilmiy ahamiyati

2.2.O`zbek tilida ma’no ko`chish usullari: metafora

Xulosa

Foydanalingan adabiyotlar

Купить