Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 56.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida metonimiya hodisasiga ilmiy munosabat

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISH I MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA METONIMIYA HODISASIGA ILMIY MUNOSABAT Qabul qiluvchi: Topshiruvchi: Topshirilgan sana: Baho: Toshkent-2024 MUNDARIJA: Kirish …………………………………………...………………………………3 I BOB. SO‘Z VA UNING MA’NO TUZILISHI. 1.1 Ma’no ko‘chishining yuz berishi...………..………………………………...5 1.2 Ma’no ko‘chish turlari……………………..……………………………….8 II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA METONIMIYANING O‘RNI 2.1. Metonimiya asosida ma’no ko‘chishi…….……...…………………….…17 2.2. Ot so‘z turkumida metonimiya hodisasi ……………………………….…23 Xulosa ………………………………………………………………………….28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………………………………………..…………....…32 KIRISH Leksikologiya (leksika va …logiya) — tilshunoslikning til lug at tarkibi,ʻ ya ni muayyan bir tilning leksikasini o rganuvchi bo limi. Leksikologiya har bir ʼ ʻ ʻ so zni yolg iz holda emas, balki boshqa so zlar bilan bog liq holda o rganadi. ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ Leksikologiya tilshunoslikning leksikografiya, frazeologiya, semasiologiya yoki semantika, etimologiya, stilistika hamda so z yasalishi haqidagi ta limot kabi ʻ ʼ sohalari bilan chambarchas bog liq. Leksikologiyaning asosiy muammolaridan biri ʻ so zning mustaqil til birligi sifatida mavjudligi masalasidir. Leksikologiyada ʻ so zlarning ma no jihatdan o zaro bog langan, ya ni monosemiya, polisemiya, ʻ ʼ ʻ ʻ ʼ sinonimiya, antonimiya, so z ma nolarining erkin yoki bog liq holda bo lishi kabi ʻ ʼ ʻ ʻ masalalari ham o rganiladi. Leksika muayyan bir tizim sifatida ko rilganda, so z ʻ ʻ ʻ ma nolari va tushunchalarning o zaro bog liq holda bo lishi ko zda tutiladi. ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ Leksikologiya lug at tarkibining amalda ishlatilishi va taraqqiyoti qonuniyatlarini, ʻ so zlarning uslubiy jihatdan tasnifiy tamoyillarini ishlab chiqadi. Shuningdek, ʻ so zlashuv va adabiy tillarda foydalanish me yorlarini, professionalizm, ʻ ʼ dialektizm, arxaizm, neologizm, leksikalashgan so z birikmalarini me yorlashtirish ʻ ʼ kabi masalalarni tahlil etadi hamda bular haqida muayyan xulosalar chiqaradi. Ushbu kurs ishida ham leksikologiya bo‘limida o‘rganiladigan ma’no ko‘chish turlari haqida suhbatlashamiz. Mavzuning dolzarbligi. So‘zlar dastlab paydo bo‘lganda biror bir predmet, harakat, holat yoki miqdor haqidagi tushunchalarni ifodalash uchun paydo bo‘ladi. Keyinchalik til taraqqiyoti natijasida so‘zning ma’nolari taraqqiy etib boradi va natijada, so‘zlar asl-real ma’nosidan tashqari ko‘chma ma’nolarni ham anglatadi. Ko‘chma ma’nolar tildagi so‘zlarning to‘g‘ri ma’nosi asosida vujudga keladi. O‘zbek va jahon tilshunosligida so‘z va uning ma’nolari xususida ko‘plab ilmiy-nazariy qarashlar mavjud bo‘lib, unda so‘z ma’nolarining o‘ziga xosligi, mohiyati, turlari, xususan, so‘z ma’nolarining ko‘chishiga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlar maydonga kelgan. Ularni o‘rganish va tadqiq etish mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Ishning predmeti. Oliy ta’lim darsliklari, qo‘shimcha adabiyotlarda ma’no ko‘chish turlarini o‘qitishning mazmuni, shakllari, takomillashtirilgan usullari. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Oliy ta’lim uchun mo‘ljallangan darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar, maqola va dissertatsiyalardan foydalangan holda ushbu kurs ishida ko‘p ma’nolilik, ma’no ko‘chishi va ularning turlari to‘g‘risida ma’lumotlar faktik ravishda keltirildi, bundan tashqari, keltirilgan ma’lumotlarga misollar yordamida aniqlik kiritildi. Ishning maqsad va vazifalari. Kurs ishining asosiy maqsadi o‘zbek va jahon tilshunosligida so‘z ma’nolarining ko‘chishiga bag‘ishlangan ilmiy tadqiqotlarni o‘rganish va tahlil etishdan iborat. Ana shu maqsaddan kelib chiqib, tadqiqot oldiga quyidagi vazifalar qo‘yildi: -o‘zbek va dunyo tilshunosligida so‘z ma’nolari, xususan, ko‘chma ma’nolarga bag‘ishlangan ilmiy adabiyotlarni to‘plash va o‘rganish; -so‘z ma’nosining ko‘chish usullari haqidagi ilmiy-nazariy qarashlarni tahlil etish; -ko‘chma ma’nolar va ularning turlari, tasnifi muammolarini o‘rganish; - Kurs ishining mazmunini to‘la yoritish va tegishli xulosalar chiqarish. Ishning hajmi . Kurs ishi kirish, ikki bob, fasllar, xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. I BOB. SO‘Z VA UNING MA’NO TUZILISHI 1.1 Ma’no ko‘chishining yuz berishi So‘z o‘z tovush qobig‘iga ega bo‘lgan, ob’ektiv narsa-hodisalar haqidagi tushunchani, ular o‘rtasidagi aloqani yoki ularga munosabatni ifodalay oladigan, turli grammatik ma’no va funksiyalarda qo‘llanadigan eng kichik asosiy til (nutq) birligi. So‘z tovush tomoni bilan fonetikaning; leksik birlik (leksema) sifatida leksikologiyaning; turli grammatik ma’nolarni ifodalashi va shu ma’nolarni ifodalovchi formalarga egaligi bilan morfologiyaning; so‘z birikmasi va gap qurilishida material asos bo‘lib xizmat qilishi bilan sintaksisning o‘rganish ob’ekti hisoblanadi. Demak, so‘z grammatik qurilishining bazasi bo‘lib, u tilning leksikasida ham, grammatikasida ham eng asosiy birlik sanaladi. So‘z ob’ektiv borliqdagi predmet yoki hodisalar haqidagi tushunchaning tovush vositasida ifodalanishidir. Bu tushuncha predmet yoki hodisaning ongda aks etishidir. So‘z vositasida borliqning turli tomonlari, kishilik jamiyatining, insonning turmush tajribalari aks ettiriladi. So‘z ma’no ifodalash bilan birga, turli emotsiyalarni, his- tuyg‘ularni ham ifodalaydi. So‘z yakka holda bildirgan ma’nosidan tashqari, qo‘llanishida, nutq ichida, ko‘chgan ma’noda ishlatilishi, emotsional bo‘yoqqa ega bo‘lishi ham mumkin. Masalan, bolam so‘zi o‘rniga qo‘zichog‘im, toychog‘im yoki bo‘tam, bo‘talog‘im deyish; jo‘ja birday jon (bolasi ko‘p); bu bola sher (qo‘rqmas); zurriyod (farzand) kabi qo‘llanishlar; otajon, bolaginam, jonim otam so‘zlarining ma’nosi turli yo‘llar bilan ifodalangan. Bundan ko‘rinadiki, so‘z ma’nosi butun bir sistema bo‘lib, u qo‘shimcha ma’nolarini ham, emotsional- stilistik ottenkalarni ham o‘z ichiga oladi. Ma’lumki, so‘zlar asl-real ma’nosidan tashqari ko‘chma ma’noni ham anglatadi. So‘zlar ko‘chma ma’noda qo‘llanganda predmet-hodisalarni atabgina qolmay, o‘sha predmet va hodisalarni tasvirlash vazifasini ham bajaradi. Ko‘chma ma’no tildagi so‘zlarning to‘g‘ri ma’nosi negizida vujudga keladi. Ko‘chma ma’noli so‘zlar ilmiy va rasmiy uslubdan tashqari barcha uslublarda qo‘llaniladi. So‘zlarning ko‘chma ma’nosi faqat kontekstda reallashadi. Badiiy nutqda hatto o‘zining to‘g‘ri ma’nosi bilan qo‘llangan so‘z lug‘atdagi ayni shu so‘z bilan teng kela olmaydi. Chunki u estetik butunlik bo‘lgan yaxlit badiiy asar matni tarkibida boshqa so‘zlar bilan faqat semantik-grammatik jihatdangina emas, balki hissiy-estetik jihatdan ham munosabatga kirishadi. Tildagi nominativ birliklarning ma’no tuzilishini o‘rganishda tilshunoslikda semantikaning konnotativ jihati tushunchasiga alohida e’tibor qilinadi. V.N.Teliya ta’rificha, «konnotatsiya til birliklari semantikasiga uzual yoki okkazional ravishda kiradigan, nutq sub’ektining borliqni jumlada ifodalashida uning ayni shu borliqqa bo‘lgan hissiy baholash va stilistik munosabatini ifodalaydigan hamda shu axborotga ko‘ra ekspressiv qimmat kasb etadigan mazmuniy mohiyatdir”. Konnotatsiya semantikaning ekspressiv qiymatga ega bo‘lgan uzvi sifatida nomlash jarayonlaridagi borliqni baholagan holda idrok etish va aks ettirish mahsuli hisoblanadi. M.A.Mamadalieva ham konnotatsiyaning asosiy vazifasi so‘zlovchining ifodalanayotgan predmetga sub’ektiv munosabatini aks ettirish asosida ta’sir etish, ta’sirchanlikni ta’minlash ekanligini alohida ta’kidlaydi. 1 Yana shuni alohida ta’kidlash lozimki, leksema va tushuncha o‘zaro dialektik munosabatda bo‘lsa ham, lekin har bir yangi tushuncha alohida so‘z bilan ifodalana olmaydi. Agar har bir tushunchaga yangi so‘z deb baho berganimizda edi, til o‘zining kommunikativ vazifasini xiralashtirgan, yo‘qotish darajasiga olib kelgan bo‘lar edi. Tilning muhim xususiyati shuki, u xotirada saqlash mumkin bo‘lgan sanoqli birliklar bilan cheksiz tushunchalarni ifodalash imkoniyatiga ega. Shuning uchun ham yangi paydo bo‘lgan tushunchalar, asosan, u yoki bu tilning amal qiladigan modellari asosda mavjud birliklar yordamida ifodalanadi. So‘zni ko‘chma ma’noda qo‘llash ham yangi tushunchani tilda mavjud birliklar yordamida ifodalashning bir yo ‘ lidir . Insoniyatning olamni bilishida o‘xshatishning o‘rni beqiyosdir. 1 Мамадалиева М . А . Ўзбек тилида номинатив бьирликларнинг коннотатив аспекти . Филол . фан . ном . диссер . автореферати . - Т ., 1998. б -10. Yangi kuzatilayotgan narsa va hodisa doimo oldin o ‘ zlashtirgan narsa va hodisaga qiyoslanadi , ular o ‘ rtasidagi o ‘ xshashlik oldingi nomning yangi narsa va hodisa uchun ishlatilishiga sabab bo ‘ ladi . Tilda ilgari mavjud bo‘lgan nomning muayyan o‘xshashlik asosida yangi ma’no uchun qo‘llanishi oddiy nominatsiya vazifasinigina bajarmaydi, balki tinglovchiga ta’sir etish vazifasini ham bajaradi hamda tilning ifoda imkoniyatlarini kengaytiradi. Ko chma ma no — so zning o z asosiy ma nosi bilan metonimik, metaforikʻ ʼ ʻ ʻ ʼ aloqadorlik, vazifaviy umumiylik yoki qandaydir assotsiativ (o zaro o xshash) ʻ ʻ belgilar bilan bog liq ikkilamchi, hosila ma nosi. Demak, so zning to g ri ʻ ʼ ʻ ʻ ʻ ma nolaridan boshqalari uning ko chma ma nolaridir. Ongimizda qandaydir ʼ ʻ ʼ xususiyatlari, belgilari bilan bir-biriga yaqin bo lgan ikki predmet yoki hodisani ʻ chog ishtirish, o xshatish ko chma ma noga asos qilib olinadi, ya ni biror predmet ʻ ʻ ʻ ʼ ʼ yoki voqea-hodisa haqida aniq, yorqin tasavvur hosil qilish uchun unga boshqa biror predmet yoki voqeaning belgisi ko chiriladi, o xshatiladi. Masalan, kishining ʻ ʻ bolaligini «g uncha», yomon baho olishni «yiqilmoq» so zi bilan ifodalash, ʻ ʻ «Oybek asarlarini o qidim» deyish o rniga «Oybekni o qidim» deyish, «samovar» ʻ ʻ ʻ so zini choyxona ma nosida ishlatish ko chma ma noga misol bo la oladi. ʻ ʼ ʻ ʼ ʻ Ko chma ma no adabiy asarning badiiy qimmatini, ifodaviyligi va ta sirchanligini ʻ ʼ ʼ oshiradi. Lekin lug at tarkibidagi barcha so zlar ham ko chma ma noda ʻ ʻ ʻ ʼ qo llanavermaydi. Masalan, aksariyat kasb-hunar atamalari, ilmiy terminlar ʻ ko chma ma noda deyarli ishlatilmaydi. ʻ ʼ 1.2 Ma’no ko‘chish turlari Metafora asosida nom ko‘chishi yangi ma’no hosil bo‘lishi barcha mutaxassislar tomonidan e’tirof etilsa-da, lekin nom ko‘chishiga olib keluvchi hodisalar, ularning turi masalasidagi qarashlar turlicha. Ba’zi ishlarda nom ko‘chishiga olib keladigan hodisaning ikki turi ko‘rsatilsa, ayrim ishlarda bunday hodisalarning undan ko‘p turlari ko‘rsatiladi. Lingvistik adabiyotlarning ko‘pchiligida esa (ayniqsa, keyingi vaqtlarda nashr etilgan adabiyotlarda) nom ko‘chishiga olib keluvchi hodisaning to‘rt turi keltiradi: 1) metafora; 2) metonimiya; 3) sinekdoxa; 4) vazifadoshlik; Ana shunday ko‘chim – metaforadir. Metafora nominatsiya jarayonida muhim o‘rin tutishiga qaramay, shu kunga qadar ko‘proq badiiy vosita sifatida adabiyoshunoslarning diqqatini jalb qilib keldi. Lekin har qanday badiiy vosita, ifoda lingvistik vosita yordamida amalga oshiriladi. Shunday ekan, badiiy nutq tarkibidagi ko‘chimlar muayyan lingvistik qonuniyatlar asosida maydonga keladi. Shuning uchun ham ular adabiyotshunoslikninggina emas, tilshunoslikning ham tekshirish ob’ekti sanaladi. Metaforaning o‘rganilish tarixi juda uzoq davrlarga borib taqaladi. Aristotel zamonidan buyon u ritorika, psixologiya, falsafa, stilistika, adabiyotshunoslik, tarjimashunoslik va xatto kibernetika kabi fan namoyondalari tomonidan tahlil qilib kelindi. Lekin bu bilan masalaning lingvistik aspekti yetarlicha o‘rganilgan deb bo‘lmaydi. Har qanday badiiy vositalar lisoniy vositalar yordamida moddiylashadi. Shuning uchun ham metaforani lingvistik nuqtai nazardan o‘rganish zarurdir. Nutq lisonning xilma-xil yuzaga chiqish usullari bo‘lgan shaxsiy, moddiy hodisadir. Har qanday tilga xos hodisa lisoniy va nutqiy jihatlarga ega bo‘ladi. Nutqiy jihat kuzatish uchun qulay (o‘ng‘ay) va bevositadir. Ammo shu bilan birga, u o‘zgaruvchan va hisobsiz hamdir. Uning asosida nisbatan turg‘un va chegaralangan lisoniy hodisa yotadi. Tilshunoslik fanining tarixiga nazar tashlasak, unda til hodisalarining birinchi jihatini o‘rganish an’anasi kuchliroq ekanini ko‘rishimiz mumkin. Jumladan, metforaning o‘rganilishida ham. Uning ikkinchi jihati-lisoniy asosini o‘rganish zaruriyati anchadan beri mavjud va dolzarbdir. Har qanday hodisa-u xoh ob’ektiv, xoh sub’ektiv bo‘lsin, tashqi kuzatish imkoni bo‘lgan jihati ortida uning mohiyati yotadi va u ko‘zdan yashirindir. Aristotelning «Poetika» asarida metafora (to‘g‘rirog‘i epifora) tushunchasiga ta’rif berilgandan buyon bu hodisaga qiziqish ortsa, ortdiki, sira susaygan emas. O‘tgan davrlar mobaynida metaforaga ko‘plab ta’riflar berilgan bo‘lib, shu soha bilan shug‘ullanganlarning hammasi Arastu ta’rifini yodga olib o‘tadilar. Aristotelning o‘zi ham bu haqida quyidagi fikrlarni e’tirof etgan: «Ko‘chma so‘z (metafora) narsaga xos bo‘lmagan, jinsdan turga, yoki turdan jinsga, yoxud turdan turga ko‘chirilgan yoinki o‘xshatilgan so‘zdir. 1.Jinsdan turga ko‘chirilgan so‘zlarga «Ana mening kemam turibdi» jumlasi misol bo‘la oladi. Bu yerda, umuman, «turibdi» so‘zi «langarda turibdi» xususiy ma’nosini anglatadi. 2.Turdan jinsga ko‘chirilgan so‘zlar. «Minglab shavkatli ishlarni qildi.”...jumlasidagi, minglab so‘zi, umuman, «ko‘plab»ning xususiy holati bo‘lgan uchun bu o‘rinda ko‘plab ma’nosini anglatadi. 3.Turdan turga ko‘chirilgan so‘zlar. Masalan, kosa Dionisga qanchalik aloqador bo‘lsa, qalqon Aresga shunchalik aloqador. Shuning uchun kosani «Dionis qalqoni» qalqonni esa «Ares kosasi” deyish ham mumkin». Arastu «metaforaga g‘alati nomning yo jinsdan turga, yo turdan jinsga, yo turdan turga, yo o‘xshashlik asosida ko‘chirishdir» deb ta’rif beradi. 1 Yana u «men ko‘p qo‘llanadigan hamma so‘zlardan boshqasini noyob so‘zlar, metafora, cho‘zilgan boshqa so‘zlarni «g‘alati»deb atayman, deydi. Ta’rif - dan ko’rinib turibdiki, metafora «g‘alati» nomlarning bir turi «g‘alati» nom esa 1 Aristotel. Poetika.-T. Adabiyot va san’at.1980.45-bet aslida mavjud emas, u oddiy nom natijasida hosil bo‘ladi. Aristotelning ta’rifi butun yutuq va kamchiliklari bilan tilshunoslik tarixida muhim o‘rin tutadi. Metafora asosida o‘xshashlikning mavjudligini shu soha bilan shug‘ullanganlarning barchasi e’tirof etadi. Lekin o‘xshatishning metaforadagi o‘rni masalasida turli fikrlar bildiriladi. «Metafora qisqargan o‘xshatishdir». (A.Potebnya) Ya’ni o‘xshatishga xos bo‘lgan «kabi», «xuddi», «aynan» «o‘xshamoq» kabi so‘zlar tushirilsa, metafora yuzaga keladi. Masalan: U gul kabi go‘zal va nafis edi // U go‘zal va nafis gul edi. Polyak olimi Ya.Kasyan ham yuqoridagi fikrni rivojlantirishga harakat qiladi. Agar kelib chiqishini tekshiradigan bo‘lsak, shaksiz, aniqlash mumkin bo‘ladiki, u yoki bu metafora u yoki bu o‘xshatishdan rivojlangan bo‘ladi. Biroq shunday asosda xuddi qarama-qarshi xulosa ham chiqarish mumkin, ko‘plab o‘xshatishlar metaforadan kelib chiqqan. Shuning uchun ayrim olimlar metafora va o‘xshatish orasidagi farqqa alohida e’tibor berganlar. Masalan, Veselovskiy, Ch.Kukin, M. Shteynlar fikricha, o‘xshatishda o‘xshatilayotgan narsalar ajratib tasavvur qilinsa, metaforada ular bir butundek tushuniladi. A.Vejbitskaya fikricha, metafora mohiyatan inkorni nazarda tutadi: ko‘zlar-olov, insonlar-vaxshiy sherlar deyilganda, hech kim haqiqatan ham ko‘zni olov, odamni sher deb o‘ylamaydi, bunday fikrni rad etadi, inkor qiladi. O‘xshatishda esa o‘xshashlik o‘z mavqeini saqlab qoladi. 1 Metafora va o‘xshatish orasidagi munosabatga qarash ikki xil: Metafora - qisqargan o‘xshatish, ya’ni ular orasida farq tashqi shakllanishidadir. Metafora va o‘xshatish o‘zaro mazmuniy (ichki) shakllanuv jihatidan farq qiladi. O‘xshatishda o‘xshatilayotgan narsalar ajratib tasavvur qilinsa, metaforada ular bir butundek tushuniladi. A.Vejbitskaya fikricha, metafora mohiyatan inkorni nazarda tutadi: ko‘zlar-olov, insonlar-vaxshiy sherlar deyilganda, hech kim haqiqatan ham ko‘zni olov, odamni sher deb o‘ylamaydi, bunday fikrni rad etadi, inkor qiladi. O‘xshatishda esa o‘xshashlik o‘z mavqeini saqlab qoladi. 1 Кассир Э. Сила метафоры.// Теория метафоры.1990. c 33 A.Vejbitskaya fikricha, metafora mohiyatan inkorni nazarda tutadi: ko‘zlar-olov, insonlar-vaxshiy sherlar deyilganda, hech kim haqiqatan ham ko‘zni olov, odamni sher deb o‘ylamaydi, bunday fikrni rad etadi, inkor qiladi. O‘xshatishda esa o‘xshashlik o‘z mavqeini saqlab qoladi. Metafora va o‘xshatish orasidagi munosabatga qarash ikki xil: Metafora - qisqargan o‘xshatish, ya’ni ular orasida farq tashqi shakllanishidadir. Metafora va o‘xshatish o‘zaro mazmuniy (ichki) shakllanuv jihatidan farq qiladi. Umuman, metaforaga berilgan ta’riflarda uni yondash hodisalar bilan qo‘shib yuborilgan holatlar ko‘p uchraydi. Masalan, E. Kassirer metaforaga quyidagicha ta’rif beradi: «Metafora bir tasavvur nomini unga mutanosib qandaydir belgiga ega bo‘lgan yoki u bilan qandaydir bilvosita «analogiya»larni nazarda tutuvchi boshqa soha-boshqa tasavvurga ko‘chirish deb tasavvur qilish mumkin». Ta’rifdan ma’lumki, Kassirer metafora asosida o‘xshashliknigina ko‘rmaydi, balki umuman har qanday «analogiya»larni nazarda tutadi. Natijada, metafora tushunchasi ostiga metonimiya va sinekdoxa ham kiritiladi. Chunki nomi ko‘chayotgan va nomni qabul qilayotgan predmetlararo belgining tabiati izohlanmaydi: (o‘xshashlikmi, bog‘liqlikmi, butun qismlikmi...) shuning uchun nom ko‘chishning bir necha xil belgiga asoslanganligi bilan farqlanuvchi turlari chatishib ketgan. XX asrga kelib, ayniqsa, keyingi paytlarda kognitiv tilshunoslikning shakllanishi bilan metaforaga qarash butunlay o‘zgardi, uning ko‘lami kengaydi. Agar an’anaviy tushunishda “metafora” termini ostida bir so‘zning boshqasi bilan almashtirilishi nazarda tutilgan bo‘lsa, bugun aksariyat tadqiqotchilar metafora tom ma’noda fundamental bilish faoliyatining namoyon bo‘lishi ekanligini e’tirof etadilar. Ko‘rinib turganiday, metafora ko‘p qirrali va benihoya murakkab hodisa bo‘lganligi uchun ham uning talqinlarida farqli jihatlar ancha – muncha. Metafora mohiyatidagi ikkiyoqlamalikka ko‘ra bu hodisaning ikki asosiy turi farqlanadi, ya’ni lisoniy metafora va poetik(badiiy) metafora. Bugun barcha tadqiqotchilar tomonidan to‘la e’tirof etilgan metaforaning til vositasi va poetik figura sifatidagi ikki yoqlama mohiyati dastlab Sitsiron tomonidan obrazli tarzda mana bunday ochilgan: “ Xuddi kiyim dastlab sovuqdan himoyalanish uchun kashf qilinib, keyinchalik tananing bezagi va shaxsning farqlovchi belgisi sifatida ham qo‘llanadigan bo‘lib qolgani kabi, metaforik ifodalar ham tilda so‘zlarning yetishmasligini to‘ldirish uchun yaratilib, keyin ko‘proq huzurlanish uchun qo‘llanadigan bo‘lib qolgan” N.Mahmudov. Bu fikr haqiqatni yetarli darajada aks ettirmasligini ta’kidlagani holda, metafora go‘yo nominativ maqsad bilan denotatni ifodalash uchun yaratiladi, keyin muayyan konnotativ ma’noni ifodalash uchun jalb qilinadi, ya’ni oldin lisoniy metafora yuzaga keladi, badiiy metafora esa undan keyin yuzaga kelishini ta’kidlaydi. Sinekdoxa asosida ma’no ko‘chish. Bu hodisa bir narsaning nomi bilan uning biror qismi (bo‘lagi)ni atash yoki, aksincha, qismning nomi bilan shu qism mansub bo‘lgan butunni atashdir. Masalan, olma, anor, bodom kabi mevalar (qism) nomi bilan shu mevalarni anglatuvchi daraxtlarni atash, qo‘l so‘zi bilan shu a’zodagi bir qism (barmoq)ni atash sinekdoxa asosidadir. Bu yo‘l bilan nom ko‘chishda bo‘lak(qism) nomining butun nomiga o‘tishi asosiy holat bo‘lib, butun nomining bo‘lak(qism) nomi bo‘lishi bir-ikki so‘zdagina uchraydi. Ma’lumki, borliqdagi narsalar juda oddiy va juda murakkab komponentli bo‘lishi mumkin. Bunday narsa-predmetlar o‘zidagi xohlagan qism (komponent) nomi bilan atalavermaydi, balki u komponent shu narsadagi asosiy, uni xarakterlovchi bo‘lsagina bo‘lak nomi butunga ko‘chishi (butun bo‘lak nomi bilan atalishi) mumkin. Ba’zi adabiyotlarda metaforaning bir turi sifatida e’tirof etilgan sinekdoxa hodisasi, asli metonimiyaning bir ko‘rinishidir. Chunki sinekdoxada ham metaforalardan farqli ravishda o‘xshashliqdan ko‘ra zamon va makonda bog‘liqlik, aloqadorlik jihatlari ustun keladi, bunda butun orqali qism yoki qism orqali butun, yoxud ko‘plik orqali birlik birlik orqali ko‘plab ifodalanishi kuzatiladi. Har kun ajal bilan kelib yuzma-yuz, Har kun omon qolgan mo‘jiza kelbat, Har kun erkaklarda tirilgan oy yuz, Har kun xotirada joylangan suvrat. 1 ushbu satrlarda ham sinekdoxa hodisasini kuzatishimiz mumkin. Bunda «oy yuz» deyish bilan go‘zal qizga ishora qilinadi. «Chiqmaysanmi, -deb, - ey qora ko‘z!» Qiz eshigin taq-taq urardi. «Yo‘q, yo‘q!» - derdi idroki, biroq Eshik taraf undardi oyoq. 1 Ushbu satrlarda ham «qora ko‘z», «idrok», «oyoq» leksemalari orqali butun inson (qiz) ifodalanmoqda. Vazifadoshlik asosida nom ko‘chishi. Biror narsaning nomi boshqasiga ular bajargan vazifadagi o‘xshashlik asosida ko‘chirilishi funksional ko‘chirish deyiladi. Funksional ko‘chirish ham o‘xshashlik asosida bo‘ladi. Bu jihatdan u metafora yo‘li bilan ko‘chirishga juda yaqin turadi. Farq shundaki, metafora yo‘li bilan ko‘chirishda predmetlar orasidagi tashqi ko‘rinish jihatidan, material jihatdan o‘xshashlik asosga olinsa, funksional ko‘chirishda vazifa jihatidan o‘xshashlik nazarda tutiladi. Masalan, qush tanasidagi uchish uchun xizmat qiluvchi a’zo qanot deyiladi. Shunga o‘xshash vazifani bajaruvchi qism samolyotga nisbatan ham qanot deb nomlangan.Shuningdek, ilgarilari ko‘mir leksemasi «ko‘mib yondirish usuli bilan o‘tindan tayyorlangan yoqilg‘i» ma’nosini anglatar edi. Hozir esa «yer qatlamida tabiiy yo‘l bilan hosil bo‘lgan qattiq va qora rangli yoqilg‘i» ma’nosiga ko‘chdi. Endi bu ikki ma’nodan asosan keyingisi ko‘p uchraydi. Yuqoridagi yoqilg‘ining ikki turini farqlash lozim bo‘lib qolsa, bular sifatlovchi keltirish yo‘li bilan farqlanadi: pistako‘mir, toshko‘mir deb nomlanadi. Yana misollar: chiroq (qora chiroq — sham chiroq — kerosin bilan yonadigan, shishali chiroq—elektrol- ampochka ), siyoh (yozuv uchun ishlatiladigan suyuqlik, rangi har xil bo‘laveradi). 1 Oydin Hojiyeva. Nazokat. “Sharq”nashriyot-matbaa uyi, Toshkent,2007 Funksional ko‘chirishda, ko‘pincha, shakliy o‘xshashlik ham qatnashadi. Masalan, yuqorida keltirilgan qanot leksemasida shakl jihatidan, ko‘mir leksemasida rang jihatidan, siyoh leksemasida holat(suyuq) jihatidan o‘xshashlik ham bor. Shu sababli bu ko‘chirishlarni funksional-metaforik ko‘chirish deb baholash mumkin. 1 Nom ko‘chishi natijasida yangi ma’no hosil bo‘lishiga olib keluvchi hodisalardan biri sifatida vazifadoshlik keltiriladi. O‘zbek tili leksikologiyasiga oid ishlarda ham funksiyadoshlik, metonimiya, metafora va sinekdoxalar kabi nom ko‘chishiga olib keluvchi asosiy hodisa deb qaraladi. Lekin shu narsa harakterliki, metafora, metonimnya va sinekdoxa deyarli hamma ishlarda bir xilda tushunilgani, bir xilda ta’riflangani holda, shuningdek keltirilgan faktlar ta’rifga mos kelgani holda, funksiyadoshlikni tushunish va ta’riflashda bir xillik yo‘q, keltirilgan faktlar ham ko‘p hollarda fikrni tasdiqlamaydi. Masalan, samolyotning ikki yonidan o‘sib chiqqan qush qanotiga o‘xshash qismining «qanot» deb atalishi ayrim ishlarda metafora deb ta’riflansa, ba’zi ishlarda funksiyadoshlik natijasi deb ta’riflanadi. Umuman, bajaradigan vazifasidagi birlik asosida nom ko‘chishi (shu asosda so‘zning yangi ma’no kasb etishi) o‘zbek tilida ham bor. Masalan, qalam so‘zi tarixan ifodalagan predmet bilan uning hozirda ifodalaydigan predmeti shakli, materiali jihatidan butunlay farqli. Bu so‘z ilgari qamish va natdan yasalgan yozuv qurolini bildirgan. Hozirda esa grafitli yozuv qurolini bildiradi. Ko‘rinadiki, shakli, yasalishi va materiali qanday bo‘lishidan qat’i nazar, ikkala predmet ham yozuv quroli.Funksiyadoshlik asosida nom ko‘chishi, Ya’ni shu hodisa tufayli so‘zning yangi ma’noga ega bo‘lishi metafora, metonimiya va sinekdoxa asosida yangi ma’no hosil bo‘lishiga nisbatan juda ham kam uchraydi. Shunday bo‘lishi ham tabiiy. Chunki biron narsa uchun mo‘ljallangan predmetning o‘zi bo‘lgani holda shu narsaning aynan o‘zi uchun mo‘ljallangan yana boshqa predmetning yuzaga kelishiga ehtiyoj bo‘lmaydi. Boshqacha aytganda, vazifasi tamoman bir xil, lekin boshqa- boshqa narsaning hayotda birga yashashi mumkin emas. Demak, vazifasi jihatdan biror predmet bilan umumiylikka ega bo‘lgan boshqa predmet yuzaga kelar 1 Турсунов У.ва бошқ. Ҳозирги замон ўзбек адабий тили. –Т., 1992, 82-83-бетлар. ekan, ular o‘rtasida faqat umumiylik bo‘ladi, birlik emas. Bu predmetlar, shubhasiz, xususiy (farqli) belgi yoki belgilarga ham ega bo‘ladi. Bunday hollarda predmetni konkret atash uchun maxsus so‘z (so‘zlar) qo‘llanadi yoki predmet maxsus nom oladi. Masalan, grafitli yozuv qurolini dastlab karandash qalam deb atalishining sababi ham ana shunda. Xullas, yangi ma’no hosil bo‘lishiga asos bo‘luvchi nolingvistik faktorlar metafora, metonimiya, sinekdoxa va funksiyadoshlik bo‘lib, bulardan metafora va metonimiya asosida nom ko‘chishi asosiy (mahsuldor) holat hisoblanadi. Sinekdoxa, ayniqsa, funksiyadoshlik asosida yangi ma’no hosil bo‘lishi kam sonni tashkil etadi. Shuni ham aytish kerakki, nolingvistik faktorlar asosida so‘zning semantik strukturasida leksik ma’noning ortishi nuqtan nazaridan bo‘ladigan o‘zgarishlar anchagina murakkab tusda bo‘ladi. Bunda hamma vaqt ham o‘xshashlik, aloqadorlik yoki sinekdoxaning faqat o‘zginasi asos bo‘lavermaydi. Ba’zi ma’nolarniig hosil bo‘lishida bulardan ikki yoki undan ortig‘ining elementi u yoki bu darajada qatnashadi. Shuning uchun ham ayrim hollarda yangi ma’noning qaysi hodisa asosida yuzaga kelganini belgilash qiyinroq bo‘ladi (misollarini yuqorida ko‘rdik). Lekin u yoki bu ma’noning yuzaga kelishida yuqoridagi to‘rt hodisadan ikki yoki undan ortig‘ining elementi ishtirok etsa-da, ulardan bittasi asosiy bo‘ladi, yangi ma’no xuddi shu hodisa asosida yuzaga keladi. Masalan, stol, stul, karavot kabilarning oyoqlari bilan inson yoki hayvon oyoqlari o‘rtasida tashqi o‘xshashlik ham bor, shuningdek, funksiya o‘xshashligi ham bor, Ya’ni shu qism mazkur predmetlarni ko‘tarib turadi. Lekin bu predmetlardagi shu qismning oyoq deb atalishi metafora asosidadir. Chunki predmetlarni ko‘tarib turish uchun ishlangan qism ikki yoki undan ortiq bo‘lsagina oyoq deb ataladi. Ko‘tarib turadigan qism bitta ham bo‘lishi mumkin, lekin u oyoq deyilmaydi. 1 1 Кассир Э. Сила метафоры.// Теория метафоры.1990. c 33 II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA METONIMIYANING O‘RNI. 2.1. Metonimiya asosida ma’no ko‘chishi Metonimiya ham nom ko‘chishi bilan yangi ma’no hosil bo‘lishiga olib keluvchi hodisalarning asosiylaridan hisoblanadi. Shu sababli bu hodisa ham nom ko‘chishi yo‘li bilan yangi ma’no hosil bo‘lishi haqida gap borgan ishlarning hammasida qayd etiladi. Metonimiya — narsa-predmetlar, belgilar, harakatlar o‘rtasidagi aloqadorlikka (bog‘liqlikka) ko‘ra nom ko‘chishidir. Ob’yektiv borliqdagi ayrim narsa-predmetlar, belgilar, shuningdek, harakatlar o‘rtasida ma’lum umumiylik, aloqa (bog‘lanish) bo‘ladi. Ana shuning ta’sirida biror narsa, belgi yoki harakatning nomi u bilan aloqasi (umumiyligi) bo‘lgan boshqa narsa, belgi, harakatni ifodalash uchun ham qo‘llanadi, unga ham nom bo‘lib ko‘chadi. 1 Badiiy asar tilida har bir ko‘chimning o‘ziga xos va mos o‘rni hamda ma’no jilosi bo‘lgani kabi, poetik nutqda, metonimiya ham estetik kategoriyalardan biri sifatida o‘ziga xos o‘rin tutadi. Poeziyada, umuman, poetik asarlarda u ifoda ta’sirchanligini oshiribgina qolmay, balki poetik asarning ruhiyatini, tabiiy olami va ohangdorligiga, ya’ni ritmiga mos ifodaning yaratilishida asosiy omil bo‘la oladi. Ushbu tasvir vositasi ham metafora singari leksemalarning kognitiv ma’nosiga asoslangan bo‘lishi bilan birga, unda o‘xshashlik ko‘chimdan predmet yoki voqea-hodisa o‘rtasidagi o‘xshatish emas balki ular o‘rtasidagi bog‘liqlik, aloqadorlik, bir-birini taqazo etishga asos qilib olinadi, ya’ni metonimiyada «asosan, biror narsa yoki voqea- hodisaning nomi boshqa bir narsa yoki hodisaga ko‘chiriladi. Bu predmet yoki voqea- hodisa ongimizda bir-biri bilan aloqador tushunchalarni anglatishi bilan o‘zaro uzviy bog‘langan bo‘ladi. 2 Metaforada bir-biriga o‘xshash predmetlarning o‘zaro belgi xususiyatlari ko‘chirilsa, metonimiyada bu ikki predmet tashqi ko‘rinishi (shakl) ichki xususiyat- lar (mazmun, mohiyati) bilan bir-biriga qandaydir aloqasi bo‘lsa ham , ammo umu- 1 Миртожиевю М . Ўзбек тили лексикологияси. –Т., 1981, 223-бет. 2 Қурбонова М. Мустақиллик даври достонларида метонимия ва синекдоҳадан фойдаланиш маҳорати. Айюб Ғуломов ва ўзбек тилшунослиги масалалари (Илмий мақолалар тўплами). –Т., 2012, 156-157 бет. man bir - biridan farq qiluvchi ( bir - biriga o ‘ xshamagan ) predmetlarning belgilari bilan solishtiriladi », ya ’ niki metafora o ‘ xshashlikni metonimiya esa bog ‘ liqlikni nazarda tutadi . Shu kabi bog ‘ liqlik asosida ( nom ko ‘ chishini esa turlicha bo ‘ lishi ) turli xildagi , rang - barang nom ko ‘ chishlarining guvohi bo ‘ lamiz : Biron bir predmet yoki voqea hodisa ichidagi narsaning yoki voqea- hodisaning nomi anglashilayotgan predmetga o‘tkaziladi. Muayyan bir harakat yoki ushbu harakat natijasi shu harakatni bajaruvchi qurol nomi bilan almashtiriladi. Biror bir narsani u yasalgan material (buyum, mato) bilan almashtirish. Muayyan bir joy, hudud, mamlakat, davlatda yashovchi kishilar ma’nosi, shu yerga (shahar, qishloq...) mamlakat yoki davlatga ko‘chiriladi. Konkret tushuncha nomi o‘rnida mavhum ot qo‘llanishi va, aksincha, abstrakt tushuncha nomi qo‘llanishi kuzatiladi. Prozada metonimiya keng imkoniyatlarga ega bo‘lsa-da, poeziyada, asosan, epik asarlarda, ayniqsa, ya’ni mustaqillik davri dostonlarida ham jonlantirish, sifatlash, o‘xshatish, mubolag‘adan ko‘ra metafora kabi metonimiyali ifodalar ma’no ko‘chirishda o‘ziga xos xususiyatga egadir. Masalan, Buxorodan kelmish sangtarosh Farg‘onalik chilkor ham bunda Naqqoshini yuboribdi Shosh. Xorazmlik ganchkor ham bunda... Ushbu satrlarda qo‘llanilgan, qator joy nomlari satr ohangdorligini oshirsa, «Shosh» leksemasi orqali nom ko‘chishi esa metonimiya hodisasiga sabab bo‘ladi. R.Suvonova joy nomlari bilan bog‘liq metonimiyalarni ikki xil ko‘rinishda yuzaga kelishini ta’kidlaydi. 1 Ular joy nomini bildiruvchi metonimiyalar va joy munosabatiga ko‘ra metonimiyaning sodir bo‘lishidir. 1.Joy nomi va joy bildiruvchn so‘zlarda metonimiya sodir bo‘lishi nutqda 1 Сувонова Р. Жой номлари билан боғлиқ метонимиялар. Айюб Ғуломов ва ўзбек тилшунослиги масалалари (Илмий мақолалар тўплами). –Т., 2012, 81-82 бет. ko ‘ plab uchraydi . Ayniqsa , joy nomini bildiruvchi so ‘ zlar o ‘ sha joyda ishlab chiqarilgan mahsulotni bildirishi orqali metonimiya sodir bo ‘ lar ekan , bu jarayon til hodisasi sifatida kuzatiladi . Masalan: Qorako‘l so‘zi asli Buxorodagi bir tumanning nomidir. U hozir qo‘zi terisidan ishlangan jingalak yungli mo‘ynani bildiradi. Bunday mo‘yna olinadigan qo‘zilar dastlab shu tumanda yetishtarilgan. Bu hosila ma’no joy munosabatiga ko‘ra yuzaga kelgan. Yana Shivirg‘on, Kattaqo‘rg‘on, Gulja, Uchqora kabi joy nomlari ham bor. Bu nomlar kelib chiqishi jihatidan o‘sha joylar bilan aloqador bo‘lgan uzum navlarini ham ifodalaydigan bo‘lgan, ya’ni metonimiya hodisasi kechgan. Bu keltirilgan misollarning barchasi til hodisasi bo‘lgan metonimiyaga xosdir. Joy nomi bilan o‘sha joyda yashovchi aholini atash orqali ham metonimiya sodir bo‘ladi. Lekin ular deyarli nutqiy hodisa sifatida kuzatiladi: Agar kerak bo‘lsa, Sharqni va G‘arbni / Yolg‘iz bir she’riga eta olur jo (A.Oripov). Bu gapdagi Sharq va G‘arb so‘zlari o‘sha yerlarda yashovchi barcha aholini ifoda etgan. Toshkent chiqdi Shastri yo‘liga (E.Vohidov). Bu gapda ham Toshkent so‘zi Toshkent aholisini ifoda etgan. Quyidagi misolda berilgan Osiyo so‘zini ham shunday izohlash mumkin: Zabtga olib keng Osiyoni,/ Bir zot chiqdi mag‘rur, davangir (A.Oripov). Joy nomi, ayrim hollarda, o‘sha joyga oid kishini ham bildirishi mumkin: Tanladi Kavkazning paypoq, bo‘rkini. (A.Oripov) Bu gapdagi Kavkaz so‘zi «kavkaz kishisi» ma’nosida qo‘llangan. Umuman, joy bildiruvchi so‘zlar o‘sha joyda yashovchi aholini ifoda etishi bilan metonmiya sodir bo‘lishi mumkin. Saroy yo‘lga chiqdi savlati bilan (A.Oripov), Qishloq G‘ala-G‘ovur, soldatni kutar (UyG‘un). Bu gapdaga saroy, qishloq; so‘zlari o‘sha joydagi aholini bildirgan, Ya’ni metonimiyaga uchragan. Ba’zan joy bildiruvchi otlar faqat shu joyga oid aholini emas, har qanday sub’yektlarni ifoda etishi ham mumkin. Joy nomi bilan unda yashaydigan aholi ifodalanar va metonimiya sodir bo‘lar ekan, bu nom ma’lum hududni bildiradi. Bunga shahar, qishloq, tuman, vodiy, mahalla, O‘zbekiston,viloyat so‘zlaridagi metonimiyani ko‘rsatish mumkin. Nutqiy hodisa sifatida sodir bo‘lgan metonimiyalar - joy nomini bildiruvchi so‘zlarning ma’nosini bildirishi orqali ham kuzatiladi: Bu jonning bor erur Qorabog‘i? / Na O‘zgan, na O‘sha Farg‘onasi bor (A.Oripov). Bu gapdagi O‘zgan, O‘sh, Farg‘ona, Qorabog‘ so‘zlari «vatan» metonimik ma’nosini ifoda etgan. Joy nomini bildiruvchi atoqli otlar o‘sha joyga ishora qiluvchi belgi ma’nosida qo‘llanishi - metonimiyaga uchrashi ham mumkin: Ana xaritada Mirzacho‘l, Jizzax (A.Oripov) misolidagi Mirzacho‘l, Jizzax so‘zlari aslida joy nomlari bo‘lgani holda, xaritadagi o‘sha joylarni ko‘rsatuvchi shartli belgini ifoda etilgan metonimik ma’noni bildirmoqda. Ayrim hollarda joy nomi vaqt ifodasini bildiruvchi metonimik ma’noni hosil qilishi mumkin: Baytingga bir bora qovushgan har lab/ Takrorlab ketgusi Mashhargacha to (A.Oripov ). 1 Umuman, joy munosabatiga ko‘ra metonimiya sodir bo‘lishini til hodisasi hamda nutq hodisasi sifatida kuzatish mumkin. Shu tarzda nutqiy metonimiyaning sodir bo‘lishi, o‘zbek tilida uncha ko‘p tarqalmagan. U og‘zaki nutqda uchrab tursa ham yozma nutqda deyarli kuzatilmaydi. Shuning uchun ham biz to‘plagan materiallar ichida unga oid misollar ham bo‘lib chiqdi. Joy munosabatiga ko‘ra metonimiyaning sodir bo‘lishi ancha keng tarqalgan. So‘zlar leksik ma’no jihatdan taraqqiy etib, joy bildiruvchi hosila ma’noni yuzaga keltiradi. Kishining bir a’zosi nomi bilan joy ifodalanadi. Bunda kishining biror a’zosi o‘zi o‘rnashgan joy bilan tutash joyni nomdosh qilib oladi. O‘sha tutash joyni bildirgan hosila ma’no yuzaga kelishi joy munosabatiga ko‘ra sodir bo‘lgan metonimiya hisoblanadi. Masalan: Hoji Kumushning boshiga kelib o‘tirdi (A.Qodiriy). U har qachon yonboshimda (U.Nosir) gaplarida bosh so’zi bosh bilan tutash, yonbosh so‘zi yonbosh bilan tutash so‘zi qosh bilan tutash joyni ifoda etsa» hosila ma’no joy aloqadorligiga ko‘ra yuzaga kelgan. Hosil qiluvchi va hosila ma’no o‘rin ifodalamagani holda ma’no hosil bo‘lishi o‘rin munosabatiga ko‘ra bo‘ladi. Masalan, Oq qog‘ozim senga Erkin ochdi pinhon ishini (E.Vohidov). 1 Abdulla Oripov.Haj daftari(Ellik hadis). She’rlar. T.:1992 Bu gaplardan birinchisida bosh so‘zi «miya» ma’nosida, qog‘oz so‘zi «asar» ma’nosida qo‘llangan. Chunki bosh va qog‘ozda o‘rnashgan hosila ya’ni shu o‘rnashish o‘rniga ko‘ra yuzaga kelgan. Ayrim narsalar va ularning hajmi o‘rnashgan buyumi nomi bilan atalishi ham metonimiyani yuzaga keltiradi. Bunda ham o‘rin munosabati metonimiya sodir bo‘lishi uchun sabab hisoblanadi: Xotinining hay-hayiga qaramay ikki piyolani ustma-ust shimirdi (A.Qahhor), Bir stakan ichdi (N.Shukurov), Bir six yedi (N.Shukurov). Bu gaplarning birinchisida piyola so‘zi shu hajmdagi ichkilik ikkinchi gapdagi stakan so‘zi shu hajmdagi ichkilik uchinchi gapdagi six so‘zi shu chamadagi kabob hosila ma’nolarini yuzaga keltirgan. Bularning yuzaga kelnshida ham o‘rin munosabati ahamiyatga ega bo‘lgan. Buyum nomi bilan joy atalishi orqali ham metonimiya sodir bo‘lishi mumkin: Mamajon yalqov samovarda yotib tush ko‘radi (G‘. G‘ulom). Bu gapdagi samovor so‘zining leksik ma’nosi buyumni bildiradi. Uning hosila ma’nosi esa shu buyum o‘rnashishiga asoslangan maishat joyini bildiradi. Bu o‘rinda hosila ma’no o‘rin munosabatiga ko‘ra yuzaga kelganligi uchun u metonimiya hodisasi deb qaraladi. Matbuot vositasi nomi bilan undagi nashr atalishi ham metonimiyadir: Gazetani o‘qiydir shatir (U.Nosir). Bu gapdagi gazeta so‘zi undagi nashr qilingan narsani ifoda etgan. Material gazetada joylashganligi uchun u gazeta nomi bilan atalgan. O‘simlik nomi bilan u o‘rnashgan joy atalishi mumkin. Masalan: Rayhon chopib o‘tirgan ayam birdan voyvoylab, quymichini ushlaganicha o‘zini rayhonning ichiga tashlab yubordi (A.Qahhor). Bu gapdagi birinchi rayhon so‘zi o‘simlikni emas, u ko‘karib turgan ariqni anglatuvchi hosila ma’noga ega. Bu holatning aksini kuzatish ham mumkin. O‘simlik joy nomi bilan atalib, metonimiya hosil qilishi kuzatiladi: Yer ekuvchi dehqonlarning holini ham xo‘p o‘ylang (Cho‘lpon). Bu gapda yer so‘zi ekin ma’nosini bildirgan. O‘rin munosabatiga ko‘ra sodir bo‘lgan metonimiyalar, asosan, nutqiy holatda kuzatiladi. Chunki ularni nutq jarayoni yuzaga keltiradi. 2.2 Ot so‘z turkumida metonimiya hodisasi Metonimiya (grekcha metania-qayta nomlash) narsa va hodisalar o‘rtasida makon va zamondagi o‘zaro aloqadorlik asosida birining nomi ikkinchisiga ko‘chishidir. Turmushda har doim ikkita narsa birgalikda qo‘llansa, ular orasida aloqadorlik vujudga keladi. Natijada, ulardan birining nomi aytilsa, ikkinchisi tushuniladi. Navoiyni qo‘lga oldim deganda shoir bilan uning yaratgan asarları o‘rtasidagi aloqadorlik mavjud bo‘lgani sababli Navoiy emas, uning asarini qo‘lga olish tushuniladi. Metonamiya so‘z ma’nosi taraqqiyoti bilan bog‘liq hodisalardan biridir. Ma’na taraqqiyoti esa turli ko‘rinishlarga ega bo‘ladi. So‘z ma’nosi o‘z ifoda doirasini kengaytishi yoki toraytirishi, shuningdek, mavhum holatga kelishi yoki aniq ifodaga ega bo‘lishi mumkin. Ushbu hollar so‘zlarning o‘z turkumidan boshqa turkumiga ko‘chish jarayonida ham, boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirishda ham kuzatiladi. So‘z ma’nosining taraqqiyoti faqat mavjud ma’nodagi o‘zgarishlar bilangina kuzatilmaydi. U yangi ma’nolarni ham bosil qilishi mumkin. So‘z ma’nosiga subyektning ijobiy yoki salbiy munosabatini ilova qilish ham ma’no taraqqiyati hisoblanadi. Metonimiya shu ma’no taraqqiyotlarining bir ko‘rinishidir. Metonimiyaning mohiyatini belgilash uchun uning mazkur ma’no taraqqiyotlari ichidagi o‘rnini va unga yondosh kelgan hodisalardan farqini aniqlab olish zarur. Metonimiya muayyan bir so‘zning bir turkamdagi semantik tariqqiyoti hisoblanadi. U son so‘z turkumida kuzatilganda bunday bo‘lmasdan, boshqa turkumga xos ma’no hosil bo‘lishi bilan ajralib turadi. Metonimiya hodisasi, asosan, ot turkumida keng tarqalgan. Buning ustiga metonimiyaga xos belgilar ot turkamlaridagi ma’no ko‘chishida yaqqol ko‘zga tashlanib turadi. Shuning uchun ko‘pgina asarlarda tilshunoslar metonimiyani ot turkumidan olingan metonimiyalar doirasida tahlil etishga harakat qilganlar. Unang ko‘rinishlarini ajratganda ham ko‘proq ot turkumida sodir bo‘lgan metonimiyalarga ustuvorlik berilgan. Shuning uchun birinchi o‘rinda ot metonimiyalarini tahlil etish maqsadga muvofiq bo lgan.ʻ Ot turkumidagi metonimiyalar atoqli otlar doirasida salmoqli miqdorda uchraydi. Buning ustiga, u turli sabablarga ko‘ra sodir bo‘lishi kuzatiladi. Metonimiyaning atoqli otlarda sodir bo‘lishi boshqa hosila ma’no beruvchi so‘zlar ichida o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ladi. Chunki atoqli otlarda hosila ma’noning yuzaga kelishi metonimiyadan tashqari ko‘rinishlarda kuzatilmaydi. Jumladan: 1. Atoqli otlarda metonimiyaning sodir bo‘lishi til hodisasi sifatida faqat bir holdagina qayd etiladi. Qolgan holatlarda esa nutq hodisa sifatida uchraydi. Kishi nomida joyning nomlanishi metonimiya bo‘lib, bu lingvistik hodisadir. Masalan: Ikki daryo tutashgan joyga/Oybek deya qo‘yibsizlar nom (A.Oripov). Bu gapdagi Oybek so‘zi asli taniqli yozuvchining nomi. Mazkur she’rida shu nom bilan joy atalgan. Oybek so‘zining bu ma’nosi mazkur misrani tarkib toptirgan gapda yuzaga kelmagan, balki unda namoyon bo‘lgan. Bu hosila ma’noviy yuzaga kelishi garchi metonimiya deb atalsa ham, bu ikki ma’no asosida ikki so‘z mavjud: biri-yozuvchi nomi, ikkinchisi-joy nomi. Ammo metonimiyaga ko‘ra, hosila ma’no yuzaga kelar ekan, bu jarayon polisemantik so‘zni tarkib toptiradi. Yuqorida esa rasmiyat nuqtai nazaridan ikki so‘z sifatida qayd etilgan edi. Kishi nomlarining hosila ma’no berishi ko‘proq nutqiy holatda kuzatiladi. Bunda kishilarning kashfiyoti, xarakteri, ramziy tomonlari uning asari va hokazolarga ko‘chiriladi va oqibatda metonimiya sodir bo‘ladi. Menga Pushkin bir jahon-u, menga Bayron bir jahon (E.Vohidov). Bu misralardagi Pushkin, Bayron kabi atoqli otlar metonimik hosila ma’no bilan ifodalangan. Ayrim shaxslar o‘z kasbi, xarakteri, kechmishi bilan shu sohaning ramzi bo‘lib qoladi va ularning nomi nutqda ramz ma’nosida qo‘llanishi kuzatiladi: Nechun bu tuproq deb yig‘ladi Furqat. Chunki haligacha Otello rosti, Yagoni o‘qitib qo‘yguchilar bor. Sen-Nurxon, Sen-Sora, turibsan shoyon? Ulug‘ mamlakatning sardaftarida (A.Oripov). Bu misralardagi Furqat so‘zi «Vatanidan judo bo‘lgan kishi» ma’nosida, Otello so‘zi «aldangan rashkchi» manosida, Yago so‘zi «ig‘vogar» ma’nosida, Nurxon, Sora so‘zlari «aktyor ayol» ma’nosida qo‘yilgan. 2. Joy nomi va joy bildiruvchi so‘zlarda metonimiya sodir bo‘lishi nutqda ko‘plab uchraydi. Ayniqsa, joy nomini bildiruvchi so‘zlar o‘sha joyda ishlab chiqarilgan mahsulotni bildirish orqali metonimiya sodir bo‘lar ekan, bu jarayon til hodisasi sifatida kuzatiladi. Masalan: Qorako‘l so‘zi asli Buxorodagi bir tumanning nomidir. U hozir qo‘zi terisidan ishlangan jingalak yungli mo‘ynani bildiradi. Bunday mo‘yna olingandan qo‘zilar dastlab shu tumanda yetishtirilgan. Bu hosila ma’no joy munosabatiga ko‘ra yuzaga kelgan. Joy nomi bilan o‘sha joyda yashovchi aholini atash orqali ham metonimiya sodir bo‘ladi. Lekin ular deyarli nutqiy hodisa sifatida kuzatiladi: Agar kerak bo‘lsa, Sharqni va G‘arbni /Yolg‘iz bir she'riga eta olur jo( A.Oripov). Bu gapdagi Sharq va G‘arb so‘zlari o‘sha yerlarda yashovchi barcha aholini ifoda etgan. Nutqiy hodisa sifatida sodir bo‘lgan metonimiyalar joy nomini bildiruvchi so‘zlar Vatan ma’nosini bildirishi orqali ham kuzatiladi: Bu jonning bor erur na Qorabog‘i? Na O‘zgan, na O‘sh-u Farg‘onasi bor (A.Oripov). Bu gapdagi O‘zgan, O‘sh, Farg‘ona, Qorabog‘ so‘zlari «Vatan» metonimik ma’nosini ifoda etgan. 1. Joy munosabatiga ko‘ra metonimiyaning sodir bo‘lishi ancha keng tarqalgan. So‘zlar leksik ma’no jihatdan taraqqiy etib, joy bildiruvchi hosila ma’noni yuzaga keltiradi. Kishining bir a'zosi nomi bilan joy ifodalanadi. Bunda kishining biror a’zosi o‘zi o‘rnashgan joy bilan tutash joyni nomdosh qilib oladi. O‘sha tutash joyni bildirgan hosila ma’no yuzaga kelishi joy munosabatiga ko‘ra sodir bo‘lgan metonimiya hisoblanadi. Masalan: Hoji Kumushning boshiga kelib o‘tirdi (A.Qodiriy), U har qachon yonboshimda (U. Nosir), Ulug‘lar qoshida goh bo‘ldi joyim(A.Oripov) gaplarida bosh so‘zi qosh bilan tutash yonbosh so‘zi yonbosh bilan tutash, qosh so‘zi qosh bilan tutash joyni ifoda etgan. Hosila ma’no joy aloqadorligiga ko‘ra yuzaga kelgan. Buyum nomi bilan joy atalishi orqali ham metonimiya sodir bo‘lishi mumkin: Mamajon yalqov samovarda yotib tush ko‘radi (G. G‘ulom). Bu gapdagi samovar so‘zining leksik ma’nosi buyumni bildiradi. Uning hosila ma’nosi esa shu buyum o‘rnashishiga asoslangan maishat joyini bildiradi. Bu o‘rinda hosila ma’no o‘rin munosabatiga ko ra yuzaga kelganligiʻ uchun u metonimiya hodisasi deb qaraladi. 4. Shaxs o‘ziga oid bo‘lgan xarakterli narsasi, buyumi, kiyimi nomi bilan atalishi orqali metonimiya sodir bo‘ladi. Bunday metonimiyalar ham odatda nutqda kuzatiladi. Ular til hodisasi sifatida uchramaydi. Chunki shaxsni tanimaslik, nomini bilmaslik murojaatda uning belgili tomoni bilan atalishiga sabab bo‘ladi va shu nutqiy jarayonda metonimiya sodir qilinadi. Masalan: Huv ko‘zoynakka boq (S.Abduqahhor), Olim buva ertasiga ertalab yo‘lakda shovqin soldi: Hoy shaytonarava! (A.Qahhor). Bu gaplarning birinchisida ko‘zoynak so‘zi, ikkinchi gapda shayton arava so‘zi shu buyumga ega shaxsni atash uchun qo‘llangan. Shunga o‘xshash yana chopon, shlyapa, do‘ppi kabi kiyim nomlari bilan murojaat qilish ham metonimiyaga ko radir. Jannatlar yaratgay tashlangan janda(Cho‘lpon). ʻ Bu gapdagi janda so‘zining o‘zlashga paytidagi dastlabki ma’nosi yamoq kiyimni bildirgan. Keltirilgan misolda esa u faqir odamni ifoda etgan. Chunki faqir odamning libosi ham o‘ziga yarasha bo‘ladi. Shu aloqadorlikka ko‘ra metonimiya sodir bo‘lgan. 5. Ma’lum hodisa ifoda etuvchi hosila ma’nolar shu hodisani yuzaga keltiruvchi narsa, organizm, hodisa, kechmish nomlari bilan ataladi va natijada metonimiya sodir bo‘ladi: a) asos bo‘luvchi vosita narsa bo lishi mumkin: Ona o‘tar. Unga yodgor /ʻ Marmar toshlar qo‘yarlar.( O.Hojiyeva), Bir afsona so‘zlay sizga/ Bir burda non topganda (U.Nosir). Birinchi misoldagi marmar tosh «esdalik», ikkinchi misoldagi non «yashash vositasi» hosila ma’nolarida namoyon bo‘lgan. Qabristonda esdalik toshga bitiladi. Yashash vositasi asosan nondir. Shunga ko‘ra ularda metonimik ma’no hosil qilingan; b) hosila ma’no bilan namoyon bo‘luvchi so‘zning asli ma’nosi organizm bo‘ladi: Agar sen qiblaga burmasang yuzni/Besh mahal sajda-yu namozing bekor (A.Oripov), Bilaguzuk taqibdi otang/Qo‘ling bog‘lab bir yo‘la (A.Oripov). Bu gaplarning birinchisidagi yuz so‘zi «e’tiqod», ikkinchi misoldagi qo‘l so‘zi «ixtiyor»hosila ma’nolari bilan namoyon bo‘lgan. Chunki e’tiqod yuzda, ixtiyor qo‘lda o‘z ifodasini topadi. 6. Hosila ma’no payt bildirib keladi. U payt bilan aloqador ma’noga ega so‘zlarning taraqqiyoti natijasi bo ladi. Bu so‘z farz namozlaridan birining nomi ʻ bo‘lishi mumkin: Domla har kuni bomdoddan qaytganida jinnilarni shu xilda o‘qir ekan(A.Qahhor). Bu gapdagi bomdod so‘zi ertalabki namoz vaqtini ifoda etgan. Ya’ni kun davomidagi so‘nggi namoz bilan payt aloqadorlikka ega. Ayrim holatlarda hayotiy kechimlarning har takti bir xilda bo‘ladi. Shuning uchun ular nomi bilan vaqt birligi ham belgilanadi. Demak, vaqt birligi harakat kechimi davomiyligi bilan teng bo‘lganligi holda shunga ko‘ra o‘zaro aloqadordir. Bunga kun, oy, nafas so‘zlaridagi ko‘chma ma’no hosil bo‘lishini ko‘rsatish mumkin. Misol: Istasang,ko‘rsat-u sabot/Yonimda o‘ltir bir nafas(Uyg‘un). 7. Asar nomlari ham nutq talabiga ko‘ra u qayd etilgan kitob, ijro, polotno kabilarni ifodalovchi hosila ma’noni yuzaga keltirishi mumkin. Misol: «Faust»yondi gurillab, «Xamsa» o‘tga tutashdi (E.Vohidov). Bu misoldagi Faust, Xamsa so‘zlari shu nomdagi asar yozilgan kitobni bildiruvchi hosila ma’no bilan namoyon bo‘lgan. Bu hosila ma’no yuzaga kelishi uchun kitobda mazkur nomli asarlar qayd etilishi sabab bo‘lgandir. Mana shu aloqadorlik metonimiyani sodir qilgan. Quyidagi misolda esa «O‘rtar» kuyining ijrosi hosila ma’no sifatida ifodalangan: «O‘rtar «jaranglaydi-Mashrab fig‘oni. Haydalish kuyini chaladi mashshoq (M.Jo‘ra). 8.Metonimiyaga ko‘ra so‘zlarda nutq, ijod,mushohada bilan bog‘liq kechimlarni ifoda etuvchi ma’no hosil bo‘lishi mumkin. Bunday hosila ma’nolar aniq ifodali leksik ma’noga ega so‘zlarda yuzaga keladi. Masalan: Uzun qishni kitob bilan o‘tkazgan(Cho‘lpon). Bu misoldagi kitob so‘zi mutolaa hosila ma’nosi bilan namoyon bo‘lgan. Chunki mutolaa kechimi kitob bilan obyektiv holda aloqadorlikka ega. Bu aloqadorlik ma’no taraqqiyotini yuzaga keltirgan. Quyidagi misolda ham kishining kechmishi, taqdiri kishi organizmini bildiruvchi leksik ma’noga ega bosh so‘zida hosila ma’no sifatida namoyon bo‘lgan: Lekin shum qutqulardin chiqmadi/ Sho‘rlikning boshi... (A.Oripov). Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, ot turkumida metonimiyaning sodir bo‘lishi keng tarqaganu til hodisasi sifatida ham, nutq hodisasi sifatida ham kuzatiladi. Metonimiya sodir bo‘lishida hosil qiluvchi va hosila ma’nolar denotati o‘rtasidagi aloqadorlik yaratuvchi nomi bilan atash joy munosabatiga egalik,zamon va makon birligi,kechim va unga sarflangan vaqt birligi,joy va mahsulot birligi,yaralish asosi kabilardan iboratdir. XULOSA So‘z paydo bo‘lishidayoq o‘z tovush qobig‘iga va ma’lum bir ma’noga ega bo‘ladi. So‘zlar o‘z ma’nosi bilan ob’yektiv borliqdagi narsa, harakat, belgi kabilarning konkret o‘zini emas, balki ular haqidagi tushunchalarni ifodalaydi. Tushuncha ob’yektiv borliqdagi narsa-hodisalarning ongda umumlashgan holdagi in’ikosidir. So‘zlar o‘ziga xos fonetik, so‘z yasalish, morfologik strukturaga ega bo‘lgani kabi o‘ziga xos semantik strukturaga ham ega. So‘zning semantik strukturasiga kiruvchi leksik ma’no turli tiplarga ajraladi: etimologik ma’no, bosh ma’no, yasama ma’no, asos ma’no, nominativ ma’no, figural ma’no, erkin ma’no, bog‘liq ma’no va hokazo. Ko‘pma’nolilik va ko‘chma ma’nolar,asosan,so‘zning bosh ma’nosi yoki asos ma’nolari zaminida yuzaga keladi. Bosh ma’noning taraqqiyoti natijasida so‘z ma’nosida turli xil o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. So‘zlarning ko‘chma ma’noda qo‘llanishi ham ana shu taraqqiyot natijasidir. O‘zbek tilshunosligida so‘z ma’nolarining ko‘chish usullari sifatida metafora, metonimiya, sinekdoxa, vazifadoshlik e’tirof etiladi. Metafora – nom ko‘chishining alohida bir turi hisoblanib, unda ob’yektiv borliqdagi narsa, hodisa, belgi, harakatlar o‘rtasida keng ma’nodagi o‘xshashlik asos bo‘ladi. Ya’ni metafora qandaydir bir o‘xshashlik asosida bir narsa nomining ikkinchi bir narsa nomi o‘rnida qo‘llanishidir. Masalan, tulki (ayyorlik), bo‘ri (yulg‘ichlik), gul (chiroylilik). Metaforik ma’no nutqni bezash, ta’sirchanlikni oshirish uchun xizmat qiladi. Nomlashni ham nazarda tutadi. Uning qo‘llanilish darajasi nihoyatda keng bo‘lib, ilmiy uslubdan boshqa barcha uslublarda qo‘llaniladi. Metafora ekspressivlik ifodalash jihatidan ikki turga bo‘linadi. ekspressiv (ilm urug‘i, xurriyatning chashmasi); noekspressiv (o‘choq boshi, choynakning og‘zi). Har qanday metaforik ma’no dastlab paydo bo‘lganda ekspressiv bo‘ladi, tilda ko‘p marta qo‘llanilishi natijasida ekspressivlikni yo‘qotib oddiy nomga aylanib qoladi. Metaforik ma’no tilda ikki asosga ko‘ra yuzaga keladi: nomsiz shartli narsani nomlash zaruriyati nomli narsani qayta nomlash. (ikkilamchi nominatsiya) Masalan, samo xaltasi, g‘amning ignasi (nomsiz narsani nomlash). Boqi- buldozer, Ali-laylak (nomli narsani nomlash). Saida-sinchalak. Metafora ko‘p qirrali jarayon. Shuning uchun uning tavsifi bir necha jihatni qamrab oladi. Metonimiya ham nom ko‘chish usuli bo‘lib, narsalar orasidagi ob’yektiv bog‘liqlikka asoslanadi. Bog‘liqlik asosidagi ko‘chish bir necha xil bo‘lishi mumkin. Metafora va metonimiya orasidagi farq nom ko‘chirish asoslaridadir. Metaforaga o‘xshashlik, metonimiyaga bog‘liqlik asos bo‘ladi. Bu eng asosiy farq bo‘lib, o‘xshashlik va bog‘liqlik munosabatlari orasidagi tafovut bu farqni yanada kuchaytiradi. Bu tafovut shundaki, o‘xshashlik qaysidir darajada erkin, ya’ni sub’ekt o‘xshashlikni ochadigina emas, balki yaratadi. Metonimiyaga bog‘liqlik asos bo‘lar ekan, bog‘liqlik ob’yektiv mavjud bo‘lmasa, uni tiklab bo‘lmaydi. Masalan, Navoiyni oldim qo‘limga (kitobi). Samarqand bosh ko‘tardi (odamlar). Darhaqiqat, bog‘liqlik (munosabati) xususiyati doimiy bo‘lib, uni hamma qayd etadi. Bu munosabat bo‘lmasa, ma’noning bog‘liqlik asosida ko‘chish holati yuzaga chiqmaydi. Sinekdoxa ham ma’no ko‘chish usuli sifatida butun va qism orasidagi bog‘liqlikni nazarda tutadi. Ya’ni butun orqali qismni, aksincha qism orqali butunni nomlash sinekdoxa usulida nom ko‘chishidir. Masalan, besh qo‘l barobar emas (butun orqali qism, barmoq). Tilda sinekdoxa usulida nom ko‘chish metafora va metonimiyaga nisbatan kamroq uchraydi. Vazifadoshlik ham ma’no ko‘chishining alohida bir usuli sifatida bir narsaning nomi boshqasiga ular bajargan vazifasidagi o‘xshashlik asosidagi ko‘chishni nazarda tutadi. Demak, vazifadoshlik asosidagi ko‘chirish ham o‘xshashlikka asoslanar ekan, bu jihatdan u metafora yo‘li bilan ma’no ko‘chishiga juda yaqin turadi. Farq shundaki, metafora yo‘li bilan ma’no ko‘chishda predmetlar orasidagi tashqi ko‘rinish jihatdan, material jihatidan o‘xshashlik asosga olinsa, funksional ko‘chishda vazifa jihatdan o‘xshashlik nazarda tutiladi: qanot, siyoh, ko‘mir.Funksional ko‘chirishda ko‘pincha shakliy o‘xshashlik ham qatnashadi. Yuqorida keltirilgan qanot so‘zida shakliy, ko‘mir so‘zida rang jihatdan, siyoh leksemasida holat (suyuk) jihatdan o‘xshashlik mavjud. Shu sababli ko‘chirishlarni funksional-metaforik ko‘chirish deb baholash holatlari uchraydi. Xulosa qilib aytganda so‘z ma’nosining ko‘chish usullari ma’no nozikliklari bilan bir-biriga o‘xshaydi, lekin ular bitta narsa emas. Ya’ni metafora keng ma’noda narsalar orasidagi o‘xshashlikka asoslansa, metonimiya ob’ektiv bog‘liqlikka asoslansa, sinekdoxa butun qism munosabati asosidagi ko‘chishni, vazifadoshlik esa ana shu nom ifodalagan predmetning vazifalari jihatdan bir xil, material jihatidan turlicha bo‘lgan narsalar o‘rtasidagi ko‘chishni anglatadi. Bu usullarning barchasi tilda keng qo‘llaniladi hamda so‘zlovchining lisoniy mahoratini, nutqiy ta’sirchanlikni, emotsionallikni oshirishga, fikrni ixcham lo‘nda va aniq tushunilishini ta’minlashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: Asosiy ilmiy adabiyotlar: 1. Aristotel. Poetika.-T. Adabiyot va san’at.1980.45-bet 2. Э. Кассир Сила метафоры.// Теория метафоры.1990. c 33 3. M.A. Mamadaliyeva O‘zbek tilida nominativ birliklarning konnotativ aspekti. Filol. fan. nom. disser. avtoreferati. -T.: 1998. b-10. 4. M. Mirtojiyev O‘zbek tili leksikologiyasi. –T.:1981, 223-bet. 5. A. Nurmonov O zbek tilshunosligi tarixi. T:. O zbekiston, 2002.ʻ ʻ 6. Usmon Azim Saylanma. T. 1995. 7. M. Qurbonova Mustaqillik davri dostonlarida metonimiya va sinekdoxadan foydalanish mahorati. Ayyub G ulomov va o‘zbek tilshunosligi masalalari ʻ (Ilmiy maqolalar to‘plami). –T.:2012, 156-157 bet 8. R. Suvonova Joy nomlari bilan bog‘liq metonimiyalar. Ayyub G ulomov va ʻ o‘zbek tilshunosligi masalalari (Ilmiy maqolalar to‘plami). –T.: 2012, 81-82 bet. 9. U. Tursunov va boshq. Hozirgi zamon o‘zbek adabiy tili. –T.: 1992, 82-83- betlar. 10. M. Mirtojiyev O‘zbek tili leksikologiyasi. –T.:1981, 223-bet. 1. S.Peysikov. 11. Voprosi sintaksisa persidskogo yazika M., 1959. 387397 6. 12. Y. Rubinchik Osnovi frazeologii persidskogo yazika., 1981. 13.Y. Rubinchik Grammatika sovremennogo persidskogo literaturnogo yazika 14. Asqarova M., Abdurahmonov G'. Hozirgi o'zbek adabiy tili T. Fan, 1986. 15. Boboyeva A. Hozirgi o'zbek adabiy tilida to'liqsiz gaplar. T.Fan, 1978. 104 b. 16. Mahmudov N., Numonov A. O'zbek tili nazariy grammatikasi. -T.: O'qituvchi, 1995. -228 6. 17. Ne'matov X, Sayfullayeva R, Qurbonova M. O'zbek tili struktural sintaksisi asoslari -T. Universitet, 1999-55 b. 18. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. T.: Ilm-ziyo, 2004. 68-b. 19. Sayfullayeva R., Mengliyev B., Boqiyeva G., Qurbonova M., Yunusova Z., Abuzalova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – T.: 2009, 318 b. 20. Tojiyev Y. O‘zbek tili morfemikasi. Toshkent: 1992. 10-b. 21. Usmon O., Avizov B. O‘zbek tili grammatikasi. I bo‘lim. Fonetika va morfologiya (lotin yozuvida). – T.: 1939. 46 – 48-b. 22. O‘zbek tili grammatikasi. I tom. Morfologiya. – T.: Fan, 1975. 651 b. Qo‘shimcha adabiyotlar va saytlar: 1. www.ziyo.uz 2. https://cyberleninka.ru 3. https://interonconf.org 4. https://2ndsun.uz

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. SO‘Z VA UNING MA’NO TUZILISHI

1.1 Ma’no ko‘chishining yuz berishi

1.2 Ma’no ko‘chish turlari

II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA METONIMIYANING O‘RNI

2.1. Metonimiya asosida ma’no ko‘chishi

2.2. Ot so‘z turkumida metonimiya hodisasi

Xulosa

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить