Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 68.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha munosabati masalasi

Купить
FILOLOGIY A VA TILLA RN I O’QI TISH: O‘ZBEK TILI Y O’N A LISHI HOZIRGI O’ZBEK TILI FA N IDA N KURS ISHI MA VZU:O‘ZBEK TILSHUN OSLI GIDA MORFEMA VA QO‘SHIMCHA MUN OSA BA TI MA SA LA SI. BA J A RDI : _____________________________ QA BUL QI LDI : _____________________________ TOSHKEN T-2025 1 MUN DA RIJ A : KIRISH ..................................................................................................................... ....3 I BOB. MORFEMA VA QO‘SHIMCHA N IN G N A ZA RIY ASOSLA RI ............ 8 1.1. Morfema tushunchasi va uning til tizimidagi o‘rni ............................................... 8 1.2. Qo‘shimcha tushunchasi va ularning morfemik xususiyatlari .............................11 I bob y uzasidan xulosa ...............................................................................................14 II BOB. O‘ZBEK TILIDA MORFEMA VA QO‘SHIMCHA MUN OSA BA TIN IN G IFODA SI ..............................................................................16 2.1. O‘zbek tilida so‘z yasalishi jarayonida morfema va qo‘shimcha munosabatining tahlili........................................................................................................................ ....16 2.2. Qo‘shimchalar orqali grammatik ma’no ifodalanishining morfemik asoslari......19 II bob y uzasidan xulosa .............................................................................................24 III BOB. MORFEMA VA QO‘SHIMCHA N IN G TA 'LIMIY HA MDA A MA LIY AHA MIY A TI ............................................................................................................ .26 3.1. Morfema va qo‘shimcha tushunchalarini o‘qitishda metodik yondashuvlar........26 3.2. Morfema va qo‘shimchani tahlil qilishning amaliy lingvistik qadriyatlari..........29 III bob y uzasidan xulosa ..........................................................................................32 UMUMIY X ULOSA .................................................................................................34 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI ............................................37 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi Bugungi globallashuv va texnologik taraqqiyot davrida ona tilining ilmiy jihatdan chuqur o‘rganilishi, uning ichki tuzilmalari va birliklari orasidagi munosabatlarni tahlil qilish tilshunoslik fanining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Ayniqsa, morfema va qo‘shimcha munosabati masalasi o‘zbek tilshunosligida grammatik tizimning barqaror va mukammal ishlashini ta’minlaydigan asosiy hodisalardan biri sifatida alohida ilmiy e’tiborni talab etadi. Morfema tilning eng kichik ma’noli birliklari sifatida, qo‘shimchalar esa ularning shakllanishida va yangi grammatik yoki leksik ma’no hosil qilishda muhim vosita sifatida ishtirok etadi. Ularning o‘zaro munosabatini aniqlashtirish orqali tilning morfologik tizimi chuqurroq tushuniladi.Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, o‘zbek tili xalqimizning milliy o‘zligini, mustaqil davlatchilik asoslarini ifodalaydigan, bebaho ma’naviy boylik va buyuk qadriyatdir. Davlat rahbari o‘z chiqishlarida ona tilimizning jamiyatdagi mavqeini oshirish, uning xalqaro miqyosdagi nufuzini mustahkamlash borasida bir qator dolzarb vazifalarni ilgari surmoqda 1 . Jumladan, jahon adabiyoti durdonalarini o‘zbek tiliga, o‘zbek adabiyotining sara namunalari va til boyligini esa boshqa tillarga tarjima qilish masalasi ustuvor yo‘nalish sifatida ko‘rilmoqda. Prezidentimiz tomonidan ona tilining nufuzini oshirish, uni ilmiy asosda rivojlantirishga qaratilgan tashabbuslar bu boradagi tadqiqotlarning dolzarbligini yana-da kuchaytirmoqda. O‘zbek tilining grammatik tizimi, xususan, morfemik tuzilishi va unga oid birliklar o‘rtasidagi bog‘liqlikning aniq belgilanishi, til o‘rgatish, tarjima, sun’iy intellekt, lingvistik modellashtirish kabi sohalarda ham amaliy ahamiyat kasb etadi. Bu esa o‘zbek tilining yanada rivojlanishi va chuqur o‘rganilishini talab etadi. Til inson tafakkuri, dunyoqarashi va ijtimoiy ongining muhim ko‘zgusidir 2 . Har qanday tilda, xususan, o‘zbek tilida ham so‘zlar va ularning tuzilishi orqali mazmun 1 Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko'taramiz (1-qism), O'zbekiston, T.: 2018, Β. 168 2 Humboldt V. "Til – tafakkur ko‘zgusi" nazariyasi. 3 ifodalanadi. So‘zning eng kichik ma’noli bo‘lagi bo‘lmish morfema va unga bog‘liq bo‘lgan qo‘shimchalarning o‘zaro munosabati tilshunoslik fanining muhim va dolzarb masalalaridan biri sanaladi. Ayniqsa, bugungi kunda til qurilishi, uning ichki qonuniyatlarini chuqur o‘rganish va zamonaviy tahlil vositalari yordamida morfemik birliklarni tahlil qilishga bo‘lgan ehtiyoj ortmoqda 3 . O‘zbek tili morfologik jihatdan boy va murakkab til sanaladi. Unda so‘zlar turli qo‘shimchalar orqali yasaladi va grammatik ma’nolar ifodalanadi. Morfema va qo‘shimcha tushunchalari ko‘p hollarda sinonim tarzda qo‘llanayotgan bo‘lsa-da, ularning semantik va funksional jihatlari chuqur tahlilni talab qiladi. Ushbu masala bo‘yicha tilshunos olimlar – Sh. Rahmatullaev, Q. Sharipov, M. Jo‘raev, A. Karimovlar tomonidan muhim tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, morfema va qo‘shimcha o‘rtasidagi chegarani aniq belgilash, ularning til tizimidagi o‘rnini ifodalash hanuz dolzarbdir. O‘zbek tilining morfemik tuzilmasi boy va murakkab bo‘lib, unda leksik, grammatik, so‘z yasovchi va shakl yasovchi morfemalarning o‘zaro munosabati tilning tizimli xususiyatlarini aks ettiradi. Shu jihatdan qaralganda, qo‘shimcha tushunchasi mustaqil o‘rganish obyekti sifatida tilshunoslikda muhim o‘rin tutadi. Biroq, qo‘shimcha va morfema tushunchalari doimo bir-biriga teng qo‘yilavermaydi. Ularning qamrov sohasi, semantik yuklamasi, tizimli roli va funksional vazifalarini farqlash esa dolzarb ilmiy muammo bo‘lib qolmoqda. Shu bilan birga, bugungi kunda tilshunoslikda morfema va qo‘shimcha munosabatini yangicha nazariy qarashlar asosida tahlil qilish zarurati ortib bormoqda 4 . Ayniqsa, morfema va qo‘shimchani farqlash, ularning grammatik funktsiyalarini aniqlash, til birliklari orasidagi morfologik bog‘liqlikni tushuntirish kabi masalalar tilshunoslikning dolzarb yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. 3 G‘afurov N., "O‘zbek tilining morfologik tuzilishi", 2010. 4 Yusupov S., "Zamonaviy tilshunoslikda morfema tahlili", maqola. 4 Bundan tashqari, so‘z yasalishi, shakl yasalishi, hamda ularning sintaktik tuzilishdagi roli haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lish uchun morfema va qo‘shimcha o‘rtasidagi farq va o‘zaro munosabatlarni aniqlash muhim ahamiyatga ega. Bu masalani nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish tilshunos uchun mustahkam poydevor yaratadi hamda boshqa grammatik bo‘limlar bilan bog‘lanishni ta’minlaydi 5 . Hozirgi zamon tilshunosligida morfema va qo‘shimcha masalasi nafaqat morfologiya doirasida, balki umumiy til tizimining qurilishi, tahlili va o‘rgatilishi nuqtayi nazaridan ham muhim ilmiy muammo sifatida qaralmoqda. Til birliklari orasidagi ierarxik munosabatni tushunish, ayniqsa so‘z darajasidagi morfemik tahlillarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish uchun morfema va qo‘shimcha tushunchalari o‘rtasidagi chegarani aniq belgilab olish zarurdir 6 . Yangi tilshunoslik yondashuvlari, xususan, kognitiv tilshunoslik, funksional grammatika va kompyuter lingvistikasi doirasida morfema va qo‘shimcha o‘rtasidagi munosabatni aniqlash orqali tilni sun’iy intellekt tizimlarida modellashtirish imkoniyati kengaymoqda. Shuningdek, o‘quv jarayonida so‘z tuzilishini o‘rgatishda ham bu mavzuning o‘rni beqiyosdir, chunki tilni samarali o‘zlashtirish morfologik birliklarning to‘g‘ri tushunilishiga bevosita bog‘liq. Tilshunoslikda bu ikki birlikning o‘zaro bog‘liqligini aniqlashtirish orqali grammatik strukturalarni to‘g‘ri tahlil qilish, so‘z yasalishini mukammal tushunish va til qurilishining umumiy mexanizmini anglash mumkin. Ayniqsa, zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlarida — kognitiv tilshunoslik, korpus lingvistikasi, kompyuter tilshunosligi kabi sohalarda morfema va qo‘shimcha munosabati aniq, izchil va tizimli tarzda tahlil qilinishi zarur. Mazkur kurs ishida o‘zbek tilida morfema va qo‘shimcha tushunchalarining nazariy asoslari, ularning o‘zaro aloqadorligi, grammatik va semantik xususiyatlari 5 Komilov N., "Til tizimi va struktura nazariyalari". 6 Tursunov M., "Tilshunoslik nazariyalari", 2012. 5 hamda bu bilimlarni o‘quv jarayonida qanday samarali o‘rgatish mumkinligi o‘rganiladi. Ish davomida nafaqat nazariy manbalar, balki amaliy misollar ham tahlil qilinadi, zamonaviy yondashuvlar asosida fikr yuritiladi 7 . Kurs ishining dolzarbligi shundaki, u tilshunoslikning muhim bo‘g‘ini bo‘lgan morfologiyaning asosiy birliklarini chuqur tahlil qiladi, pedagogik jarayonda ushbu tushunchalarni qanday o‘rgatish bo‘yicha uslubiy tavsiyalar beradi Shuningdek, til o‘rgatish jarayonida morfemik tahlil va qo‘shimchalar orqali yangi so‘z va shakllarni hosil qilishni o‘rgatish til ko‘nikmalarining shakllanishida muhim bosqich hisoblanadi. Bu ayniqsa, ikkinchi til sifatida o‘zbek tilini o‘rganuvchilar uchun grammatikani tushunish va to‘g‘ri so‘z yasalishiga oid ko‘nikmalarni shakllantirishda asosiy omillardan biridir. Mav zuning o‘rganilganlik darajasi O‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha tushunchalari alohida mavzu sifatida ko‘plab olimlar tomonidan tahlil qilingan. Jumladan, Sh. Rahmatullayev, M. Tursunov, N. Jo‘raev, M. Boltaev, N. Mahmudov kabi tadqiqotchilarning ishlari ushbu masalaning grammatik, semantik va funksional jihatlarini yoritishda katta hissa qo‘shgan. Biroq, morfema va qo‘shimcha munosabatini tizimli, zamonaviy yondashuvlar asosida tadqiq qilishga ehtiyoj hozir ham mavjud. Kurs ishi mav zusining oby ek t i Mazkur kurs ishining obyekti – o‘zbek tilidagi morfema va qo‘shimcha birliklari bo‘lib, ular orasidagi grammatik, morfologik va semantik munosabatlar tadqiqot obyekti sifatida qaraladi. Kurs ishi mav zusining predmet i 7 O‘zbek tili o‘qitish metodikasi bo‘yicha darsliklar, masalan, Qodirova Z. "Til o‘rgatish metodikasi". 6 Kurs ishining predmeti – morfema va qo‘shimcha tushunchalarining o‘zbek tilidagi ifodalanish shakllari, ularning turlari, vazifalari va o‘zaro grammatik- morfologik aloqalaridir. Kurs ishining maqsadi Kurs ishining asosiy maqsadi – o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha munosabatini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish, ularning farqli va umumiy jihatlarini aniqlash, morfologik tizimdagi o‘rnini aniqlashtirishdir. Kurs ishining v azifalari Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan: • Morfema va qo‘shimcha tushunchalarining ta’rif va turlarini o‘rganish; • Ularning o‘zaro grammatik va semantik aloqalarini aniqlash; • O‘zbek tilida morfemik tahlil qilishda qo‘shimchalarning rolini aniqlashtirish; • Ularning til tizimidagi o‘rni va vazifalarini aniqlash; • Morfema va qo‘shimcha tushunchalarining nazariy asoslarini tahlil qilish; • So‘z yasalishi jarayonida morfema va qo‘shimcha o‘rtasidagi aloqani ko‘rsatish; • O‘zbek tilini o‘qitishda ushbu tushunchalarni o‘zlashtirishning samarali metodlarini aniqlash. Kurs ishining t ark ibiy t uzilishi Kurs ishi kirish, ikki asosiy bob, to‘rtta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, umumiy hajmi 39 betni tashkil etadi. 7 I BOB. MORFEMA VA QO‘SHIMCHA N IN G N A ZA RIY A SOSLA RI 1.1. Morfema t ushunchasi v a uning t il t izimidagi o‘rni Tilshunoslikda morfema – bu ma’no anglatadigan eng kichik til birligi hisoblanadi. U mustaqil so‘z sifatida ishlatilmasligi mumkin, biroq so‘z tarkibida qatnashib, uning leksik yoki grammatik ma’nosini bildiradi. Morfema tushunchasi ilk bor Yevropa struktural tilshunosligida shakllangan bo‘lib, uning asosiy nazariy asoslari F. de Sossyur, L. Bloomfield, N. Trubetskoy kabi olimlar asarlarida o‘z ifodasini topgan. 8 Morfema nazariyasi, avvalo, struktur tilshunoslik asosida shakllandi. F. de Sossyur asos solgan strukturalizm yondashuvi doirasida morfema tilning ichki qurilishi va funksional tizimi nuqtai nazaridan o‘rganilgan. Bu yondashuvga ko‘ra, morfemalar til tizimidagi ierarxik qatlamlarning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. Tilshunos A.A. Reformatskiy, N.Yu. Shvedova, I.V. Arnold kabi olimlar morfema tahlilini fonetik va semantik nuqtai nazardan chuqur tahlil qilganlar. O‘zbek tilshunosligida morfema masalasi XX asrning o‘rtalaridan boshlab izchil o‘rganila boshlandi. Jumladan, A. Madvaliyev, M. Yo‘ldoshev, G. Rahmatullayev kabi olimlar o‘z asarlarida o‘zbek tilidagi morfemalarning turlari, ularning vazifalari va tizimdagi o‘rni haqida fikr yuritganlar. A. Madvaliyev morfemani "so‘zning shaklini va mazmunini belgilovchi bo‘g‘in" sifatida tavsiflagan bo‘lsa 9 , M. Yo‘ldoshev esa ularni "so‘z yasovchi va grammatik ma’no beruvchi birliklar" tarzida tahlil qiladi 10 . Bu boradagi ilmiy qarashlar morfemaning tildagi asosiy vazifalarini aniqlashda, uning qo‘shimcha bilan bo‘lgan munosabatini tushunishda asosiy o‘rin tutadi. 8 Ferdinand de Saussure. Kirish so‘zshunoslikka . Toshkent: Fan, 2000. – B. 55–60. 9 A. Madvaliyev. O‘zbek tili morfologiyasi . Toshkent: O‘qituvchi, 1975. – B. 46. 10 M. Yo‘ldoshev. Hozirgi o‘zbek adabiy tili . Toshkent: Fan, 1985. – B. 78. 8 Morfemalar struktur, semantik va funksional jihatdan o‘rganilganda, ularning til tizimidagi dinamik harakati va o‘zgaruvchan xususiyatlari yaqqol namoyon bo‘ladi. S. Sirojiddinov morfemani so‘zning grammatik va semantik tarkibini belgilovchi asosiy birlik sifatida talqin qilgan va uni “so‘z yasalishida vosita sifatida ishtirok etuvchi birlik” deb izohlaydi. Masalan, “kitobxonlardan” so‘zida quyidagi morfemalar mavjud: • kitob – asosiy (leksik) morfema, • xon – so‘z yasovchi affiks (derivatsion morfema), • lar – ko‘plik grammatik morfemasi, • dan – chiqish kelishigi qo‘shimchasi. Bu yerda ko‘rinadiki, morfemalar har xil vazifani bajaradi: ba’zisi yangi so‘z yasaydi, ba’zisi grammatik ma’no yuklaydi. M. Jo‘raev ta’kidlashicha, har bir morfema tilning morfologik qatlamida muhim rol o‘ynaydi va ularning birikish qoidalari qat’iy morfotaktik tizimga asoslangan. Morfemalar ikki asosiy turga bo‘linadi: • Erkin morfemalar – mustaqil ishlay oladi (masalan: “kitob”), • Bog‘liq morfemalar – faqat boshqa morfemaga bog‘lanib ishlaydi (masalan: “-lar”, “-ni”, “-da”). Tilshunos olima M. To‘xtayeva fikricha, bog‘liq morfemalar so‘zning morfologik shakllanishi va gapdagi funksiyasini belgilab beradi 11 (To‘xtayeva, 2010). 11 To‘xtayeva M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili morfologiyasi . – T.: TDPU, 2010. – B.52–53. 9 Morfemalarning til tizimidagi o‘rni faqat struktur jihat bilangina emas, balki ularning paradigmatik va sintagmatik munosabatlari orqali ham belgilanadi 12 : • Paradigmatik munosabat – bir morfemaning boshqa morfemaga almashish imkoniyati (masalan: “kitobim”, “kitobing”, “kitobimiz”), • Sintagmatik munosabat – morfemalarning ketma-ketligi, bog‘lanish tartibi. Bu yondashuvlar F. de Sossyurning struktural yondashuvi asosida shakllangan bo‘lib, keyinchalik o‘zbek tilshunosligiga moslashtirilgan Shuningdek, o‘zbek tilida morfemalar yordamida so‘z yasash (derivatsiya) va so‘z turkumlari orasidagi o‘zaro aloqalar amalga oshiriladi. Raxmatullayev asarlarida bu holat grammatik birliklarning ichki tuzilishi sifatida ko‘rib chiqiladi 13 . Demak, morfema nafaqat nazariy, balki amaliy til tizimi uchun ham zarur birlik hisoblanadi. U orqali so‘zlar shakllanadi, yasaladi va tilda grammatik bog‘lanishlar vujudga keladi. Bu esa morfemani tilda mustaqil birlik sifatida emas, balki asosiy konstruktiv komponent sifatida baholashni taqozo etadi. 12 Sultonov M. Tilshunoslikka kirish . Toshkent: O‘zbekiston, 2002. – B. 59. 13 Raxmatullayev Sh. O‘zbek tili grammatikasi. Morfologiya . Toshkent: Fan, 1976. – B. 73. 10 1.2. Qo‘shimcha t ushunchasi v a ularning morfemik xususiyat lari O‘zbek tilida qo‘shimchalar – bu so‘zga bog‘lanib, uni grammatik yoki leksik jihatdan o‘zgartiruvchi morfemalar hisoblanadi. Qo‘shimchalar bog‘langan morfema sifatida mustaqil ishlay olmaydi va faqat so‘z bilan birikkan holda ma’no hosil qiladi. Qo‘shimcha atamasi morfemikaning asosiy kategoriyalaridan biri bo‘lib, u so‘z yasalishi va so‘z turkumining grammatik shakllanishida asosiy vosita sifatida ishtirok etadi. Tilshunos olim Sh. Raxmat ullay ev fikricha, qo‘shimcha tilda morfemalarning eng faol turidir va ular orqali so‘zlarning ko‘plik, egalik, kelishik, zamon, mayl va boshqa grammatik shakllari ifodalanadi 14 . Masalan: • kitoblarimizdan – bu so‘zda uchta grammatik qo‘shimcha mavjud: -lar (ko‘plik), -imiz (egalik), -dan (kelishik). Qo‘shimchalar ik k i asosiy t urga bo‘linadi: 1. So‘z y asov chi (deriv at sion) qo‘shimchalar – yangi so‘z hosil qiladi: o yurak yuraksiz→ , o xalq xalqshunos → . 2. So‘z shak llant iruv chi (fl ek siy av iy ) qo‘shimchalar – mavjud so‘zning grammatik shaklini o‘zgartiradi: o kitob kitoblar → , o bor borganman → . 14 Raxmatullayev Sh. O‘zbek tili grammatikasi. Morfologiya . – T.: Fan, 1976. – B. 75–78. 11 Bu tasnif S. Sirojiddinov tomonidan ishlab chiqilgan tizimda muhim o‘rin egallaydi. U o‘z asarlarida qo‘shimchalarning faolligini va morfemik faoliyat doirasini aniqlab beradi 15 . Qo‘shimcha nazariy izohlar v a dalillar: Qo‘shimchaning morfologik funksiyasi. Qo‘shimchalar tilda so‘z shaklini o‘zgartirish yoki y angi so‘z y asash uchun xizmat qiladi. Bu ikki vazifa tilning morfologik tuzilishini belgilovchi asosiy jihatlardan biri bo‘lib, fl ek siy av iy (so‘z shak llant iruv chi) va deriv at sion (so‘z y asov chi) qo‘shimchalarga ajratiladi. “Qo‘shimcha so‘zning grammatik vazifasini aniqlabgina qolmay, uning gapdagi boshqa birliklarga nisbatan sintaktik munosabatlarini ham belgilaydi 16 ” Qo‘shimchalar v a morfema birligi. Har bir qo‘shimcha mo rfema sifatida qaraladi, ammo har bir morfema qo‘shimcha bo‘lav ermay di . Chunki ba’zi morfemalar (masalan, so‘z ildizi) mustaqil so‘z bo‘la oladi. Qo‘shimcha esa har doim bog‘langan holda ishlatiladi. “Qo‘shimchalar mustaqil so‘z sifatida ishlatilmaydi, ular faqat boshqa morfemaga bog‘lanish orqali til tizimida yashaydi 17 .” Qo‘shimchalarning semant ik y uk lamasi. Ba’zi qo‘shimchalar faqat grammatik ma’no bilan cheklanmay, lek sik -semant ik ma’no ham yuklaydi. Masalan: • -chi – kasb yoki vazifa bildiradi: o‘qituvchi o‘qituv→ chi . • -siz – inkor ma’no: shirin shirin → siz . • -lik – mavhumlik, umumiylik: do‘st do‘st → lik . 15 Sirojiddinov S. Hozirgi o‘zbek adabiy tili . – T.: O‘qituvchi, 1992. – B. 120. 16 Jo‘raev M., O‘zbek tilining grammatikasi , 2005, B. 43. 17 Raxmatullayev Sh., O‘zbek tili grammatikasi , 1976, B. 76. 12 Bu hodisa tilshunoslikda semant izat siy alashgan qo‘shimchalar deb yuritiladi. “Ba’zi grammatik qo‘shimchalar semantik yuklama olib, lug‘aviy ma’noga yaqinlashadi, bu esa ularni leksik morfemaga aylantiradi.” Qo‘shimchalar fonetik jihatdan ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Jumladan, ular asos bilan fonet ik uy g‘unlik asosida birikadi (masalan: uyga, bog‘dan, bolaga ). Bu holat qo‘shimchaning morfemik y adro bilan fonet ik -harak at li bog‘liqligini ko‘rsatadi. Qo‘shimchalarning paradigmat ik t izimi ham mavjud bo‘lib, ular o‘zaro o‘rin almasha oladigan variantlar (allomorf) ko‘rinishida bo‘ladi. Masalan, -ga, -ka yoki -ni, -niy kabi ko‘rinishlar turli fonetik shartlarga bog‘liq holda ishlatiladi. M. To‘xt ay ev a o‘zbek tilidagi qo‘shimchalarning morfemik faoliyatini chuqur tahlil qilib, ularni so‘z tuzilmalaridagi o‘rnini nazariy va amaliy jihatdan asoslagan. U fikricha, qo‘shimcha tilning morfologik tizimidagi markaziy birlikdir 18 . Shuningdek, qo‘shimchalar so‘zning t ark ibini semant ik nuqt ai nazardan ham o‘zgartirishi mumkin. Masalan: • ko‘ngil ko‘ngilsiz→ – bu yerda -siz qo‘shimchasi nega (sabab) ma’nosi bildiradi va semantik tus beradi. Qo‘shimchalar tilda grammat ik aloqalarning v osit achisi sifatida xizmat qiladi. Ular gapdagi so‘zlar o‘rtasida sintaktik munosabatni yuzaga keltiradi, bu esa ularning sint ak sis v a morfemik a orasidagi bog‘liqligini ko‘rsatadi 19 . 18 To‘xtayeva M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili morfologiyasi . – T.: TDPU, 2010. – B. 49–51. 19 Sultonov M. Tilshunoslikka kirish . – T.: O‘zbekiston, 2002. – B. 62. 13 I BOB Y UZA SIDA N X ULOSA Morfema va qo‘shimcha – tilshunoslikning morfologik darajasida o‘rganiladigan asosiy birliklardandir. Ushbu bobda morfema tushunchasi, uning til tizimidagi o‘rni hamda qo‘shimchalarning morfemik xususiyatlari ilmiy jihatdan tahlil qilindi. Morfema tilda eng kichik ma’no anglatuvchi birlik sifatida so‘z yasash va grammatik shakllanish jarayonlarida asosiy funksiyani bajaradi. Ular lug‘aviy (asosiy) va grammatik (qo‘shimcha) turlarga ajratilishi, til tizimida sintagmatik va paradigmatik munosabatlarda ishtirok etishi, so‘z strukturasini tashkil qilishi bilan ajralib turadi. Shuningdek, bobda qo‘shimchalarning fonetik variantlari (allomorfik shakllar), ularning semantizatsiyalashuvi, sintaktik bog‘lovchi sifatidagi vazifalari ham nazariy va amaliy misollar asosida yoritildi. Qo‘shimchalar orqali so‘zlar grammatik ma’no oladi, gapdagi so‘zlar o‘zaro bog‘lanadi, nutq strukturasida izchillik vujudga keladi. O‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha masalalariga oid olib borilgan ilmiy tadqiqotlar — xususan, S. Sirojiddinov , Sh. Raxmat ullay ev , M. J o‘raev , M. To‘xt ay ev a kabi olimlarning ishlari bu mavzuning ilmiy asosini belgilab bergan. Bu esa morfologik birliklarni chuqur o‘rganish va tilda ularning haqiqiy funksional yukini aniqlashda muhim manba vazifasini bajaradi. Qo‘shimcha esa morfemaning faol, ammo bog‘langan ko‘rinishi bo‘lib, o‘zbek tilida tildagi eng harakatchan morfologik vositalardan biridir. Bob davomida qo‘shimchalarning so‘z yasalishidagi konstruktiv roli, grammatik funksiyasi, fonetik va semantik moslashuvlari tahlil qilindi. Qo‘shimchalar ikki katta turga — so‘z yasovchi va so‘z shakllantiruvchi qo‘shimchalarga bo‘linadi va ularning vazifaviy tafovuti morfologik tizimda muhim ajratuvchi mezon hisoblanadi. Qo‘shimchalar esa morfemaning faol va bog‘langan shakli bo‘lib, ular orqali tilning ichki grammatik mexanizmi harakatga keladi. So‘z yasovchi va so‘z 14 shakllantiruvchi qo‘shimchalar orasidagi farq morfologik tahlilda muhim nazariy mezon sifatida namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, o‘zbek tilida qo‘shimchalar faolligi va ularning fonetik, semantik, grammatik xususiyatlari ularni morfologik tizimning markaziy elementi sifatida ko‘rsatadi. Qo‘shimchalarning allomorfik ko‘rinishlarda uchrashi, fonetik moslashuvi, semantik yuklamaga ega bo‘lishi hamda gapdagi sintaktik bog‘lanishlarni yuzaga keltirishdagi roli ularning tilshunoslikda chuqur o‘rganilishini taqozo etadi. Shuningdek, o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha o‘rtasidagi nisbatlar, ularning o‘zaro ta’siri haqida olib borilgan ilmiy izlanishlar bu masalaning dolzarbligini yana bir bor isbotlaydi. Xulosa qilib aytganda, I bob doirasida ko‘rib chiqilgan ilmiy materiallar asosida morfema va qo‘shimcha tushunchalari o‘zaro bog‘liq bo‘lgan, lekin til tizimida mustaqil funktsiyaga ega bo‘lgan murakkab morfologik birliklar ekani isbotlandi. Bu esa kurs ishining keyingi boblarida ularning amaliy ko‘rinishlari va konkret tahlillarini o‘rganish uchun nazariy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. 15 II BOB. O‘ZBEK TILIDA MORFEMA VA QO‘SHIMCHA MUN OSA BA TIN IN G IFODA SI 2.1. O‘zbek t ilida so‘z y asalishi jaray onida morfema v a qo‘shimcha munosabat ining t ahlili So‘z yasalishi jarayoni tilning morfologik tizimida morfema va qo‘shimchaning o‘zaro munosabatini yaqqol aks ettiradi. Ayniqsa, o‘zbek tilida bu jarayon boy va murakkab bo‘lib, u orqali so‘zlar tarkibiy jihatdan kengayadi, yangi leksik birliklar vujudga keladi va grammatik shakllar hosil bo‘ladi 20 . So‘z yasash jarayoni tilning eng ijodiy morfologik qatlamidir. Ayniqsa, o‘zbek tilida so‘z yasovchi qo‘shimchalar turli leksik birliklarga ulanib, yangi so‘zlar hosil qilish imkonini beradi. Bu esa morfemalarning faolligi va qo‘shimchalarning univ ersal xususiy at i ni ko‘rsatadi. Masalan, -chi, -lik, -ona, -zor kabi qo‘shimchalar deyarli barcha so‘z turkumlariga ulanib, leksik birliklarni boyitadi. Bu hodisani deriv at sion moslashuv deb yuritish mumkin. So‘z yasalishida asosiy ishtirokchilar — asos morfema va so‘z y asov chi qo‘shimchalardir . Masalan, “o‘qituvchi” so‘zi “o‘qi-” asosiga “-t-” so‘z yasovchi va “-uvchi” affikslarining qo‘shilishi orqali hosil bo‘lgan. Bu yerda har bir morfema semantik yuklamani olib keladi va yangi ma’no hosil qiladi. So‘z yasash tartibsiz va tasodifiy emas, u morfot ak t ik qonunlar asosida amalga oshadi. Har bir morfemaning o‘z joylashish qoidasi mavjud. Masalan, o‘zbek tilida fe’lga oldin egalik qo‘shimchasi, so‘ngra kelishik, oxirida esa yordamchi qo‘shimcha qo‘shiladi ( ishimdan , kelganingda , yozmoqchimisan ). Morfema bu jarayonda semantik markaz hisoblanadi, qo‘shimcha esa bu markazga yangi grammatik yoki leksik funksiya qo‘shadi. O‘zbek tilida qo‘shimchalar yordamida: 20 Jo‘raev M. O‘zbek tilining grammatikasi. Morfologiya . – T.: Fan, 2005. – B. 51–52. 16 • ot dan sifat : ilm ilmiy→ , • sifat dan ot : katta kattalik → , • fe’ldan ot : ishla ishchi → , • ot dan fe’l : do‘st do‘stlashmoq → kabi yangi birliklar yasaladi. Bu holatlar shuni ko‘rsatadiki, qo‘shimcha morfema faqat grammat ik v osit a emas , balki u lek sik y angilanish ni ham ta’minlaydi. So‘z yasalishida bu ikki birlik — morfema va qo‘shimchaning o‘zaro aloqasi morfotaktik qonunlarga asoslanadi 21 . Ya’ni, ularning qaysi tartibda, qanday shart bilan birikishi qat’iy qoidalarga bo‘ysunadi. O‘zbek tilida so‘z yasalishi asosan sint et ik y o‘l bilan , ya’ni qo‘shimchalar orqali amalga oshadi. Ammo ba’zi hollarda analit ik y asalish – ya’ni ikki yoki undan ortiq so‘z orqali yangi birliklar hosil qilish holatlari ham mavjud: olov yurak, temir odam, ko‘ngli toza . Bunda har bir so‘z alohida morfema sifatida ishtirok etadi. Bu hodisa k omplek s morfemik birlik (kompozit morfema) sifatida ko‘riladi. Shuningdek, o‘zbek tilida morfemalar ko‘p hollarda k omplek s k o‘rinishda ishlatiladi. Masalan, “maktabimizdagilardan” so‘zida 5 dan ortiq morfema ishtirok etadi. Bu so‘z murakkab tuzilmali bo‘lib, har bir qo‘shimcha o‘z funksiyasini aniq bajarmoqda: • mak-tab (asos va so‘z yasovchi), • -imiz (egalik), • -da (kelishik), • -gi (sifat yasovchi), • -lar (ko‘plik), 21 Sultonov M. Tilshunoslikka kirish . – T.: O‘zbekiston, 2002. – B. 64. 17 • -dan (chiqish kelishigi). So‘z y asashda semant ik t urg‘unlik v a o‘zgaruv chanlik So‘z yasalish jarayonida ayrim qo‘shimchalar doimiy semant ik y uk (masalan, -chi kasb bildiradi), ayrimlari esa k ont ek st ga qarab o‘zgaruv chan bo‘lishi mumkin. Masalan, -lik qo‘shimchasi turli hollarda: • holat ( yaxshilik ), • mavhumlik ( do‘stlik ), • joy nomi ( daryolik ) bildiradi. Bu semant ik k o‘p qirralilik qo‘shimchaning moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Tilshunos olimlar ta’kidlashicha, o‘zbek t ilidagi morfema v a qo‘shimchalar orasidagi t ugal v a izchil t izim so‘z yasalishi jarayonining ilmiy asosini tashkil etadi. Bu jarayonda semantik jihatdan bevosita qatnashadigan morfemalar birikishi natijasida y angi semant ik birlik lar shakllanadi. Til taraqqiyotida morfema–qo‘shimcha munosabati. Til rivoji davomida yangi tushunchalar va ijtimoiy hodisalarni ifodalash uchun yangi so‘zlar kerak bo‘ladi. Bu ehtiyojni qondirishda morfema v a qo‘shimchalarning o‘zaro uy g‘unligi asosida y angi birlik lar y arat iladi . Masalan, kompyuterchi, blogerlik, saylovoldi, eksportchi kabi yangi so‘zlar ana shu jarayon mahsulidir. Sh. Raxmat ullay ev fikricha, so‘z yasalishi — bu til tizimining ijodiy jihatidir. Chunki har bir yangi so‘z tilning semantik maydonini kengaytiradi va tilda tafakkur mahsulini ifodalovchi vosita sifatida xizmat qiladi. Bu jarayonda morfemalar va qo‘shimchalar tildagi harakatlantiruvchi kuch sifatida qatnashadi 22 . 22 Raxmatullayev Sh. O‘zbek tili grammatikasi. Morfologiya . – T.: Fan, 1976. – B. 92–93 . 18 2.2. Qo‘shimchalar orqali grammat ik ma’no ifodalanishining morfemik asoslari Til tizimida grammatik ma’no ifodalanishi bevosita morfemik birlik lar , xususan grammat ik qo‘shimchalar orqali amalga oshiriladi. O‘zbek tilida grammatik qo‘shimchalar morfemaning bog‘langan shakli sifatida so‘z shak llanishi (fleksiya) va gapdagi bog‘liqlik ni yuzaga keltiradi. Grammatik qo‘shimchalarning asosiy vazifasi — so‘zga grammat ik k at egoriy a y uk lash dir. Bular orasida k o‘plik (-lar, -larim), egalik (-im, - ing, -lari), k elishik (-ni, -ga, -da, -dan), fe’l zamon v a may l shak llari (-di, -sa, -gan, -y apt i) kabi birliklar mavjud. Har bir grammatik qo‘shimcha o‘zining morfemik v azifasini aniq bajaradi va kontekstdagi grammatik munosabatlarni belgilaydi. Masalan: • o kitoblarimizdan — bu so‘zda: kitob – asos morfema, o -lar – ko‘plik grammatik morfema, o -imiz – 1-shaxs ko‘plik egalik morfemasi, o -dan – chiqish kelishigi morfemasi. Bu qo‘shimchalar grammatik ma’nolarni izchil ifodalaydi va morfemalarning zanjirli birik ishini ko‘rsatadi. Morfemik t asnifda grammat ik qo‘shimchalar Grammatik qo‘shimchalar bog‘langan morfema sifatida mustaqil ishlay olmaydi, balki boshqa morfemaga ulanib, grammatik funksiya bajaradi. Sirojiddinov S. fikricha, 19 bunday qo‘shimchalar tilda morfemik ixtisoslashuv asosida shakllanadi va ular so‘zdagi grammat ik k at egoriy alarni k o‘rsat ib beruv chi indik at or hisoblanadi. Shuningdek, grammatik qo‘shimchalar semant ik funk siy ani emas, balk i st ruk t ura v a t urlanishni ifodalov chi birlik sifatida qaraladi. Masalan, yurdi, yuradi, yurgan, yuraylik kabi fe’llarda zamon va mayl grammatik qo‘shimchalar orqali farqlanadi: • -di – o‘tgan zamon, • -adi – hozirgi-hozirgi zamon, • -gan – nisbat/harakat natijasi, • -aylik – ko‘makchi mayl. Grammat ik qo‘shimchalar paradigmasi O‘zbek tilida har bir grammatik ma’no ma’lum qo‘shimcha paradigmasi orqali ifodalanadi. Masalan, kelishik kategoriyasi uchun quyidagi paradigma mavjud: • Kimni? → kitobni , • Kimga? → kitobga , • Kimda? → kitobda , • Kimdan? → kitobdan , • Kim bilan? → kitob bilan . Bu paradigma morfemik asosga ega bo‘lib, har bir qo‘shimchaning morfologik v a sint ak t ik y uk i mavjud. Qo‘shimchalar v a morfologik t urg‘unlik 20 Grammatik qo‘shimchalar morfemik tizimda barqaror (t urg‘un) va k ont ek st ga moslashuv chi (moslashuv chan) shakllarda mavjud. Masalan, fe’llarning zamon v a shaxs shakllarini bildiruvchi qo‘shimchalar qat’iy tartibda birikadi: • bor-gan-miz-da , • o‘qiy-dilar-mi , • yoz-ayotgan-man . Bu tartib qo‘shimchalar zanjiri deb ataladi va ularning morfot ak t ik joy lashuv i qat’iy belgilangan. Qo‘shimchalar orqali shaxs v a zamon k at egoriy alarining ifodalanishi O‘zbek tilida shaxs va zamon kategoriyalari grammatik qo‘shimchalar yordamida aniq ifodalanadi. Xususan, fe’lning oxiriga qo‘shiladigan qo‘shimchalar orqali: • Zamon : -di (o‘tgan zamon), -yapti (hozirgi zamon), -ar (hozirgi–kelasi zamon), -gan (nisbat) ; • Shaxs : -man, -san, -miz, -siz, -lar shakllari aniqlanadi. Masalan: • Bor-di-man – o‘tgan zamon, 1-shaxs birlik; • Yoz-yapti-lar – hozirgi zamon, 3-shaxs ko‘plik. Bu qo‘shimchalar mustaqil morfemalar bo‘lib, ular orqali fe’lga grammatik yuklama beriladi va gapdagi predik at iv lik (xabar) ifodalanadi. Ularning tartibi, shakllanishi va ulanadigan asosga ko‘ra fonetik moslashuvi ham muhim. Bu hodisa sint et ik ifodalanish v osit asi sifatida e’tirof etiladi. Fonet ik o‘zgarishlar v a allomorfi zm 21 Grammatik qo‘shimchalar fonetik shartlarga ko‘ra turlicha shaklda namoyon bo‘ladi. Bu holat allomorfi zm deb ataladi. Masalan: • -ga / -ka / -qa , • -ni / -niy , • -miz / -imiz / -imizga . Bu o‘zgarishlar morfema va asos o‘rtasidagi fonet ik uy g‘unlik asosida yuz beradi. Bu esa gramm atik qo‘shim chaning fonologi k tizim bilan ham integratsiyalashganini ko‘rsatadi. Grammat ik qo‘shimchalarning ney t ral lek sik aga t a’siri Ba’zi grammatik qo‘shimchalar grammat ik ma’no bilan birga k onnot at iv (qo‘shimcha) ma’no ham olib keladi. Ular ba’zida neytral so‘zga: • odobsizlik , • hajv iy lik , • hurlik yoki • mav humlik kabi yangi hissiy-yuklama yuklaydi. Masalan: • “Gapirma qchi man”* – bu shakl faqat maqsadni emas, ishga k irishish niy at ini ham bildiradi. • “Sen larnik iga boraman” – -niki qo‘shimchasi bilan oilaviy yoki yaqinlik munosabati ifodalanadi. 22 Bu holatlar grammatik qo‘shimchalar yordamida pragmat ik v a st ilist ik ma’no ham shakllanishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shu sababli, morfemik tahlilda faqat st ruk t urav iy emas, semant ik –st ilist ik funk siy alar ham hisobga olinadi. Sint ak t ik funk siy ada grammat ik qo‘shimchalar Grammatik qo‘shimchalar faqat morfologik shakl berib qolmay, balki gapdagi sint ak t ik munosabat larni ham bildiradi. Ayniqsa, kelishik qo‘shimchalari so‘zlar orasidagi predik at iv v a at ribut iv bog‘liqlik ni ifodalovchi vosita sifatida xizmat qiladi. 23 II BOB Y UZA SIDA N X ULOSA Ushbu bobda o‘zbek tilidagi so‘z y asalishi jaray oni da morfema va qo‘shimchaning o‘zaro munosabati, shuningdek, grammat ik ma’noning morfemik asosda ifodalanishi masalalari chuqur tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilining morfologik tizimi murakkab, lekin izchil qurilgan bo‘lib, unda morfema va qo‘shimchalar harakatdagi til tizimini shakllantiruvchi asosiy unsurlar hisoblanadi. So‘z yasalishida qo‘shimcha va morfemaning o‘zaro aloqasi yangi so‘z hosil qilishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Morfemalar semantik markaz vazifasini bajaradigan asos birlik bo‘lsa, qo‘shimchalar bu birlikni kengaytirish, o‘zgartirish yoki grammatiklashtirish funksiyalarini bajaradi. Bu jarayon orqali tildagi so‘z boyligi oshadi, gap birliklarining morfologik shakllanishi ta’minlanadi. Morfemik tahlilda qo‘shimchalarning paradigmatik va sintagmatik bog‘liqligi Qo‘shimchal arning grammatik ma’no ifodalashda gi samaradorli gi ularning paradigmat ik v a sint agmat ik t izimlar bilan bog‘liq holda ishlashi orqali ta’minlanadi. Paradigmatik tizimda qo‘shimchalar o‘zaro almashinuv asosida turli grammatik shakllarni hosil qiladi ( -ni, -ga, -dan ), sintagmatik tizimda esa ular asos bilan izchil bog‘lanib, qat’iy morfotaktik tartibda joylashadi ( maktablarimizdan ). Bu ikki qatlamli harakat morfema va qo‘shimchaning til strukturasi ichidagi o‘rnini aniqlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Zamonaviy tilda grammatik qo‘shimchalarning ijtimoiy va uslubiy funksiyasi Yana bir muhim jihat shundaki, grammat ik qo‘shimchalar zamonav iy o‘zbek t ilida faqat grammat ik funk siy alargina emas, balk i uslubiy , ijt imoiy v a pragmat ik y uk lamalarga ham ega bo‘lishi mumk in . Ayniqsa, so‘z ohangi, nutq maqsadi, hissiy ekspressivlik kabi kommunikativ omillar ta’sirida ayrim grammatik qo‘shimchalar o‘zgacha ma’no soyalarini anglatadi. Masalan, -midi , -ku , -da kabi affikslar gapga ohang, shubha, ishonch, ta’kid va tanbeh kabi stilistik ma’nolarni yuklaydi. Bu esa 24 grammatik qo‘shimchalar tildagi sint ak t ik v a pragmat ik munosabat larni t art ibga soluv chi v osit a ekanini yana bir bor isbotlaydi. Grammatik ma’no ifodalovchi qo‘shimchalar tilda shak l v a mazmun birligi ni ta’minlab, so‘zlar o‘rtasidagi grammatik bog‘liqlikni yuzaga keltiradi. Ayniqsa, egalik, kelishik, ko‘plik, zamon, mayl kabi kategoriyalar grammatik qo‘shimchalar vositasida ifodalanadi va bu holat morfemik tahlil jarayonida muhim nazariy asos sifatida qaraladi. Qo‘shimchalarning paradigmatik tizimda ishlashi, fonetik moslashuvi (allomorfizm), shuningdek, kontekstga mos holda semantik ma’no yuklashi ularning ko‘p funksiyali va harakatchan birlik ekanligini ko‘rsatadi. Bob davomida shuningdek, grammatik qo‘shimchalarning shaxs, zamon, uslub v a sint ak t ik munosabat larni belgilov chi v osit a sifatidagi roli yoritildi. So‘z yasalishi va grammatik turlanishda bu birliklar faqat strukturaviy emas, balki semantik–stilistik yuklamalarga ham ega bo‘lishi ta’kidlandi. Ularning tildagi faol ishtiroki, turg‘unligi va moslashuvchanligi tilning rivoji va o‘zgaruvchanligiga xizmat qiladigan asosiy omillardan biri hisoblanadi. Xulosa qilib aytganda, II bob doirasida o‘rganilgan materiallar o‘zbek tilining morfemik tizimi naqadar puxta tuzilganini, morfema va qo‘shimchalar esa ushbu tuzilmaning eng muhim tarkibiy qismlari ekanini tasdiqlaydi. Bu bilimlar o‘z navbatida keyingi amaliy tahlillar va tilshunoslikdagi izlanishlar uchun muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. 25 III BOB. MORFEMA VA QO‘SHIMCHA N IN G TA 'LIMIY HA MDA A MA LIY AHA MIY A TI 3.1. Morfema v a qo‘shimcha t ushunchalarini o‘qit ishda met odik y ondashuv lar O‘zbek tili ta’limida morfema va qo‘shimcha tushunchalarini to‘g‘ri va tizimli o‘rgatish o‘quvchilarda t il t uzilishiga ongli y ondashuv , grammat ik t afak k ur va morfologik t ahlil qilish k o‘nik malarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu mavzularni o‘qitishda asosiy maqsad – o‘quvchiga morfema va qo‘shimchaning lug‘aviy va grammatik vazifalarini tushuntirish, ularning shakl va ma’no munosabatlarini ajrata olishni o‘rgatishdir. Metodik yondashuvlarda quyidagi tamoyillar muhim o‘rin tutadi: 1. N azariy v a amaliy uy g‘unlik Mavzuni o‘rganishda nazariy ma’lumotlar (morfema – eng kichik ma’noli birlik, qo‘shimcha – bog‘langan morfema va h.k.) darsda konkret misollar, so‘z tahlillari va mashqlar bilan uyg‘unlashtiriladi. Masalan, “kitobxonlardan” so‘zini morfemalarga ajratish orqali har bir morfemaning funksiyasi tushuntiriladi: kitob – leksik asos, -xon – so‘z yasovchi, -lar – ko‘plik, -dan – chiqish kelishigi . 2. Tahliliy -met odik y ondashuv Morfema va qo‘shimchalarni o‘rgatishda t ahliliy usul asosiy rol o‘ynaydi. O‘quvchilar so‘zlarni tahlil qilish orqali morfemalarni ajratishni o‘rganadilar. Bu usulda tahlil qilish: • morfema turlarini aniqlash; • so‘z yasovchi va grammatik qo‘shimchani farqlash; 26 • morfemalarning tartibini ko‘rsatish kabi bosqichlarni o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, har bir darsda t izimli jadv al (masalan, qo‘shimchalarning tasnifi, so‘z turkumlariga ko‘ra qo‘llanishi) bilan ishlash, morfemik zanjir tuzish kabi mashg‘ulotlar metodik jihatdan samarali hisoblanadi. O‘quvchilarda morfemik tahlil ko‘nikmalarini shakllantirish zarurati. Tilshunoslik darslarida morfema va qo‘shimcha tushunchalarini o‘rgatish nafaqat bilim berish, balki o‘quvchilarda t ahlil qilish, ajrat ish v a umumlasht irish k o‘nik malarini shak llant irish ga xizmat qiladi. Bu ko‘nikmalar morfologik tushunchalarni chuqur o‘zlashtirish, mustaqil fikrlash, grammatik hodisalarni turli nuqtai nazardan baholashga yordam beradi. M. To‘xt ay ev a ta’kidlaganidek, o‘quvchi faqat tayyor bilim emas, t izimli t ahlil qilish y o‘li bilan grammat ik birlik larni o‘zlasht irsa , bu bilim mustahkam bo‘ladi va amaliy qo‘llashga oson o‘tadi. 23 3. Vizual v a int erak t iv y ondashuv Zamonaviy darslarda slay d, diagramma, jadv al, t aqqoslov chi t ahlil va int erak t iv t opshiriqlar (jumladan, “morfema toping”, “qo‘shimchani almashtiring”, “yangi so‘z yarating”) o‘quvchini faol ishtirok etishga undaydi. Bu esa mavzuning tushuna rli va qiziqarli bo‘lishin i ta’minla ydi. Jumlada n, -chi yoki -lik qo‘shimchalarining bir so‘zda qanday ma’no yasayotganini vizual tarzda ko‘rsatish pedagogik samaradorli kni oshiradi. Zamonaviy metodikalar da k onst ruk t i v y ondashuv asosida til birliklarini o‘rgatish dolzarb hisoblanadi. Ya’ni, o‘quvchi faqat tayyor bilimni qabul qilmaydi, balki o‘zi mustaqil izlaydi, yaratadi, xulosa chiqaradi. Morfema va qo‘shimcha mavzusini o‘qitishda bu yondashuvdan foydalanish – o‘quvchining faol bilish jaray oniga jalb et ilishi , yangi so‘z yasashi, variantlarni sinab 23 To‘xtayeva M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili morfologiyasi . – T.: TDPU, 2010. – B. 67. 27 ko‘rishi, tahlil asosida qoidaga kelishi demakdir. A. Karimov bu jarayonni "o‘quvchining tilda faol ijodiy ishtirok etish bosqichi" deb ataydi. 24 4. Diff erensial y ondashuv O‘quvchilarning tayyorgarlik darajasi va qobiliyatiga qarab, darslar individual yoki kichik guruhlarda tashkil etilishi mumkin. Kuchli o‘quvchilarga murakkab morfemik tahlillar, tajriba topshiriqlari, zaifroq o‘quvchilarga esa tayyor so‘zlarni ajratish, qo‘shimchalarni nomlash kabi soddalashtirilgan topshiriqlar beriladi. Bu yondashuv orqali hamma o‘quvchi mavzuni o‘zlashtirishda qatnashadi. 5. Tarbiy av iy v a est et ik y ondashuv O‘quvchilarga morfema va qo‘shimcha asosida yaratilgan so‘zlar bilan ijodiy ishlash – masalan, yangi so‘z yasash, topishmoq yoki she’r tuzish, sinonim-antonym tahlillari orqali est et ik zav q v a t il hissi berish mumkin. Bu esa o‘z navbatida nafaqat grammatik bilim, balki t il madaniy at ini ham shakllantiradi. Shunday qilib, morfema va qo‘shimcha tushunchalarini o‘qitish metodikasi nafaqat grammatikani o‘rgatish, balki o‘quvchining mant iqiy fi k rlashi, t ahliliy y ondashuv i, ijodiy ishlashi v a t ilni ongli o‘zlasht irishi uchun poydevor yaratadi. Bu esa zamonaviy o‘zbek tilshunosligini chuqur o‘zlashtirishda muhim bosqichdir. 24 Karimov A. O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya . – T.: Fan va texnologiya, 2016. – B. 62. 28 3.2. Qo‘shimchalar orqali grammat ik ma’no ifodalanishini o‘rgat ish met odik asi Grammatik qo‘shimchalar o‘zbek tili darslarida grammatik birliklarni anglatish, so‘zlar orasidagi sintaktik munosabatlarni ifodalash, shakl yasash va fikrni to‘liq ifodalashda muhim o‘rin tutadi. Ularni o‘rgatishda asosiy vazifa — o‘quvchining tilda qo‘shimch alar yordamida grammati k ma’no ifodalanis hini ongli rav ishda t ushunish iga erishishdan iboratdir 25 . 1. Dars mazmunini grammat ik k at egoriy a asosida qurish Grammatik qo‘shimchalarni o‘rgatishda dars mazmuni ularning turiga qarab tashkil etilishi zarur: • k elishik qo‘shimchalari (ot so‘z turkumida); • egalik qo‘shimchalari (otga shaxs belgisi qo‘shishda); • zamon v a may l qo‘shimchalari (fe’llarda); • k o‘plik qo‘shimchasi ( -lar ). Har bir grammatik qo‘shimcha bilan ishlashda: • uning vazifasi (masalan, -dan – chiqish kelishigi), • o‘rinlashuv tartibi (masalan, kitoblarimizdan so‘zidagi ketma- ketlik), • fonetik variantlari (masalan, -ga / -ka / -qa ) ko‘rib chiqiladi. Izoh : Bu usul tahliliy va ko‘rgazmali yondashuvlarni uyg‘unlashtiradi. 2. Qo‘shimchani k ont ek st dan ajrat maslik 25 Si roj i ddi nov S. Hozirgi o‘zbek adabiy tili . – T.: O‘qituvchi, 1992. – B. 132–134. 29 Qo‘shimchani alohida shakl sifatida emas, k ont ek st da grammat ik ma’no hosil qiluv chi birlik sifatida tushuntirish lozim. Bu uchun gaplar ichida qo‘shimchaning funksiyasi aniqlanadi. Masalan: • O‘quvchilar → -lar (ko‘plik), • Kitobimda → -im (egalik), -da (joy). Ilmiy asos : Grammatika faqat qoidalar tizimi emas, morfemik -sint ak t ik v osit a orqali mazmun ifodalash jaray oni hamdir 26 (Sirojiddinov S.). 3. Tizimli-misollasht irish met odi Qo‘shimchalarni o‘rgatishda t urli k ont ek st larda misollar t ahlil qilinadi , ularni almashtirish, ma’no o‘zgarishini kuzatish, ko‘rinishlarini qiyoslash tavsiya etiladi: • boradi / bormadi / boryapti – zamon o‘zgaradi; • darsni / darsga / darsdan – kelishik o‘zgaradi. Bunday mashqlar yordamida o‘quvchi grammatik qo‘shimchaning ma’no y uk lov chi morfema ekanini chuqur anglaydi. Izoh : O‘quvchila r mustaqil ravishda grammati k o‘zgarishla rni kuzatib, qo‘shimchaning vazifasini tahlil qilishga o‘rgatiladi. Qo‘shimchalar orqali tilda fikrni aniqlashtirish Grammatik qo‘shimchalar so‘zning shaklini o‘zgartirish bilangina cheklanmay, balki gapdagi fi k rning aniqligi, mazmunning lo‘ndaligi v a munosabat ning aniq ifodalanishida ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, o‘qituvchilar so‘zida -lar qo‘shimchasi subyektning ko‘plikda ekanini bildiradi, kitobim – - im esa egalik munosabatini, yozayotganman – - 26 Si roj i ddi nov S. Hozirgi o‘zbek adabiy tili . – T.: O‘qituvchi, 1992. – B. 132–134. 30 ayotganman zamon va shaxsni bildiradi 27 . O‘quvchiga shunday misollar orqali qo‘shimchaning fi k rni aniqlov chi v osit a sifat idagi funk siy asi tushuntiriladi. 4. O‘y inli, int erak t iv met odlar Boshlang‘ich va o‘rta sinflarda grammatik qo‘shimchalarni o‘rgatishda so‘z y asash o‘y inlari, morfemani t anlash, “ so‘z y asash zanjiri” kabi usullar o‘quvchilar faoliyatini oshiradi: • Masalan: Uy uying uyingdan uyingdagilardan→ → → . • O‘yin: “So‘zni kim ko‘proq qo‘shimcha bilan to‘ldira oladi?” Ilmiy asos : Interfaol usullar til unsurlarini emotsional va ijodiy qabul qilishga yordam beradi 28 (Karimov A.). Qo‘shimchalarni o‘rganishda induk t iv usuldan foy dalanish An’anaviy grammatik darslarda odatda qoida beriladi, keyin misollar keltiriladi (deduktiv usul). Ammo zamonaviy metodikalarda induk t iv y ondashuv – ya’ni, o‘quvchi bir nechta misollarni kuzatib, o‘zi qo‘shimcha haqida xulosa chiqaradi , qoida ishlab chiqadi. Bu usul: • o‘quvchining tahlil qilish ko‘nikmasini kuchaytiradi; • mustaqil fikrlashga undaydi; • mavzuni ongli o‘zlashtirishni ta’minlaydi. Misol: O‘qituvchi “yozgan, o‘qigan, olgan” so‘zlarini beradi va o‘quvchi “- gan” qo‘shimchasi harakatning o‘tganini bildirayotganini o‘zi anglaydi. 27 Jo‘raev M. O‘zbek tilining grammatikasi . – B. 60–62. 28 Kari mov A. O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya . – T.: Fan va texnologiya, 2016. – B. 60–63. 31 5. Morfemik t ahlil v a sint ak t ik t ahlilni bog‘lash Qo‘shimcha yordamida grammatik ma’no ifodalanishini tushuntirishda morfemik t ahlil va gap t ark ibini t ahlil qilish birgalikda olib borilishi kerak. Bu yondashuv o‘quvchining grammatik bilimini amaliy ko‘nikmaga aylantiradi: • Kitobl arni ko‘rdim. → kitob – lar – ni (morf emik); Egallangan rol: to‘ldiruvchi (sintaktik). III BOB Y UZA SIDA N X ULOSA Ushbu bobda morfema va qo‘shimcha tushunchalarini o‘qitish bilan bog‘liq metodik yondashuvlar, ularni ta’lim jarayonida samarali o‘zlashtirish yo‘llari va amaliy uslublar atroflicha tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, morfema va qo‘shimcha kabi murakkab grammatik birliklarni o‘quvchilarga o‘rgatishda nazariy bilimlar bilan bir qatorda, turli metodik yondashuvlardan kompleks foydalanish zarur. Morfema va qo‘shimcha tushunchalarini o‘qitishda tahliliy, ko‘rgazmali, interaktiv, induktiv, differensial va o‘yinli yondashuvlar birgalikda qo‘llanilishi o‘quvchida til birliklari tuzilishini anglash, morfemalarni ajratish, grammatik shakllarni tahlil qilish kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi. Ayniqsa, morfemik tahlil orqali o‘quvchi mustaqil fikrlashga, grammatik hodisalarni qoidalarga asoslanib tushunishga va amaliy ravishda qo‘llashga o‘rganadi. Qo‘shimchalar orqali grammatik ma’no ifodalanishini o‘rgatish jarayonida esa o‘quvchilar tilda so‘zning shakli, ma’nosi, va gapdagi sintaktik roli o‘rtasidagi bog‘liqlikni anglaydi. Fe’l zamonlari, shaxs qo‘shimchalari, kelishik, egalik va ko‘plik qo‘shimchalari orqali so‘zlar o‘z grammatik shaklini oladi va bu shakllar o‘quvchi tafakkurida morfemik va semantik birlik sifatida mustahkamlanadi. 32 Shuningdek, metodik yondashuvlarda o‘quvchilarning yosh xususiyatlari, tayyorgarlik darajasi, individual o‘ziga xosliklari inobatga olinib, mos metodlar tanlanishi zarurligi ta’kidlandi. Dars jarayonida kontekstual tahlil, so‘z zanjiri, morfemik sxema, topshiriq asosida qoida chiqarish kabi usullar o‘quvchilarda faollikni oshiradi va o‘zlashtirish samaradorligini ta’minlaydi. O‘quvchi til sezgisini shakllantirishda morfemik tahlilning o‘rni.Morfema va qo‘shimchalarni o‘rganish o‘quvchining nafaqat grammatik bilimini, balki t il sezgisi v a morfologik int uit siy asini ham shakllantiradi. Bu esa o‘z navbatida o‘quvchining nutqdagi grammatik xatolarni anglash va tahlil qilish, so‘z yasash imkoniyatlarini ongli ravishda qo‘llay olishiga xizmat qiladi. Dars jarayonida morfemik tahlilga asoslangan topshiriqlar ning muntazam qo‘llanilishi o‘quvchilard a mustahkam til hissi shakllantiradi, bu esa ularning keyingi bosqichlarda matn tahlili, uslubiy tahlil, yozma nutqdagi grammatik to‘g‘rilik kabi ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Zamonaviy darsda qo‘shimcha tushunchalarini o‘qitishning innovatsion yo‘llari. Zamonaviy tilshunoslik ta’limida innov at sion met odlar – jumladan, raqamli resurslardan foydalanish, onlayn morfemik tahlil platformalari, mobil ilovalar va interaktiv test tizimlari qo‘shimcha va morfema mavzularini chuqur o‘zlashtirishda muhim omilga aylanmoqda. Ayniqsa, AR (augmented reality), gamifikatsiya asosidagi topshiriqlar orqali morfemalarning vizual modelini ko‘rsatish, ularni so‘z ichida harakatlantirish yoki qo‘shimchani joyidan ajratib tahlil qilish orqali o‘quvchining mavzuga qiziqishi va ishtiroki oshadi. Bu esa an’anaviy yondashuvlar bilan birgalikda samaradorlikni sezilarli darajada oshiradi. Xulosa qilib aytganda, morfema va qo‘shimcha mavzularini o‘rgatishda metodik yondashuvlarning turli shakllarini uyg‘un holda qo‘llash nafaqat grammatik bilimlarni chuqur egallashga, balki o‘quvchida mustahkam til tafakkurini shakllantirishga xizmat qiladi. Bu esa o‘z navbatida o‘zbek tilshunosligining nazariy jihatlarini amaliy ta’lim bilan bog‘lash imkonini beradi. 33 UMUMIY X ULOSA Ushbu kurs ishida o‘zbek tilshunosligida morfema va qo‘shimcha tushunchalari, ularning o‘zaro munosabati hamda til tizimidagi vazifalari lingvistik va metodik nuqtai nazardan har tomonlama o‘rganildi. Ishning barcha boblari davomida morfema va qo‘shimchalar tilning morfologik tuzilishidagi markaziy birliklar sifatida tahlil qilinib, ularning grammatik tizimdagi vazifalari, semantik yuklamasi va o‘qitishdagi metodik yo‘llari asoslab berildi. Birinchi bobda morfema va qo‘shimcha tushunchalarining nazariy asoslari yoritildi. Bu birliklar tilshunoslikda qanday o‘rganilishi, qanday turlarga ajratilishi, til tizimidagi sintagmatik va paradigmatik munosabatlari, ularning bir-biridan farqlari va o‘zaro bog‘liqligi aniqlashtirildi. Ayniqsa, morfemaning ma’no ifodalovchi eng kichik birlik sifatidagi funksiyasi, qo‘shimchaning esa morfemik vosita sifatida grammatik ma’no shakllantirishdagi roli chuqur o‘rganildi. O‘zbek tilida qo‘shimchalar nafaqat grammatik shakl vositasi, balki yangi so‘zlar yasalishida ishtirok etuvchi semantik birliklar sifatida ham taqdim etildi. Morfema va qo‘shimchaning o‘zaro munosabatini nazariy jihatdan o‘rganish tilshunoslikda mustaqil yo‘nalish sifatida shakllanmoqda. Xususan, bu birliklar o‘rtasidagi farqlarni aniqlash, ularning funksional chegarasini belgilash va so‘z yasalishiga ta’sirini tahlil qilish bugungi kunda ham dolzarbligicha qolmoqda. Ayniqsa, so‘z yasalishi jarayonida qo‘shimchalarning semantik yuklamasi, grammatik rolga o‘tish jarayoni va allomorfik ko‘rinishlar orqali ma’no shakllanishi kabi holatlar chuqur lingvistik tahlilni talab qiladi. Kurs ishida e’tibor berilgan muhim jihatlardan biri — so‘z yasash bilan grammatik shakllanish o‘rtasidagi uzviylikdir. O‘zbek tilida bu ikki jarayon ko‘p hollarda birgalikda, murakkab morfemik zanjir asosida amalga oshadi. Bu esa morfemalarning birdan ortiq vazifani bajarish qobiliyatiga ega ekanini ko‘rsatadi. Shu bois, morfema va 34 qo‘shimchalarni faqat struktur birlik sifatida emas, balki t il t izimidagi funk sional k omponent lar sifatida o‘rganish zarur. Ikkinchi bobda morfema va qo‘shimchalar o‘rtasidagi munosabat o‘zbek tilining amaliy materiallari asosida tahlil qilindi. So‘z yasalishi jarayoni va grammatik shakllanishda morfemalarning qanday rol o‘ynashi, qo‘shimchalar zanjiri orqali grammatik birliklar qanday ifodalanishi ko‘rsatildi. So‘z yasovchi va shakllantiruvchi qo‘shimchalarning funksional farqlari misollar bilan ochib berildi. Grammatik ma’nolar – shaxs, zamon, mayl, egalik, kelishik, ko‘plik kabi kategoriyalar morfemik vositalar orqali qanday ifodalanishi izchil tahlil qilindi. Grammatik qo‘shimchalar orqali tildagi birliklar orasida ixtisoslashuv yuz beradi — ya’ni har bir qo‘shimcha ma’lum bir grammatik kategoriya bilan bog‘lanadi va undan chiqmaydi. Masalan, -di o‘tgan zamon ifodalashda, -lar ko‘plik, -miz 1-shaxs ko‘plik egalikni bildiradi. Bu hodisa qo‘shimchalarning morfologik ixt isoslashuv iga sabab bo‘ladi va morfema tizimining ichki tuzilishini yaxshiroq tushunishga xizmat qiladi. Uchinchi bobda morfema va qo‘shimcha tushunchalarini o‘quvchilarga samarali o‘rgatishning metodik asoslari bayon qilindi. Ta’limda nazariy va amaliy uyg‘unlik, morfemik tahlil, interaktiv va individual yondashuvlar, dars jarayonida qo‘shimchalarni tushuntirishda foydalaniladigan o‘yinli va vizual metodlar muhim o‘rin tutishi asoslab berildi. Shuningdek, o‘quvchilarda grammatik tafakkurni shakllantirish, mustaqil so‘z yasash ko‘nikmalarini rivojlantirishda morfema va qo‘shimcha mavzularining pedagogik salohiyati yoritildi. Morfema va qo‘shimcha mavzularini o‘qitishda an’anaviy yondashuvlardan tashqari, diff erensial v a indiv idual y ondashuv lar ning qo‘llanilishi o‘quvchilarning turli darajadagi bilim va qobiliyatlariga moslashish imkonini beradi. Ayniqsa, morfemik tahlil ko‘nikmalarini mustahkamlashda ijodiy topshiriqlar, o‘yinli mashg‘ulotlar, interfaol metodlar o‘quvchilarni darsga faol jalb qiladi. Bu yondashuvlar orqali o‘quvchilar nafaqat qoidalarni yodlaydi, balki ularni amaliy nut q faoliy at ida ongli v a t o‘g‘ri qo‘llashni ham o‘rganadi. 35 Xulosa qilib aytganda, ushbu kurs ishida morfema va qo‘shimchaning o‘zbek tili tizimidagi nazariy o‘rni, grammatik shakllanishdagi roli va ta’lim jarayonidagi metodik yondashuvlari keng ko‘lamda tahlil qilindi. Ishning ilmiy va amaliy ahamiyati shundaki, u o‘zbek tilining grammatik birliklarini chuqur o‘rganish bilan birga, ularni zamonaviy metodlar asosida o‘qitish imkoniyatlarini ham asoslab berdi. Bu esa tilshunoslikda morfologik birliklarni o‘rganish va o‘rgatish sohasidagi tadqiqotlar uchun muhim nazariy va metodik manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Morfema va qo‘shimch a munosaba tining nazariy asosini chuqur o‘rganish zamonavi y tilshunoslikda dolzarb ahamiyatga ega. Ayniqsa, grammatik kategoriyalarning morfemik ifodalanishi, so‘z tuzilishida allomorfik ko‘rinishlarning roli, semantik va struktur birliklar o‘rtasidagi tafovutlarni aniqlash hozirgi tilshunoslik tadqiqotlarining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. So‘z yasalishi va grammatik shakllanish jarayonining uzviyligi, qo‘shimchalarning tilda birdan ortiq funksiyani bajara olishi esa morfologik tizimning murakkab, ammo barqaror asoslarda qurilganini ko‘rsatadi. O‘zbek tilining morfologik boyligi, grammatik birliklarining ifoda vositalari, qo‘shimchalar orqali amalga oshadigan semantik va sintaktik munosabatlar ilmiy va amaliy asosda o‘z tasdig‘ini topdi. Bu mavzu bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar nafaqat nazariy bilimlarni mustahkamlashga, balki ularni ta’limda qo‘llashda samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. 36 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R RO‘Y X A TI I.O‘zbek ist on Respublik asi Prezident i asarlari 1.Mirziyoev Sh. Milliy taraqqiyot yo'limizni qat'iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko'taramiz (1-qism), O'zbekiston, T.: 2018, II.A sosiy adabiy ot lar: 2.Abdurahmonov G‘. O‘zbek tili morfemikasi masalalari . – Toshkent: O‘zbekiston FA, 2003. – 132 b. 3.Bloch M. Theoretical English Grammar . – Moscow: Progress Publishers, 1983. – 254 p. 4.De Saussure F. Kirish so‘zshunoslikka . – Toshkent: Fan, 2000. – 160 b. 5.Islomov A. Tilshunoslik nazariyasi va amaliyoti . – Toshkent: TDPU, 2019. 196b. 6.Jo‘raev M. O‘zbek tilining grammatikasi: Morfologiya . – Toshkent: Fan, 2005. – 220 b. 7.Karimov A. O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya . – Toshkent: Fan va texnologiya, 2016. – 256 b. 8.Muminova N. Tilshunoslikda zamonaviy yondashuvlar . – Toshkent: TDPU, 2021. – 120 b. 9.Nazarov Q. O‘zbek tili morfologiyasini o‘qitish metodikasi . – Toshkent: Fan, 2008. – 132 b. 10.Nematov Sh. Pedagogik texnologiyalar va interaktiv metodlar . – Toshkent: O‘qituvchi, 2012. – 128 b. 11.Normurodov X. Til o‘rgatish metodikasi . – Buxoro: BDU, 2014. – 150 b. 37 12.Rahmatullaev Sh. O‘zbek tili grammatikasi: Morfologiya . – Toshkent: Fan, 1976. – 280 b. 13.Sharipov Q. O‘zbek tilida so‘z yasalishi . – Toshkent: O‘zbekiston, 1995. – 144b. 14.Sirojiddinov S. Hozirgi o‘zbek adabiy tili . – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 15.Sultonov M. Tilshunoslikka kirish . – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. – 180 b. 16.To‘xtayeva M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili morfologiyasi . – Toshkent: TDPU, 2010. – 140 b. III. Y ordamchi adabiy ot lar 17.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Metodik tavsiyalar to‘plami. – Toshkent: 2022. – 72 b. 18.G‘afurov N., Haydarov I. O‘zbek tili: metodik qo‘llanma . – Toshkent: TDPU, 2020. – 110 b. 19.Komilov N. Til va tafakkur . – Toshkent: Sharq, 2006. – 98 b. 20.Jo‘raqulova D. Fe’l morfologiyasini o‘rgatish metodikasi . – Samarqand: SamDU, 2018. – 86 b. 21.Mamarasulova Z. Grammatik birliklarning o‘zlashtirilishi . – Buxoro: BDU, 2015. – 94 b. 22.Qo‘chqorov I. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shimchalar tizimi . – Toshkent: Fan, 1990. – 108 b. 23.Tursunov H. Zamonaviy dars metodikasi . – Toshkent: O‘qituvchi, 2015. –102b. 24.Yo‘ldoshev M. Leksik va grammatik birliklar o‘rtasidagi bog‘liqlik . – Andijon: ADU, 2019. – 88 b. 38 IV.Elek t ron manbalar: 1.O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi rasmiy veb-sayti. – (Umumiy o‘rta ta’lim tizimida o‘zbek tili o‘qitilishi bo‘yicha metodik tavsiyalar) 2.National Corpus of Uzbek Language – O‘zbek tilining milliy korpusi: (O‘zbek tilida morfemik birliklarning amaliy ko‘rinishlari) 3.Ziyonet ta’lim portali – (Pedagogik metodikalar va dars ishlanmalari bo‘yicha ochiq elektron platforma) 4.O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi. – (Tilshunoslik sohasidagi ilmiy maqolalar va izlanishlar) 5.Google Scholar – (Morfologiya va tilshunoslik bo‘yicha zamonaviy ilmiy maqolalarga kirish) 39

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. MORFEMA VA QO‘SHIMCHANING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Morfema tushunchasi va uning til tizimidagi o‘rni

1.2. Qo‘shimcha tushunchasi va ularning morfemik xususiyatlari

I bob yuzasidan xulosa

II BOB. O‘ZBEK TILIDA MORFEMA VA QO‘SHIMCHA MUNOSABATINING IFODASI

2.1. O‘zbek tilida so‘z yasalishi jarayonida morfema va qo‘shimcha munosabatining tahlili

2.2. Qo‘shimchalar orqali grammatik ma’no ifodalanishining morfemik asoslari

II bob yuzasidan xulosa

III BOB. MORFEMA VA QO‘SHIMCHANING TA'LIMIY HAMDA AMALIY AHAMIYATI

3.1. Morfema va qo‘shimcha tushunchalarini o‘qitishda metodik yondashuvlar

3.2. Morfema va qo‘shimchani tahlil qilishning amaliy lingvistik qadriyatlari

III bob yuzasidan xulosa

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить