Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 365.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida murakkab qo‘shma gaplar tadqiqi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI jurnalistika va o‘zbek filologiyasi fakulteti hozirgi o‘zbek tili fanidan “O‘zbek tilshunosligida murakkab qo‘shma gaplar tadqiqi” mavzusidagi KURS ISHI Ilmiy rahbar: Bajardi: TOSHKENT – 2025 MUNDARIJA: KIRISH. Murakkab qo‘shma gapning ahamiyati va o‘rganilish darajasi………3 I BOB. Murakkab qo‘shma gapning nazariy asoslari…………………………….5 1.1. Tilshunoslikda sintaksis, gap va uning turlarining o‘rganilishi……………...5 1.2. Murakkab qo‘shma gap qismlarining grammatik va mazmun jihatidan o‘zaro bog‘lanishi……………………………………………………………………9 1.3. Murakkab qo‘shma gaplarning turlarini tasniflash mezonlari……………...9 II BOB.Murakkab qo‘shma gaplarning turlari va xususiyatlari…………………9 2.1. Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar…………………13 2.2.Ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar…………………..15 2.3. Aralash yo‘l bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar……………………..21 2.4. Bog‘lovchisiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplarning o‘rganilishi………24 XULOSA……………………………………………………………………………25 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…………………………………………………………………...29 2 Kirish Murakkab qo‘shma gapning ahamiyati va o‘rganilish darajasi. Murakkab qo‘shma gaplar o‘zining mazmun va grammatik xususiyatlari bilan tilshunoslikda katta ahamiyatga ega. Ular sodda gaplardan farq qilgan holda, tahlil va tadqiqot talab qiladi. Mavzuning dolzarbligi. Til – kishilarga fikrlashuv, fikrlash quroli bo‘lib xizmat qiladigan noyob ijtimoiy hodisa. Har bir til uning sohibi bo‘lmish jamoaning bebaho mulki bo‘lib, o‘zi mansub jamoaning nomi bilan ataladi: o‘zbek jamoasiga xizmat qiluvchi tilga o‘zbek tili deyiladi. O‘zbeklar o‘z tilidan ko‘p asrlar davomida foydalanib keladi. Dastlab og‘zaki muloqotni ta’minlagan o‘zbek tili keyinchalik yozma shaklda ham namoyon bo‘lgan. Yozma nutqda til hodisalaridan foydalanishning ma’lum me’yorlarini ishlab chiqish zaruriyati paydo bo‘lgan. Til hodisalaridan ma’lum me’yor asosida foydalanish adabiy o‘zbek tilining shakllanishiga olib kelgan. So‘zlashuv asosida shakllanib, so‘zlashuv tili bilan yonma-yon yashab kelayotgan adabiy o‘zbek tili ko‘p asrlik tarixga ega bo‘lib, taraqqiyot bos-qichlari nuqtayi nazaridan o‘tmish adabiy o‘zbek tili va hozirgi adabiy o‘zbek tili deb ajratiladi. Adabiy o‘zbek tili o‘z tarixiy taraqqiyotining har bir bosqichida ma’lum belgi-xususiyatlari bilan farqlanadi. “Hozirgi adabiy o‘zbek tili” predmetining asosiy vazifasi – talabalarni shu tilning qurilishiga mansub hodisalar bilan ilmiy asosda tanishtirish, yuqori malakali filolog bo‘lishi uchun poydevor hosil qilish. Insonga ato etilgan ne matlar orasida til, xususan, ona tilining o rni beqiyos.ʼ ʻ Tildek barchaga birdek tegishli, qancha ishlatilsa, shuncha ohori ortadigan boshqa xazinani topishimiz mushkul. Tilimiz sofligiga shu til egasi sifatida kichik bir ulush qo sholsak, demakki, umrimiz ham tilimiz bilan yuksalaveradi. ʻ Milliy til haqida so z borar ekan, beixtiyor ma rifatparvar bobomiz Abdulla ʻ ʼ Avloniyning ushbu so zlari yodga tushadi: “Har bir millatning dunyoda borlig ini ʻ ʻ 3 ko rsatadurgan oyinai hayoti uning tili va adabiyotidur. Milliy tilni yo qotmakʻ ʻ millatning ruhini yo qotmakdur”. ʻ Ona tilimizga davlat tili maqomi berilganidan keyingi o tgan davrda ko plab ishlar ʻ ʻ amalga oshirildi, rasmiy-idoraviy qog ozlar asosan o zbek tilida yuritilmoqda, ʻ ʻ ko cha-ko ydagi e lonlarning ham davlat tilida bo lishiga e tibor berilmoqda. O zga ʻ ʻ ʼ ʻ ʼ ʻ millat vakillari ham nutqiy faoliyat turlaridan nutqni tinglab tushunish va o qishni ʻ egallashda jonbozlik ko rsatmoqda. Ona tilidan, shuningdek, rusiyzabonlar uchun ʻ o zbek tilidagi maktab darsliklari yil sayin takomillashtirilib borilmoqda. Lekin ʻ o zbek tili ta limini ham, ona tili ta limini ham yanada samarador qilish uchun bular ʻ ʼ ʼ yetarli emas. Chunki tadqiqot olib borayotgan izlanuvchilar monografiya, metodik qo llanma, o quv qo llanmalari tayyorlar ekan, aksariyat hollarda ularni oz adadda, ʻ ʻ ʻ ko pi bilan 100 tadan 300 tagacha nusxada nashr ettiradi. Sanoqli o qituvchilarning ʻ ʻ ushbu nashrlardan bahramand bo lishi yurtimizdagi barcha o qituvchilar ulardan ʻ ʻ bexabar bo lishi oldida haminqadardir. Kitob do konlarida o zbek tilining akademik ʻ ʻ ʻ grammatikasi haqidagi asarlar, shaklan o ziga xos bo lgan tilimizni o qitishga doir ʻ ʻ ʻ qo llanmalar paydo bo lishi umumiy metodik va nutqiy savodxonlikni oshirishga ʻ ʻ katta hissa bo lib qo shiladi. ʻ ʻ Unutmaslik kerakki, qaysiki xalqning tili tanazzulga yuz tutsa, o sha xalqning ʻ inqirozi muqarrardir. Shuning uchun o z qadrini bilgan millat ona tilini o zini ʻ ʻ asraganday asraydi, uning taraqqiyoti, taqdiri uchun muttasil kurashadi. Kurs ishining maqsadi hozirgi o‘zbek adabiy tilida mavjud bo‘lgan murakkab qo‘shma gaplar va ularning o‘rganilishi, murakkab qo‘shma gaplar yuzasidan olimlar fikr-mulohazalari, tadqiqotlari va nazariy qarashlarini o‘rganish va tahlil qilish. Kurs ishining vazifasi murakkab qo’shma gaplar haqida umumiy ma’lumotlar yig‘ish ularni o’quvchilarga o‘rgatish. O‘quvchilarda murakkab qo‘shma gaplardan foydalangan holda nutq tuza olish qobiliyatini shakllantirish, nutq madaniyatini takomillashtirish. 4 I bob. Murakkab qo‘shma gapning nazariy asoslari 1.1. Tilshunoslikda sintaksis, gap va uning turlarining o‘rganilishi Sintaksisning o‘rganish tariхi qadimgi asrlarga borib taqaladi. Sintaksis ostida gap va uning qismlari haqida ta’limot tushuniladi. Bu nazariya antik davrning lisoniy an’analarini ifodalashdan kelib chiqqan. Sintaksis (grek tilidan sintaksis — birlashtirish, tuzilish) til tizimining bir sathi hisoblanib, so‘z shakllaridan iborat bo‘ladi. 1 Sintaksis masalasi antik davrdan o‘rganilib kelinmoqda va hanuzgacha sintaksis masalalari dolzarb hisoblanadi. Sintaksis grammatika fanining bir bo‘lagi sifatida ko‘riladi. Ma’lumki, grammatika fani ikki qismdan, ya’ni morfologiya va sintaksis yo‘nalishlaridan iborat. Sintaksis ta’rifiga ingliz, rus va o‘zbek olimlari har tomonlama yondoshgan. Jumladan, rus olimi V. V. Vinogradov sintaksis so‘zning so‘z birikmasi va gap tarkibidagi birikish qoidalarni va usullarni hamda so‘z birikmalarini, ularning tuzilishini, funktsiyasi, rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganuvchi fan deb hisoblaydi. “Olimning ta’kidlashicha, sintaksisning xarakterli xususiyati shundaki, uning har bir o’rganish ob’yekti o‘zidan yuqoriroq bo‘lgan grammatik birlikning struktur elementi sifatida funksiyalashadi: so‘z va uning shakllari so‘z va gapning, so‘z birikmasi turli yoyiq gaplarning, gap doirasida esa, o‘z navbatida, sodda gap qo‘shma gapning struktur elementi sifatida xizmat qiladi”. 2 Shunday qilib, sintaksisning o‘rganish ob’yekti gapligini tasdiqlaydi. Hozirgi kunda, V.Vinorgadovning nazariyasi va ta’limoti o‘rta maktablarning darsligida o‘z o‘rnini topgan, ya’ni, maktab o‘quvchilarini o‘qitishda aynan ushbu olimning fikrlariga tayaniladi. O‘zbek tili sintaksisi tilshunoslikning alohida bo‘limi sifatida dastlab Fitrat tomonidan “nahv” atamasi ostida o‘rganildi. Shundan so‘ng H.Qayumiy va S.Dolimov ham ikki qismli “Grammatika” asarini yozib, ikkinchi qismini “nahv” deb nomlaganlar. 3 Gap nazariyasi ham turli tadqiqotchilar tomonidan keng o’rganilgan. 1 Nurmonov A. Tanlangan asarlar. –Toshkent “Akademnashr”, 2012. — B.288 2 Виноградов В. В. Основные вопросы синтаксиса предложения (на материале русского языка)//Исследования по русской грамматике. — М. 1975– С.154. 3 Nurmonov A. Tanlangan asarlar. –Toshkent “Akademnashr”, II jild, 2012. — B.418 5 Til o‘z kommunikativ vazifasini sintaktik qurilma — gap vositasida amalga oshiradi. Tildagi barcha — fonetik, leksik, morfologik hodisa ana shu sintaktik qurilishga xizmat qiladi. Biroq bular sirasida leksika va morfologiyaning til grammatik qurilishidagi ishtiroki o‘ziga xos. Zero, har qanday sintaktik hodisada so‘z va morfologik ko‘rsatkichni ko‘ramiz. Shu boisdan sintaktik mohiyatni belgilashda leksik va morfologik omilga tayaniladi. Gap, aslida, so‘zning erkin birikuviga ham asoslanganligi tufayli so‘zning bog‘lanish qonuniyati, so‘z birikmasi ham sintaksisda o‘rganiladi. So‘z birikmalarini o‘rganish gap ta’limotining tarkibiy qismi, undan ajratilgan holda qaralishi mumkin emas. Sintaksis so‘zning har qanday birikuvini emas, balki hokim-tobelik munosabatiga kirishgan erkin nutqiy birikuvning lisoniy mohiyatini tekshiradi. Qaysidir yo‘sindagi so‘zning birikuvi bo‘lgan qo‘shma so‘z (uchburchak, ertapishar, sotib olmoq), frazeologik birlik (ilonning yog‘ini yalagan, po‘konidan yel o‘tmagan, ko‘ngli bo‘sh) sintaksisning tadqiq doirasidan chetda qoladi. Chunki ular erkin bog‘lanishga ega emas. Sintaksis atamasi grammatika atamasining o‘zi kabi ikki ma’noli: 1) tilning sintaktik qurilishi; 2) grammatikaning tarkibiy qismi. Atamani ana shu ikkinchi ma’nosida qo‘llab, birinchi ma’no ifodasi uchun sintaktik qurilish atamasini ishlatamiz. Gap barcha tillarda grammatikaning asosiy tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi. Gap turlarinining o‘rganilishiga, gap tadqiqi bilan bog‘liq muammolar va turli tillarda gaplarning taqqoslash va qiyoslash masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. Shuning uchun turli oila va guruhlarga mansub tillardagi gaplarni va ularning turlarini qiyoslash va farqlash bugungi kun dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bugungi kunda gaplar tishunoslikning turli yo'nalishlarida o‘rganilib kelmoqda, jumladan, kontrastiv tilshunoslik, areal tilshunoslik, qiyosiy tipologiya, kognitiv tilshunoslik, lingvokulturologiya va pragmatik tilshunoslik. Albatta, tilshunoslikning har bir yo‘nalishida gaplar va ularning muammolarini tahlil qilish yangicha yondashuvlarni va usullarni talab qiladi. Shuning uchun, gaplarning asosiy til birligi sifatida alohida o’rganish mavzusi diqqatga sazovordir. O‘zbek tili sodda gap sintaksisning 6 takomillashuvida B.O‘rinboyevning “Hozirgi o‘zbek tilida vokativ kategoriya”, N.Mahmudovning “O‘zbek tilidagi sodda gaplarda mazmun va shakl assimetriyasi” monografiyalari ahamiyatli bo‘ldi. O‘zbek tili qo‘shma gap sintaksisi shakllanishida akademik G.Abdurahmonov va M.Askarovlarning xizmati kattadir. O‘zbek tili qo‘shma gaplarning tadqiqiga bag‘ishlangan “Hozirgi zamon o‘zbek tilida ergashgan qo‘shma gaplarning sostavi” asari bilan o‘zbek tilida qo‘shma gaplar alohida tadqiq qilinishni boshladilar. 1955 yilda F.Kamol “Qo‘shma gaplarga doir masalalar” kitobini nashr etdi va unda qo‘shma gaplarning maqomi, ularning tasnifi haqida dastlabki ma’lumot berdi. O‘zbek tilida qo‘shma gaplar tadqiqiga bag‘ishlangan G.Abdurahmonovning ishini ko‘rsatishimiz lozimdir. Jumladan, olim qo‘shma gaplarni mazmun jihatdan quyidagi guruhlarga bo‘lib chiqadi: aniqlovchi, ega, kesim, payt, o‘rin, sabab, shart, maqsad, to‘siqsiz, natija, ravish, qiyoslash ergash gapli qo‘shma gaplar. O‘z navbatida, qiyoslash ergash gapli qo‘shma gaplar uchga bo‘linadi: chog‘ishtirish, o‘xshatish, miqdor-daraja ergash gapli qo‘shma gaplar. G.Abdurahmonov qo‘shma gaplarning 15 turini izohlaydi. 4 G.Abdurahmonov bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar va komponentlarning biriktiruvchi bog‘lovchilar, bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar va ularning komponentlarining sabab, natija, shart kabi mazmun munosabatlari, murakkab qo‘shma gaplar va uning turlari bo‘yicha masalalarni atroflicha talqin etdi. Professor G.Abdurahmonov qo‘shma gaplar nazariyasi va ular bilan bog‘liq masalalarni chuqur o‘rganib, hattoki, xorij mutaxassislari e’tibor bermagan masalalarga e’tibor qaratdi. Misol tariqasida, uyushiq kesimli gaplar haqida shunday ta’rif beradi: “Sodda va qo‘shma gaplarni farqlashda qiyinchilik tug‘diradigan holat shundan iboratki, ba’zi bir sintaktik konstruktsiyalarning tarkibida faqat bir ega — sub’yekt bo‘lishiga qaramay, qo‘shma gap sanaladi, chunki bu xil konstruktsiyani tashkil etgan qismlarning ham grammatik, ham semantik jihatdan o‘ziga mustaqil ekanligi ko‘rinib 4 Абдураҳмонов Ғ. Қўшма гаплар классификацияси // Ўзбек тили ва адабиёти масалалари. — 1980. № 4. 7 turadi; bu xil konstruktsiyani tashkil etgan qismlarning har biri ma’lum fikr tugalligini ifodalaydi, ularning predikativlik va modallik xususiyatlari bo‘ladi”. Qo‘shma gaplarning o‘rganilishi L.Asqarovaning ishlarida qo‘shma gaplarning o‘rganilishi davom ettirildi. Olima qo‘shma gaplarni bog‘langan, ergashgan, bog‘lovchisiz kabi turlarga ajratadi. G.Abdurahmonov tomonidan tavsiya berilgan qo‘shma gaplarning turlarini qiyoslab va chog‘ishtirib o‘rgandi. Shuningek, A.Berdaliyev qo‘shma gaplar sintaksisi sohasiga tizimli tilshunoslikning o‘xshashlik (paradikmatika), sintaktik ziddiyatlar (oppozitsiya) kabi tushunchalarni olib kirdi. 5 Lekin A.Berdaliyevning ishida qo‘shma gaplarning ajratilish va tasniflash masalalari qo‘yilmagan. Mazkur masala G.Abdurahmonov, M.Asqarova va N.Turniyozovlarning ishlarida ko‘rinadi. A.Nurmonov o‘z ishlarida qo‘shma gaplarni mazmun jihatdan o‘rganib, gaplarning semantik tizimidagi propozitsiya aspekti, predikativ qurilmalar va kommunikativ aspekti kabi masalalarga o‘z e’tiborini qaratdi. R.Sayfullayeva o‘z tadqiqotlarida qo‘shma gaplarni substantsial jihatdan talqin etgan. Hozirgi kunda qo‘shma gaplar nazariyasi keng o‘rganilmoqda. Jumladan, professor G.Hoshimov qo‘shma gaplarni hajm jihatdan tadqiq qilish alohida ahamiyatga egaligini ifodalaydi. Olim qo‘shma gaplarni quyidagi turlarga bo‘lib chiqadi: politaksema o‘z navbatida kollotaksema (collotaxeme), parataksema (parataxeme), gipotaksema (hypotaxeme), gipertaksema (hypertaxeme), supertaksema (supertaxeme), ultrotaksema (ultrataxeme), arxitaksema (architaxeme), sinkrotaksema (syncrotaxeme) larga bo‘linadi. 6 Qo‘shma gaplarning tadqiqi ustida ko‘plab olim-u olimalar, professorlar izlanishlar olib borgan va olib boryapti. Ko‘rinib turibdiki, qo‘shma gaplarni har tomonlama tadqiq etish nihoyatda dolzarb masala hisoblanadi. 5 Sayfullayeva R. Hozirgi o’zbek tilida qo’shma gaplarning substantsional (zotiy) talqini. — Toshkent. “Fan”, 2007.– B.19. 6 Ҳошимов. Г. М. Типология сложных предложений разносистемных языков.– Т. «Фан», 191-C.105 8 1.2. Murakkab qo‘shma gap qismlarining grammatik va mazmun jihatidan o‘zaro bog‘lanishi. Murakkab qo‘shma gap qismlari o‘zaro mazmun, grammatik va intonatsion jihatidan rang-barang. Ana shunga ko‘ra murakkab qo‘shma gap dastlab uch guruhga bo‘lib o‘rganiladi: 1. Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gap. 2. Ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gap. 3. Aralash yo‘l bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gap. 1.3. Murakkab qo‘shma gaplarning turlarini tasniflash mezonlari. Murakkab qo‘shma gaplar bog‘lanish va ergashish yo‘llariga ko‘ra tasniflanadi. Ularning qismlari o‘zaro teng yoki biri ikkinchiga tobe bo‘lishi mumkin. Misollar: 1. Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan gap: “Bunda bulbul kitob o‘qiydi, bunda qurtlar ipak to‘qiydi, bunda ari keltiradi bol, bunda qushlar topadi iqbol.” 2. Ergashish yo‘li bilan tuzilgan gap: “Kim ishning havosini olsa, kim shu ishdan bir nima chiqishiga ishonsa, o‘sha g‘olib bo‘ladi.” II bob. Murakkab qo‘shma gaplar haqidagi nazariy qarashlar tahlili Murakkab qo‘shma gaplar yuzasidan ko‘plab olimlar tomonidan ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, A. G‘ulomov, M. Asqarova; B.Fayzullayev, T.Abdullayev; M.Asqarova, H.Abdurahmonov kabi olimlar shular jumlasidandir. Murakkab qo‘shma gaplarning o‘rganilish davriga qarab ularning qay holatda o‘rganilganligini, olimlarning nazariy qarashlarini taqqoslab chiqamiz. Dastlab G‘ani Abdurahmonovning murakkab qo‘shma gaplar haqidagi nazariy qarashlariga to‘xtalsak: 9 Murakkab fikrni ifodalamoq uchun tarkibi murakkab bo‘lgan qo‘shma gaplar qo‘llanadi.Murakkab qo‘shma gaplar bog‘langan va ergash gapli qo‘shma gaplarni, bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarni o‘z ichiga oladi.Bu xil qo‘shma gaplarning qo‘llanishi asosan yozma adabiyotga xosdir. Tarkibidagi sodda gaplarning o‘zaro aloqaga kirishish usuliga ko‘ra, murakkab qo‘shma gaplarni uch turga bo‘lish mumkin: 1.Bir butunlikdan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar. 2.Ikki butunlikdan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar. 3.Uch va undan ortiq butunlikdan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar. Qo‘shma gapning tarkibi murakkablashishi bilan, qo‘shma gapda ifodalangan ma’no munosabatlari ham orta va murakkablasha boradi. 7 A.G‘ulomov va M.Asqarovalarning murakkab qo‘shma gaplar haqidagi qarashlari ham Fayzullayev, Abdullayev va Haydarovlarning fikrlari bilan deyarli bir xil.Ular murakkab qo‘shma gaplarga shunday ta’rif berishadi: Qo‘shma gaplar har doim ham ikki sodda gapning birikuvidan hosil bo‘lavermaydi.Ular uch va undan ortiq sodda gaplarning birikuvidan ham hosil bo‘lishi mumkin.Bunday gaplar qo‘shma gapning murakkab turini hosil qiladi. Murakkab qo‘shma gaplardagi komponentlar tuzilishi grammatik xususiyati jihatidan bog‘langan va ergashgan qo‘shma gap komponentlaridan deyarli farq qilmaydi. Murakkab qo‘shma gapni tashkil etuvchi qismlar ergashish yo‘li bilan, bog‘lanish yo‘li bilan hamda bog‘lanish va ergashish yo‘li bilan birikadi.Shu jihatdan ularni uch guruhga ajratish mumkin: 1.Ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar (Bir necha ergash gapli murakkab qo‘shma gaplar) 2.Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar 7 Ғ. Абдурахмонов “Қушма гап синтаксиси асослари”. “Узбекистон ССР фанлар академияси” нашриёти.Тлшкент-1958 10 3.Bog‘lanish va ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar (Aralash qo‘shma gaplar) 8 G‘ulomov va Asqarova bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar haqida ma‘lumot berishmagan. Shuni ham aytish joizki G‘ulomov va Asqarovalarning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” kitobining 1965-yilda nashr etilgan kitobida uch va undan ortiq gaplardan tashkil topgan qo‘shma gaplar murakkab qo‘shma gaplar deb nomlangan. 1987-yilda “O‘qituvchi” nashriyotida chiqqan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” kitobida esa ko‘p komponentli qo‘shma gaplar deb atalgan. Asqarova va Abdurahmonovning nazariy qarashlari asosida “O‘zbek tili grammatikasining praktikumi” nomli kitob yaratilgan.Ushbu kitobda murakkab qo‘shma gaplar haqida ham ma’lumotlar berib o‘tilgan. Bu kitob 1981-yilda “O‘qituvchi” nashriyotida chop etilgan. Murakkab qo‘shma gaplarning uch va undan ortiq sodda gaplarning birikuvidan hosil bo‘lishini ta’kidlashgan.Biroq murakkab qo‘shma gaplarning tuzilishiga ko‘ra turlarida kamchilikka yo‘l qo‘yilgan: Murakkab qo’shma gap tarkibiy qismlari o‘zaro turlicha yo‘l bilan munosabatga kirishadi.Shunga ko‘ra murakkab qo‘shma gaplar quyidagi ikki gruppaga bo‘linadi: 1.Bir necha ergash gapli qo‘shma gaplar 2.Aralash tipdagi qo’shma gaplar Asqarova va Abdurahmonovning nazariy qarashlari to‘g‘ri, faqat murakkab qo‘shma gaplar turlarini o‘rganishda bog‘lanish yo‘li bilan, bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar haqida ma’lumot berishmagan. Asqarova, Yunusov, Yo‘ldoshev, Muhammedovalar tomonidan murakkab qo‘shma gaplar quyidagicha o‘rganilgan: Qo‘shma gaplar ba’zan uch yoki undan ortiq komponentlardan tuzilgan bo‘lishi mumkin. Bunday qo‘shma gaplar tarkibidagi komponentlar o‘zaro munosabatiga ko‘ra uch xil ko‘rinishiga ega bo‘ladi: Komponentlar orasida tenglanish munosabati bo‘lib, undagi gaplarning barchasi teng huquqli bo‘ladi. Ya’ni ular bog‘langan qo‘shma gaplarday munosabatga 8 A.Ғ. Ғуломов, M.A.Асқарова “Хозирги узбек адабий тили”.“Уқитувчи” нашриёти. Тошкент – 1965. 277-б 11 kirishadi. Misol: 1.Qor tingan, yo‘llar qorga ko‘milib ketgan, ko‘chalar sirpanchiq edi. (O‘.H moshimov) 2. Vokzal gavjum: birov chemodanga suyanib mudrar, birov papiros tutatib xayol surib o‘tirar, birov do‘kondan kitob tanlar edi. ( O‘.Hoshimov) 3. Quyosh botib borar, suv salqinidan kishining eti junjirdi, allaqayerda chigirtka chirillaydi, suv qirg‘oqqa shaloplab uriladi (O‘.Hoshimov). Yuqoridagi misollarning birinchisi uch komponentdan, ikkinchisi to‘rt komponentdan va so‘nggisi esa, besh komponentdan tuzilgan bo‘lib, ular tarkibidagi gaplar orasida tenglanish mavjud. Ya’ni har uch misoldagi komponentlar teng huquqlidir. Murakkab qo‘shma gaplarning ikkinchi turida tobelanish munosabati asosida ikki va undan ortiq ergash gap (bir necha ergash gap) bitta bosh gapga tobelanib keladi. Bunday qurilmalar bir necha ergash gapli qo‘shma gap deb ham nomlanadi. Ergash gaplarning barcha turi ham birdan ortiq kelib bir bosh gapga tobelanib kelishi mumkin. Misol: Qayerda ijodiy tashabbus barq ursa, qayerda ishda faollik va jonkuyarlik ko‘rsatilsa, o‘sha yerda yangi fikrlar tug‘iladi Kimning bilagida kuchi bo‘lsa, kim ishning havasini olsa, o‘sha ilg‘or bo‘ladi. Keltirilgan misollardan ko‘rinadiki, ergash gaplarning barcha turi ham ikki va undan ortiq kelib, bitta bosh gapga tobelanadi va bir necha ergash gapli qo‘shma gapni hosil qiladi.Bunday qo‘shma gaplarda ergash gaplarning soni uch to‘rt va undan ortiq bo‘lishi mumkin. Murakkab qo‘shma gaplarning yuqoridagi har ikki turi birgalikda — aralash holda kelishi ham mumkin. Bunday murakkab qo‘shma gap tarkibidagi komponentlar orasida ham tenglanish, ham tobelanish munosabati mavjud bo‘ladi. Misol: Til boshqa-yu, dil birdir, chunki el birdir. Bu misolda uchta komponent (gap) ishtirok etgan bo‘lib, birinchi va ikkinchi gap orasida tenglanish, ikkinchi va uchinchi gap orasida tobelanish munosabati mavjud. Shuning uchun bunday qo‘shma gaplar aralash tipdagi murakkab qo‘shma gap hisoblanadi. 12 Asqarova, Yunusov,Muhammedovalar murakkab qo‘shma gaplarni uchga: bir necha ergash gapli murakkab qo‘shma gaplar,tenglashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar hamda tenglanish va ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar bo‘yicha o‘rganishgan. B.Fayzullayev, T.Abdullayev va Sh.Haydarov murakkab qo‘shma gaplarni quyidagicha o‘rgangan: Ikkitadan ortiq sodda gaplardan tashkil topgan qo‘shma gaplar murakkab qo‘shma gaplar deb ataladi. Bu tipdagi qo‘shma gaplar komponentlari o‘zaro turlicha munosabatlarda bo‘ladi: 1. Ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar. 2. Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar. 3. Aralash tipdagi murakkab qo‘shma gaplar. 2.1. Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplarda qismlar o‘zaro teng bo‘lib, biri ikkinchiga ergashmaydi. Misol: “Bu sahroda maysalar ham, chechaklar ham yo‘q. Jar ham ko‘rinmaydi, bulbullar ham sayramaydi, buloqlar qaynamaydi, suvlar oqmaydi va qo‘y-qo‘zilardan ham darak yo‘q.” Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplarda sodda gaplar o‘zaro bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar yordamida birikadilar. Bunday murakkab qo‘shma gaplar mazmunan bog‘langan qo‘shma gaplardan farq qilmaydilar. Farq faqat sodda gaplarning miqdorida bo‘ladi, ya’ni ikkitadan ortiq sodda gap qatnashadi. Masalan: Bahor keldi, lekin havo uncha ochilganicha yo‘g‘-u, daraxtlar kurtak ota boshladi. Bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qoshma gap. Bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gap o‘z tarkibidagi sodda gaplarning o‘zaro bog‘lanish usuli, sodda gaplarning tuzilishi va semantik 13 munosabati jihatidan qo‘shma gapdan farq qilmaydi. Faqat sodda gaplarning o‘zaro munosabati murakkabroq bo‘ladi. Masalan: Bir tomonda qo‘ylar so‘yildi, ozon osildi, tandirlar qizidi, sermoy sho‘rva, issiq zog‘ara tayyor qilindi. (S.A) Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gap. Bunday qo‘shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o‘zaro bog‘lovchi yoki bog‘lovchi vazifasidagi so‘zlar yordami bilan birikadi. Masalan: 1) Bahor keldi, 2) Lekin havo uncha ochilganicha yo‘q-u, 3) daraxtlar kurtak otaboshladi. sodda gap + sodda gap + sodda gap Bunday gaplar bog‘langan qo‘shma gaplarga o‘xshasa-da, lekin sodda gaplarning miqdori jihatidan farq qiladi ya’ni sodda gaplar miqdori ko‘p bo‘ladi. Bunday murakkab gaplar qo‘shma gap sostavidagi komponentlarning o‘zaro munosabati bog‘langan qo‘shma gapdagiga o‘xshagan bo‘lsa ham, lekin sodda gaplarning miqdori va ayrim bog‘lovchilarning qo‘llanishi jihatidan ulardan farqlanadi. Qiyoslang: 1. Mahalla ko‘karib obod bo‘lganicha yo‘g‘-u, lekin odamlarning ruhi yoshardi. 2. Xalq qo‘limizdan yetakladi-yu, biz yengib chiqdik va qishloq quzg‘unlardan qutildi. Bu tipdagi murakkab qo‘shma gaplar komponentlari bog‘lovchisiz, ya’ni intonatsiya, tartib orqali birikkan bo‘lishi ham mumkin. Masalan: Ajoyib bir xalqning lobar qizisiz, Sizdan maqtanchoqlik, mag‘rurlik yiroq, Kecha tuzib qo‘ygan rejalaringiz Sizni olg‘a tomon undaydi shu choq. Bu tipdagi murakkab qo‘shma gaplarda komponentlardan anglashilgan ma’no bir vaqtda yoki ketma-ket vujudga kelishi anglashiladi. Bog‘langan qo‘shma gap toifasidagi (bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan) murakkab qo‘shma gap komponentlari (qismlari) o‘zaro teng bog‘lovchilar yoki teng bog‘lovchilar vazifasidagi yuklamalar orqali sintaktik aloqaga kirishadi.Bunday 14 murakkab qo‘shma gap, tarkibidagi komponentlarning bog‘lanish usullariga ko‘ra, shuningdek, ularning semantik munosabatlariga ko‘ra, bog‘langan qo‘shma gapdan farq qilmaydi, lekin bunda komponentlar soni uch va undan ortiq bo‘ladi. Masalan: Bugundan boshlab yotoq joylarda... yigitlardan bitta navbatchi qoldirildi-yu, boshqa hamma paxtaga chiqdi va terimchilar soni to‘rt kishiga ortdi. (P.Qodirov). Keltirilgan misol 3 ta komponent murakkab qo‘shma gap tarkibida qatnashib, birinchisi ikkinchisiga teng bog‘lovchi vazifasidagi –yu yuklamasi bilan, ikkinchisi uchinchisiga va bog‘lovchisi bilan bog‘langan. Bog‘langan qo‘shma gap toifasidagi murakkab qo‘shma gapni quyidagi chizgi bilan ko‘rsatish: □ -yu, □ va □ Hamma keldi-yu, Sattor kechikayotgan edi, lekin biz ishni boshlashga qaror qildik. □ -yu, □, lekin □ 9 2.2. Ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar Ergashish yo‘li bilan tuzilgan gaplarda bir qism boshqa qismga tobe bo‘ladi. Masalan: “Kim ishning havosini olsa, kim shu ishdan bir nima chiqishiga ishonsa, o‘sha g‘olib bo‘ladi.” Ular bosh va ergash gaplarning soniga ko‘ra quyidagicha tasniflanadi: a)Bir bosh, ko‘p ergash gapli; b)Bir ergash, ko‘p bosh gapli; c)Ko‘p bosh, ko‘p ergash gapli. Ergashish yo‘li bilan tuzilgan qo‘shma gap. Murakkab qo‘shma gapning bu turida ergash gap bir necha bo‘lib, ular bitta bosh gapga tobelanadi. Qo‘shma gapning bu turi bir necha ergash gapli qo‘sh gap deb ham yuritiladi. 9 UrDU Pedagogika fakulteti “ BTN va M ” kafedrasi dotsenti f . f . n . M . Jumaniyozovaning BT va STI yo ‘ nalishi 4- kurs uchun “ Ona tili ” dan “ Ko ‘ p komponentli ( murakkab ) qo ‘ shma gap . Ko‘p komponentli (murakkab) qo‘shma gaplarning turlari. Murakkab (ko‘p komponentli) qo‘shma gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi” 15 Masalan: Yomg‘ir tinsa, havo ochilib ketsa, biz maktab bog‘idagi mevali daraxtlarni butaymiz. Tashqari hovli yorug‘ bo‘lsa-da, eshik yopilgani uchun, derazamiz xujra qop-qorog‘i bo‘ladi. Murakkab qo‘shma gapda ergash gaplarning bosh gapga bog‘lanish usuli 2 xil: 1. Birgalik ergashish; 2. Ketma-ket ergashish. Birgalik ergashish. Qo‘shma gap tarkibidagi ergash gaplarning har biri gapga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lansa, birgalik ergashish deyiladi. Masalan: mana bu kanal bitsa, yangi yer ochilsa, paxta ham ko‘payadi. Ergash gaplarning turiga ko‘ra, bu murakkab qo‘shma gap ikki xil bo‘ladi. Bir tipdagi birgalik ergashish. Bunda ergash gaplar bir tipli bo‘ladi. Ularning har biri bosh gapning ma’lum bir bo‘agini bir xilda izohlaydi, aniqlaydi, to‘ldiradi. Ular bir xil so‘roqqa javob bo‘ladilar. Bunday ergash gaplar uyushgan ergash gaplar deyiladi. Masalan: Nargizaning sevimlisi qancha uzoqda bo‘lmasin, bu savdo qancha qiyin bo‘lmasin, bu yo‘l qancha mashaqqatli bo‘lmasin, u o‘z yuragidagi oliyjanob sevgi tantanasiga qattiq ishonadi. (SH.R) Qo‘shma gap tarkibida ergash gapning har bir turi uyushib kelishi mumkin. Masalan: 1) Shart ergash gapning uyishib kelishiga: Mening kolxozimda olimlar tajriba yasasa, keyin-keyin bundan hamma foydalanilsa, kishining obro‘si bu. (O.) 2) To‘ldiruvchi ergash gaplarning uyushib kelishiga: Ko‘rapsiz-ku, haq joyiga qaror topadi, nohaq jazosini topadi. (SH.R) 3) Sabab ergash gaplarning uyushib kelishiga: Ekinzorlarda qumzorlardagidek toyg‘oq yo‘q edi, shamol ham orqadan esardi, shuning uchun uyga qarab borishim uncha qiyin emasdi. (S.A) 4) Payt ergash gaplarning uyishib kelishiga: 16 O‘zbekiston Respublikasi mustaqil bo‘lgandan keyin, butun milliy boyliklar xalqqa teggach, o‘zbek xalqi ham erkin nafas oldilar. 5) To‘siqsiz ergash gapning uyushib kelishiga: Million ishlar o‘tganda ham, toshga yo‘nilgan xatlar o‘chib ketganda ham, xalq qahramonlari kishilarning qalbidan o‘chmaydi. 2. Turli tipdagi birgalik ergashish. Bunda ergash gaplar turli tipli bo‘ladi. Ularning har biri bosh gapdagi bo‘laklari turli tomondan izohlaydi, to‘ldiradi, ularning so‘roqlari ham turli xildir. Bunday ergash gaplar uyushmagan ergash gaplar deyiladi. Masalan: Havo ochilib turgan bo‘lsa ham, belgilangan tadbirimiz amalga oshsin deb, ekskursiyani o‘tkazishga ahd qildim. 3. Ketma-ket ergashish.Bunda qo‘shma gap tarkibidagi ergash gaplar bosh gapga to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘lanmay, biri ikkinchisiga tobelanib, so‘ng birgalikda bosh gapga tobelanadi. Masalan: Ovqat tanavvul qilinarkan, suhbat jiddiylashib, so‘zning kalavasi chuvalmasdan davom etaverdi. Ergashish yo‘li bilan va bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gap. Bunday aralash murakkab qo‘shma gap qismlari o‘zaro ham ergashtiruvchi bog‘lovchilar yoki ergashtiruvchi bog‘lovchi vositalar, ham bog‘lovchisiz munosabatga kirishadi: Dilda saqlangan adovat temir zangiga o‘xshaydi, zang temirni yegani kabi, adovat qalbni azob va iztirob bilan yemiradi. Bunda ikkinchi gap uchinchi gapga o‘xshatish munosabati orqali ergashish yo‘li bilan birikib, birinchi gap esa yaxlit qilib olingan keyingi gaplarga bog‘lovchi vositalarsiz munosabatga kirishgan. Har uch munosabat: bog‘lanish yo‘li bilan, ergashish yo‘li bilan va bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gap. Bunday qo‘shma gap qismlarining o‘zaro munosabati turlicha bo‘ladi: Eshik ochildi, shuning uchun hamma qayrilib qaradi, lekin hech kim kirmadi; sovuq havo xonani qopladi.Tolib aka eski xodim, 17 umri shu redaksiyada o‘tgan va uni bu yerdan haydab bo‘lmaydi, shuning uchun Ahmadning o‘zi ketishi kerak. Shart, payt, o‘lchov-daraja, ega, sabab, ravish, to‘liqsiz kabi ergash gaplar o‘zaro nisbiy tenglashish vositasida birikadi.Misollar: Dam qarasang, bir joyga to‘planib qolishadi; dam qiltiriq Mahsum o‘tsa, orqasidan xavfsirab qarab qo‘yishadi. Daraxtlar ko‘karsa va qirlar, maysalar yashnasa, bu joylar juda go‘zal bo‘ladi. 10 1981-yilda nashr etilgan Asqarova va Abdurahmonovlarning “O‘zbek tili grammatikasining praktikumi” nomli kitobida ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo’shma gaplar juda sodda qilib tushuntirilgan: Bir necha ergash gapli qo‘shma gaplar tarkibida bir bosh gap va bir necha ergash gap bo‘ladi.Bir necha ergash gapli qo‘shma gaplarda bir necha ergash gaplar bitta bosh gapga tobelanadi. 11 Asqarova hamda Abdurahmonovlar ergash gaplarning bosh gapga qay darajada tobelanishiga ko‘ra ularni ikkiga ajratishgan: 1.Birdan ortiq ergash gaplar bosh gapga birgalik ergashuvi orqali birikadi.Bunday murakkab qo‘shma gap komponentlari orasida uyushiq bo‘laklarday tenglashish munosabati bo‘ladi.Masalan, Traktor berilsa, yerlar o‘z vaqtida haydalsa, planni oshirib bajaramiz. 2.Birdan ortiq ergash gaplar o‘zaro biri ikkinchisiga ergashib, eng so‘nggisigina bosh gapga tobelanadi. Masalan, Dastlabki vaqtlarda yordam bersangiz, ishlar jo‘nashib ketgandan keyin, unchalik og‘irligim tushmas. 2006-yilda nashr etilgan Asqarova, Yunusov va Yo‘ldoshevlarning “O‘zbek tili praktikumi” kitobida ham bir necha ergash gapli murakkab qo‘shma gaplar haqida Asqarova, Abdurahmonovlarning “O‘zbek tili grammatikasining praktikumi” kitobidagi fikrlar bilan bir xil. 10 A. Ғ . Ғуломов , M.A. Асқарова “ Хозирги узбек адабий тили ”.“ Уқитувчи ” нашриёти . Тошкент – 1965. 11 M . A сқарова, Х.Абдурахмонов “Узбек тили грамматикасининг практикуми”. “ Уқитувчи ” нашриёти . Тошкент - 1981. 215-bet . 18 Murakkab qo'shma gaplarning ikkinchi turida tobelanish munosabati asosida ikki va undan ortiq ergash gap (bir necha ergash gap) bitta bosh gapga tobelanib keladi. Bunday qurilmalar bir necha ergash gapli qo‘shma gap deb ham nomlanadi. Masalan: Kimning bilagida kuchi bo‘lsa, kim ishning havasini olsa, o‘sha ilg‘or bo‘ladi. G‘ulomov va Asqarovalar ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplarni quyidagicha o‘rganishgan: Ergash gaplarning hamma turi ham boshqa ergash gaplar bilan birga qo‘llanib, bir necha ergash gapli qo‘shma gapni hosil qilishi mumkin.Bunday qo‘shma gapning ergash gap qismi o‘zaro tenglashish munosabatida bo‘ladi, ya’ni ular uyushgan ergash gaplarni tashkil qiladi.Misollar: Qalbingda yonsa ham bir dunyo alam, qalbingni buksa ham olam-olam g‘am, boshingga ayriliq solsa ham soya, ko‘ngling g‘ash bo‘lsa ham bilonihoya, soching oqarsa ham hijron tufayli, yuzlaring za’faron bo‘lsa ham mayli, onajon, ko‘zingdan oqizma ko‘p yosh.Men o‘zimni inson bilganda, gulga to‘lib bahor kirganda, yuragimda havas uyg‘ondi. Bunday murakkab qo‘shma gaplarni tashkil etuvchi komponentlarning strukturasi ikki xildir: a) birinchi turda ergash gaplar “mustaqil” sodda gaplarday (bosh gapday) shakllangan bo‘ladi; b) ikkinchi turda ergash qismlar ergash gaplarday shakllanib, o‘zaro tenglashish munosabatida bo‘ladi. Birinchi gruppani tashkil etuvchi komponentlar bosh gapga -ki, chunki, go‘yo kabi yordamchilar vositasi bilan bog‘lanadi.Bunday ergash gap garchi bosh gapga tobe sanalasa ham, o‘zi “mustaqil” sodda gaplarday shakllanadi. Bunda birdan ortiq ergash gaplar o‘zaro tenglashish yo‘li bilan birikadi. Bu ergash gaplar uyushiq bo‘laklardek tenglashish intonatsiyasi bilan aytiladi yoki ular orasiga teng bog’lovchilar ishlatiladi. Misollar: Ergash unga shunday qaradiki bu nazarni hamma payqadi va shov-shuv biroz tindi. Shoir demoqchiki, bulutdan yomg‘ir yog‘adi va bu yomg’ir sudlaridan gul unib chiqadi. U janoblarining hayotlari haqidagi 19 ma’lumotlarni batafsil aytib beringiz, chunki fazilatlar to‘g‘risida eshitdim-u, ammo hayotlari haqida hech nima ...... To‘ldiruvchi, aniqlovchi, o‘lchov-daraja, o‘xshatish, natija, sabab ergash gaplar yuqoridagicha uyushib, teng bog’lovchilar ishtirokida birikishi mumkin. Alyosha tushunadiki, ular hayotni yaratgan odamlar, lekin o‘zlari parcha nonga zor. (To‘ldiruvchi ergash gaplar uyushgan) Biz indamas edik, go‘yo aytadigan so‘z qolmagan, biroq ko‘nglimizda to‘lib-toshgan hislarni aytib tamom qilish mumkin emas edi. Ikkinchi gruppani tashkil etuvchi birdan ortiq ergash gapning kesimlari to‘la shakllanmay, fe’lning sifatdosh, ravishdosh, shart mayli shakllari formalarida keladi. Ular o‘zaro tenglashish munosabatini tashkil qilishi va uyushib kelishi mumkin.Bunday ergash gaplar orasiga ham ba’zan teng bog‘lovchilar ishlatiladi. Bu xildagi komponentlar orasida to‘lqisiz nisbiy tenglashish mavjuddir. Shart, payt, o‘lchov-daraja, ega, sabab, ravish, to‘liqsiz kabi ergash gaplar o‘zaro nisbiy tenglashish vositasida birikadi.Misollar: Dam qarasang, bir joyga to‘planib qolishadi; dam qiltiriq Mahsum o‘tsa, orqasidan xavfsirab qarab qo‘yishadi.Daraxtlar ko‘karsa va qirlar, maysalar yashnasa, bu joylar juda go‘zal bo‘ladi. 2.3. Aralash yo‘l bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar Aralash yo‘l bilan tuzilgan gaplarda qismlar o‘zaro ham teng, ham tobe bo‘lishi mumkin. Tarkibida ham ergashgan qo‘shma gap, ham bog‘langan qo‘shma gap yoki bog‘lovchisiz qo‘shma gap ishtirok etgan gaplar aralash turdagi qo‘shma gaplar deyiladi. Bunday qo‘shma gaplar to‘rt va undan ortiq sodda gaplardan tashkil topadi: a) Eshik ochildi, shuning uchun hamma qayrilib qaradi, lekin hech kim kirmadi; sovuq havo xonani qopladi. 20 b) Sen bormasang, bahor bo‘lmaydi, ochilmaydi bog‘larda gullar, qarag‘aylar barg chiqarmaydi, o‘rmonlarga kelmas bulbullar. Aralash murakkab qo‘shma gap bir necha ko‘rinishga ega bo‘lishi mumkin: 1) Bog‘lanish va ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gap. Bunday gaplarning qismlari ham tenglanish, ham tobelanish aloqalari orqali sintaktik munosabatga kirishadi. Masalan, Qutidor do‘koniga jo‘nagandan keyin, Oftob oyim To‘ybekani mehmonxonaga buyurdi va o‘zi xamir qilishga o‘tirdi. (A.Qodiriy). Keltirilgan misolda birinchi gap (payt ergash gap) ikkinchi gapga (bosh gapga) ergashish yo‘li bilan birikkan, bularning ikkalasi uchinchi gap bilan (va) biriktiruv boglovchisi orqali bog‘lanish yo‘li bilan munosabatga kirishgan. 2) Bog‘lanish yo‘li bilan va bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gap. Bunday aralash murakkab qo‘shma gap qismlari o‘zaro ham teng bog‘lovchilar (yoki teng bog‘lovchi vazifasidagi yuklamalar), orqali, ham bog‘lovchisiz munosabatga kirishadi: Yigitning rangi oppoq, ko‘zlari bo‘lsa bir o‘rinda to‘xtab qolgan, harakatsiz, egnida ... ola- bula matodan to‘qilgan ko‘ylagi bor edi. (M.Kozimiy). Bunda birinchi gap ikkinchi gap bilan o‘zaro (bo‘lsa) qiyoslov bog‘lovchi yordamida bog‘lanish yo‘li bilan, uchinchisi bilan ohang orqali aloqaga kirishgan. Mazkur gapning chizmasi quyidagicha: □ , □ bo‘lsa, □ . 3) ergashish yo‘li bilan va bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gap.Bunday aralash murakkab qo‘shma gap qismlari o‘zaro ham ergashtiruvchi bog‘lovchilar yoki ergashtiruvchi bog‘lovchi vositalar, ham bog‘lovchisiz munosabatga kirishadi: Dilda saqlangan adovat temir zangiga o‘xshaydi, zang temirni yegani kabi, adovat qalbni azob va iztirob bilan yemiradi. Bunda ikkinchi gap uchinchi gapga o‘xshatish munosabati orqali ergashish yo‘li bilan birikib, birinchi gap esa yaxlit qilib olingan keyingi gaplarga bog‘lovchi vositalarsiz munosabatga kirishgan. 4) har uch munosabat: bog‘lanish yo‘li bilan, ergashish yo‘li bilan va bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gap. Bunday qo‘shma gap qismlarining 21 o‘zaro munosabati turlicha bo‘ladi: Eshik ochildi, shuning uchun hamma qayrilib qaradi, lekin hech kim kirmadi; sovuq havo xonani qopladi.Tolib aka eski xodim, umri shu redaksiyada o‘tgan va uni bu yerdan haydab bo‘lmaydi, shuning uchun Ahmadning o‘zi ketishi kerak. (F.Musajonov). Bu aralash murakkab qo‘shma gap to‘rtta gapdan tuzilib, birinchisi ikkinchisiga bog‘lovchi vositalarsiz, ikkinchisi uchinchisi bilan “va” biriktiruv bog‘lovchisi yordamida bog‘lanish yo‘li bilan munosabatga kirishgan, birinchi uchala gap yaxlit holda to‘rtinchi gapga sabab munosabati orqali ergashish yo‘li bilan birikib kelgan. 5) Ikkitadan ortiq ergash gapli qo‘shma gaplar teng aloqaga kirishadi: Ko‘kda parvoz etsa, yerga kirgay zog‘lar; Kishnagan ot o‘tsa cho‘ldan, qo‘zg‘alur tuproqlar; Qonga so‘lgay, jangga botir kirsa, so‘lu-sog‘lar. 6) Teng aloqali ikkita bosh gap o‘zidan keyingi bitta ergash gapli qo‘shma gap bilan teng munosabatga kirishadi: Bu savollarga men ham dabdurustdan javob bera olmayman, lekin vaqti soati bilan javob topamiz, xatoyimiz bo‘lsa, tuzatamiz. 7) Bitta bosh gap o‘zidan keyingi uchta ergash gapli qo‘shma gap bilan teng aloqaga kirishadi: Hikmat bitmas va tuganmas xazinadir, xarjlaganing bilan unga nuqson yetmaydi, kiyganing bilan u eskirmaydi. 8) Bitta ergash gap o‘zidan keyingi teng aloqadagi uchta bosh gapning hammasiga alohida-alohida tobelanadi: Sichqon iplarni kesib bo‘lgach, ohu turib qochdi, sichqon o‘zini teshikka oldi va qarg‘a uchub ko‘kka ko‘tarildi. 9) Aralash aloqali murakkab gap bir butun holda boshqa bir bosh gapga tobelanadi: Men sizga shuni aytmoqchimanki, agar firmamiz yiriklashsa, uning hisob-kitob ishlari osonlashadi va moddiy manfaatdorligi yaxshilanadi. 10) Ikkita ergash gap o‘zidan oldingi teng aloqadagi ikkita bosh gapga alohida- alohida tobelanadi: Ertasiga kun shunday charaqlagan, osmon shunday tiniq ediki, unga astoydil tikilgan odam yaqin orada gurkirab turgan bahorni butun go‘zalligi bilan ko‘rganday bo‘lar, bu kunni hech qanday musibat xira qilolmaydigan edi. 22 Asqarova va Abdurahmonovlar aralash murakkab qo‘shma gaplar haqida quyidagi fikrlani aytishgan: Aralash tipdagi murakkab qo‘shma gaplar ham ergashish, ham tenglashish yo‘li bilan munosabatga kirishgan uch yoki undan ortiq sodda gaplardan tuziladi: Til boshqa-yu, dil birdir, chunki el birdir. Bu misolda birinchi va ikkinchi gap tenglashish munosabati orqali, uchinchi gap esa ergashish munosabati orqali birikkan. Shuning uchun ham aralash tipdagi murakkab qo‘shma gap hisoblanadi. Yana misol keltiramiz: Bizni tushungan xotinlar qancha ko‘p bo‘lsa, xavf shuncha kamayadi va kurashimiz shuncha yengillashadi. 12 Asqarova hamda Abdurahmonovlar “O‘zbek tilining grammatik praktikumi” kitobida aralash murakkab qo‘shma gaplarning faqat ergashish va tenglashish munosabatidan hosil bo‘ladigan turi haqida fikr bildirishgan. Fayzullayev va Abdullayev ham bog‘lanish va ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo’shma gaplar haqida ma‘lumot berishgan. G‘ulomov va Asqarova tomonidan o‘rganilgan murakkab qo‘shma gaplarning faqat ergashish va bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan aralash murakkab qo‘shma gaplar haqida ma‘lumot berilgan. Sababi Asqarova,G‘ulomov, Abdurahmonov, Fayzullayev va Abdullayevlar murakkab qo‘shma gaplarning turlarini o‘rganishganda bog‘lovchisiz tuzilgan murakkab qo’shma gaplar haqida to‘xtalishmagan.Ularning nazariy qarashlarida murakkab qo‘shma gaplar uchga bo‘lingan: bir necha ergash gapli murakkab qo‘shma gaplar, bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar va aralash murakkab qo‘shma gaplar Bog‘lovchisiz tuzilgan murakkab qo’shma gaplar o’rganilmaganligi sababli, aralash murakkab qo‘shma gaplar turida ham bog‘lovchisiz gaplar bilan hosil bo‘ladigani keltirilmagan. 2.4. Bog‘lovchisiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplarning o‘rganilishi 12 M.Aсқарова, Х.Абдурахмонов “Узбек тили грамматикасининг практикуми”. “Уқитувчи” нашриёти. Тошкент- 1981. 216-б. 23 Bog‘lovchisiz qo‘shma gap toifasidagi (bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan) murakkab qo‘shma gaplarda uch va undan ortiq gaplar bog‘lovchi vositalarsiz, ohang (ohang) orqali bog‘lanadi, bu jihatdan u oddiy bog‘lovchisiz qo‘shma gapdan farqlanmaydi, lekin bunda gaplar orasidagi semantik munosabatlar murakkabroq bo‘ladi:1) gaplar o‘zaro teng munosabatda bo‘ladi: Shamol hamon qarshidan esar, yashin “lip-lip” qilar, momaqaldiroq daraning yuqorisida gumburlar edi. (P.Qodirov). Suv tiniq, yaproqlar qirmizi rang tortgan, havo musaffo edi. (F.Musajonov). Lahzada do‘kon chollar, yigitlarga to‘ldi, barcha shod, g‘ovur-g‘uvur, suhbat boshlanib ketdi. (Oybek). Mazkur gapning chizmasi quyidagicha: 2) teng munosabatdagi ikki va undan ortiq gaplar ular uchun umumiy gapdan anglashilgan fikrni izohlab keladi: Tushdan keyin hamma jonlanib qoldi: birov hazil qilgan, birov shang‘illab qandaydir voqeani so‘zlagan, eng dangasa ishyoqmaslar ham allanechuk serg‘ayrat, chaqqon bo‘lib qolgan. (F.Musajonov).Ikki kvartal naridagi keng xiyobon juda o‘tirishli joy: o‘rtasi gulzor, uning kichkina favvorasi ham bor. (F.Musajonov). Keltirilgan gaplarning chizmasi quyidagicha: Bog‘lovchi vositasiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar. Bunday murakkab qo‘shma gaplar o‘z tarkibidagi sodda gaplarning o‘zaro bog‘lanish usuli, sodda gaplarning tuzilish va ma’no munosabati jihatidan bog‘lovchisiz qo‘shma gaplardan deyarli farqlanmaydi, faqat bu gaplarda sodda gaplarning o‘zaro munosabati biroz murakkabroq bo‘ladi: Bu belgilarni quyidagicha izohlah mumkin: 1. Sodda gaplar teng munosabatda bolladi. Masalan: (1). Boshimga bolishlar botdi, (2) sen kelmading, (3). Yurakka nolishlar botdi, (4) sen kelmading. (Qo‘shiq) 2. Sodda gaplarning biri boshqalariga nisbatan alohida vaziyatga ega bo‘ladi. Masalan: (1) Tong chog‘i tun bilan kunduz uchrashdi, (2) Tunda armon bilan yulduz uchrashdi, 24 (3) Bahor bilan kuzak baxt qush uchrashdi, (4) Toshlar uchrashdilar, biz uchrashmadik. (U.A.) 3. Ba’zi hollarda gaplar juft -juft holda o‘zaro birikadilar. (1) Qahraton o‘tkinchi-(2) tunmoq o‘tkinchi, (3) Bahor o‘tkinchi-(4) unmoq o‘tkinchi, (5) Yoz ham o‘tkinchi -(6) to‘lmoq o‘tkinchi, (7) Faqat kuzak cheksiz- (8) so‘lmoq cheksiz. (U. A.) 13 Bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar haqida Asqarova Fayzullayev, Abdullayev, G‘aniyevlar kitobida ma’lumot berilmagan.Shu sababli ham murakkab qo‘shma gapning bu turi haqida to‘la ma’lumot bera olmadim. Xulosa 1.Murakkab qo‘shma gaplar tilshunoslikning muhim tarmog‘i bo‘lib, ularda mazmun va grammatik bog‘lanishlar tizimi o‘rganishni talab qiladi. Xulosa qilib aytganda, ergash yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar va aralash tuzilgan murakkab 13 S.Rahimov, B.Umurqulov “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”. “O‘qituvchi” nashriyoti. Toshkent-2003. 203-b. 25 qo‘shma gaplar o‘zbek tilining sintaktik tuzilmalarini boyitadi. Ushbu gaplarni to‘g‘ri qo‘llash muloqotning aniqligi va samaradorligini oshiradi. 2. Qo‘shma gap sintaksisini o‘rganish o‘quvchilarning nutqiy taraqqiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish bilan bir qatorda, fikrni nutq sharoitiga mos ravishda og‘zaki va yozma shakllarda to‘g‘ri, ravon ifodalash ko‘nikmalarini,madaniy nutq malakalarini shakllantiradi va rivojlantiradi. Darsliklarimizda qo‘shma gaplar talqini anchayin murakkab. U ikki va undan ortiq sodda gapning mazmun, grammatik shakl va ohang asosida birikuvidan tuziladi. Uning tarkibidagi sodda gaplar bir-biri bilan bog‘lovchilar, yuklamalar, ko‘makchilar, nisbiy so‘zlar fe’l shakllari va ohang orqali bog‘lanadi. Ona tili o‘qitish metodikasida qo‘shma gaplarni o‘rganish yuzasidan an’anaviy darslikdagi mashqlar, savol va topshiriqlar 1950-yillarda shakllantirilgan va hozirgi kunga qadar amalda qo‘llanilayotgan dastur va darsliklar talablari doirasida qolib ketgan edi.Bugungi kunda astalik bilan bo‘lsa ham o‘zgarishlar kiritilmoqda. 3.Hozirgi o‘zbek adabiy tilini o‘rganishga doir yana ham ko‘proq o‘quv qo‘llanmalar kerak.Shu bilan birgalikda ba’zi masalalar bo‘yicha yakuniy qarorga kelish kerak. Murakkab qo‘shma gaplarning o‘rganilishiga to‘xtaladigan bo‘lsak, bir qancha olimlar tomonidan o‘rganilganiga guvoh bo‘lamiz. 4.Ayrim manbalarda murakkab qo‘shma gaplarning bir necha turigina o‘rganilgan. Bog‘lovchi vositalarsiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar haqida nisbatan kam ma’lumotlar berilgan. Barcha nazariy qarashlar umumlashgan holda, o‘rganilmagan jihatlari to‘ldirilgan holatda yana bir kitob yaratilsa, maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1.Ғ. Абдурахмонов “Қушма гап синтаксиси асослари”. “Узбекистон ССР фанлар академияси” нашриёти.Тлшкент-1958. 26 2.A.Ғ. Ғуломов, M.A.Асқарова “Хозирги узбек адабий тили”.“Уқитувчи” нашриёти. Тошкент – 1965. 3. M . A сқарова, Х.Абдурахмонов “Узбек тили грамматикасининг практикуми”. “Уқитувчи” нашриёти. Тошкент-1981. 4.Ғ. Абдураҳмонов Қўшма гаплар классификацияси // Ўзбек тили ва адабиёти масалалари. — 1980. 5. Ғ.Абдураҳмонов Қўшма гаплар классификацияси // Ўзбек тили ва адабиёти масалалари. — 1980. 6. В. В Виноградов Основные вопросы синтаксиса предложения (на материале русского языка)//Исследования по русской грамматике. — М. 1975. 7.A.Nurmonov Tanlangan asarlar. –Toshkent “Akademnashr”, II jild, 2012. 8 . A . Nurmonov Tanlangan asarlar . – Toshkent “ Akademnashr ”, II jild , 2012. 13. R . Sayfullayeva Hozirgi o ’ zbek tilida qo ’ shma gaplarning substantsional ( zotiy ) talqini . — Toshkent . “ Fan ”, 2007. 9. UrDU Pedagogika fakulteti “ BTN va M ” kafedrasi dotsenti f . f . n . M . Jumaniyozovaning BT va STI yo ` nalishi 4- kurs uchun “ Ona tili ” dan “ Ko ‘ p komponentli ( murakkab ) qo ‘ shma gap . Ko‘p komponentli (murakkab) qo‘shma gaplarning turlari. Murakkab (ko‘p komponentli) qo‘shma gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi” 10.S.Rahimov, B.Umurqulov “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”. “O‘qituvchi” nashriyoti. Toshkent-2003. 11.Zamonaviy o‘zbek tili: Sintaksis /Mualliflar jamoasi, Mas’ul muharrirlar R Sayfullayeva, M.Qurbonova O‘zR Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti. — Toshkent: MUMTOZ SO‘Z. 2013. — 312 b. Elektron manbalar: 1. https://xs.uz/uz/post/til-millat-ruhidir 27 2. https://fayllar.org/nizomiy-nomidagi-toshkent-davlat-pedagogika-universiteti- v5.html?page=13 3. https://peskiadmin.ru/uz/slozhnosochinennye-slozhnopodchinennye-i- podchinennye-predlozheniya 4. https://fayllar.org/m-hamroev-d-muhammedova-d-shodmonqulova-x-gulomova- sh-yoldashe-v2.html?page=33 5. https://azkurs.org/adabiyoti-universiteti-ona-tili-va-adabiyoti-talimi.html?page=4 28

MUNDARIJA

KIRISH. Murakkab qo‘shma gapning ahamiyati va o‘rganilish darajasi

I BOB. Murakkab qo‘shma gapning nazariy asoslari

1.1. Tilshunoslikda sintaksis, gap va uning turlarining o‘rganilishi

1.2. Murakkab qo‘shma gap qismlarining grammatik va mazmun jihatidan o‘zaro bog‘lanishi

1.3. Murakkab qo‘shma gaplarning turlarini tasniflash mezonlari

II BOB.Murakkab qo‘shma gaplarning turlari va xususiyatlari

2.1. Bog‘lanish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar

2.2.Ergashish yo‘li bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar

2.3. Aralash yo‘l bilan tuzilgan murakkab qo‘shma gaplar

2.4. Bog‘lovchisiz tuzilgan murakkab qo‘shma gaplarning o‘rganilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить