Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 414.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida nisbat kategoriyasining o‘rganilishi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ʼ MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI ʻ JURNALISTIKA VA O ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI ʻ FILOLOGIYA VA TILLARNI O QITISH YO NALISHI ʻ ʻ HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA NISBAT KATEGORIYASINING O‘RGANILISHI Bajardi: Qabul qildi: ___________________ Toshkent-2025 MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. NISBAT KATEGORIYASINING NAZARIY ASOSLARI .................. 5 1.1. Nisbat kategoriyasining ta’rifi, mohiyati va grammatik funksiyasi ................... 5 1.2. Nisbat kategoriyasining tilshunoslikdagi o‘rni ................................................. 11 II BOB. O‘ZBEK TILIDA NISBAT KATEGORIYASINING O‘ZIGA XOSLIGI ................................................................................................................ 17 2.1. Nisbat paradigmasi va unga yondosh hodisalar ............................................... 17 2.2. Fe’llar orqali nisbatning ifodalanishi (morfologik jihat) ................................. 21 UMUMIY XULOSA .............................................................................................. 23 FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................... 24 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. O‘zbek tili dunyo tillari orasida o‘zining boy va grammatik tizimi, keng leksik qatlamlari va o‘ziga xos ifoda vositalari bilan ajralib turadi. Tilshunoslikda har bir tilning grammatik kategoriyalarini o‘rganish uning tuzilishi va imkoniyatlarini to‘liqroq anglashga xizmat qiladi. Shu nuqtayi nazardan, o‘zbek tilida fe’l so‘z turkumining morfologik xususiyatlari, xususan, nisbat kategoriyasini tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Nisbat kategoriyasi harakatning subyekt va obyekt o‘rtasidagi munosabatini grammatik jihatdan ifodalash vositasi bo‘lib, u tilning grammatik tizimida o‘ziga xos o‘ringa ega. Fe’lning nisbat shakllari o‘zbek tili sintaksisida gapning tuzilishini, mazmunini va kommunikativ vazifasini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu kategoriya tilshunoslikda uzoq yillardan beri o‘rganilib kelinayotgan dolzarb mavzulardan biri bo‘lib, hozirgi kunda ham ushbu kategoriya o‘rganilmoda 1 . Tilshunoslikka oid ilmiy tadqiqotlarda nisbat kategoriyasini o‘rganishning dolzarbligi bir necha sabablar bilan izohlanadi. Avvalo, nisbat tilning funksional imkoniyatlarini tushunish uchun muhimdir. Harakatni ifodalovchi fe’llarning shakl va ma’no jihatlari, subyekt va obyekt o‘rtasidagi munosabatlar nisbat orqali aniq ifodalanadi. Bundan tashqari, nisbat kategoriyasining o‘zbek tili sintaksisidagi o‘rni tilning mantiqiy va grammatik tuzilishini chuqurroq o‘rganishga yordam beradi. Mavzuning dolzarbligi til o‘rganuvchilar uchun ham katta ahamiyatga ega. Chunki nisbat shakllari tilshunoslikda grammatik qoidalarning to‘g‘ri tushunilishini ta’minlabgina qolmay, tilni amaliy qo‘llashda ham muhim hisoblanadi. Masalan, o‘zlik nisbat shakllari subyektning o‘ziga qaratilgan harakatni aniq ifodalashga yordam bersa, majhul nisbatlar harakat bajaruvchisini bilvosita tushunishga xizmat qiladi. Bu kabi shakllar tilni o‘rganish va undn to‘g‘ri foydalanishni osonlashtiradi. 1 Sayfullayeva R.,Mengliev B.,Boqieva .,Qurbonova M.,Yunisova Z.,Abdullaeva M. Hozirgi o’zbek t adabiy tili. -T.: 2009.-118 b. 3 Nisbat kategoriyasi boshqa tillar bilan qiyosiy tahlil qilish nuqtayi nazaridan ham alohida ahamiyatga ega. Ingliz, rus va tillardagi nisbat kategoriyalarini o‘rganish o‘zbek tilining grammatik imkoniyatlarini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. Bunday qiyosiy tadqiqotlar tilshunoslikka nazariy va amaliy yondashuvlarni boyitadi, ayniqsa, o‘zbek tilining boshqa tillar bilan farqli jihatlarini aniqlashda muhim omil hisoblamadi. Mazkur kurs ishining maqsadi – o‘zbek tilida nisbat kategoriyasining grammatik, semantik va sintaktik xususiyatlarini tahlil qilishdir. Bu borada tilshunoslarning tadqiqotlariga tayanib, mavzuni chuqurroq o‘rganish va til tizimidagi bu kategoriyaning ahamiyatini ko‘rsatish ko‘zda tutiladi. Ushbu ish murakkab bo‘lib, nafaqat ilmiy tadqiqot, balki amaliy qo‘llanma sifatida ham foydalanish mumkin. Chunki mavzu o‘zbek tilining grammatik tuzilishi bo‘yicha qimmatli ma’lumotlarni taqdim etadi. Nisbat kategoriyasining o‘rganilishi esa o‘zbek tili grammatik tizimini yanada chuqurroq anglashga va boshqa tillar bilan qiyoslashga imkon yaratadi 2 . Kurs ishining maqsad va vazifalari. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, ushbu nisbat kategoriyadagi birliklar yuzasidan turli munosabat va qarashlar mavjud. Biz ushbu ishimizda ustozlarning fikrlarini inobatga olgan holda, nisbat kategoriyasini chuqurroq o‘rganishga va o‘zbek tilini o‘qitish modellarini tadqiq qilishga qaror qildik. Ushbu maqsadlarni amalga oshirish uchun quyidagilarni o‘rganishni vazifa qilib oldik. - mavzu yoritilgan barcha ilmiy adabiyotlarni o‘rganib chiqish; - ushbu mavzu yuzasidan boshqa tillarda yaratilgan asarlar va ulardagi fikrlarni aniqlash; - badiiy adabiyotlardan nisbat kategoriyalariga xilma-xil misollar to‘plash; - an’anaviy hamda innovatsion ta’lim metodlarini chuqurroq o‘rganish; - o‘rganilgan nazariy bilimlarini amaliyotga tadbiq etish. Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi tarkibiy tuzilishiga ko‘ra kirish, ikkita mustaqil bob, xulosa va foydanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 2 Sayfullayeva R.,Mengliev B.,Boqieva .,Qurbonova M.,Yunisova Z.,Abdullaeva M. Hozirgi o’zbek t adabiy tili. -T.:2009.-118 b 4 I BOB. NISBAT KATEGORIYASINING NAZARIY ASOSLARI 1.1. Nisbat kategoriyasining ta’rifi, mohiyati va grammatik funksiyasi Tilshunoslikda nisbat kategoriyasi fe’lga xos grammatik kategoriya sifatida qaraladi. R.Sayfullayeva ta’rificha, fe’lning tasniflovchi kategoriyalari faqat shu turkumga xos grammatik shakllar sistemasi. Ular nisbat, o‘zgalovchi, harakat tarzi, bo‘lishli-bo‘lishsizlik kategoriyalari. Fe’l kesimlik yoki nokesimlik vazifasida bo‘lishidan qat’i nazar, ushbu shakldan birida bo‘lishi shart. Ular fe’l leksemaning lug‘aviy ma’nosini modifikatsiya qilish vazifasini bajaradi. Tasniflovchi shakllar orasida nisbat fe’l leksemani modifikatsiya qilish darajasi jihatidan boshqalaridan ustuvor. Bundan tashqari Shavkat Rahmatullayevda esa harakatning bajaruvchisi bilan harakat o‘tadigan predmet - vositasiz to‘ldiruvchi orasidagi o‘zaro munosabatda bajaruvchining holatini belgilaydigan morfemaga nisbat yasovchisi deyiladi, bunday morfemalar nisbat shakllari paradigmasini tashkil etadi. Nisbat paradigmasi o‘zbek tilida majhul nisbat va unga zid qo‘yib belgilanadigan aniq shakllaridan iboratdir. Majhul nisbat markerli: -l affiksi bilan yasaladi: ayt- aytil-, yasa-yasal- kabi. Ba’zan -l affiksi -n shaklida qo‘shiladi: ol-oltin-, sayla-saylan- kabi. Ko‘rinadiki, majhul nisbat yasovchi affiks -l, -n allomorfemalari shaklida namoyon bo‘ladi; bulardan -l asosiy, -n esa ikkilamchi allomorfema bo‘lib, odatda fe’l leksema tarkibida l fonemasi bo‘lsa, shu fonemaning ta’siri bilan affiksning ifoda jihati bo‘lib kelgan l tovushi n tovushiga almashadi, shuning natijasida -l va - n allomorfemalari, l fonemasining l va n allofonemalari yuzaga keladi.Bajaruvchining majhullashishi fe’l leksemaga -l affiksini qo‘shish bilan voqe bo‘ladi, shunga ko‘ra bu affiks majhul nisbat yasovchisi, bu affiks qatnashadigan sintaktik qurilma esa majhul qurilma deyiladi (Adabiyotlarda passiv konstruksiya termini ishlatadi) 3 . Majhul qurilma hosil etish uchun asos bo‘lgan sintaktik qurilmaga aniq qurilma deyiladi (Adabiyotlarda aktiv konstruksiya termini ishlatadi). 3 Rahmatullayev Sh., Hozirgi adabiy O’zbek tili . - T.: “Univerisitet” 2006.-385 bet. 5 Nisbat – bu o‘zbek tili grammatikasida fe’lning ma’nosini harakat bajaruvchisi (subyekt) va harakatning qaratilgan shaxsi yoki obyekti ya’ni predmet o‘rtasidagi munosabatda ifodalanuvchi grammatik kategoriya. Bu kategoriya yordamida fe’lning subyekti bilan aloqasi aniq ko‘rsatiladi, ya’ni harakatni kim bajarayotgani yoki kimga yo‘naltirilganligi aniqlanadi. O‘zbek tilida nisbat kategoriyasi fe’llarning grammatik shakllarini aniqlashda muhim o‘rin tutadi. U orqali gapda fe’lning bajarilishi va harakatning subyektga yoki obyektga bog‘liq bo‘lishi ifodalanadi. Nisbat kategoriyasi nafaqat grammatik jihatdan, balki semantic jihatda ham gapning asosiy ma’nosini shakllantiradi. Nisbat tushunchasini kengroq tahlil qilsak, u o‘ziga xos grammatik shakllar yordamida, ayniqsa, affikslar orqali ifodalanadi. Masalan: “O‘zim ishladim” – o‘zlik nisbat. “Ishni tayyorlatdim” – majhul nisbat. Nisbat o‘zbek ilida asosan fe’l yasovchi qo‘shimchalar yordamida shakllantiriladi. Bu kategoriya boshqa grammatik hodisalarga, masalan, shaxs va son qo‘shimchalariga yoki zamon kategoriyalariga bog‘liq holda ishlaydi. Nisbat kategoriyasining mohiyati uning grammatik shakllanishida yotadi. Nisbat yordamida fe’l harakatning qaysi shaxs yoki narsaga qaratilganligi aniqlanadi. Bu grammatik kategoriya orqali harakatning subyekt ya’ni bajaruvchi va obyekt ya’ni qaratilga o‘rtasidagi bog‘lanish ifodalanadi 4 . Nisbat kategoriyasi gap tuzilishida muhim sintaktik va semantik vazifani bajaradi. Gapda nisbatning asosiy vazifasi subyekt va obyekt o‘rtasidagi grammatik bog‘lanishni belgilashdir. Masalan: “U kitobni o‘qidi”- bu haqda “kitob” obyekt, “u” esa harakatni majburlagan subyekt sifatida ishlatilgan. Nisbat kategoriyasi harakatning subyekt (bajaruvchi) ga munosabtni ifodalaydi. Bu munosabat maxsus grammatik shakl bilan yuzaga chiqadi. Masalan, Shoir she’r yozdi gapida ega bevosita ish-harakatning bajaruvchisi bo‘lib, bajaruvchi va harakat munosabati nol 4 Rasulov . R. Umumiy tilshunoslik . - T.: 2013 . – 190 b . 6 shaklli aniq nisbat bilan ifodalangan; o‘qituvchi bolaga kitobni o‘qitdi gapida harakatning bevosita va bilvosita bajaruvchisi ( o‘qituvchi bilvosita,, bola esa bevosita bajaruvchi) farqlangan. dovul chalindi gapida harakat bajaruvchisi noaniq, majhul. Demak, nisbati o‘zgarishi bilan fe’lning bajaruvchisida ham o‘zgarish yuz beradi. Nisbat kategoriyasi fe’lning bo‘sh subyekt valentligini to‘ldirib, muayyanlshtirib uni nutqqa moslaydi. Hozirgi o‘zbek tilida fe’l nisbatining beshta ko‘rinishi ajratiladi: aniq nisbat, o‘zlik nisbati, orttirma nisbati, birgalik nisbati va majhul nisbati. Aniq nisbat. Bu nisbatda subyektga munosabat nol shakl orqali ifodalanadi va shakl UGMsi <<harakatning ega bilan ifodalangan shaxs yoki predmet tomonidan bajarilishi yoki bajarilmasligini bildirish>>dir: bildi, ko‘rdi, so‘radi, aytdi, (qaytdi) kabi. Bu nisbatdagi fe’l o‘timli (oldi) yoki o‘timsiz (uxladi) bo‘lishi mumkin. Nol shakli UGMsida o‘zi mansub kategoriyaning mohiyatini boshqalariga nisbatan to‘laroq aks ettiradi. Ma’lumki, fe’lning barcha shakllarini ikkiga – kategoriya ichidagi shakllarning o‘zaro ziddiyatida aniq bir belgiga ega bo‘lgan belgili shakllarga (masalan, aniq nisbatdan boshqa nisbat shakllari) va bu ziddiyatda aniq ega bo‘lmagan shakllarga ( masalan, aniq nisbat shakli ) ajratish mumkin 5 . Birinchi guruh shakllar o‘zlari mansub kategoriyaning UGMsidan aniq bir ko‘rinishi “xususiylashtirib” oladi. Ikkinchi guruh shakllarida xususiylashma noaniq bo‘ladi. Ikkinchi guruh shakllarida xususiylashma noaniq bo‘ladi. Ikkinchi guruh shakllari (bizningcha, aniq nisbat) o‘zi mansub kategoriyaning umumiy namoyondasi bo‘ladi. Shuning uchun ular matn va sharoit talabi bilan boshqa shakllar ma’nosini ifodalashi, aniq nisbat ham belgisiz shakl sifatida boshqa nisbat shakllari o‘rnida bemalol qo‘llanaverishi mumkin. Yuqorida bunga aniq nisbatdagi fe’l ( masalan, hayajonlanmoq )dan o‘zlik nisbati ma’nosi uqilib turishi misolida amin bo‘lgan edik. O‘zlik nisbati. O‘zlik nisbati asosan –(i)n, ba’zan –(i)l ko‘rsatkichi yordamida o‘timli fe’ldan hosil bo‘ladi. –(i)shaffiksi o‘zlik nisbati hosil qilishda 5 Ona tili (Morfalogiya) [Matn] : o’quv qo’llanma / U . Amonov . - Buxoro : “ Sadriddin Salim Buxoriy ” Durdona , 2021 . – 216 b . 7 kammuhsuldir: kerishdi, joylashdi, qorishdi kabi so‘z shakllardagina buni kuzatish mumkin. O‘zlik nisbati UGMsi – “harakatning subyekti va obyektini birlashtirish, o‘timli fe’lni o‘timsiz fe’lga aylantirish”. Ayrim holda grammatik shakl o‘zlik nisbatiniki bo‘lsa-da, bu shakl harakatning bajaruvchiga qaytishinibajaruvchi ham harakat obyekti ekanini bildirmaydi: 1. Bir mahal G‘ulomjon tuynukdan erinib chiqayotgan tutunga qarab so‘zlandi. (M.Ism.) 2. So‘ng uzun do‘nglikka o‘tib, ko‘rinmay ketdi. (P.Qodirov) 3. Yigit ko‘zini yashirishga joy topolmay qiynaldi. ( S. Ahm.) 4. Davlatbekovning tug‘ilgan qishlog‘i Bodomzor bu yerdan o‘n bir chaqirim pastda. (P.Qod.) O‘zlik nisbati shakli o‘timli fe’lni o‘timsiz fe’lga aylantiradi. O‘zlik nisbati shakli har qanday o‘timli fe’ldan ham yasalavermaydi. Masalan, o‘qi, hayda, kes, ek, min, tik, sug‘or kabi fe’ldan o‘zlik nisbati hosil qilinmaydi. Shuningdek, orttirma nisbatdagi o‘timli fe’ldan ham o‘zlik nisbati hosil qilinmaydi 6 . Semantikasida ma’noviy siljish ro‘y berayotgan o‘zlik nisbati shakliga ega fe’llar bu nisbatan xoli qaralishi lozim: 1. Yuzlari semizlikdan tirsillagan Arabboy kerilgan bir holda so‘radi. (P.Tur.) 2. Bu qishloqda Avazning eng ochilib gaplashadigan tengdoshi shu Zamonali edi. (P.Qod.) Bunday hol ayrim mualliflarning ba’zan nisbatni so‘z yasalishi sifatida qarashiga, ba’zan izohli lug‘atlarda bosh so‘z (leksema) sifatida berishlariga sabab bo‘ladi. Shaklning to‘laqonli o‘zlik nisbati ekanligi yoki emasligini aniqlashda boshqariladigan so‘z yordam beradi. Aslida o‘zlik nisbatidagi fe’l o‘timsiz bo‘lganligi sababli tushum kelishigidagi fe’l bilan bog‘lanmaydi. Ayrim hollarda bu shakldagi fe’l bilan boshqachahol kuzatiladi. Masalan, choponini yopindi birikuvida o‘zlik nisbat shaklidagi fe’l tushum kelishigidagi fe’lni boshqarmoqda. Demak, bunda nisbat shakli bo‘lsada, mazkur nisbatga tegishli ma’no mavjud emas. Ma’no va shakl yaxlit emas ekan, bu birikuvda o‘zlik nisbatini qidirish ma’qul emas. Xulosa sifatida aytish mumkinki, 6 Irisqulov M . Tilshunoslikka kirish . T.: “ O’qituvchi ” 1992 . – 415 b . 8 o‘zlik nisbatida harakat subyekti “subyekt-obyekt” qiyofasiga kirib, avvalgi obyekt yo‘qoladi. Qiyoslang: Halim kiymini kiydi va Halim kiyindi. Birinchi gapda Halim subyekt, kiyim obyekt, ikkinchi gapda obyekt yo‘q, Halim esa “subyekt- obyekt”dir. Orttirma nisbat. Orttirma nisbat shakli quyidagilar: - dir (-tir): chizdir, yondir, urintir; -gaz (-giz, g‘az, -g‘iz, -kaz, -kiz, -qaz, -qiz): ko‘rgaz, kirgiz, turg‘iz, yutqiz, o‘tqaz, ketkiz, yurg‘az; -(i)t: o‘qit, ishlat, tugat, boshlat, yurit, kirit; -iz: oqiz, tomiz, emiz; -ir: bitir, uchir, pishir, qochir, oshir, shoshir, botir, qotir; -ar: chiqar, qaytar; Orttirma nisbat UGMsi “harakat bajaruvchisini orttirish, jarayonga “ortiqcha” bajaruvchini kiritish va o‘timsiz fe’lni o‘timli fe’lga aylantirish”. Orttirma nisbatda ish-harakatning subyekti ortib, ular bevosita va bilvosita subyektga ajraladi: Halim o‘qidi. Halim ukasini o‘qitdi. Birinchi gapda subyekt bitta. Ikkinchi gapda esa ikkita bo‘lib, Halim bilvosita, ukasi bevosita bajaruvchilar. Bevosita subyekt unchalik ahamiyatli bo‘lmaydi, shuning uchun u ko‘p holda ifodalanmay qolaveradi. Orttirma nisbat shakli fe’lga birdan ortiq qo‘shilishi mumkin. Bunda avvalgi bevosita subyekt bilvosita subyektga aylanib ketaveradi: Halim to‘ladi. Halim ukasiga to‘latdi. Halim ukasiga to‘lattirdi. Jumla g‘alizligi kelib chiqmasligi uchun keyingi gapdagi bevosita subyekt tushirib qoldirilgan. Orttirma nisbat shaklli fe’l semantikasida ma’noviy siljish ro‘y berib, unga xos morfema ajralmaydigan holga kelib qolishi ham mumkin: Tuzatmoq, surishtirmoq, solishtirmoq, yaratmoq, uyg‘on, yupan erkalatmoq, (dalil, misol) keltirmoq tipidagi fe’l ham shular jumlasidan. Orttirma nisbat shakli o‘timsiz fe’lni o‘timli fe’lga aylantiradi. Majhul nisbat. Majhul nisbat (-i)l va (-i)n shakllari yordamida hosil qilinadi: yuvildi, tozalandi, aytildi, gapirildi, olindi kabi. Bu nisbat fe’l “subyektsizlashadi”, 9 aniqrog‘i, obyekt ustuvorlashib, ega vazifasiga o‘tadi, mantiqiy obyekt ustuvorlashib, ega vazifasiga o‘tadi, mantiqiy obyekt grammatik ega maqomini oladi: 1. Bu yerda Chetan bilan o‘ralgan mol qo‘rasi bor edi. (P.Qod.) 2. Boboxo‘ja domla ishdan bo‘shatildi . (P.Tur.) Majhul nisbat asosan o‘timli (o‘ralgan, yig‘ilgan, sochilgan, (terilgan), qisman o‘timsiz (bo‘shatilgan, tushilgan, borilgan) fe’ldan hosil qilinadi. O‘timsiz fe’ldan yasalganda egasiz gap (shaxssiz fe’l) hosil bo‘ladi: 1. Bu ko‘cha bilan ikki-uch yuz oldin yurilgach , qishloq guzariga yetiladi. (H.Shar.) 2. Rasmi, yomon xotindan qochiladi, zamona shum bo‘lsa, yaxshi xotindan ham qochar ekan kishi. (A.Qah.) Ba’zan majhul nisbatda qo‘llanilishi lozim bo‘lgan fe’l aniq nisbatda bo‘lsa ham, majhul nisbat ma’nosi ifodalanadi: Anchagina yurgach , o‘ng tomonda paxsa uy ko‘zga tashlanadi. (S.Nur.) Bunda shakl va ma’no muvofiqligi yo‘q. Shuning uchun nisbatni aniqlashda “ Qaysi nisbat shakli yoki qaysi nisbat ma’nosi bor?” tarzidagi muqobil savoldan biri qo‘yilishi kerak. Bir-biriga bog‘langan kontakt holatdagi ikki fe’ldan ikkinchisigina majhul nisbatda bo‘ladi: Bu dori spirtda ivitilib, qiyom qilib ichiladi. (N.Saf.) Eshakka teskari mindirib sazoyi qilindi. (M.Ism.) O‘zlik va majhul nisbat omonimik munosabatda. Masalan, osildi, tashlandi, to‘kildi fe’llarining o‘zlik yoki majhul nisbatda ekanligi qurshovda ma’lim bo‘ladi. Birgalik nisbati. Birgalik nisbati –(i)sh affiksi yordamida hosil qilinib, uning UGMsi “harakatni bajarishda bajaruvchining birgalashuvi”dir. Birgalik nisbat shaklida “birgalik yordamlashish” va “ birgalik-ko‘plik” oraliq grammatik ma’nosi farqlanadi. “Birgalik-ko‘plik” ma’nosi uchun fe’llarning o‘timli-o‘timsizligi ahamiyatsiz: Kattalar o‘sha yerda. Arz qil, yordam berishadi, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishadi. (P.Tur.) ”birgalik yordamlashish” ma’nosi voqealanishi uchun esa shal o‘timli fe’llarni tanlaydi: Bola dadasiga yer haydashdi, ekin ekishdi. (S.Nur.) Ba’zan ko‘plik shakli ham nutqiy ortiqchalik sifatida birgalik nisbat shakli ustiga “qavatlanadi”: 1. Sharofat xolaning so‘zlariga zavqlanib kulishdilar. 10 (N.Saf.) 2. Ona-bola uzoq yig‘lashdilar, ko‘z yoshlari bitguncha bo‘zlashdilar. (A. Qod.) Nisbat kategoriyasi UGMi “harakatning bajaruvchiga munosabatini ifodalsh” bo‘lib, bu kategorial ma’noga “ o‘timli-o‘timsizlikka munosabat” ma’nosi yondosh ma’no sifatida qorishadi. Demak, nisbat kategoriyasi lug‘aviy shakl hosil qiluvchi kategoriya sifatida fe’l leksema sememasini subyekt valentligi va o‘timli-o‘timsizlik nuqtayi nazaridan modifikatsiya qiladi. 1.2. Nisbat kategoriyasining tilshunoslikdagi o‘rni Nisbat harakat va uning qaratilgan obyekt yoki subyekt o‘rtasidagi munosabatni ko‘rsatishda tilning eng muhim grammatik vositalaridan biridir. Harakatning qaysi nuqtaga qaratilganligi gapning mantiqiy tuzilishini belgilab beradi. Bu, ayniqsa, gapning sintaktik va semantic qurilishi uchun muhim ahamiyatga ega Nisbatning funksiyasi tilning universal xususiyatlaridan biridir va barcha tillarda, shu jumladan, turkiy tillarda ham uchraydi. Tilshunoslikda bu kategoriya gapning kommunikativ yukini oshiradi, bu orqali nutq yanada aniq va tushunarli bo‘ladi.Turkiy tillar tarixida nisbat kategoriyasi qadimdan muhim o‘rin egallagan: Qadimiy yodgorliklar: O‘rxun-Enasoy bitiklarida fe’llar nisbat shakllari orqali harakatni qaratilgan nuqtaga bog‘lash uchun ishlatilgan. “Devonu lug‘otit-turk” asari: Mahmud Koshg‘ariy arab tilshunosligi an’analari asosida turkiy tillarda ham uchta so‘z turkumini ajratadi: otlar (ismlar), fe’llar va yordamchilar (harflar). Bu so‘z turkumlari ichida ayniqsa fe’llar chuqur tahlil etiladi. Fe’llarning zamon, nisbat, shaxs kategoriyalari haqida ma’lumot beradi. Mahmud Koshg‘ariyning nisbatga oid fikrlari: Harakatning subyektga qaratilishi: Koshg‘ariy fe’lning o‘zlik shakllari haqida yozib, harakatning bajaruvchi shaxsga qaratilishini ko‘rsatib bergan. Masalan, u 11 turkiy tillarda o‘zlik shakllarining o‘ziga xosligi haqida gapiradi. Bu,asosan, o‘zlik nisbat shakllariga to‘g‘ri keladi. Birgalik nisbatiga oid dalillar: Mahmud Koshg‘ariy asarida fe’llarning birgalikda ko‘rsatadigan misollar keltiriladi. Masalan, “biz borishdik” kabi shakllar turkiy tillarning qadimiy unsurlaridan biridir. Bu birgalik nisbatining qadimiy ildizlari borligini isbotlaydi 7 . Fe’lning ma’no ko‘lamiga urg‘u: Koshg‘ariy turkiy tillarda fe’l ma’nosing turli qirralarini tahlil qilgan. Uning yondashuvi bo‘yicha, harakatning qaratilganligi yoki subyekt va obyekt o‘rtasidagi aloqalar grammatik ko‘rsatkichlar orqali ifodalanadi. Bu nisbatning grammatik va semantic asoslariga mos keladi. Bundan tashqari Koshg‘ariyning ba’zi misollari o‘zgartirma nisbatga oid qadimiy ko‘rinishlarini o‘z ichiga oladi. Masalan, “qildurmoq” fe’li keltirilib, bir shaxs tomonidan boshqa shaxsga qaratilgan harakatni anglatadi. Bundan tashqari muallifi noaniq bo‘lgan bo ‘lgan “ At-tuhfatuz zakiyatu fil-lug‘atit turkiya” (“Turkiy til haqida noyob tuhfa”) asarida ham nisbatga oid fikrlar mujassam. Ushbu asrda majhul, birgalik, orttirma, o‘zlik nisbatkari haqida fikr yuritiladi. Majhul nisbat “ismi maf’ul” atamasi bilan beriladi va uning -l, -il affiksi orqali ifodalanishi aytiladi. Masalan, berildi kabi. Birgalik nisbat -sh, -ish, -ush affiksi yordamida ifodalanadi, deyiladi (“At-tuhfa”, 125-bet). Masalan, urushurman, urushurbiz; urushursan, urushursiz; urushgay, urushgaylar. Orttirma nisbat o‘timlilik bilan bog‘liq ravishda o‘rganiladi. Quyidagi shakllar orttirma nisbat (o‘timli) shakllari hisoblanadi. -dir, -tir: mindir, to‘ydir, suqtur, “kirgizdir”. -t: o‘lturt “o‘tqiz”, o‘qut, boshlat, o‘lturt ”o‘ldir”. -r: chiqar. -giz, -kiz: Kirgiz, tirgiz -kar: o‘tkar “nufuzli qil” 7 Jamolxonov H. Hozirgi o’zbek adabiy tili . – T.: Talqin .2005 . - 289 b. 12 -kir, -qir: yamqir -guz, -kuz: turguz va boshqalar. O‘zlik nisbat -n affiksi orqali ifodalanadi. Masalan, urunur, yuvinur kabi. Alisher Navoiy va Fitrat: Alisher Navoiyning she’riy mersida va Fitratning grammatik tadqiqotlarida fe’l shakllari bilan bog‘liq grammatik munosabatlar, jumladan, nisbat hodisasi alohida o‘rganilagan. Ayniqsa, Fitrat o‘zbek tili grammatikasini ilmiy jihatdan tizimlashtirishda nisbat kategoriyasini tahlil qilgan. Bundan tashqari Fitrat fe’lning mayl, nisbat kategoriyalarini alohida ajratmay, zamon kategoriya tarkibida o‘rganadi. Nisbatning grammatik tasnifi: nisbat kategoriyasi tilshunoslikda morfologik va semantik jihatdan tasniflanadi. Bu tasnifda o‘zbek tilining boshqa turkiy tillar bilan qiyosiy o‘rganilishi va grammatik tizimini tahlil qilish uchun asos bo‘ladi. Nisbatning mohiyati va grammatik funksiyasi: Nisbat kategoriyasi gapning kommunikativ yukini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. U gapdagi harakatning subyekt va obyekt o‘rtasidagi munosabatini ko‘rsatadiva fe’lning sintaktik rolini belgilaydi. Masalan: “U kitob o‘qiydi” gapida subyekt o‘z harakatini bevosita bajaradi. “U menga kitobni o‘qitdi” gapida esa subyekt boshqa bir shaxsga harakatni bajarishga majburlaydi. Bunday grammatik farqlash tilning mantiqiy tizimini shakllanitirishda yordam beradi. Zamonaviy tilshunoslikda nisbatning o‘rni:Bugungi kunda nisbat kategoriyasi o‘zbek tilining nafaqat morfologik, balki sintaktik va semantik tizimlaridagi o‘rnini aniqlashda muhim tizimlaridagi o‘rnini aniqlashda muhim tadqiqot sohasi hisoblanadi. Ilmiy izlanishlar: Zamonaviy o‘zbek tilshunoslari, masalan, Sh. Rahmatullayev, nisbatning zamonaviy tilga ta’siri va uning shevalaridagi xususiyatlarini tahlil qilish bilan shug‘ullangan. Amaliy ahamiyati: Nisbatning o‘rganilishi tilni o‘rgatish metodikasi va lingvistik tahlil jarayonlarida qo‘llaniladi. 13 Turkiy tillar orasida nisbatning o‘rni: Turkiy tillar orasida nisbatning grammatik shakllari va semantik funksiyalari o‘xshash bo‘lsa-da, ayrim tillardagi o‘ziga xosliklar mavjud. Masalan 8 : 1. Qozoq va o‘zbek tillarida “yuvildi” fe’li o‘zlik nisbatni bildirsa, uyg‘ur tilida bu shakl boshqacha vositalar yordamida ifodalanadi. 2. Tatar va boshqird tillarida esa majburlik nisbat shakllari kengroq qo‘llanadi. Bunday qiyosiy tahlil turkiy tillarning umumiylik va xususiyliklarini aniqlashda yordam beradi. Nisbat kategoriyasi o‘zbek tili va boshqa turkiy tillarning grammatik tizimida muhim ahamiyatga ega. Bu kategoriya gapning semantik va sintaktik xususiyatlarini belgilash, haraktni qaratilgan shaxs yoki obyekt bilan bog‘lash imkonini beradi. Zamonaviy o‘zbek tilshunosligi nisbatning o‘rganilishini yangi bosqichga olib chiqdi, bu esa tilning mantiqiy va kommunikativ tizimini chuqur tahlil qilish uchun muhimdir 9 . Tilshunoslikda nisbat kategoriyasi harakatning subyektga yoki obyektga bog‘liqligini belgilaydigan muhim grammatik kategoriya hisoblanadi. Bu tushuncha grammatik tizimlarning shakllanishi va rivojlanishi jarayonida turli olimlar tomonidan keng o‘rganilgan. Quyida nisbat kategoriyasiga oid turli olimlarning qarashlari yoritiladi. Mahmud Koshg‘ariy o‘zining Devonu lug‘atit turk” asarida turkiy tillarning grammatik xususiyatlarini tahlil qilgan. Uning fikricha, harakatning subyektga qaratilgan shakllari, ya’ni o‘zlik nisbatlari, turkiy tillarda o‘ta muhim grammatik vositalaridan biridir. Masalan, o‘zlik nisbatida harakat bajaruvchi subyekt harakatning ham boshlovchisi, ham yakunlovchisi sifatida namoyon bo‘ladi. Misol uchun, “o‘zini yuvmoq” iborasida harakatni amalga oshiruvchi shaxs o‘z harakati natijasini ham qabul qiladi. Misol: 8 Xolmanova Z. Tilshunoslikka nazariyasi . – T.: 2019 . – 250 b. 9 Sayfullayeva R ., Mengliev B., Boqieva H., Qurbonova M., Yunusova Q ., Abuzalova Q., Hozirgi o’zbek adabiy tili O’quv qo’llanma . T .: O’ZMU nashri, 2007 . – 89 b. 14 Turkcha: “Kendi yikandi” ( U o‘zini yuvdi). O‘zbekcha:” O‘zimni tayyorladim” Bu misollar Koshg‘ariy asarida keltirilgan turkiy tillarning o‘zlik nisbatida qanday foydalanishini ko‘rsatadi. A. Avliyokulov o‘zining tadqiqotlarida o‘zbek tilida nisbat kategoriyasining grammatik roliga e’tibor qaratgan. U nisbatni ikki asosiy guruhga ajratadi: o‘zlik va qo‘shma nisbatlar. O‘zlik nisbati: Subyekt va obyekt bir shaxsda uyg‘unlashgan. Qo‘shma nisbat: Harakat bir subyekt tomonidan boshqasiga qaratilgan. Masalan: O‘zlik nisbat:” U o‘zini pardozladi.” Qo‘shma nisbat: “Men ukamni o‘qishga yubordim”. Fe’lning mazmuniga ko‘ra subyekt va obyekt o‘rtasidagi grammatik aloqalar bu nisbatlarning shakllanishiga sabab bo‘ladi. Tilshunos olim R. Q. Qosimovning fikricha, nisbat grammatik kategoriyasi harakatning kimga va qanday yo‘naltirilganini belgilashda muhimdir. Uning tadqiqotlari o‘zbek tilida harakatning obyekt va subyektga qaratilganligini shakllantiruvchi vositalarni ko‘rsatib beradi. Bu fikr, ayniqsa, zamonaviy o‘zbek tili grammatikasida amaliy ahamiyatga ega. Misol orqali tushuntirsa, “bermoq” fe’lining qo‘shma nisbatdagi ishlatilishi bir subyektning harakatni boshqasiga yo‘naltirishini ko‘rsatadi: Qo‘shma nisbat: “ Men unga kitobni berdim”. O‘zbek tilida bunday grammatik vositalar faqat shakily emas, balki semantik jihatdan ham ahamiyatlidir. Z.Mahmudov o‘zining asarlarida nisbat kategoriyasini o‘zbek tilida shakllantiruvchi vositalarni batafsil tahlil qilgan. U o‘z asarlarida grammatik vositalarning so‘z turkumlari bilan bog‘liqligini va til tizimidagi o‘rnini chuqur yoritgan. M.R. Rahimov o‘zining “Tilning nisbat kategoriyalari haqida” nomli maqolasida fe’lning grammatik kategoriyalari, jumladan, nisbat kategoriyasining o‘ziga xosligi va uning til tizimidagi o‘rnini tahlil qiladi. Uning fikricha, har bir 15 grammatik kategoriya fe’lning muayyan jihatini o‘rganishga asoslangan bo‘lib, bu kategoriyalar orqali uzviy bog‘liqlik namoyon bo‘ladi. Z.Xxolmanova “Tilshunoslikka kirish” asarida tilshunoslik fanining predmeti va uning asosiy masalalarini yoritadi. Uning fikricha, til kishilik jamiyatida aloqa quroli va fikr ifodalash vositasi sifatida ijtimoiy hodisa bo‘lib, ichki tuzilishiga ko‘ra sof belgi-ishoralar tizimidir. Bu nuqtai nazar nisbat kategoriyasining til tizimidagi o‘rnini ifodalashda muhim ahamiyatga ega. A. Shleyxer va M. Myuller kabi olimlar tilning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va o‘lishi tabiat qonunlariga bo‘ysungan holda ro‘y beradi, deb hisoblashgan. Ularning yozishlaricha, tilning taraqqiyoti va grammatik kategoriyalarning shakllanishi tabiiy jarayonlarga mos keladi. Bu qarashlar nisbat kategoriyasining shakllanishi tushunishida muhimdir 10 . Yuqoridagi olimlarning qarashlari nisbat kategoriyasining tilshunoslikdagi o‘rni va ahamiyatini yoritadi. Ularning asarlari va tadqiqotlari nisbat kategoriyasining turli tillardagi ko‘rinishlari va funksiyalarini chuqurroq tushunishga yordam beradi. 10 Rahmatullayev Sh., Hozirgi adabiy O’zbek tili . - T.: “Univerisitet” 2006.-385 bet. 16 II BOB. O‘ZBEK TILIDA NISBAT KATEGORIYASINING O‘ZIGA XOSLIGI 2.1. Nisbat paradigmasi va unga yondosh hodisalar Majhul nisbat affiksi qo‘shilgan o‘timli fe’l leksemaga zid qo‘yib (oppozitiv munosabatda) bunday affiks qo‘shilmagan holat aniq nisbat deb yuritiladi. Aniq nisbat shaklini yasovchi affiks yo‘q, bu nisbatning shakli majhul nisbat shakliga zid qo‘yib nol ko‘rsatkichli morfema deb belgilanadi. O‘timli-o‘timsizlikda harakat bilan vositasiz to‘ldiruvchi munosabati asosga olinsa, nisbatda bajaruvchining holatida voqe bo‘ladigan o‘zgarish asosga olinadi: ega vazifasidagi bajaruvchi majhullashadi, sintaktik qurilmadan chiqadi, vositasiz to‘ldiruvchi esa ega vazifasida o‘tadi. Rasmiy nutq turida bajaruvchi majhullashmay, vositali to‘ldiruvchi vazifasiga o‘tishi ham uchraydi: Xat ukam tomonidan yozildi kabi. Aniq nisbatdagi fe’l leksema vositali to‘ldiruvchini ham boshqarishi mumkin. Bunday fe’l leksemadan majhul nisbat yasalganida vositali to‘ldiruvchi odatda o‘zicha saqlanadi. Demak, o‘zbek tilida majhul nisbatdan va unga zidlab belgilanadigan aniq nisbatdan iborat ikki a’zoli paradigma mavjud. Majhul nisbat o‘timli fe’l leksemadan yasaladi; bunda sintaktik qurilma “bajaruvchi ega + vositasiz to‘ldiruvchi + aniq nisbatdagi fe’l leksema” holatidan “ ega vazifasiga o‘tkazilgan vositasiz to‘ldiruvchi + majhul nisbatdagi fe’l leksema” holatiga transformatsiya qilinadi (lot. Transformation – “qayta qurilish”). Majhul nisbat yasalishi bilan uch a’zoli sintaktik qurilma odatda ikki a’zoli sintaktik qurilmaga aylanadi, ayni vaqtda bajaruvchi ega majhullashib, vositasiz to‘ldiruvchi ega vazifasiga o‘tadi. Bunday o‘zgarishlar tushum kelishigi bilan bosh kelishikdagi orasidagi aloqa-munosabat namoyon bo‘ladi: tushum kelishigi bosh kelishikka almashadi. Majhul nisbat o‘timli fe’l leksemadan yasaladi,shunga ko‘ra aniq nisbatda deb faqat o‘timli fe’l leksemani-gina aytish to‘g‘ri. O‘timsiz fe’l leksema vositasiz to‘ldiruvchini boshqarmaydi; trabsformatsiyalanuvchi bo‘laklardan biri yo‘qligi 17 sababli majhul nisbat yasab bo‘lmaydi. Demak, o‘timsiz fe’l leksema aniq nisbat – majhul nisbat yasalishi paradigmasida qatnashmaydi. O‘timsiz fe’lga qo‘shiladigan -l affiksi majhul nisbat shaklini emas, balki shaxssizlik shaklini hosil qiladi: ( U uyga) bordi – (Uyga) borildi, (Ikki kilometr) yurdi – (Ikki kilometr) yurildi kabi. Shaxssizlik ma’nosi majhullik ma’nosidan farq qiladi. Asli -l affiksi majhul nisbat yasovchisi bo‘lib, bu affiksdan shaxssizlik ma’nosini ifodalashda ham foydalaniladi. Ma’nodagi keskin farqini hisobga olib bu yerda hozirgi o‘zbek tili nuqtayi nazaridan -l omomorfemalari haqida gapirish to‘g‘ri. Shaxssizlik fe’l ko‘rinishida III shaxs shaklida bo‘ladi-yu, lekin III shaxs ma’nosi (umuman shaxs ma’nosi) ifodalanmaydi. Majhul nisbatdagi fe’l ko‘pincha III shaxs shaklida ishltiladi va bunda III shaxs ma’nosi ifodalanadi. Aniq qurilmada vositasiz to‘ldiruvchi kishilik olmoshi bilan ifodalansa, majhul qurilmada egaga aylanadi va bunda majhul nisbatdagi fe’l uch shaxsda tuslanadi: Meni chaqirdi. – men chaqirildim. Seni chaqirdi. – Sen chaqirilding kabi. Majhul nisbat orttirma shaklidagi fe’ldan ham yasaladi, chunki orttirma yasovchisi o‘timsiz fe’lni o‘timlilashtiradi: (yur- + g‘iz) + il- kabi. Demak, majhul nisbat o‘timli fe’l leksemadan ham, o‘timlilashgan fe’ldan ham yasaladi. Shunga ko‘ra majhul nisbatga zid qo‘yib o‘timli fe’l leksemani ham, o‘timlilashgan fe’l leksemani ham aniq nisbatda deb baholash to‘g‘ri: Xatni yozdi – Xat yozildi yasalishi o‘timli aniq nisbat asosida, (Mashina yurdi - ) Mashinani yurg‘izdi – Mashina yurg‘izildi yasalishi o‘timlilashgan aniq nisbat asosida voqe bo‘ladi. Buni chizmada quyidagicha ko‘rsatish mumkin: Aniq nisbat Majhul nisbat O‘fimli fe’l leksema: Yoz + il + di O‘timlilashgan fe’l leksema: Yur + g‘iz + il + di Asli ayir- leksemasi tarixan ‘alohida bo‘l-’ ma’nosini anglatgan az- fe’lidan -r affiksi bilan yasalgan orttirma shakli bo‘lib, hozirgi o‘zbek tilida bunday qismlarga ajratilmaydi, shunga ko‘ra ayir- leksemasi aniq nisbatdagi o‘timli fe’l deyiladi. Nazariy jihatdan majhul nisbat har bir o‘timli, o‘timlilashgan fe’ldan 18 yasalishi kerak, lekin amalda shunday emas. Masalan, Sen meni urding deyiladi- yu, Men (sen tomondan) urildim deyilmaydi. Bunday cheklanishlar turli sabablarga ko‘ra voqe bo‘ladi. O‘zlik shakli ham o‘timli fe’l leksemadan yasaladi, lekin majhul nisbat shaklidan keskin farq qiladi. Buni ayni bir fe’l leksemadan ushbu ikki shaklning yasalishida ochiq ko‘rish mumkin. Ko‘rinadiki, o‘zlik yasalishida bajaruvchi aniqligicha saqlanadi, majhullashmaydi; vositasiz to‘ldiruvchi yo‘qoladi, harakat bajaruvchining o‘zida voqe bo‘ladi, vositali to‘ldiruvchi odatda o‘zgarishsiz saqlanadi. Demak, o‘zlik shakli yasalishida sintaktik qurilma tamoman boshqacha transformatsiya qilinadi. Ayrim o‘timli fe’llardan o‘zlik shakli yasalganda vositasiz to‘ldiruvchi yo‘qolmaydi, balki vositali to‘ldiruvchiga aylanadi: Yozuvchi asarlarini maqtadi – Yozuvchi asarlari bilan maqtandi. Otam meni koyidi – Otam mendan koyindi. Ba’zi o‘timli fe’llardan o‘zlik shakli yasalganida sintaktik qurilmada murakkab o‘zgarish voqe bo‘ladi: Xatti-harakatim qizimni ezdi – Xatti-harakatimdan qizim ezildi. Bu yerda ega o‘zicha saqlanmaydi, saba holiga aylanadi; vositasiz to‘ldiruvchi tashlanmaydi, lekin vositali to‘ldiruvchiga aylanmay, egaga aylanadi; qurilmadan o‘zlik ma’nosi ifodalanadi. Ushbu transformatsiyalanish eganing o‘zicha saqlanmagani bilan o‘zlik shakli yasalishidan farqlanadi, vositasiz to‘ldiruvchining egaga aylanishi bilan majhul nisbat yasalishiga o‘xshaydi; lekin transformadan o‘zlik ma’nosi ifodalanadi. O‘zlik shakli faqat o‘timli fe’l leksemadan yasaladi, lekin majhul nisbat orttirma yasovchisi qo‘shilishi bilan o‘timlilashgan fe’ldan ham yasaladi. O‘zlik shakli -n affiksi bilan yasaladi: yuvin, taran, yelpin, qashin kabi. Ba’zi leksemalarga -n shaklida emas, -l shaklida qo‘shiladi: egil. Bukil, yiqil kabi. Ko‘rinidaki, o‘zlik shakli yasovchi -n affiksi birlamchi -n allomorfemasi shaklida va ikkilamchi -l allomorfemasi shaklida namoyon bo‘ladi; demak, bu yerda n morfemasining n asosiy allofonemasi va l ikkilamchi allofonemasi voqe bo‘ladi (Majhul nisbat yasalishida buning aksi bo‘lishi yuqorida ta’kidlanadi). Ayrim fe’l leksemalardan o‘zlik shakli -sh affiksi bilan yasaladi: joylash kabi.Har qanday o‘timli fe’l leksemadan o‘zlik shakli yasalavermaydi. Bunday shakl yasalishi 19 uchun o‘timli fe’l leksemadan anglatadigan harakat bajaruvchining o‘zida, o‘z ustida amalga oshadigan harakat bo‘lishi lozim: kiyin, artin kabi. Bundan tashqari ek, sug‘or, hayda, kes kabi o‘timli fe’l leksemalardan o‘zlik shakli yasalmaydi, chunki bunday fe’l leksema anglatadigan harakat bajaruvchining o‘zida amalga oshirilmaydi. Quvon, seskan kabi fe’llar – asli o‘zlik shaklida, lekin bular tarixiy taraqqiyot natijasida tarkibiy qismlarga ajralmaydigan bo‘lgan. Masalan, seskan fe’li ‘his qil’ ma’nosini anglatuvchi sez fe’lining kuchaytiruv ma’nosini ifodalovchi -k affiksi bilan yasalgan sezik shaklidan ‘o‘zlik’ ma’nosini ifodalovchi -n affiksi bilan yasalgan: ( sez + ik = sezik) + an =sezikan > sez-kan > seskan. Tovush o‘zgarishlari natijasida bu fe’l tarkibiy qismlarga ajralmas holatga kelgan. Bunday fe’llar hozirgi o‘zbek tilida bir butun holda o‘timsiz fe’l leksema deyiladi. Seven, ochil (ko‘chma ma’noda) kabi fe’llar tarkibidagi ma’noli qismlarning chegarasi hozirgi o‘zbek tilida aniq ko‘rinib turadi, lekin bu yerda -n, -l qo‘shilgan leksemadan anglashiladigan ma’no bilan sev, och fe’llaridan anglashiladigan ma’no orasida bog‘lanish hozirgi o‘zbek tilida yo‘qolgan: sev – “muhabbat bog‘la”, seven – “quvon” kabi. Shunga ko‘ra bunday fe’llarda ham o‘zlik shakli yasovchisi ajratilmaydi, bunday fe’llar yaxlitligicha o‘timsiz fe’l leksemaga teng deyiladi. 20 21 2.2. Fe’llar orqali nisbatning ifodalanishi (morfologik jihat) Fe’l turkumi boshqa so‘z turkumlariga nisbatan boy va murakkab grammatik kategoriyalar tizimiga ega. Hozirgi o‘zbek tilida fe’lga xos grammatik kategoriyalar quyidagilar: 1. Daraja; 2. Bo‘lishli-bo‘lishsizlik; 3. Mayl; 4. Zamon; 5. Shaxs-son. Daraja kategoriyasi harakatning subyekt va obyektga bo‘lgan munosabatini ko‘rsatadi. Bu munosabat maxsus fe’l shakllari orqali ifodalanadi. Masalan, talaba kitobni o‘qidi gapidagi ega harakatning bevosita bajaruvchisidir; o‘qituvchi kitobni o‘qitdi – kitob o‘qishni bevosita bajaruvchi boshqa bir shaxs ( o‘qituvchi kitobni Akmalga o‘qitdi); kitob o‘qildi – harakatning bajaruvchisi noaniq va b. Demak, fe’l daraja shaklining o‘zgarishi bilan harakatning subyekti yoki obyektida ham o‘zgarish bo‘ladi. Hozirgi o‘zbek tilida fe’lning besh xil daraja shakli bor: bosh daraja, o‘zlik daraja, orttirma daraja, birgalik daraja, majhul daraja. Bosh daraja: Fe’lnning bosh daraja shakli harakatning ega bilan ifodalangan shaxs yoki narsa tomonidan bajarilishini bildiradi: ko‘rdi, so‘radi, aytdi, qaytdi kabi. Bu shaklning maxsus ko‘rsatkichi yo‘q. Uning bosh daraja deb atalishi boshqa daraja shakllariga nisbatandir. Bu darajadagi fe’l (o‘timli) yoki (o‘timsiz) bo‘lishi mumkin: oldi (o‘timli), olindi (o‘timsiz). O‘zlik daraja: O‘zlik daraja shakli asosan – (i) n, ba’zan – (i) l affiksi yordamida o‘timli fe’llardan yasaladi: tashlanmoq, maqtanmoq, qo‘shilmoq kabi. – (i)sh affiksi yordamida bir-ikkita fe’ldangina o‘zlik daraja shaklida yasaladi: joyla- moq – joylash-moq, ker-moq – kerish-moq kabi. Masalan: O‘zidan nariroqda tuproqqa qorishgan navkarlarga tomon emakladi. (Oybek) Yayra, qichqir, uxla, bor kabi o‘timsiz fe’llardan o‘zlik daraja shakli yasalmaydi. O‘zlik daraja shaklining asosiy xususiyati o‘timli fe’lni o‘timsiz fe’lga aylantiradi. Orttirma daraja: Orttirma daraja shakli obyektli fe’llardan ham, obyektsiz fe’llardan ham yasaladi: uxla – uxlat, o‘qi – o‘qit kabi. Orttirma daraja shakli obyektsiz fe’llardan yasalganda, obyektli fe’l yuzaga keladi: ko‘kar – ko‘kartir, uch – uchir. Orttirma daraja shaklida fe’ldan anglashilfan harakatni bajaruvchi va 22 bajartiruvchi shaxs borligi sezilib turadi. Orttirma daraja shaklida ham harakat bajaruvchisi ega yoki jo‘nalish kelishigidan boshqa kelishikdagi so‘z orqali ifodalangan shaxsning o‘zi bo‘ladi. Birgalik daraja: Fe’lning birgalik darajasi ikki va undan ortiq subyekt tomonidan birgalikda bajariladigan harakatni bildiradi. Birgalik daraja o‘timli va o‘timsiz fe’l asosiga – (i)sh affiksini qo‘shish bilan hosil qilinadi: yoz-ish-di, bor- ish-di. Fe’l yasovchi -lash qo‘shimchasi ham birgalik ma’nosini ifodalaydigan fe’l hosil qiladi. Birgalik darajadagi fe’llar quyidagi ma’nolarni ifodalaydi: 1. Birgalik- ko‘plik ma’nosini ifodalaydi. 2. Birgalik-o‘zlik ma’nosini ifodalaydi. 3. Ko‘maklashish ma’nosini ifodalaydi. Majhul daraja: Majhul daraja shaklida harakatning subyektiga emas, balki harakatning o‘ziga va uning obyektiga ko‘proq e’tibor beriladi. Bunda harakat obyekti (aktiv konnstruksiyadagi vositasiz to‘ldiruvchi) bosh kelishik shaklida kelib, gapda ega vazifasini bajaradi. Harakat subyekti (faol konstruksiyadagi ega) esa vositali to‘ldiruvchi vazifasida keladi (bunda to‘ldiruvchi ko‘pincha qo‘llanmaydi). 23 UMUMIY XULOSA Ushbu kurs ishida o‘zbek tilining morfologik tizimidagi muhim kategoriyalaridan biri – nisbat kategoriyasi har tomonlama o‘rganildi. Kurs ishi davomida bu kategoriyaning grammatik mohiyati, shakllanish tamoyillari va uning o‘zbek tilshunosligidagi nazariy hamda amaliy ahamiyati yoritildi. Nisbat kategoriyasi tilshunoslikda harakatning subyekt va obyekt o‘rtasidagi munosabatni belgilovchi muhim grammatik vosita bo‘lib, u o‘zbek tilining boy va murakkab grammatik vosita tizimida alohida o‘rin egallaydi. Kurs ishi davomida quyidagi asosiy xulosalarga kelindi: 1. Nisbat kategoriyasi o‘zbek tilida fe’l orqali fodalangan va harakatning qaysi yo‘nalishda amalga oshirilayotganini belgilovchi vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Bu kategoriya yordamida harakatning subyektga qayta yo‘naltirilishi, majburiy va yoki o‘zlik tus olish jarayoni grammatik shakllar orqali amalga oshadi. 2. Mazkur kurs ishida Mahmud Koshg‘ariy, A. Avliyokulov, R.Sayfullayeva, Sh. Rahmatullayev kabi olimlarning tadqiqotlariga murojaat qilindi. 3. Ushbu kurs ishida nisbat kategoriyasining boshqa tillar, xususan, turkiy tillar bilan o‘xshash va farqli jihatlari ham tahlil qilindi. O‘zbek tilidagi nisbat shakllari qadimgi turkiy tillardagi tizimlarning davomi sifatida namoyon bo‘lsa, boshqa tillar bilan qiyoslanganda o‘ziga xos grammatik vositalarni ishlatilishi bilan ajralib turadi. Mazkur kurs ishida davomida nisbat kategoriyasi nazariy va ilmiy, amaliy jihatdan tahlil qilindi. Fe’lning grammatik shakllarini mukammal o‘rganish tilning umumiy morfoligik tizimini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, bu kategoriya o‘zbek tilining milliy xususiyatlarini aks ettirishdan iboratdir. 24

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. NISBAT KATEGORIYASINING NAZARIY ASOSLARI

1.1. Nisbat kategoriyasining ta’rifi, mohiyati va grammatik funksiyasi

1.2. Nisbat kategoriyasining tilshunoslikdagi o‘rni

II BOB. O‘ZBEK TILIDA NISBAT KATEGORIYASINING O‘ZIGA XOSLIGI

2.1. Nisbat paradigmasi va unga yondosh hodisalar

2.2. Fe’llar orqali nisbatning ifodalanishi (morfologik jihat)

UMUMIY XULOSA

FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить