O‘zbek tilshunosligida punktuatsiya

Kurs ishi
Mavzu:  O‘zbek tilshunosligida punktuatsiya . Mundarija:
Kirish ...................................................................................................................................................................................................... 1
I BOB Punktuatsiya haqida umumiy ma’lumot. ..................................................................................................................................... 5
 XULOSA ............................................................................................................................................................................................... 31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ......................................................................................................................................... 33
1.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 20-oktabrdagi PF-6084-son farmoniga 1-ilovadan ............................................ 33 1 Kirish
Mavzuning  dolzarbligi .Ushbu  kurs  ishida   o‘zbek  tilidagi   punktuatsiya  tizimi   va  uning
sintaktik,   sematik   va   ro‘llari   o‘rganiladi.   Bunda   punkyuatsiya   belgilari   qanday
ishlatilishi,ularning grammatik va stilistik xususiyatlari tahlil qilinadi.Ishda, shuningdek,
punktuatsiyaning   o‘ziga   xos   xususiyatlari   va   uni   o‘rgatishning   ahamiyati   haqida   ham
so‘z   yuritiladi.Mavzuni   tanlashdagi   asosiy   maqsad   o‘zbek   tilidagi   punktuatsiya
tizimining   xususiyatlarini   aniqlash   va   uning   matn   tuzilishidagi   ro‘lini   chuqur
o‘rganishdir.Bu   tilni   to‘g‘ri   va   samarali   ishlatish,   yozma   va   og‘zaki   nutqni   aniq
ifodalash,   hamda   kommunikatsiyaning   sifatini   oshirishda   katta   ahamiyatga   ega   bo‘lgan
bir masala.Uni O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga muvofiq 2020-2030-
yillarda o’zbek tilini rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish konsepsiyasida ham
Davlat   tilining   sofligini   saqlash,uni   boyitib   borish,   ta’lim   tashkilotlarida   davlat   tilini
o’qitish   tizimini   yanada   takomillashtirish,uning   ilm-fan   tili   sifatidagi   nufuzini
oshirishham   tilshunoslikning   yanada   chuqurroq   o’rganishimiz   va   o’rganishimizni   talab
qiladi. 1
  Prezidentimizning   ,,Ona   tilimizning   davlat   va   jamiyat   hayotidagi   ta’siri   va
mavqeini   yanada   oshirish   bo’yicha   oldimizda   o’ta   muhim   va   dolzarb   vazifalar
turibdi.Davlat   tili   masalasi   milliy   g’oyamizning   asosiy   tamoyillaridan   biri   bo’lishi
zarur.Yosh   avlod   qalbiga   ona   tilimizni   bolalikdan   singdirish   maqsadida   ta’limning
barcha   bosqichlarida   o’zbek   tilini   zamonaviy   va   innovatsion   texnalogiyalar   asosida
mukammal o’rgatishga alohida e’tibor qaratishimiz lozim.Toki bolalarimiz o’zbek tilida
ravon yozadigan va teran fikrlaydigan insonlar bo’lib yetishsin”  2
nutqidan ham bilishimiz
mumkinki,tilimizni   o’rganish   va   tatbiq   qilish   muhim   masalalardan   biridir.Shu   o’rinda
punktuatsiya   tilning   eng   muhim   elementlaridan   biri   bo‘lib,   uning   o‘rganilishi
tilshunoslikda   o‘ziga   xos   o‘rin   tutadi.Kurs   ishining   dolzarbligi   quyidagi   jihatlarda
ko‘rinadi:
1. Tilni to‘g‘ri va aniq ifodalash zaruriyati. Punktuatsiya, matndagi gaplarni, iboralarni va
so‘zlarni mantiqiy, grammatik va stilistik jihatdan to‘g‘ri ifodalashni ta'minlaydi. Yozma
nutqning   sifatini   oshirish   va   o‘quvchiga   yoki   tinglovchiga   matnni   tushunishni
osonlashtirishda   punktuatsiyaning   roli   juda   katta.   o‘zbek   tilida   punktuatsiya   qoidalarini
1
 O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 20-oktabrdagi PF-6084-son farmoniga 1-ilova
2
 Sh.M.Mirziyoyev 21.10.2024 bayram nutqidan. 2o‘rganish,   matnlarning   aniq   va   tushunarli   bo‘lishini   ta'minlaydi.   Kurs   ishi   bu   muhim
masalani chuqur o‘rganishga yordam beradi.
2. Punktuatsiya   tizimining   o’ziga   xos   xususiyatlarini   o‘rganish. Punktuatsiyaning   o‘ziga
xos qoidalari har bir tilning grammatik tizimiga, uning sintaktik tuzilishiga mos ravishda
shakllanadi.   o‘zbek   tilshunosligida   punktuatsiya   o‘rganish   orqali   tilning   grammatik,
stilistik   va   sintaktik   xususiyatlarini   yanada   chuqurroq   tushunish   mumkin.   Kurs   ishida
punktuatsiyaning   o‘ziga   xos   jihatlari   (masalan,   nuqta,   vergul,   so‘roq   va   undov
belgilarining   ishlatilishi)   haqida   batafsil   ma'lumot   berish,   o‘zbek   tilining   grammatik
tizimiga bo‘lgan tushunchalarni mustahkamlashga yordam beradi.
3. Yozma   va   og‘zaki   nutq   madaniyatini   oshirish. Punktuatsiya   qoidalariga   rioya   qilish,
yozma   va   og‘zaki   nutq   madaniyatini   rivojlantiradi.   O‘zbek   tilida   punktuatsiyani
o‘rganish   o‘quvchilarni   va   yozuvchilarni   to‘g‘ri   va   ravon   yozishga,   nutqni   aniq   va
tushunarli  qilishga  undaydi.   Bu  esa  tilni  o‘zaro muloqotda  ishlatish  jarayonini  samarali
qiladi.   Kurs   ishida   punktuatsiyaning   ahamiyati   haqida   fikr   yuritish,   nutq   madaniyatini
rivojlantirishga hissa qo‘shadi.
4.O ‘zbek tilining rivojlanishi va o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash. Punktuatsiya tizimi,
tilning   o‘ziga   xos   xususiyatlarini   va   uning   rivojlanishini   aks   ettiradi.O‘zbek
tilshunosligida punktuatsiyaning o‘rganilishi, tilning tarixiy va zamonaviy rivojlanishini,
shuningdek,   uning   boshqa   tillar   bilan   taqqoslanishidagi   farqlarni   ko‘rsatishga   yordam
beradi.   Kurs   ishida   bu   masalalarni   tahlil   qilish,   o‘zbek   tilining   rivojlanishini,   uning
strukturaviy   o‘zgarishlarini   va   punktuatsiya   tizimining   bu   jarayondagi   o‘rnini   aniqlash
mumkin.
5. Punktuatsiya va tilning madaniy jihatlari.P unktuatsiya, nafaqat grammatika va sintaksis
masalalarini, balki tilning madaniy jihatlarini ham  o‘ z ichiga oladi.  O‘ zbek tilining yozma
madaniyatiga doir bilimlarni mustahkamlashda punktuatsiyaning r o‘ li katta. Kurs ishida
punktuatsiya   tizimining   stilistik   va   emotsional   jihatlari   haqida   fikr   yuritish,tilning
madaniy   jihatlariga   katta   e ‘ tibor   qaratishga   yordam   beradi.   Bu   o‘ z   navbatida,
tilshunoslikda punktuatsiyaning dolzarbligini oshiradi.
6. O‘ qish va yozish k o‘ nikmalarini rivojlantirish.P unktuatsiyani  o‘ rganish orqali  o‘ qish va
yozish   k o‘ nikmalarini   rivojlantirish   mumkin.   Yozma   matnlarni   t o‘ g‘ri   tuzish,   ularning 3mantiqiy   tuzilishini   va   tahlilini   amalga   oshirishda   punktuatsiya   muhim   vosita   b o‘ lib
xizmat   qiladi.   Kurs   ishida   bu   k o‘ nikmalarni   rivojlantirishga   qaratilgan   metodologik
yondashuvlarni  o‘ rganish,  o‘ quvchilarga tilni samarali ishlatish imkoniyatini yaratadi.
7.O ‘zbek   tilidagi   punktuatsiya   qoidalarini   aniqlash   va
takomillashtirish. Punktuatsiya   qoidalarining   mavjud   holatini   o‘rganish,   ularni   tahlil
qilish   va   takomillashtirishga   qaratilgan   izlanishlar   olib   borish,   tilshunoslik   fanining
rivojlanishiga   hissa   qo‘shadi.O‘zbek   tilshunosligida   punktuatsiya   kurs   ishining
dolzarbligi,   uning   tilni   to‘g‘ri   va   samarali   ishlatishga,   yozma   va   og‘zaki   nutqni   aniq
ifodalashga, tilning rivojlanishi va madaniyatini tushunishga qaratilganligi bilan bog‘liq.
Punktuatsiya   o‘rganish   nafaqat   tilshunoslik   fanining,   balki   til   madaniyatining   va
kommunikatsiyaning rivojlanishiga katta ta'sir ko‘rsatadi. Shuningdek, bu soha bo‘yicha
ilmiy   izlanishlar   o‘zbek   tilining   grammatik   tizimini   chuqurroq   tushunish   va   uni
rivojlantirishga yordam beradi.
Kurs  ishi  mavzusining obyekti .O‘zbek  tilidagi   punktuatsiya   tizimining  xususiyatlarini
aniqlash va uning matn tuzilishidagi rolini chuqur o‘rganishdir.
Kurs   ishi   mavzusi   predmeti. O’zbek   tilshunosligida   tinish   belgilarining   turlari   va
ularning qo’llanilishi,jumlalardagi ahamiyatini o’rganishdan iboratdir.
Kurs   ishining   maqsadi: Punktuatsiyaning   tilshunoslikda   va   amaliy   yozishda   qanday
ishlashini tushunish va tahlil qilishdir.Quyidagi maqsadlar punktuatsiyani o‘rganishning
asosiy yo‘nalishlarini tashkil qiladi:
-   Matnning   aniq   va   to‘g’ri   tushunilishini   ta’minlash.   Bunda   punktuatsiya   belgilarining
to‘g’ri qo‘llanilishi matnning mazmunini to‘g’ri va aniq ifodalashga yordam beradi.Shu
orqali o‘quvchi yoki tinglovchi matnni aniq tushunishi mumkin bo‘ladi.matnni to‘g‘ri va
aniq   ifodalash,   uning   mazmunini   aniq   yetkazish,   o‘quvchiga   yoki   tinglovchiga   matnni
tushunishni   osonlashtirishdir.   Punktuatsiya   belgilari   (nuqta,   vergul,   qo‘shtirnoq,   so‘roq
belgisi va boshqalar) matndagi gaplar o‘rtasidagi bog‘lanishni va ularning ma'nosini aniq
belgilashga yordam beradi. 4- Matnni   aniq   va   tushunarli   qilish. Punktuatsiya   belgilari   yordamida   so‘zlar   va
iboralarning qanday bog‘lanishini, ularning qanday ma'no anglatishini aniqlash mumkin.
Masalan, vergul yoki nuqta yordamida gaplarni ajratish orqali matnni o‘qish osonlashadi.
- Kommunikativ maqsadni bajarish. Punktuatsiya matndagi emotsional va mantiqiy yukni
ifodalashda   yordam   beradi.   Masalan,   so‘roq   belgisi   yordamida   savolni   yoki   taajjubni,
qo‘shtirnoqlar yordamida iqtibosni yoki maxsus atamalarni ko‘rsatish mumkin.
- Stilistika   va   leksika   masalalarini   hal   qilish. Punktuatsiya   belgilari   tilning   stilistik
vositalarini  (masalan,  pauza,  urg‘u)  ajratishga  yordam  beradi.  Shuningdek, ular  matnda
takrorlanishni, ma'no yoki urg‘u o‘zgarishlarini ko‘rsatishga yordam beradi.
- Yozma   nutq   madaniyatini   rivojlantirish. Punktuatsiya   qoidalariga   rioya   qilish   orqali
yozma   nutqning   madaniyati,   to‘g‘ri   yozish   va   o‘qish   ko‘nikmalarini   oshirish
mumkin.Umuman   olganda,   punktuatsiya   tilni   samarali   va   aniq   ifodalash   uchun   zarur
vositadir, shuningdek, matnni yanada mazmunli va o‘qish uchun qulay qilishda katta rol
o‘ynaydi.
Kurs ishining vazifasi:  Bu tilni aniq, to‘g‘ri va samarali ravishda ifodalashni ta'minlash,
shu   orqali   yozma   va   og‘zaki   nutqning   ma'nosini   aniqlashtirish   va   mantiqiy   tartibga
solishdir.   Punktuatsiya   belgilari   nafaqat   matnning   strukturasini   shakllantiradi,   balki
nutqni   yanada   aniqroq,   tushunarli   va   mazmunli   qiladi.Punktuatsiya   belgilari   matnning
mantiqiy,   grammatik   va   stilistik   tuzilishini   belgilaydi.   Ular   o‘quvchi   yoki   tinglovchiga
matnni to‘g‘ri tushunishga, mantiqiy va emotsional urg‘ularni sezishga, nutqning ritmini
va   intonatsiyasini   anglashga   yordam   beradi.   Tinish   belgilarini   to‘g‘ri   ishlatish,   matnni
aniq va tushunarli qilishda muhim rol o‘ynaydi. Tinish belgilari yozuvda fikrlarning to'liq
va aniq ifodasini ta'minlaydi. Masalan, vergul yoki nuqta yordamida gaplarning mazmuni
yaxshi tashkil qilinadi va o'qish osonlashadi.Shunday qilib, tinish belgilarining roli yozuv
va   nutqning   aniq,   tushunarli   va   tartibli   bo'lishini   ta'minlashdir.   Ular   tilning   grammatik
tuzilishini   va   ma'no   aniq   bo'lishini   ta'minlab,   fikrlarni   izchil   va   oson   qabul   qilishga
yordam   beradi. Tinish   belgilari,   yoki   punktuatsiya   belgilari,   matnning   to‘g‘ri   o‘qilishi,
uning   mantiqiy   tuzilishini   tushunish   va   ma'no   anglashda   muhim   rol   o‘ynaydi.Tinish
belgilarining to'g'ri ishlatilishi o'quvchining diqqatini jamlashda muhim rol o'ynaydi.  5Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Kurs ishi kirish,ikki bob,yettita paragraf,xulosa hamda
foydalanilgan   adabiyotlar   ro’yxatidan   iborat   bo’lib,   kurs   ishining   umumiy   hajmi   37
betdan iboratdir.
I BOB Punktuatsiya haqida umumiy ma’lumot.
1.1  Punktuatsiyaning ta’rifi va roli.
Punktuatsiya   -   tinish   belgilari   tizimi   va   ulardan   foydalanish   bo‘yicha   ishlab   chiqilgan   va
qat ‘ iy   belgilangan   qoidalar   majmuasi.   Bu   termin   ikki   ma ‘ noda:   tinish   belgilarining
ishlatilishi   haqidagi   qonun-qoidalar   majmuyiga   va   tinish   belgilarining   o’ziga   nisbatan
ishlatiladi. Bugungi kunda tinish belgilari fonografemalar tarkibidagi muhim belgilar tizimi
bo’lib,yozma   nutqning   semantik,   intonatsion   va   grammatik   bo’linishining   asosi   sifatida
qo’llaniladi.   Shuningdek,   punktuatsiya   va   punktuatsion   sistema   tillararo   har   xildir.
Punktuatsiya   ayrim   xalqlar   yozuvida   oldinroq   ayrimlarida   esa   nisbatan   keyinroq   paydo
bo’lgan.   Masalan,   ingliz   tili   punktuatsion   sistemasida   o’n   ikkita   tinish   belgi   bor.   Ularda
apostrof va defislar ham tinish belgi sanaladi.Tinish belgilari muayyan tilda yozma nutqni
to ʻ g ʻ ri, ifodali, mantiqli bayon qilishda, uni ixchamlashda, yozma nutq qismlarining o ʻ zaro
mantiqiy   grammatik   munosabatlarini   ko ʻ rsatish   uchun   xizmat   qiladigan   muhim   grafik
vosita   hisoblalandi.   Tinish   belgilari   markaziy,   asosiy   belgilar   tizimiga:   harflar   va   tinish
belgilariga   oid   bo ʻ lib,   u   qo ʻ shimcha,   yordamchi   belgilar   tizimidan   ya‘ni   raqamlar,   turli
fanlarga   oid   ilmiy   belgilar,   bosmaxona   belgilaridan   ma ʼ lum   jihatlari   bilan   farq   qiladi.
Tinish   belgilarining   yozuvda   qo ʻ llanishi   o ʻ ziga   xos   tizimga   ega.   Bu   tizim   tinish   belgilari
miqdori,   qo ʻ yilish   tartibi   va   qo ʻ llanish   prinsiplari   yig ʻ indisipunktuatsiyani   vujudga
keltiradi.   Bular   yozuvning   boshqa   vositalari   hamda   til   birliklari   bilan   ko ʻ rsatish   mumkin
bo ʻ lmagan   turlicha   fikriy   munosabatlar   va   psixologik   holatlarni   ifodalashda   ham   muhim
ahamiyatga   ega   bo ʻ lib,   yozma   nutqning   tushunilishini   osonlashtiradi.Tinish   belgilarining
asosiy   vazifasi   nutqning   mazmuniy   bo ʻ linishini   ko ʻ rsatish,   shuningdek,   uning   sintaktik
tuzilishi   va   intonatsion   jihatini   aniqlashga   yordam   berishdir.   Tinish   belgilari   jumla
tarkibidagi  so’zlarning semantik va grammatik munosabatlarini  yuzaga chiqarish bilan bir
qatorda,fikmi  ta'kidlab,  ajratib ko’rsatishga  yordam  beradi. 3
  Tinish  belgilari  yozma  nutqni
to‘g‘ri, ifodali, mantiqiy bayon qilishda, uni ixchamlashda, gap qismlarining o‘zaro logik-
3
  Zamonaviy o’zbek punktuatsiyasi asoslari,Bashorat Bahriddinova,Toshkent,, Akademnashr”2015 6gramatik   munosabatlarini   ko’rsatishda   muhim   grafik   vosita   sifatida   ishlatiladi.
Punktuatsiya,   bir   tomondan   yozuvchiga   o’z   yozma   nutqini   aniq,   to’g’ri   va   ifodali   bayon
etish   imkoniyatini   bersa,   ikkinchi   tomondan,   o‘quvchiga   muayyan   matndagi   fikrni
yozuvchi   bayon   etganidek,   yozuvchining   maqsadiga   muvofiq   tushuna   olish   imkoniyatini
yaratadi. Punktuatsiya – yozuv oynasi. Yozuv orqali ifodalangan har bir gapning mazmuni,
ma’no   turlari   va   sintaktik   qismlari   orasidagi   turli   munosabatlarni   aniqlashda
punktuatsiyaning o‘rni muhimdir. Punktuatsiya yozuvchi va o‘quvchi(kitobxon)o‘rtasidagi
ijtimoiy aloqa aralashuvni ta’minlashda ham muhimdir.Yozuv tarixiga e’tibor qaratilganda,
dastlabki   qo‘llangan   tinish   belgilari   matndagi   jumlalarni   ajratish,   to‘xtash   o‘rinlarini
belgilash   uchungina   ishlatilgan.   Ular   yozuvdan   keyin   paydo   bo‘lgan   va   ijtimoiy   vazifa
ifodalagach,   yozuvning   tarkibiy   qismiga   aylangan.   Eng   qadimgi   yozuvlar   ko‘proq
piktografik   yoki   logografik   (alohida   shakllar,   belgilar   orqali   fikr   ifodalash)   shaklda
bo‘lganligi   sababli   tinish   belgilariga   ehtiyoj   sezilmagan”Dastlabki   tinish   belgilari   yozuv
tarkibida   semantik   va   grammatik   funksiyalar   bajarish   uchun   qo‘llanmas-da,   lekin  ma’lum
darajada   jumlalarning   intonatsion   sifatlarini   o‘zida   aks   ettirgan.   o‘z   navbatida,   tinish
belgilarining   og‘zaki   nutqda   namoyon   bo‘lishi,   albatta,   ohang   kabi   murakkab   prosodik
hodisa   bilan   uzviy   bog‘liq.   Jahon   tilshunosligida   punktuatsion   belgilarning   shakllanish
tarixi va evolyutsiyasiga nazar tashlanganda, dastlab tinish belgilarining prototiplari sifatida
bo‘shliq   (interval)lar   tanlangan.   Xususan,   “qadimgi   yunonlar   antik   davrda   so‘zlarni
bo‘shliqlar   bilan   ajratib,   jumlalarning   boshini   katta   harf   bilan   yozishni   qo‘llaganlar”.
Punktuatsiya   tilning   sintaktik   qurilishi   bilan   uzviy   bog‘liq   bo‘lib,   yozma   nutqni   to‘g‘ri,
ifodali,   aniq   bayon   qilishda,   uning   uslubiy   ravonligi,   tez   tushunilishini   ta’minlashda
benihoya   zaruriy   vositadir.   Ilmiy   manbalarda,   o‘quv   qo’llanmalarda   tinish   belgilarning
qo‘llanish   usuli   va   tartibi   punktuatsiyaning   mantiqiy-gramatik,   uslubiy   va   farqlash
tamoyillari   asosida   belgilanishi   ta’kidlanadi.   Bunda   mantiqiy   gramatik   tamoyil   nutqning
semantik-gramatik tomonini yozuvda to‘g‘ri ifodalashga qaratilgan bo‘lsa, differensiatsiya
tamoyili asosidagi qoidalar tinish belgilarning qo‘sh holda qo‘llanishidagi tartibni, gapdagi
murakkab mazmunni aniqlashtirish kerak bo’lganda ulardan foydalanish yo‘llarini belgilab
beradi. Uslubiy tamoyil tinish belgilarining qo’llanishini nutq uslublari asosida belgilashni
nazarda  tutadi,  lekin  bu  unchalik  to’g’ri   emas,chunki   muayyan   bir  uslubgagina   xoslangan
tinish   belgi   bo‘lmaydi.   Zarurat   tug‘ilganda   har   qanday   uslubda   ham   xohlagan   tinish 7belgisidan   foydalanish   mumkin.   Tinish   belgilari   yozma   nutqni   to‘g‘ri,   ifodali,   mantiqy
bayon qilishda, uni ixchamlashda, gap qismlarining o‘zaro logik-gramatik munosabatlarini
ko’rsatishda   muhim   grafik   vosita   sifatida   ishlatiladi.   Punktuatsiya,   bir   tomondan
yozuvchiga   o’z   yozma   nutqini   aniq,   to’g’ri   va   ifodali   bayon   etish   imkoniyatini   bersa,
ikkinchi   tomondan,   o‘quvchiga   muayyan   matndagi   fikrni   yozuvchi   bayon   etganidek,
yozuvchining maqsadiga muvofiq tushuna olish imkoniyatini yaratadi. Tinish belgilarining
qo’llanilishi   gaplarning  mazmuni,  grammatik  qurilishi   va  ohangiga  ko‘ra  bo‘linadi   Ayrim
tinish   belgilarning   qo‘llanilishi   gapning   mazmuni   bilan   bog’liq   bo’ladi.
Jumladan,ifodalonmoqchi   bo‘lgan   mazmun   tugallangan   bo’lsa,   nuqta,   undov,   so‘roq
belgisi,   uch   nuqta   qo‘yiladi.   Tugallanmagan   yoki   izohtalab   tushunchalar   ko‘p   nuqta   yoki
qavslar   bilan   ifodalanadi.Punktuatsiya   –   ijtimoiy   hodisa   davrlar   o‘tishi   yozuv
madaniyatining   o‘sishi   bilan   punktuatsiya   ham   o‘zgarib   takomillashib   bordi.   Davrlar
o‘tishi,   yozuvning   taraqqiysi   va   yozuv   madaniyatining   o‘sishi   bilan   punktuatsiya   ham
o‘zgarib,   takomillashib   boradi.   Yozuvda   dastlab   qo‘llanilgan   tinish   belgilarning   qo‘yilish
o‘rni, usuli, vazifalari hozirgidek aniq va murakkab bo‘lmagan.Shundan kelib chiqib aytish
mumkinki, tinish belgilari har qanday yozma manbaalarda muhim ahamiyatga ega bo’lgan
bir  qism  sifatida qarashimiz mumkin.Chunki  tinish belgilar  gaplarning qanday mazmunda
va qanday ohangda o’qilishini, gaplarning o’zaro bir  birlaridan farqini  anglab olishimizga
yordam   beradi.Ona   tili   o’qitilayotganda   ham   punktuatsiya   bo’limi   alohida   bo’lim   qilib
o’quvchilarga   o’rgatilib   boriladi.Uning   ahamiyatliligi   ham   shundan   ko’rishimiz   mumkin. 4
Tinish belgilarining ahamiyati shundaki, ular dialoglar va o'zaro suhbatlarni aniq ajratishda
yordam   beradi.   Dialoglarda   har   bir   kishi   so'zini   ajratib,   nutqning   ravonligini   ta'minlash
mumkin. Tinish belgilari yordamida suhbatning kim tomonidan aytilgani, uning qanday ton
bilan aytilgani o'quvchiga aniq yetkaziladi.Tinish belgilarining to'g'ri ishlatilishi, o'qish va
yozish   jarayonini   osonlashtiradi.   o'quvchi   matnni   o'qiyotganda,   tinish   belgilariga   qarab,
gaplar   orasidagi   to'xtashlarni,   davomlarni   va   urg'ularni   tushunadi.   Yozuvchi   esa   tinish
belgilari   yordamida   o'z   fikrlarini   aniq   va   ravon   ifodalashi   mumkin.Tinish   belgilarining
to'g'ri ishlatilishi matndagi xatoliklarni oldini oladi.
4
  ,,O’zbekistonda   ilm-fanning   rivojlanish   istiqbollari”   xalqaro   ilmiy-aqmaliy   anjumani,2022-yil   30   noyabr;o’zbek
tilshunosligida tinish belgilar,Ishmurzazyeva Lobar Anvarjon qizi. 81.2  Punktuatsiyaning   tarixiy   rivojlanishi .   Ma’lumki,   yozma   nutq   komunikativlik
vazifasi jihatdan kishilik jamiyati hayotida muhim ahamiyatga ega sanaladi. Bu jarayon uch
qism   birligidan   iborat:   grafika,   orfografiya,   punktuatsiya.Bundan   kelib   chiqadiki,
punktuatsiya ham jamiyat hayoti va taraqqiyotida yozma nutqning bir qismi sifatida asosiy
o‘rin   kasb   etadi.   Hozirgi   o‘zbek   tilshunosligida   tinish   belgilari   muammolari,   uning
me’yorlari   bo‘yicha   bir   qancha   ishlar   olib   borilgan   bo‘lib,   ularda   hozirgi   o‘zbek
punktuatsiyasini   turlicha   davrlashtirish   masalalarini   ko‘rishimiz   mumkin.   Hozirgi   zamon
o‘zbek   tilshunosligida   badiiy   asar   leksikasining   semantik   funksional   imkoniyatlari,
lingvopoetik   xususiyatlarini   o‘rganilishiga   doir   ko‘plab   tadqiqotlar   olib   borilgan.   Bundan
tashqari, ijodkor leksik vositalar orasidan funksional hamda emotsional bo‘yoq ifodalovchi,
shuningdek, badiiy nutq doirasida chegaralangan, turli poetik qisqartmalar va neologizmlar,
ushbu   nutqqa   xos   bo‘laklarning   mutanosibligini   ta’minlash   maqsadida   qo‘llaydi.Yozuv
tarixiga   e’tibor   qaratilganda,   dastlabki   qo‘llangan   tinish   belgilari   matndagi   jumlalarni
ajratish,   to‘xtash   o‘rinlarini   belgilash   uchungina   ishlatilgan.   Ular   yozuvdan   keyin   paydo
bo‘lgan va ijtimoiy vazifa ifodalagach, yozuvning tarkibiy qismiga aylangan. Eng qadimgi
yozuvlar   ko‘proq   piktografik   yoki   logografik   (alohida   shakllar,   belgilar   orqali   fikr
ifodalash) shaklda bo‘lganligi sababli tinish belgilariga ehtiyoj sezilmagan.Dastlabki tinish
belgilari yozuv tarkibida semantik va grammatik funksiyalar bajarish uchun qo‘llanmasda,
lekin   ma’lum   darajada   jumlalarning   intonatsion   sifatlarini   o‘zida   aks   ettirgan.   O‘z
navbatida, tinish belgilarining og‘zaki nutqda namoyon bo‘lishi, albatta, ohang  bilan uzviy
bog‘liq.   Jahon   tilshunosligida   punktuatsion   belgilarning   shakllanish   tarixi   va
evolyutsiyasiga nazar tashlanganda, dastlab tinish belgilarining prototiplari sifatida bo‘shliq
(interval)lar tanlangan. Xususan, ,,qadimgi yunonlar antik davrda so‘zlarni bo‘shliqlar bilan
ajratib, jumlalarning boshinini katta harf bilan yozishni qo‘llaganlar”. Tinish belgilari oraliq
masofani   ifodalashdan   tashqari,   oddiy   belgilar,   shuningdek,   ba'zi   tipografik   belgilarni
anglash,   o‘qish   va   tushunish,   kerakli   o‘rinlarda   sukut   qilish   hamda   ovoz   chiqarib   o‘qish
kabi   so‘zlardagi   turli   metodikalar   bilan   uyg‘unlashgan. 5
  Buning   ustiga,   ,,muallif
punktuatsiyasi”, ya'ni muayyan muallif tomonidan tinish belgilarining amaldagi qoidalarga
bo'ysunmagan, unga rioya qilmagan holda individual qo'llash holatlari uchraydiki, bu ham
5
 Alimuhammedov R.Qadimgi turkiy bitiklarda punktuatsiya va matnni anglash uchun ishlatiladigan ishoralar haqida Xorijiy filologiya
1-son 9keng   o'quvchilar   ommasini   chalkashtiradi,shubhalantiradi.   Punktuatsiya   –   yozuv   oynasi.
Yozuv   orqali   ifodalangan   har   bir   gapning   mazmuni,   ma’no   turlari   va   sintaktik   qismlari
orasidagi   turli   munosabatlarni   aniqlashda   punktuatsiyaning   o‘rni   muhimdir.   Punktuatsiya
yozuvchi   va   o‘quvchi(kitobxon)   o‘rtasidagi   ijtimoiy   aloqa   aralashuvni   ta’minlashda   ham
muhimdir. XX   asrda   punktuatsiya   tizimi   hali   ham   rivojlanib,   turli   tillarda   o'ziga   xos
xususiyatlar  va   qoidalar  shakllandi.   Zamonaviy  yozuvchilarning  stilistik   yondashuvlari  va
yangi  adabiy  uslublar   punktuatsiya  tizimiga ta'sir  ko'rsatdi.XX  asrda,  ayniqsa,  modernizm
va   postmodernizm   davrlarida   adabiy   asarlarda   tinish   belgilarining   ishlatilishi   yanada
erkinlashdi.O'zbek   tilida   punktuatsiya   tizimi,   asosan,   rus   va   boshqa   yevropa   tillaridagi
tizimga asoslangan bo'lib, ularning ta'siri ostida rivojlangan. O'zbek tili uchun punktuatsiya
qoidalari XX asrda mustahkamlanib, hozirda o'zining rasmiy va aniq tartibiga ega. O'zbek
tilidagi   punktuatsiya   tizimi,   asosan,   so'roq,   undov,   nuqta,   vergul,   nuqtali   vergul,
qo'shtirnoqlar   kabi   belgilardan   iborat   bo'lib,   ular   matnni   o'qish   va   tushunish   jarayonini
yengillashtiradi .Hozirgi   o'zbek   punktuatsiyasining   shakllanishi,   rivoji,   uning   o'rganilishi
Fitrat,H.G'oziev,   G'.Abdurahmonov   va   boshqa   tilshunoslarning   nomi   bilan   bog'liq.
Punktuatsiya masalalari bilan bevosita shug'ullangan H.G'oziev (,,o'zbek punktuatsiyasining
tarixiy taraqqiyoti”), G'.Abdurahmonov (,,Punktuatsiya o'qitish metodikasi”)larning asarlari
nashr etilganiga ancha yillar bo'ldi va ulardagi tinish belgilarining ishlatilishi haqidagi fikr
mulohazalar ham bir qadar o'zgardi.
1.3  O‘zbek   tilidagi   punktuatsiya   tizimi.O’ zbek   tilida   punktuatsiya   tizimi   (tinish
belgilari   tizimi)   matnning   mantiqiy   tuzilishini,   grammatik   holatlarini   va   intonatsion
urg'ularni ifodalashda muhim rol o'ynaydi. Tinish belgilarining to'g'ri qo'llanilishi matnning
tushunarli va o'qilishi oson bo'lishini ta'minlaydi. o'zbek tilidagi punktuatsiya tizimi asosan
rus tilidagi tizimga asoslangan bo'lib, lekin o'ziga xos xususiyatlarga ega. Tinish belgilari -
yozma   nutqda   fikrlar   va   jumlalar   o'rtasidagi   tuzilishni,   mantiqiy   bog'lanishni,   tovush   va
ritmni   ifodalovchi   belgilardir. Qo'llanmada   o'zbek   tili   yozuv   tizimida   hozirgi   davrda   faol
qo'llanayotgan   o'nta   tinish   belgisi   va   ularning   qatorlashib   kelgan   holatlariga   doir   qoidalar
berilgan.   Har   bir   ishoraviy   belgiga   bag'ishlangan   qoidalar   sodda,   ravon,   tushunarli   tilda
bayon   qilingan.   Ularga   xos   qoidalar   darsliklardan,   badiiy   va   ilmiy   asarlardan   olingan
xarakterli  misollar bilan asoslangan.Qo'llanmada  o'zbek tili yozuv tizimida hozirgi  davrda 10faol   qo'llanayotgan   o'nta   tinish   belgisi   va   ularning   qatorlashib   kelgan   holatlariga   doir
qoidalar berilgan. Har bir ishoraviy belgiga bag'ishlangan qoidalar sodda, ravon, tushunarli
tilda bayon qilingan. Ularga xos qoidalar darsliklardan, badiiy va ilmiy asarlardan olingan
xarakterli misollar bilan asoslangan.1. Nuqta eng ko'p qo'llanadigan va eng qadimiy tinish
belgilaridan   biri.   XI   asrda   arab   matnlarida   yozuv   belgisi   sifatida   paydo   bo'lgan.   XIX
asrgacha   uning   vazifasi   va   qo'llanishi   hozirgi   tinish   belgisinikidan   tamomila   farq
qilgan. Nuqtaning   ishoraviy   belgi   sifatida   ishlatilishi   qadimgi   arab   manbalariga   borib
taqaladi.O’zbek tilida tinish belgisi sifatida XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab ishlatila
boshlangan.2.   So'roq   belgisi   (?)   —   gap   oxirida   qo'llanadigan   tinish   belgilaridan   biri.   Bu
belgi asosan mazmunidan so'roq anglashilgan gaplar oxiriga qo'yiladi va shu gapning ifoda
maqsadiga   ko'ra   so'roq   gap   ekanligini   ko'rsatadi.   Bu   belgi   o'zbek   tiliga   rus   tilidan
kirgan.So'roq   belgisining   kelib   chiqishi   lotincha   questio   —   so'roq   so'ziga   borib   taqaladi.
So'roq ma'nosida mazkur so'zning birinchi harfi „Q” ishlatila boshlagan, keyinchalik uning
shakli hozirgi holatga (?) kelib qolgan. o'zbekcha matnlarga 1885yildan boshlab, „Turkiston
viloyatining   gazeti”   sahifalarida   ayrim   matnlarda   uchraydi.   1900-yildan   so'ng   esa
muntazam   ishlatila   boshlangan.3.Undov   belgisi   (!)   asosan   gap   oxirida   qo'llanadigan,   ikki
elementli tinish belgisi. Yozma nutqda, ayniqsa, badiiy asarlarda turli tuyg'ular, holatlar, har
xil   emotsionalliklarni   ifodalashda   undov   belgisining   roli   katta.   Asosan,   undov   va   buyruq
gaplar   oxirida   muayyan   gapning   emotsional   yoki   qaťiy   buyruq   ma'nosiga   ega   ekanligini,
tugallanganligini,  boshqa   gaplardan   chegaralanish   nuqtasini   ko'rsatadi.   U   o'zbek   yozuvida
XX   asrning   boshidan   dastlab   „Turkiston   viloyatining   gazeti”da   1901-   yildan,   keyinchalik
boshqa   bosma   asarlarda   muntazam   qo'llana   boshlagan. Undov   belgisi   o'zbek   tiliga   rus
tilidan o'tgan. 4.Ko'p nuqta - ketma-ket qo'yiladigan uch nuqtadan iborat tinish belgisi. Ko'p
nuqta   XIX   asrning   ikkinchi   yarmidan   boshlab   o'zbekcha   matnlarda   ishlatila   boshlangan.
1876-yildan   e'tiboran,   „Turkiston   viloyatining   gazeti"da   muntazam   qo'llangan.   Vergul
(frans.   vergul)   tinish   belgisi   sifatida   G'arbiy   Yevropada   XV   asrdan   boshlab   ishlatila
boshlangan.   o'zbekcha   matnlarda   XX  asr   boshlaridan   uchratamiz. 5.Vergul   (,)   —  eng   ko'p
qo'llanadigan tinish belgilar jumlasiga kiradi. Qo'llanish o’rni, shakli turli davrlarda va turli
tillarga  oid  yozuvlarda  har  xil   bo'lgan.  o'zbek   tilida   vergul  „teskari   pesh”,   „pesh”,   „yarim
turish", „yarim tinish” kabi nomlar bilan ham yuritilgan. Vergul dastlab qisqa pauza uchun 11ishlatilgan, keyinchalik uning qo'llanish  doirasi  va vazifasi  kengaygan.6.Nuqtali  vergul (;)
— ustma-ust joylashgan nuqta va verguldan tashkil topgan, ikki unsurli tinish belgilaridan
bili.O’zbekcha matnlarda XIX asr  oxirlaridan, 1885-  yildan boshlab uchraydi.7.Ikki  nuqta
(:)   o'zbek   yozuvida   XIX   asrning   oxiri   va   XX   asrning   boshlaridan   e'tiboran   ishlatila
boshlangan.   U   ustma-ust   qo'yiladigan   ikki   nuqtadan   iboratdir. 8.Tire   (fransuzcha   tiret-
chiziqcha;  cho’ziq narsa)  — hozirgi o'zbek tilida keng qo'llanadigan, gorizontal chiziqcha
(—) shaklidagi tinish belgisi.Tire rus yozuvida XVIII asrdan qo'llana boshlagan. Bu tinish
belgisini   amaliyotga rus  yozuvchisi  N.M.  Karamzin  (XVIII   asr)   kiritgan.  o'zbek  yozuvida
XIX   asrning   70-   yillaridan   boshlab   ishlatila   boshlangan.   Tire   yakka   holda   qo'llanganda,
gaplar   va   gap   bo'laklarini   ajratish,   takror   holda   ishlatilganda   esa,   ma'lum   bo'laklarni
chegaralash,   chegaralangan   bo'lakning   ma'nosini   ta'kidlash,   bo'rttirish,   emotsionallikni
oshirish   kabi   vazifalarni   bajaradi.Qavs   (arabcha   —   yoy,   egilgan   narsa)   o'zbek   tilida   keng
qo'llanadigan,   ikki   elementli   (qo'shaloq),   asosan,   gap   o'rtasida   va   oxirida   ishlatiladigan
chegaralovchi   tinish   belgisi.9.Qavs   ()-O’zbek   yozuvida   XIX   asrning   oxirgi   choragidan
boshlab   ishlatila   boshlangan.   Dastlab   „Turkiston   viloyatining   gazetasi"da   1873-   yilda
ishlatilgan.   Keyinchalik   boshqa   gazeta,   jurnal   va   kitoblarda   ham   qo'llana   boshlagan.
Hozirgi   yozuvda   asosan   ikki   xil   shaklda   ishlatiladi:   a)   odatdagi   qavs   ()   asosiy   me'yor
hisoblanib,   barcha   yozuv   shakllarida   uchraydi;   b){   }   matematika,   geometriya,   kimyo   va
boshqa   fanlarda,   ilmiy   adabiyotlarda   ishlatiladi.   Shuningdek,   qavs   ichida   qavs   keladigan
holatlar   ham   uchraydi.   Qavsning   yopiluvchi,   ya'ni   ikkinchi   qismi   ba'zan   yozma   nutqda
ketmaket   keluvchi,   sanaluvchi   fikrlar,   ta'riflarni   raqamlashda     ham   qo'llanishi
mumkin.Matematikada   bu   belgi   amallarning   bajarilish   tartibini   belgilash   uchun
ishlatiladi.Masalan,   (5,2+4,8):0,5   (oldin   qavs   ichidagi   amal   bajariladi).10.Qo'shtirnoq-
o'zbek   tilida   keng   qo'llanadigan,   ko'p   (to'rt)   elementli,   qo'shaloq   holda   ishlatiladigan
chegaralovchi tinish belgisi. Uning umumiy me'yor hisoblangan grafik shakli „ ” dan iborat
bo'lib,   uning   birinchi   qismi   ochiluvchi   qo'shtirnoq,   ikkinchisi   esa   yopiluvchi   qo'shtirnoq
deb   yuritiladi.   Qo'shtirnoq   ko'p   vazifali   tinish   belgilaridan   bo'lib,   muayyan   matn   qismini
chegaralab ko'rsatish bilan birga, uning matn (qo'shtirnoqqa olingan qism kiritilgan umumiy
matn)ga   sintaktik   va   intonatsion   jihatdan   ma'lum   darajada   bog'lanishini,   unga
muvofiqlashuvini   ham   ko'rsatadi.   Qo'shtirnoq   ma'lum   qismning   o'zgaligi   (chetdan
kiritilganligi),   uning   odatdagi   ma'noda   qo'llanmaganligi   va   boshqalarni   ifodalash   uchun 12xizmat   qiladi. Qo'shtirnoqni   amaliyotga   rus   olimi,   prof.   A.A.Barsov   kiritgan.   o'zbek
yozuvida tinish belgisi sifatida XIX asrning 80-yillaridan boshlab uchraydi. 6
II BOB PUNKYUATSIYA BELGILARINING TURLARI.
2.1 Tinish belgilarining ishlatilishi.
Tinish belgilarining ishlatilishining ma’lum qoidalari bo’lib ular turli xil  vaziyatlarda
qo’llaniladi.Ular yakka holda, takror ham qo’llanilib kelinishi mumkin.
Nuqtaning  qo’llanilishini quyidagi hollarda ko’rishimiz mumkin:
-Tinch Ohang bilan aytiladigan har xil tuzilishdagi darak gaplar, shuningdek, buyruq,
istak gaplar oxirida:
Darak   mazmunidagi:   Milliy   istiqlol   sharofati   bilan   yangicha   tafakkur   va   yangicha
fikrlash shakllanmoqda (Egali gap). Shaftolizor bog 'larni ko'rdim (Egasi ma'lum gap).
Hurmat qilsang, hurmat ko 'rasan (Egasi umumlashgan gap). Ilk bahor. Daraxtlar endi
kurtak yoza boshlagan palla (Atov gap).
Buyruq mazmunidagi: o'zingga ravo ko'rmagan narsani boshqalarga ham ravo ko'rma.
Avva/ o'yla, keyin so'yla. Qo 'lingdan kelmagan ishni qilma.
Istak mazmunidagi: Ertaga maktabga borsam.
-Mantiqan qo'shma gap bo'lgan, ammo ular sodda gaplarga aylantirilgan holda alohida
ohang   bilan   aytilsa   va   ikkinchi   gap   boshidagi   ammo,   lekin,   biroq,   chunki,   shuning
uchun,   go'yo   bog'lovchilari   gaplar   orasidagi   izchillikni   (bog'liqlikni)   ta'min   etsa,
ulardan   oldin   ham   nuqta   qo'yilishi   mumkin:Bobodehqon   yerga   baraka   urug'ini   ekish
bilan   band.   Chunki   dalalarda   ish   qizg'in.   Kim   nima   desa   deyaversin.   Lekin
sartaroshlikdan   yaxshi   kasb   yo'q.   (X.   To'xtaboyev).Sotilgudek   narsadan   unda  sopi   fil
tishi va kumush bilan ishlangan bir xanjargina bor. Lekin To'g'onbek ochdan o'lishga
rozi bo'lsa ham, bu buyumdan ajralishni istamasdi. (Oybek)
-Birinchi   qismida   nuqta,   ko'p   nuqta,   undov,   so'roq   belgisi   bo'lgan   ko'chirma   gap
ośrtasida kelgan muallif gapidan so'ng alohida to'xtam  bo'lsa: „Sen do'st  emassan,  —
dedi  Iskandar   aka.  — Do'st  o  'rtog'ini  yengilning  ostidan,  og 'irning ustidan  yurishga
o'rgatmaydi”. (A.KO 'chimov)
6
 O’zbek tilida tinish belgilarining ishlatilishi.Hamza Allamberganov.Toshkent-2016. 13-Qisqartirilgan ism, familiya va ota ismining birinchi harfi yoki qismidan so'ng: A.Q.,
A.Qod.,   G'.G'.;   M.Behbudiy,   A.Fitrat,   A.Cho'lpon   kabi   ijodkorlarning   nomi   hamisha
barhayotdir. 
-Qavsga   olingan   manbadan   oldingi   gap   oxirida   nuqta   o'z   o'rnida   saqlanadi.
Qavsdan   keyin   hech   qanday   tinish   belgisi   qo'yilmaydi:   ..   .bo'lmasa   bo'lmasun,
netay. (Ogahiy)
-Nashriyot  ishlarida, lug'at va ma'lumotnomalarda shartli ravishda qisqartirilgan
ayrim so'zlarni bildiruvchi bo'laklardan so'ng: va sh.k. (va shu kabilar)
-Qisqartma   so'zlarda   qisqartirilgan   so'zlar   orasiga   nuqta   qo'yilmaydi:   AQSH,
DTM, 0'zavtotrans, Toshshaharloyiha, 0'zMU, VIRK, o'zROAK, Oz'AS
Sarlavha darak gap bo'lsa nuqta qo'yilmaydi.
Ammo   sarlavha   ikki   gapdan   iborat   bo'lgan   holatlarda   birinchi   gapdan   keyin   nuqta
qo'yiladi:   Adabiy   til   haqida   ma'lumot.   Adabiy   til   shakllari   („Hozirgi   o'zbek   adabiy
tili” darsligidan)
So’roq belgisi. o'zbek tilida so'roq belgisi quyidagi o'rinlarda ishlatiladi:
-So'roq   gaplarning   oxirida.   Bunday   gaplar   tarkibida   so'roqni   bildiruvchi   leksik
yoki   grammatik   vositalar:   so'roq   olmoshlari,   so'roq   yuklamalari   va   so'roq   ohangi
ishtirok   etganda.Ayrim   gaplar   tarkibida   so'roqni   bildiruvchi   olmoshlar   yoki
yuklamalar ishtirok etmasligi  ham  mumkin. Bunday vaqtda so'roq ma'nosi  ohang
yordamida   ifodalanadi:   Vazifani   bajarib   bo   'ldim.   Vazifani   bajarib   bo'ldim?
-Gap yoki matn ichidagi birorta so'z yoki jumla mujmal, noaniq, tushunarsiz yoki
xato   bo'lsa,   undan   so'ng   qavs   ichiga   qo'yiladi:   Bir   narmdek   (?)   yoy   bila   bir
kiyikning qo'1tig'iga otdim. („Boburnoma") Abdulla Qodiriyning „O 'tkan kunlar”
qissasida   (?)   o'zbek   xalqining   yaqin   o'tmishi   haqida   hikoya   qilinadi.   Ovqatga
tajovuz (  ?)  qilingandan so  'ng, mehmonlar  qo '11arini  dasturxonga (  ?)  artdilar.-
„Toping”   ma'nosida   ishlatiladi:   5   x   5   =   ?-So'z   yoki   ibora   gumon   mazmunini
bildirsa:   Bu   ishlarning   hammasini   yarim   soat   (?)   ichida   bir   o'zi   bajardimikin   ?-
So'roq gaplar sarlavha vazifasini bajarganda ulardan keyin so'roq belgisi qo’yiladi:
Yetti   xazina   nima?   Bolangiz   asadda   tug'ilganmi?   („Hozirgi   o   'zbek   adabiy   tili"
darsligidan.   A.Nurmonov)   Qarsak   nima   o   'zi?   (Sh.Rahmon.   She'r   sarlavhasi) 14Eslatma: Birdan ortiq bo'lib kelgan so'roq gaplarda har bir gap mazmunan mustaqil
bo'lsa, har biridan so'ng so'roq belgisi qo'yiladi:  Komila so'zida davom etdi: „Ha,
Jamol   qanday?   Toshkentdami?”   (G'.G'ulom.)   Qishloqlar   qanday?   Og   'aynilar
yaxshi   yurishibdimi   ?Birdan   ortiq   bo'lib   kelgan   so'roq   gaplarda   mazmunan
umumiy   fikr   ifodalansa,   eng   oxiriga   so'roq   belgisi   qo'yiladi:Tag'in   mehmon
boshlab   keldingmi?   Kim   kelyapti:   Savrimi,   Rahbarmi,   Sadoqatmi   yo   akangning
bolalarini   yetaklab   kelyapsanmi?   (G'.G   'ulom.)   Biz,   rahbarlarga   ishonasizmi   yo
mana shunga o'xshagan podachiga ishonasizmi? (T.Murod) 
Undov belgisi  o'zbek tilida quyidagi holatlarda ishlatiladi:
Ba'zan ohang o'zgarishi natijasida turli xil gaplar his-hayajon gaplarga aylanishi va
undov   belgisi   qo'yilishi   mumkin:   Poyezd   keldi.   Keldi   poyezd!   Uyingiz   nurga
to’lsin.  Nurga to 'Isin uyingiz!
-His-hayajon   ifodalangan   atov   gaplarda:   Toki   odamlar   meni   ko'rmasin,   faqat
mehnatimni ko 'rishsin. Mehnat! Mehnat! Mehnat! (A.Muxtor) Kuz! Oltin kuz! 
-His-hayajon   ifodalangan   so'z-gaplardan   so'ng.   Ha,   yo'q,   xo'p,   uzr,   mayli,   xayr,
salom   kabi  so'z-gaplar  hayajon  bilan aytilsa,   ulardan  so'ng  qo'yiladi:   — Balli-balli!
deya Rahim  va Sharifga qarab im  qoqdi. — Yo'q!  Borolmayman,  — dedi  qayrilib.
(A. Qodiriy) 
-Buyurish,   yalinish,   orzu-istak,   xohish   va   shu   kabi   ma   'nolarni   ifodalovchi
gaplarning   oxirida:   —   Siz   ham   oyoqni   ishlating!   —   deb   buyurdi.   —   Suv   ostida
o'pqonlar ko'p. Tortib ketmasin! (P. Qodirov) Uyquaan ko'z ochinglar! Urununglar!
Ilm-ma'rifat   va   hunar   izlanglar!   Vaqt   yetdi,   balki   o'tdi...   (A.   Cho   'Ipon)
Qahramonim, omon ho 'I! Hoziroq bularni ko 'zimdan yo 'qot! Qani endi qush kabi
parvoz qilsam!
-So'z   boshida   kelib,   kuchli   his-hayajon   bilan   aytilgan   undalmalardan   so'ng:   Ey
arslonlar   arsloni!   Mening   yozuqlarimdan   o   't,   mening   qo'limni   tut,   belimni   bog'la,
muqaddas   fotihangni   ber!   (A.Fitrat)   Aziz   kitobxonlar!   Hech   qachon   unutmangki,
sizlar Navoiydek ulug', tabarruk boboga nabira bo'lasizlar. (E. Vohidov)  15-Matn   ichida  alohida  ta'kidlangan,   ajratib  ko'rsatilgan   so'zlardan   keyin  qavs  ichida
berilishi mumkin:
„Boburnoma”da   tarix,   etnografiya,   til,   adabiyot,   geografiya,   biologiya,   botanika,
hatto tabobatga (!) oid g'oyat qimmatli ma'lumotlarni uchratish mumkin. Biz oltmish
student  dorulfununning  adabiyot  bo  'limida   besh  yil  (!)   tahsil  ko'rdik,  lekin  Alisher
Navoiyni bilmay ketaverdik. (E. Vohidov)
-Aytilishi   Iozim   bo'lgan   fikr   o'ta   kuchli   his-hayajon   bilan   aytilsa,   ketma-ket   uchta
belgi qo'yiladi: Charos kafti bilan yuzini to 'sgancha o 'zini orqaga tashladi.
—A-a-a!!! — dedi chinqirib.  (0'.Hoshimov)
— Chiqar buni jallod!!! Jallodlar harakatlandilar.
 Ko'p nuqta  quyidagi o'rinlarda ishlatiladi:
-Mazmunan   tugallanmay   qolgan   gaplar   oxirida   fikrning   tugallanmaganligini,
so'zlovchining yana nimadir demoqchiligini ko'rsatadi:
To'ra   biroz   o'ylanib   turgach,   podshoning   devordagi   suratini,   so’ngra   o'zining
yelkasidagi pogonini ko 'rsatdi.
— Mana shu imperiya...
Miryoqub hech narsani anglamadi. (A. Cho 'Ipon)
-Gap   biror   sabab   bilan   bo'linganligini   ko'rsatadi:   „   Yana   shuni   aytdingizki   ...   Shu
payt adyutant kirib, polkovnikka bir qog 'oz uzatdi. (A. Qahhor)
Qozi   Nizom.   „Biz   xon   hazratlariga   o   'zimizni   qurbon   qildik.Emdi   nomusimizni
ham istamasunlar", dedilar. Men aytdimki...Xon (so'zini kesib). Bas... yegan tuzlar
ko'r   etsun   uni...   Kimni   tuproqdan   ko'tarib   kursiga   chiqarsak,   tezgina   boshimizg'ä
chiqmoqchi bo 'ladir. (A.Fitrat)
-So'zlovchining   o'ylashi,   mulohaza   qilishini   ko'rsatadi:   Hmmm...   bolam!   Nimaga
muncha zarda qilasan? Man sanga teking'a ariza yozub ber devotmanmi? Yozganda
pulg 'a yozub berasan. Jahling chiqadurg'on bo 'Isa, advokatlik qilma!... 
-Kuchli   his-hayajon   ifodalangan   gaplar   oxirida   so'zlovchining   cheksiz   his-
hayajonini   ifodalash   uchun:   Xo'jayin,xo'jayin,   men...   juda   bir   qiziq...   juda   bir
g'alati...   hali   kelsa   ko'rarsiz,   kula-kula   o'larsiz.   (A.   Avloniy)   Tog'am...   tog'amlar
ko'chyaptilar... (O. Yoqubov) 16-Beqiyos tabiat manzaralarini ifodalash uchun: Qish...Butun atrof oppoq libosda...
Qor... qor.Cho'l, qup-quruq cho'l... Suv — pastda, chuqurda. 
-Matn  (jumla)  qisqartirilganda  biror   so'z  yoki   gapning     tushirilganligini  ko'rsatadi:
Bugun yettinchi bo'limga kelib, .  fig 'oni oshdi. (T. Malik)
— Anovi kuni menga bir oyat aytib edingiz?
— Xo'sh, xo 'sh?
— Ilkimdan kelguncha... — deb boshlanar edi.
-Fikr   bo'lib-bo'lib   ifoda   qilinsa   yoki   duduqlanib   aytilsa:   Muhammadyor   yolg   'iz:
Tirkistonda   birinchi   m...m...m...   artaba   tia...   t...   tr,   —   dedi-da,fikrg'a   toldi.   (A.
Cho'lpon)
Tushirib qoldirilgan harf, so'z yoki boshqalar o'rnida: Nuqtalar o'rniga kerakli harfni
qo'yib   ko   'chirib   yozing.Xayri...oh,   a...loq,   ...abar.-   Sarlavha   so'ngida   gapning
mazmuniga qarab ko'p nuqta qo'yilishi mumkin.
Vergul  quyidagi o'rinlarda foydalaniladi:
-Uyushiq   bo'laklar   (gapda   bir   xil   so'roqqa   javob   bo'ladigan   va   bir   xil   gap   bo'lagi
vazifasini bajaradigan so'zlar) orasida.
Bog'lovchisiz   birikkan   uyushiq   bo'laklar   orasida:   San'atkor   izvoshchini   hayron
qoldirib,   o'zidan   o'zi   g'uldirab   borar   edi.   (A.   Qahhor)   Eshilib,   to'lg   'onib   ingranadi
kuy (A. Oripov)
Takror   holda   qo'llanuvchi   bog'lovchilar   bilan   birikkan   uyushiq   bo'laklar   orasida.
Bunday gaplarda mazkur tinish belgisi  takror qo'llanayotgan ikkinchi  bog'lovchidan
oldin   qo'yiladi:   Saodat   goh   men   bilan,   goh   atlas   bilan   mashg'ul,   boyagi   uyalib
turishini   bir   yoqqa   yig'ishtirib   qo'ygan   edi.   (A.   Qodiriy)   Na   sen,   na   men   buning
kafilini olganmiz. (Shuxrat)
Zidlov bog'lovchilari yordamida birikkan uyushiq bo'laklar orasida. Bunday gaplarda
vergul   zidlov   bog'lovchilaridan   oldin   qo'yiladi:   Zamiraning   baland,   ammo   mayin
ovozi   bor   edi.   (P.   Qodirov)   Hammasini   tinglardim,   ammo   o'xshashini   topmasdim
aslo.   (H.   Olimjon)   Boltaboy   bog'dagi   kichikkina,   biroq   xushbo   'y   gullardan   uzib
keldi. 17-Undalma   (so'zlovchining   nutqi   qaratilgan   shaxs,   predmet   yoki   hodisa)larni
ajratishda: Inim, Siz kitoblarni sandiqlarga joylashtiravering. (Mirmuhsin) 
-Kirish so'zlar, birikmalar va gaplarni ajratishda,kirish so'zlarni (so'zlovchining o'zi
bayon qilayotgan fikriga munosabatini ifodalaydi) ajratishda.
-Modal   so'zlar   bilan   ifodalangan   kirish   so'zlar:   Xayriyat,   daraning   oxiriga
yaqinlashgan   sayin   asov   soy   sayozlashib,   muz   tobora   yupqalashib   bordi-yu,
nihoyat, qoyatoshlar chekinib, yaylov ko'rindi. (O. Yoqubov) 
-Undov so'zlar bilan ifodalangan kirish so'zlar: Voy, shoshmang, diydorginasiga bir
to'yvolay.  (S. Ahmad) Obbo, Komiljon-e, obbo, Komiljon-e, so 'zgajuda ustasiz-da.
(Uyg 'un) 
-Tasdiq   va   inkor   so'zlar   bilan   ifodalangan   kirish   so'zlar:   Men   haq   gapni
aytyapman. — Ha, mayli, buni hozircha ochiq qoldiramiz. (X.To'xtaboyev) 
-Kirish gaplarni ajratishda: Yolg'iz borishga, to'g'risini aytsam, qo'rqaman. 
-Ajratilgan   bo'laklarni   ayirib   ko'rsatishda:   Hu   ana   shu   joyda,   taxta   ko'prikning
ostida,   kichik   bir   buloq   bor.   (A.   Qahhor)   Biz   Xorazmda,   Ma'mun   ibn   Ma'mun
saroyida besh yil birga xizmat qilganmiz, begim. (O. Yoqubov)
-Qo'shma gaplarda.
Bog'langan   qo'shma   gaplarda:   Zidlov   munosabatli   bog'langan   qo'shma   gaplarda
vergul   ammo,   lekin,   biroq   bog'lovchilaridan   oldin   qo'yiladi:   Kechasi   yana   qor
yog'gan, biroq havo unchalik sovuq emas edi. (S.Ahmad) 
Ayiruv   va   inkor   munosabatli   bog   'langan   qo'shma   gaplarda   vergul   takror
qo'llanayotgan bog'lovchidan oldin qo'llaniladi: Men kuyladim goh dilda kadar, goh
sevinib she'r to 'qiyman men. (A. Oripov) 
Bog'langan   qo'shma   gap   tarkibidagi   sodda   gaplar   o'zaro   -u,   -yu,   -da,   yuklamalari
vositasida   bog'langanda   vergul   bu   yuklamalardan   keyin   qo'yiladi:   Termometr
hamshiraning qo 'lidan tushib ketdi-yu, bir tomchi simob yaltirab polga dumaladi. 
-Ergashgan qo'shma gaplar orasida:
Ergashgan qo'shma gaplar tarkibidagi sodda gaplar o'zaro ki yuklamasi hamda -sa
shart   mayli   qo'shimchasi   yordamida   bog'langanda   vergul   bu   bog'lovchi
vositalardan keyin qo 'yiladi: Kasalini yashimang, isitmasi oshkor qiladi (Maqol)  18Ergashgan   qo'shma   gaplar   tarkibidagi   sodda   gaplar   o'zaro   chunki,   negaki,   toki,
gofro   ergashtiruvchi   bog'lovchilari,   shuning   uchun,   shu   sababli,   shu   tufayli,   shu
bois   ko'makchili   qurilmalari   yordamida   bog'langanda   vergul   bu   bog'lovchi
vositalardan   oldin   qo'yiladi:   Oyna   opa   xatni   oxirigacha   o'qiy   olmadi,   chunki
hovlining eshigini kimdir taqillata boshladi. (Sh. Xolmirzayev)
-Bog'lovchisiz qo'shma gaplar orasida. Uyda xizmatchi ovqat qilib qo 'ygan ekan,
san  'atkorning  tomog'idan  hech   narsa  o  'tmadi  —  ikki  piyola  choy  ichdi,  xolos...
(A.Qahhor)   Do'sting   mingta   bo'lsa   ham   oz,   dushmaning   bitta   bo'lsa   ham   ko'p.
(Maqol) Yurgan — daryo, o'tirgan — bo 'yra. (Maqol)
-Ko'chirma   gap   va   muallif   gapi   orasida   (ko'chirma   gap   darak,   buyruq,   istak
gapdan   iborat   bo'lgan   holatlarda):   „Hali   ko'nglingiz   g'unchaday   yosh,   Ota”,   —
dedi Sayramov.(Oybek) „Eshikni yoping", — dedi Nafisa zarda bilan. (T. Malik)
„Endi   hamisha   xonadon   sohibining   gapiga   quloq   solgaysiz,   —   dedi   Bibixonim
kelinga, — aytganlarini so 'zsiz bajargaysiz". (P. Qodirov)
-va,   ham,   hamda,   yoki   (takrorlanmasdan   kelsa)   bog'lovchilari   vositasida
bog'langan qo'shma gaplar orasiga vergul qo'yilmaydi.
 Nuqtali vergul  quyidagi o'rinlarda ishlatiladi:
-Bo'g'lovchisiz   qo'shma   gap   tarkibidagi   sodda   gaplar   mazmun   jihatidan   tugal
fikrni   anglatib,   bir-biriga   yaqin   bo'lmagan   voqea-hodisalarni   ifodalaganda:
Hayhotday hovli fayzsiz; daraxtlar ostini o't-o'lan bosgan, hovlining etak tomonida
bir jufi yirik-yirik qarg'a loqayd kezib yurar edi. (O. Otaxonov) 
Bo'g'lovchisiz qo'shma gap tarkibidagi sodda gaplarning o'z ichida verguli mavjud
bo'lsa:   Xadicha   rola   bolalik   chog   'idagi   singari   uning   beliga   non   tugib   berdi,
peshonasidan   o'pdi,   duo   qildi;   irim   qilib   o   'zi   kuzatgani   chiqmadi.   (A.   Qahhor)
Kampirning   jig'i-biyroni   chiqdi;   ombordan   olib   chiqqan   bir   savat   paxtasi   bilan
chig'irig'ini ko'tarib, vaysaganicha, uyiga kirib ketdi. (A. Qahhor)
-Uyushiq  bo'laklar   guruhlanib,  o'zaro  vergullar  yordamida  bir-biridan  ajratilganda,
har bir guruhni anglatuvchi so'zdan keyin: Gerb rangli tasvirda bo'lib, Humo qushi
kumush   rangda;   quyosh,   boshoqlar,   paxta   chanog'i   va   o'zbekiston"   degan   yozuv
tilla rangda; g'oza shoxlari va barglari, vodiylar yashil rangda; tog'lar havo rangda;
chanoqdagi paxta, daryolar, yarimoy va yulduz oq rangda beriladi.  19-Reja, qaror, farmon, buyruq, qonun va shu kabilarning oxirgi bandidan tashqari har
bir   bandi   oxirida.   Raqam,   harf   yarim   qavs   bilan   berkitilgan   yoki   sanab   ko'rsatilgan
holatlarda qo’llanildi.
I kki nuqta  quyidagi o'rinlarda ishlatiladi:
-Uyushiq bo'laklardan oldin kelgan umumlashtiruvchi yoki ularni oydinlashtiruvchi
so'zdan   keyin:   o'zbeklar   orasida   qadim-qadimdan   chinakam   insoniy   fazilatlar:
do'stlik, mehr-oqibat, odamgarchilik, axloqiy teranlik ulug'lanib kelingan. 
-Ba'zan umumlashtiruvchi so'z yashirinishi mumkin, lekin ikki nuqta qo'yilaveradi.
Qilinishi kerak: traktorlar ta'mirdan chiqarilsin, ishchilarga yetarli sharoit yaratilsin.
-Bog'lovchisiz   qo'shma   gaplarda.Shaklan   tugallangan,   lekin   mazmunan   keyingisi
birinchisining uzviy davomi sanalgan bog'lovchisiz qo'shma gaplardan so'ng. Bunday
gaplarda   bir   gap   ikkinchi   bir   gapning   mazmunini   to'ldiradi,   izohlaydi.   Oltmishga
kirib   bildim:   umrim   bekorga   o'tmabdi,   odamlarga   kerakli   ekanman,   hayotda   iz
qoldiribman. (A.Qahhor)
-Bir   gap   ikkinchi   bir   gapdan   anglashilgan   ish-harakatning   sababini   ko'rsatgan
qo'shma   gaplarda.   (Bunday   gaplarda   ikkinchi   qism   oldidan   chunki   bog'lovchisini
qo'yish mumkin.) Shoazim o'ng'aysizlanib yerga qaradi: hozir uning ko 'ngliga bahs
sig'mas edi. (P. Qodirov) 
-Bir   gap   ikkinchi   bir   gapdan   anglashilgan   ish-harakatning   natijasini,   oqibatini
ko'rsatgan   qo'shma   gaplarda:     Istiqlol   yillarida   bizda   Navoiyga   munosabat   davlat
siyosati   darajasiga   ko'tarildi:   shoir   yangidan   qadr   topdi,   shon-shuhrat   shohsupasiga
ko 'tarildi. (E. Ochilov) 
-Muayyan  fikr-mulohaza, hukm, ilmiy ta'rif, qoida kabilarni  ifodalovchi  gaplardan
keyin   ularning   to'g'riligini   asoslash   uchun   keltirilgan   misollar   oldidan   ikki   nuqta
qo'yiladi:Qaratqich   kelishigi   qo   'shimchasi   yozuvda   -ning   shaklida   ifodalanadi:
o'zbekistonning iqtisodi, bilimning kuchi. 
-Reja,   mavzu,   qaror   qilindi   kabi   so'zlardan   so'ng.   Mavzu:   „Alisher   Navoiyning
„Farhod va Shirin” dostoni”.
-Usłubiy   ravonlikni,   muxtasarlikni   ta'minlash   maqsadida   turli   xil   rasmiy
ma'lumotlarda,   nashr   ishlarida   izohlanishi   zarur   bo'lgan   so'zlardan   keyin: 20Toshkentda   „Mustaqil   o'zbekiston:   falsafa   va   huquqning   dolzarb   masalalari”
mavzusida   uchinchi   an'anaviy   respublika   ilmiy-nazariy   konferensiyasi   bo   'lib
o'tdi.
-Sport musobaqalarida raqiblar o'rtasidagi hisobni ifodalash uchun olingan achkolar
yoki   kiritilgan   gollarning   nisbatini,   belgilash   uchun:   „Andijon"   va   „Paxtakor"
jamoalari o'rtasidagi o'yin durang natija bilan tugadi:- 2:2.
-Elektron soatlarda vaqtni ifodalash uchun: 06:30
-Tire  o'zbek tilida quyidagi o'rinlarda ishlatiladi:
-Dialoglardagi abzasdan boshlanayotgan har bir gapning boshida personaj nutqidan
oldin:
Bo'taboy bularni oldinga o'tkazib orqadan yurdi va Samandarovga yondashib, undan
sekin:
— Tinchlikmi ? — deb so 'radi.
— Tinchlik, — dedi Samandarov.
-Uyushiq bo'laklardan so'ng kelgan umumlashtiruvchi so'zdan oldin. Akam, opam,
singlim  — barchasi  meni  kutib o 'tirishgan  ekan. o'zbek, qirg'iz, qozoq, turkman,
tojik — barchamiz bitta yurtning farzandlarimiz. 
-Ot   kesimning   kesimlik   shakllari   maxsus   ifodalanmay,ohang   yordamida
shakllanganda, shu tugallangan ohangni ifodalash uchun ot-kesim va ega orasida tire
qo'yiladi: Til —  millatning qalbi. Yer — don, dehqon — xazinabon. 
-Gapning   egasi   yoki   kesimi   yoxud   ularning   har   ikkalasi   harakat   nomi   bilan
ifodalanib,   kesim   tarkibida   kesimlik   qo'shimchasi   yoki   bog'lama   bo'lmaganda
egadan keyin tire qo'yiladi: Har narsaga qiziqish — biz uchun eski odat. Maqsadim
— o 'qimoq. 
-Kesim sanoq son bilan ifodalanganda: Besh karra besh — yigirma besh. Uch karra
uch — to'qqiz.
-Ega   yoki   kesim   ko'rsatish   olmoshi   bilan   alohida  ajratib  ko'rsatilsa,   bog'lama   yoki
kesimlik qo'shimchasi bo'lmasa, egadan keyin tire qo'yiladi: Bu — mening onam!  21-Gapning   egasi   yoki   kesimi   birikmalar   bilan   ifodalanib,   tenglik,   o'xshatish   kabi
ma'nolarni   bildirsa   va   bog'lama   bo'lmasa   egadan   keyin   tire   qo'yiladi:   Bir   hafta   —
yetti kun. Ona yerim — oltin tuprog'im. Yaxshi qiz — yoqadagi qunduz.
-Ajratilgan bo'laklar har İkkİ tomonİdan vergul yoki tire bilan asosiy bo'laklardan
ajratiladi:   Soraxon   shuncha   kundan   beri   yetolmagan   niyatgm—   Roziyani
avvalgiday   go'zal,   shod   ko'rish   niyatiga   —   Sattor   bir   lahzada   yetdi.   (Pirimqul
Qodirov)
-Agar   ajratilgan  bo'lak  kengayib,  uyushib gap  oxirida kelsa,  odatda,  undan  oldin
doimo tire qo'yiladi: Biri aks etadi gullarda, Biri olim — yoqimli, xushfe'l.
-Ajratilgan bo'lak gap orasida kengayib yoki uyushib kelsa ham har ikki yoki bir
tomoniga   tire   qo'yiladi:   Ismi   Barlos   —   sodda,   dilovar   —   ov   va   qush   ilmining
piridir. (Oybek) Bulutchalar — oppoq va yengil — pag 'a-pag'a suzar osmonda. 
Ko'chirma   gapdan   so'ng   kelgan   muallif   gapidan   oldin:   „Yur,   bolam,   senga   bitta
muzqaymoq   olib   beray!"   dedi   t o 'satdan.   (Odil   Yoqubov)   Guli   dedi:   „G'azaldin
bahr olmag 'ay kim?" (Uyg 'un) 
- Bog ' lovchisiz   qo ' shma   gaplarda   ikkinchi   gapning   kesimi   tushirilsa ,   ya ' ni   ikkinchi
gap   to ' liqsiz   shaklda   kelgan   holatlarda   tushirib   qoldirilgan   ayrim   bo ' laklar   o ' rnini
qoplaydi :   Olamni   quyosh   yoritadi ,   insonni   —   ilm .   Yaxshidan   ot   qolar ,   yomondan
—  dod .  Oltin   o  ' tda   bilinadi ,  odam  —  mehnatda . ( Maqol )
- Hisob - kitob   bilan   bog ' liq   fanlarda   tire   ayirish ,  manfiylik   belgisini   bildiradi . 307 —
23 = 284. Bugun  Toshkentda — 3  0 
C sovuq bo 'ladi.
Qavs   o ' zbek   tilida   quyidagi   o ' rinlarda   ishlatiladi :
- Remarka  ( fransuzcha  —  belgi ,  izoh .  Dramatik   asarda   qahramonlar   tashqi   qiyofasi ,
yoshi ,  xulqi ,  xatti - harakati ,  sahna   manzarasi   va   boshqalar   haqida   muallif   tomonidan
beriladigan   izohlarlar   qavsga   olinadi :
Navoiy  ( bosiq   ovozda )  xo  ' p   shohim .
Xon  ( yolg ' iz ).  Shu   tiriklikdan - da   bezdirdilar   meni  ( Turib   yuradur ). 
-Olingan   misollar   yoki   gaplar   manbayi   qavsga   olinadi:   Kuch   —   adolatda.   ( Amir
Temur )  Ilm   insonlarning   madori ,  hayoti ,  rahbari ,  najotidur . ( Abdulla   Avloniy ) 22-Shaxs, joy, asar, hodisa va shu kabilarning ikki xil varianti berilsa, ulardan biri
„Qutadg'u bilig" („Baxt  keltiruvchi  bilim").Shuhrat  (G'ulom           Aminjonovich
Olimov) atoqli o'zbek yozuvchilaridan biridir.
- Qo'shtirnoq  o'zbek tilida quyidagi o'rinlarda ishlatiladi:
-Ko'chirma gap qo'shtirnoqqa olinadi.  I.V.Gyote shunday deb aytgan edi:
 „Donishmandlik faqat haqiqatdadir".
-Adabiyot va san'at asarlari: badiiy asarlar, gazeta, jurnal, musiqa, spektakl va kartina
nomlari   qo'shtirnoq   ichida   beriladi.   „o'tgan   kunlar"   romani,   „Tanovar”   kuyi,  
,Ma'rifat” gazetasi, „Saodat” jurnali, „Jahon adabiyoti” jurnali.
-Korxona,   muassasa,   tashkilot,   jamoa   va   shirkat   xo'jaliklari,   zavod,   fabrika,
mehmonxona   nomlari   qo'shtirnoq   ichida   yoziladi:   „Saodat"firmasi,   „Navro'z"
xayriyajamg'armasi, „Botanika" sanatoriysi.
-Qonun, farmon, buyruqlarning nomi ayrim bandlari qo'shtirnoq ichida beriladi.
1995-   yilning   21dekabrida   o'zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisining   IV   sessiyasi
„Davlat tili haqida"gi Qonunhing yangi tahririni qabul qildi.
-Ko'chma   ma'noda   qo'llangan   so'zlar,   shartli   nomni,   ishlatilishi   odat   tusiga
kirmagan, eskirgan yo yangi qo'llanayotgan, kesatiq, piching, kinoya, do'q-po'pisa
va   shu   kabi   ma'nolarni   bildiruvchi   leksik   birliklar   qo'shtirnoq   ichida   yoziladi.Siz
aytgan   o'sha   „surbet”   mening   do'stim   bo'ladi.   Uning   bunday   chiroyli ”   qilig ' idan
uyalib   ketdim . 7
2.2  Punktuatsiya   va   intonatsiya .
Punktuatsiya   va   intonatsiya   nutqning   ikki   muhim   tarkibiy   qismi   bo ’ lib ,   har   biri
muloqotning   aniq   va   tushunarli   bo ’ lishini   ta ’ minlaydi . Punktuatsiya   yozma   nutqni
aniq   va   tushunarli   qilish   uchun   ishlatiladigan   belgilar   to ’ plamidir . U   yozuvning   ma ’ no
va   tuzilishini   yaxshilaydi . Tinish   belgilari   o ’ nrtani   tashkil   etib ,   ulardan   unumli
foydalaniladi . Intonatsiya   —   bu   nutqning   talaffuzidagi   ohang ,   tembr ,   balandlik   va
ritmning   o ' zgarishi   bo ' lib ,   u   gapning   ma ' nosini ,   ohangini   va   his - tuyg ' ularini
ifodalashda   muhim   rol   o ' ynaydi .   Intonatsiya ,   ayniqsa ,   nutqning   mazmunini   aniqroq
7
  . Nurmonov A. va b. Hozirgi o'zbek adabiy tili: Akademik litsey va kasb-hunar 
kollejlari uchun darslik. -Toshkent, 2013. - B.521. 23va   to ' liq   tushunishga   yordam   beradi .   U   gapning   tuzilishiga   qarab   turlicha   bo ' lishi
mumkin . Intonatsiyaning   asosiy   turlari   quyidagilar :
1.  Savol   intonatsiyasi :  Savol   so ' rovi   ifodalanganda   gap   oxiridagi   ohang   yuqorilaydi .
Masalan : " Bu   kitobni   olganmisiz ?"
2.   Qattiq   intonatsiya   ( komandaviy ):   Buyruq   yoki   talab   shaklida   gapirilganda ,   ohang
odatda   pasayadi . Masalan : " Kel   bu   yerga !"
3. Tushuntirish   yoki   ta ' kidlash   intonatsiyasi :   Agar   gapda   biror   narsa   alohida
ta ' kidlanayotgan   bo ' lsa ,   ohang   o ' zgaradi   va   ko ' proq   urg ' u   beriladi . Masalan : " Bu   ishni
bajarish   juda   oson ."
4.   Ruxsat   so ' rash   yoki   iltimos   intonatsiyasi :   Iltimos   yoki   ruxsat   so ' rashda   so ' zlar
odatda   yumshoq   va   ehtiyotkorona   talaffuz   qilinadi . Masalan :   " Iltimos ,   yordam   bera
olasizmi ?"
5.   Shubha   yoki   qarshilik   intonatsiyasi :   Shubha   yoki   qarshilik   bildirishda   ohangda
o ' zgarish   bo ' ladi ,   so ' zlar   yanada   qisqarishi   yoki   sekinlashishi   mumkin . Masalan :
" Haqiqatan   ham   shundaymi ?"
Intonatsiya   tilning   ifodaviy   va   emotsional   jihatlarini   ko ' rsatadi ,   shuning   uchun   u
gapning   ma ' nosini   to ' liq   tushunish   uchun   juda   muhimdir . Intonatsiya   tilning   ifodaviy
va   emotsional   jihatlarini   ko ' rsatadi ,   shuning   uchun   u   gapning   ma ' nosini   to ' liq
tushunish   uchun   juda   muhimdir . Tilshunoslikda   intonatsiya  - bu   nutqning   talaffuzidagi
ohang ,  ritm ,  balandlik   va   tembrning   o ' zgarishi   bo ' lib ,  u   gapning   ma ' nosini ,  tuzilishini
va   emotsional   rang - barangligini   aniqlashda   muhim   rol   o ' ynaydi .   Intonatsiya   nafaqat
so ' zning   ma ' nosini   aniqroq   tushunishga   yordam   beradi ,   balki   nutqdagi   ifodaning
nozikliklarini   ham   ko ' rsatadi .  Tilshunoslikda   intonatsiya   quyidagi   asosiy   jihatlar   bilan
o ' rganiladi :
1.   Intonatsiya   va   gap   tuzilishi . Intonatsiya   gapning   tuzilishiga   va   turiga   qarab
o ' zgaradi .  Har   bir   turdagi   gap   uchun   maxsus   intonatsion   xususiyatlar   mavjud :
Deklarativ   gaplar   ( oddiy   gaplar ):   Bu   gaplarda ,   odatda ,   so ' z   oxirida   ohang   pasayadi .
Misol :  " Men   kitob   o ' qiyapman ." Savol   gaplari :   So ' rovlarda   ohang   ko ' pincha   gapning
oxirida   yuqorilaydi .  Bu   savolning   turiga  ( ha / yo ' q   savollari   yoki   ochiq   savollar )  qarab
o ' zgaradi .  Misol : " Siz   o ' qib   chiqdizmi ?" 24Buyruq   yoki   iltimos   gaplari :   Bu   turdagi   gaplarda   intonatsiya   kuchli   va   qat ' iy   bo ' lishi
mumkin ,  ohang   odatda   pasayadi .  Misol : " Tezroq   keling !"
2.   Intonatsiyaning   asosiy   komponentlariTilshunoslikda   intonatsiyaning   bir   necha
asosiy   komponentlari   o ' rganiladi :
Balandlik :   Nutqdagi   ohangning   yuqoriligi   yoki   pastligi .   Bu   komponent   gapning
emotsional   rangini ,   shuningdek ,   savollarni   yoki   buyruqlarni   ifodalashda   muhim
ahamiyatga   ega . Balandlikning   o ' zgarishi :   Gapda   ohangning   balandligi   o ' zgarishi
orqali   ma ' no   tushuniladi .   Misol   uchun ,   savol   gaplarida   oxirida   ohang   ko ' tariladi ,
deklarativ   gaplarda   esa   pasayadi .
Ritm: Nutqning tezligi va toni ham intonatsiyaning bir qismini tashkil etadi. Masalan,
shoshilish yoki urg'u berish holatlarida temp o'zgaradi.
Talaffuz va emotsional rang: Intonatsiya nutqdagi hissiy holatlarni, shubha, quvonch,
xafa bo'lish yoki hayajonni ifodalash uchun ishlatiladi.
3.   Intonatsiya   va   emotsional   ifoda.Intonatsiya,   shuningdek,   so'zlarning   ma'nosini
o'zgartirish   yoki   o'zgarishlarni   ta'kidlash   uchun   ishlatiladi.   Emotsional   holatlar
(masalan,   xushnudlik,   g'azab,   hayronlik)   nutqning   intonatsiyasida   aniq   ifodalanadi.
Misol uchun:Hayajon: "Bu juda ajoyib!" — so'zlar ohangi baland va tez bo'ladi.
G'azab: "Nima qilmoqchisiz?" — ohang keskin va qattiq bo'lishi mumkin.
1. Intonatsiyaning tilshunoslikdagi ahamiyati.
Gapning   ma'nosini   aniqlash:   Ba'zan   bir   so'z   yoki   ibora   bir   nechta   ma'no   keltirishi
mumkin, ammo intonatsiya yordamida ma'no aniqroq bo'ladi.
Nutqning   kontekstini   tushunish:   Intonatsiya,   ayniqsa,   suhbatda   gaplashayotgan
shaxsning niyatlarini tushunishda yordam beradi.
Nutqning   emotsional   ohangini   ifodalash:   Intonatsiya   orqali   nutqning   ichki   his-
tuyg'ulari yoki emotsiyalari namoyon bo'ladi.
5. Tilshunoslikda intonatsiyaning o'rganilishi
Tilshunoslar   intonatsiyani   nutq   tahlili,   pragmatika,   psixolingvistika,   va   semantika
doirasida   o'rganadilar.   Intonatsiyaning   ma'noni   qanday   tashkil   qilishini,   gapning
maqsadiga qarab qanday o'zgarishini  va boshqa til tizimlari bilan aloqasini  aniqlash
tilshunoslikda   muhim   vazifadir.   Intonatsiya   orqali   tilshunoslar   tilning   nozik,   lekin
juda   muhim   xususiyatlarini   aniqlashadi.Umuman   olganda,   intonatsiya   tilni   yanada 25boyitadi   va   tilshunoslikda   uning   ahamiyati   keng   ko'lamli   bo'lib,   nutqni   o'rganishda
muhim omil hisoblanadi.
2.3 Punktuatsiya xatolarini tahlil qilish usullari.
O‘zbek   tilida   punktuatsiya   xatolarini   tahlil   qilish   usullari   punktuatsiyaning   to‘g‘ri
qo‘llanilishini   ta'minlash   va   matnning   aniq   va   tushunarli   bo‘lishini   kafolatlashda
muhim   rol   o‘ynaydi.   Punktuatsiya   xatolarini   tahlil   qilishda   turli   usullarni   qo‘llash
mumkin. Quyida bu usullarni ko‘rib chiqamiz:
1.   Grammatik   tahlil   usuli.Grammatik   tahlil   usuli   punktuatsiya   xatolarini   aniqlashda
asosiy   metodlardan   biridir.   Bu   usulda   matndagi   gap   tuzilishi,   so‘zlar   o‘rtasidagi
bog‘lanishlar   va   grammatik   qoidalar   tahlil   qilinadi.Misol:   "Men,   do‘stlarim   bilan,
kechki payt yurganimda.Xato: Vergulning noto‘g‘ri qo‘llanishi.
Tahlil:   "Men   do‘stlarim   bilan   kechki   payt   yurganimda"   deb   yozilishi   kerak.   Vergul
bu   jumlada   gapning   ma'nosini   ajratib   ko‘rsatmasdan,   faqat   stilistik   xato   keltirib
chiqaradi.To‘g‘ri: "Men do‘stlarim bilan kechki payt yurganimda."
2.Sintaktik  tahlil  usuli.Sintaktik  tahlil  usulida,  punktuatsiya  xatolarini  tahlil   qilishda
gaplarning sintaktik tuzilishi (so‘zlarning tartibi) va ularning qanday qilib bog‘lanishi
ko‘rib   chiqiladi.   Punktuatsiya   bu   tuzilmalarning   to‘g‘ri   shaklda   ifodalanganligini
ta'minlaydi.Misol:   "Biz,   juda   yaxshi   natijaga   erishdik."Xato:   Vergul   noto‘g‘ri
qo‘llangan.Tahlil:   "Biz   juda   yaxshi   natijaga   erishdik"   jumlasida,   gapni   ajratishga
ehtiyoj   yo‘q,   chunki   u   sodda   gap   hisoblanadi.To‘g‘ri:   "Biz   juda   yaxshi   natijaga
erishdik."
3.   Semantik   tahlil   usuli.Semantik   tahlil   usulida   punktuatsiya   xatolarini   aniqlashda,
punktuatsiya   belgilarining   matnning   ma'nosiga   qanday   ta'sir   ko‘rsatishini   o‘rganish
zarur.   Punktuatsiya   belgilari   ma'noni   aniqlashtiradi,   shuning   uchun   noto‘g‘ri
qo‘llanilishi matnning noaniq yoki noto‘g‘ri talqin qilinishiga olib kelishi mumkin.
Misol: "Sizni kutyapman.kechirasiz."Xato: Nuqtani nojo‘ya joyda qo‘yish.
Tahlil:   Bu   jumlaga   nuqta   qo‘yish   xatolik   bo‘lib,   ikkinchi   qismning   to‘g‘ri   o‘qilishi
uchun vergul qo‘yilishi kerak.To‘g‘ri: "Sizni kutyapman, kechirasiz." 262. Punktuatsiya   belgilari   va   intonatsiya   o‘rtasidagi   bog‘liqlikni
o‘rganish.Punktuatsiya   va   intonatsiya   o‘rtasidagi   bog‘liqlikni   o‘rganish   usulida,
xatolarni   aniqlashda   jumlaning   talaffuzi   va   undagi   intonatsiyaning   ahamiyati
e'tiborga   olinadi.   Ba'zida   punktuatsiya   belgilari   intonatsiyani   ifodalashda   yordam
beradi,   shuning   uchun   bu   tahlil   usuli   ham   muhimdir.Misol:   "Sen,   buni   qilishing
kerakmi!"Xato:   Bu   jumlada   so‘roq   belgisi   o‘rniga   hayrat   belgisi   ishlatilgan.Tahlil:
"Sen buni  qilishing kerakmi?" to‘g‘ri  variant  bo‘ladi, chunki  bu savolni  ifodalovchi
gapdir.To‘g‘ri: "Sen buni qilishing kerakmi?"
Punktuatsiya   belgilari   va   stilistika   o‘rtasidagi   bog‘liqlikni   o‘rganish.Punktuatsiya
xatolarini  tahlil  qilishda   stilistik  jihatlar   ham   e'tiborga  olinadi.  Matnning  maqsadiga
qarab,   punktuatsiya   belgilarini   to‘g‘ri   qo‘llash,   uning   estetik   va   ifodaviy   kuchini
oshiradi.Misol: "Men juda charchadim, lekin, hali ham borishim kerak."
Xato:   Vergulning   ishlatilishi   jumlaning   ritmini   buzadi.Tahlil:   Bu   yerda   "lekin"dan
keyin vergul qo‘yishning zarurati yo‘q, chunki gap bir xilda davom etmoqda.
To‘g‘ri: "Men juda charchadim, lekin hali ham borishim kerak."
-Qayta tahlil qilish   usuli.Bu usulda, avvalgi xatolarni va grammatik holatlarni qayta
ko‘rib chiqish, boshqa nuqtai nazardan tekshirish amalga oshiriladi. Bu usul xatolarni
yanada to‘liq va aniqlik bilan tahlil qilishga yordam beradi.Misol: "o‘qish juda qiyin,
lekin bu muhim."Xato: Bu jumlaga qo‘yiladigan nuqta va vergulni qayta tahlil qilish
kerak.Tahlil:   Vergul   qo‘yilishi   o‘rinli,   chunki   ikkala   qism   orasida   qarama-qarshilik
mavjud.To‘g‘ri:"o‘qish juda qiyin, lekin bu muhim."
o‘zbek   tilida   punktuatsiya   xatolarini   tahlil   qilishda   turli   usullardan   mumkin.Har   bir
usul o‘zining o‘rni va ahamiyatiga ega, chunki punktuatsiya nafaqat grammatik, balki
stilistik   va   semantik   jihatlarga   ham   ta'sir   ko‘rsatadi.   Punktuatsiya   xatolarini   tahlil
qilish orqali matnni yanada aniq, tushunarli va samarali qilish mumkin.
2.4 Zamonaviy o’zbek punktuatsiyasining dolzarb muammolari.
Hozirgi   o'zbek   punktuatsiyasi   -   me’yorlashtirilgan   tizim.   Me’yor   o'zgaruvchan
kategoriya bo'lib, yozuvning takomillashuvi,qolaversa, tilshunoslikda qo'lga kiritilgan
yutuqlar   punktuatsion   me’yorlarning  ham   o'zgarib  turishiga   sababchi   bo'ladi.Istiqlol
tufayli   til   hodisalariga   milliy   nuqtayi   nazardan   yondashish,   turli   zamonaviy   usullar 27asosida   tadqiq   etishga   imkon   tug'ildi.Tilshunoslikning   barcha   sathlarida   sezilarli
o'zgarishlar   yuz   berdi.   Fe’lning   turkiy   tillar   gap   qurilishida   tutgan   o'rniga   ko'ra
mustaqil   so'zlar   ichida   birinchi   o'ringa   chiqarilishi,   kesimning   gap   markazi   sifatida
talqin   qilinishi,   tobe   tarkibli   qo'shma   gaplar   tasnifi   va   tadqiqida   yuz   bergan
o'zgarishlar ayrim tinish belgilarining qo'llanilishi masalalarini ham milliy til nuqtayi
nazaridan qayta ko'rib chiqish ehtiyojini yuzaga 
keltirdi.   Shuningdek,   adabiy   til   uslublarining   taraqqiy   etishi,   nashriyot,
matbaachilikning rivojlanishi, nutqni ixchamlashtirish, ta’sirchanlikni oshirish uchun
xizmat   qiluvchi   ayrim   tinish   belgilari   funksiyasining   ortishi,   badiiy   adabiyot   va
publitsistikada   turli   qoliplarga   daxlsiz   erkin   ijodga   keng   yo'l   ochilishi   ham   sohada
muammolarning keiib chiqishiga sabab bo'ldi. Ulardan ayrimlarini ko'rib o'tamiz:
1.  Yaqinga   qadar   ergash   gapning   kesimi   deb   qaralganligi   sababli   ravishdosh,
ko'makchi   qurilmali   yoki   kelishikli   sifatdosh,   harakat   nomi   shakllaridan   so'ng
qo'shma   gap   tarkibidagi   sodda   gaplarni   ajratish   maqsadida   vergul   ishlatilgan:   Buni
Saidiy   keyinchalik   Munisxondan   eshitib,   Kenjaga   bo‘lgan   adovati   yanada   ortdi.
(A.Q.)   Buning   ta'sirida   hatto   ergash   gapning   kesimi   bo'lib   kelmagan   hollarda   ham
mazkur   shakllardan   so'ng   vergul   ishlatish   odatga   aylangan:   Saidiy   hikoyani   bir
haftada   tamom   qilib,   llhomga   ko'rgani   bergan   edi.   (A.Q.)   o'rinkirib,   uyquga
ketguncha   qaldirg'ochdan   ko‘z   uzmas   edik.   (X.Do'stmuhammad)Oqibatda
ravishdosh,   ko'makchi   qurilmali   yoki   kelishikli   sifatdosh,harakat   nomi   shakllaridan
so'ng   ergash   gapning   kesimi   deb   qaralgan   hollarda   ham,   kengaygan   birikmali   hol
bo'lib   kelganda   ham   ayrim   hollarda   vergulning   ishlatilishi,   ayrim   hollarda
ishlatilmasligi   bilan   bog'liq   xilma-xillik   yuzaga   keldi:   Shahodat   xola   mandarindan
bittasini archib, og'ziga soldi.  (o'.Umarbekov)  Shahodat xola ko‘zini daryo qilib xatni
Qoravoyning   qolidan   oldi...   (O'.Umarbekov)   Tilshunosligimizning   keyingi
taraqqiyoti davomida kesimning zamon, shaxs-son, mayl, tasdiq-inkor ma’nosiga ega
bo'lib gapdagi barcha bo'laklarni o'ziga bevosita yoki bilvosita tobelantiruvchi mutlaq
hokim   bo'lak,   gap   markazi   ekanligi   isbotlandi.Ravishdosh,   kelishik   yoki   ko'makchi
qurilmali   sifatdosh,   harakat   nomi   shakllari   kesimlik   belgilariga   ega   bo'lmaganligi
bois,   bugungi   kunda   Ufq   qizg'ish   tusga   kirib,   tong   yorishardi.   (Sh.R.)   Erkalatgach
onasi,   taltayadi   bolasi.   (Maqol)   Arava   omborga   borib-kelguncha,   lavlagini   xirmon 28qilib uyib tashlaymiz   (O'.H.)   Vodiylarni yayov kezganda, bir ajib his bor edi menda.
(H.O.)   Tong   otishi   bilan,   yo'lga   tushdik   tipidagi   gaplarga   kengaygan   birikmali   hoi
ishtirok   etgan   sodda   gap   sifatida   qaraladi.   Yuqoridagi   boblarda   aytilganidek,   har
qanday to'xtam, sintagmadan  so'ng tinish belgisini qo'llashga  asos yo'q. Shu sababli
bunday   holatlarda   vergulning   ishlatilishi   o'rinsiz.Tilshunosligimizda   vergulning
ishlatilish   o'rinlari   qat’iy   belgilangan.   An’anaviy   tilshunoslikda   Bahor   kelib,   kunlar
isidi   tipidagi   gaplar   tobe   gapli   qo'shma   gap   sifatida   qaralgani   uchun   ular   orasida
vergul 
ishlatilgan;   Bilsam   aytardim   tipidagi   gaplar   sodda   gap   sifatida   qaralgani   uchun
tarkibida   vergul   qo'llanmagan.   Sodda   va   qo'shma   gaplarni   ajratishda   shakllangan
(zamon,   shaxs-son,   mayl,   tasdiq-inkor)   kesimning   gapda   ishtirokiga   tayanuvchi
sistemaviy tilshunoslik nuqtayi nazaridan   Bahor kelib kunlar isidi   gapida ravishdosh
kengaygan   birikmali   holdan   so'ng   (Bahor   kelib)   vergulga   ehtiyoj   yo‘q.   Biroq
bilsamsam, aytardim   tipidagi gaplar harakat bitta bajaruvchi - egaga tegishli  bo‘lsa-
da,   shakllangan   kesim   birdan   ortiq   bo'lganligi   sababli   qo'shma   gap   hisoblanadi   va
ularning   qismlari   vergul   bilan   chegaralanadi.Nutqimizda   yuqorida   har   ikki   holatga
tegishli   bo'lmagan   quyidagi   tipdagi   gaplar   ham   keng   ishlatiladi:   Milliy   mafkura
nazariy   faoliyat   bilan   bog‘liq   bo'lib,   ma’naviyatning   tarkibiy   qismini   tashkil   etadi.
(Gaz.)   Ularning   uyi   biznikidan   ikki   uy   narida   bo'lib,   maktab   hovlisi   bilan   tutashib
ketgan   edi .   Bunday   gaplar   bir   qarashda   ikkita   shakllangan   kesimga   egaligi   bilan
(bog'liq, tashkil etadi; narida, tutashib ketgan edi) qo'shma gapga, birinchi gap kesimi
bog'lamali bo'lib,bog'lama mustaqilligini yo'qotayotganligi sababli sodda gapga yaqin
turadi.   Ahamiyatlisi,   bu   tipdagi   gaplarni   keyingi   tadqiqotlarda   sodda   va   qo'shma
gaplar   orasidagi   uchinchi   hodisa   sifatida   talqin   qilinayotgan   uyushgan   gaplarga
kiritish   ham   munozarali.   Sababi,   uyushgan   gap   qismlari   orasida   o'zaro   tenglik
saqlanadi,   bunda   ravishdosh   shaklidagi   bog'lamaga   teng   keluvchi   nomustaqil   fe’l
tobe tarkibli qo'shma gaplardagi bog'lanishni eslatadi. 8
2.Muallif uslubiga ko'ra ajratilgan izoh bo'laklarning ba’zan tire, ba’zan vergul bilan
gapdan chegaralanishi, ba’zan faqat bir tomondan, ba’zan ikki tomondan ham tinish
8
  Zamonaviy o’zbek punktuatsiyasi asoslari,Bashorat Bahriddinova,Toshkent,, Akademnashr”2015 29belgisi bilan ajratilishi uzluksiz ta’lim bo'g'inlarida tmish belgilariga doir mavzularni
o'qitish   ishlarida   muammolarni   keltirib   chiqarmoqda.   Jiddiy   nashrlarda   tinish
belgilarini ishlatishda qat’iy belgilangan me’yorlarga amal qilinadi va ushbu 
me’yorlar   haqida   gapirilganda,   odatda,   shunday   matnlardan   misollar   keltiriladi.
Ammo   darsliklarda   mavzuni   o'qitishda   badiiy   asarlardan   tinish   belgilari   muallif
uslubiga   ko'ra   qo'llangan   matnlar   berilganda   chigallik   yuzaga   keladi.   Deylik,
o'quvchiga   «Ushbu   gapda   //   belgisi   o'rnida   qanday   tinish   belgisi   ishlatiladi?   Ayol   //
sochlari   parishon,   oyoqlari   yalang,   yoqasi   ochiq//ko'chaga   otildi.   A)   Nuqta   B)
Vergul C) Tire D) Ikki nuqta» tipidagi savol berildi. Ushbu o'rinda vergul ham, tire
ham   ishlatilishi   mumkin.   Mavjud   qoidalarga   tayanib   o'quvchi   «Tire»   variantini
tanlaydi.   Biroq   yozuvchi   matnda   verguldan   foydalangan.   Bizningcha,qat’iy   qoida
(ajratilgan   izoh   bo'laklarning   uyushib   o'z   ichida   vergullari   bo'lganda   gapdan   tire
bilan,  boshqa  barcha   hollarda  vergul   bilan  gapdan  chegaralanishi)   va  muallif  uslubi
(vergul-tire   sinonimiyasi)   ajratilib,   ta’limning   quyi   bo'g'inlarida   o'quvchining   yosh
xususiyatini   hisobga   olib   darsliklaming   muammoli   holatlardan   xoli   bo'lishini
ta’minlash kerak.
3.   Undov   va   so'roq   belgisi   ko'p   nuqta   bilan   qo'shaloq   holda   qo’llanganda   ba’zan
ikkita (?…,!..), ba’zan uchta nuqtali (?..., !...) bo'lishi. Ko'p nuqta uch nuqta shaklidan
iborat   yaxlit   bir   tinish   belgisi   bo'lganligi   bois,   bizning   fikrimizcha,   u   har   qanday
holatda   o'z   shaklini   saqlagani   ma’qul.   Undov   va   so'roq   belgilariga   tegishli   nuqta   u
bilan yonma-yon qo'llangan tinish belgisining qismi bo'la olmaydi. Ushbu 
tinish belgilarining har biri matnda o'z funksiyasiga ega. Amaliyotda ularning muallif
uslubiga   ko'ra   turli   maqsadlarda   yonma-yon   qo'llanishi   ham   kuzatiladi:   -   Lekin,
deylik,  to'satdan   yuzingizga   bir   chelak  suv   sepib   yuborilsa   yoki   bo'lmasa   mana   shu
eshikning   har   ikkala   tavaqasi   taraqa-turuqlab   ochilsa-da,   zumda   shu   xonani
to'ldiradigan oqim yopirilib kirsa - unda qay ahvolga tushasiz?.. Теk tura olasizmi?...
(X.Do'stmuhammad)
4.Tartibni bildiruvchi raqam yoki harflar yarim qavs bilan berilganda undan keyingi
gapning   ba’zan   bosh,   ba’zan   kichik   harf   bilan   berilishi.Bu   holat,   odatda,   ilmiy
uslubda   guruh-guruh   qo'llangan   va   bir   guruh   ikkinchisidan   nuqtali   vergul   bilan
ajratilgan   uyushiq   bo'lakli   murakkab   sodda   gaplarda   kuzatiladi.   Uyushiq   qismlar 30gapga   teng   kelsa-da,   nuqtali   vergul   va   qavsdan   so'ng   bosh   harfni   qo'llash   o’rinlimi
degan haqli savol tug'iladi.
5. So'roq olmoshlari sanalganda so'roq belgisi bilan yozilishi kuzatiladi. Har qanday
tinish   belgisi   gapning   grammatik   qurilishida   muhim   vosita   hisoblanadi.   Ot   kim?,
nima?, qayer? so'roqlaridan biriga javob bo'ladi  tipidagi gaplarda so'roq belgisining
ishlatilishiga,   biznincha,   asos   yo'q.   So'roq   olmoshining   leksik-semantik   belgisi   -
so'roq   ifodalash.   So'roq   belgisisiz   qo'llanganda   ham   bu   sema   unda   bo'ladi.   Shu
sababli nutqda so'roq olmoshi qo'llanganda undan so'ng so'roq belgisiga ehtiyoj yo'q:
Kim   kelganini   so'radi.   Ko’nglingda   nima   borligini   bilmayman.So'roq   belgisi   esa
so'roq   olmoshi   qatnashmaganda   ham   gapga   so'roq   ma’noSini   yuklay   oladi:   1-   Soat
ikki boldi. - Ikki?
6.Buyruq-xitob   undovlari   undalma   vazifasida   kelganda   undan   so'ng   undalmaga
tegishli vergul qo‘yiladi: - Hoy, men sizga aytyapman. Agar his-hayajon va buyruq-
xitob   undovlari   undalma   oldidan   kelsa,   undov   so'zdan   so'ng   hech   qanday   tinish
belgisini   ishlatishga   asos   yo'q.   Bu   maktab,   akademik   litseylar   uchun   yaratilgan
darsliklarda   qoidalashtiriladi   ham 9
:   Hoy   o‘rtoqjon,   quloq   soling   so‘zimga.   Ey
do‘stim, shundayyurishimiz ham g'animat. Oh bolaginam, bolaginam.
(S.Ahmad)   Biroq   amalda   undalma   bilan   qo'llangan   undov   so'zdan   so'ng   ba'zan
vergulning   ishlatilishi,   ba’zan   ishlatilmasligi   o'qish-o‘qitish   ishlarida   chalkashlikni
keltirib chiqarmoqda.
Yuqoridagi   sanab   o’tilgan   misollardan   ko’rinib   turibdiki,   tilshunoslik   sohasida   ham
hali   o’rganilishi   kerak   bo’lgan   ishlar,   mavzular,   qarashlar   bor.Tilshunoslikdagi
g’alizliklarning   bo’lmasligi   uchun   biz   tilshunosligimizni   chuqur   o’rganishimiz,   ular
ustida tatqiqotlarni amalga oshirib turishimiz lozimdir.   
9
   Mahmudov N. va b. Ona tili: 7-sinf uchun darslik. - Toshkent, 2005. - B.97; 
Nurmonov A. va b. Hozirgi o'zbek adabiy tili: Akademik litsey va kasb-hunar 
kollejlari uchun darslik. -Toshkent, 2013. - B.521. 31  XULOSA
Tadqiqotlarga   tayangan   holda   aytish   mumkinki,   dastlab   qo‘llangan   punktuatsion
belgilar so‘zlarni va jumlalarni bir-biridan ajratish, og‘zaki nutq bilan bog‘liq bo‘lgan
turli   aksentema   va   melodikalarni   ifodalash   uchun   qo‘llangan.   Ular   bugungi   kunda
tinish   belgilari   yordamida   yuzaga   keladigan   semantik   va   grammatik   ma’nolarni
ifodalashga   xizmat  qilmagan.Tinish  belgilarining  o’rni  va  ahamiyati   matnni  aniq  va
to’g’ri   tushunish   uchun   juda   muhimdir.Tinish   belgilarining   yordamida   gapning
ma’nosi,tuzilishi   va   nutqning   to’g’riligi   belgilab   qo’yiladi.Ular   shuningdek,
o’quvchiga   matnni   o’qish   va   tushunish   jarayonida   yordam   beradi.Tinish   belgilari
orqali   maqsad,   niyat,   so’zlar   orasidagi   bog’lanish,tuyg’ularva   ehtimoliy   niyatlar
aniqlanadi.Bundan   tashqari,   sintaksis   va   stilistik   maqsadlar   uchun   ham   turli   tinish
belgilaridan foydalaniladi,masalan,gaplar orasidagi emotsional ohangni yaratish yoki
aytilayotgan   fikrni   ta’kidlash   uchun   .Tinish   belgilarining   noaniqligi   matnni
chalkashtirib   yuborishi   mumkin,   shuning   uchun   ularni   to’g’ri   joylashtish   juda
muhimdir.
Tinish   belgilarining   asosiy   o’rni   va   ahamiyati   shundaki,   unda   ma’no   aniqligini
ko’rish   mumkin,tinish   belgilari   matnning   to’g’ri   tushunilishini
ta’minlaydi.Masalan,   vergul,nuqta   va   savol   belgilari   gaplarning   turini   aniqlashda
yordam   beradi.Pauza   va   urg’u   yaratish:   Tinish   belgilari   gapning   bo’linishini,
ta’riflanishini   yoki   urg’ulanishini   ko’rsatadi.Misol   uchun,vergul   va   nuqta   gapni
qismlarga   bo’lish,uzun   gaplarni   aniq   tushunishga   yordam   beradi.Yuqori
tuzilishdagi   izohlar:   tinish   belgilari   matnda   izohlar,   qo’shimchalar   va   tashqi
fikrlarni   ajratishdaishlatiladi.Masalan,   qo’shimcha   ma’lumotlarni   ajratishda
qavslar,   qo’shtirnoqlar   kabilardan   foydalaniladi.Tinish   belgilarining   ishlatilishi
so’zlarni   tabiiy   va   tushunarli   qilib,   nutqni   ravon   qiladi.   Umuman   olganda,   davlat
tili   maqomiga  ega tilimiz  rivoji, uni   asrash  va  taraqqiy ettirish  har   bir   fuqaroning 32burchMamlakatimiz   jadal   rivojlanmoqda.   Bu   jarayon   o‘zbek   tilining   ahamiyatini
oshirishga ham xizmat  qildi. Buning zamirida xalqimizning manfaati ham turibdi.
Endilikda   lotin   alifbosidagi   o‘zbek   tilini   kompyuterlashtirish,   internet   tarmog‘ida
keng ommalashtirish muhim masalalardan biriga aylandi. Shuningdek, yoz faslida
chet  davlatlardagi elchixonalarimiz qoshida o‘zbek tilini o‘qitish darslarini tashkil
qilish kerak. Toki o‘zbekistonga kelishni istovchi, tilimizni o‘rganishga qiziquvchi
xorijlik   sayyohlar,   tadbirkorlar,   olimlar   va   talabalarga   qulaylik   bo‘lsin.   Bu   ishlar
kelgusida   boshqa   davlatlar   bilan   xalqaro   aloqalarimizni   rivojlantirishga,   turizmni
kengaytirishga xizmat qiladi. Idoralararo, internet orqali hujjatlar almashish shakli
deyarli   rus   tilida   bo‘lib   ketdi.   Bir   tomondan   olib   qaraganda   rus   tilini   biladigan
millatlar uchun bu ancha qulay. Biroq davlat tili haqida gap ketganda bu masalaga
jiddiy   e’tibor   zarur.Chunki   davlat   tili   va   uning   faoliyatini   eng   muhim   masala
sifatida   qarashimiz   zarur.Ona   tilimizning   qonun   qoidalariga   rioya   qilishimiz   va
muammolarni bartaraf qilishimiz bizning eng muhim vazifalarimizdan biri bo’lishi
lozimdir.Tinish   belgilari   o’zbek   tilimizning   yanada   yorqin,serjilo   qilishiga   hizmat
qiladi   va   uning   ahamiyatga   molikligini   shu   orqali   ham   ko’rishimiz
mumkin. Tilshunoslik,  ya'ni  lingvistika,  tilda o'rganish,  uni   shakllantirgan  qoidalar
va   strukturalar,   hamda   til   orqali   insonlar   o'rtasida   muloqot   qanday   amalga
oshirilishini   o'rganadigan   fan   bo'lib,   uning   ahamiyati   juda   katta.Tilshunoslik
bilimining   chuqurlashtirilishi   insonning   mantiqiy   fikrlashini   va   tahlil   qilish
ko'nikmalarini   rivojlantiradi.   Tilni   o'rganish   miyaning   rivojlanishiga   yordam
beradi,   chunki   til   nafaqat   nutqni   shakllantirish,   balki   tafakkur   va   xotirani   ham
mustahkamlaydi.Til, insonlarning madaniyati, an'analari va tarixiy tajribalarini aks
ettiradi. Tilshunoslik bu bog'lanishlarni o'rganish va turli madaniyatlar o'rtasida til
orqali o'zaro tushunishni  yaxshilashda  yordam beradi.Tilshunoslikning ijtimoiy va
siyosiy   ahamiyati   ham   katta.   Masalan,   tilni   o'rganish   orqali   ijtimoiy   guruhlar   va
jamoalar   o'rtasidagi   aloqalarni   yaxshilash,   ko'p   tilli   jamiyatlarda   integratsiya   va
murosani   ta'minlash   mumkin.Shu   bilan   birga,   tilshunoslik   fanining   kundalik
hayotda   ham   muhim   o'rni   bor.   Masalan,   til   va   nutqni   tahlil   qilish   orqali   reklama,
siyosat, ommaviy axborot vositalari kabi sohalarda, tilning qanday ishlatilishini va
auditoriyaga qanday ta'sir ko'rsatishini tushunish mumkin. 33FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 20-oktabrdagi PF-6084-son 
farmoniga 1-ilovadan
2.Abduvahob Madvaliyev;Nemat Mahkamov,O’zME 2000-2005
3.   Alimuhammedov R.Qadimgi turkiy bitiklarda punktuatsiya va matnni anglash 
uchun ishlatiladigan ishoralar haqida Xorijiy filologiya 1-son
4. Nurmonov A. va b. Hozirgi o'zbek adabiy tili: Akademik litsey va kasb-hunar 
kollejlari uchun darslik. -Toshkent, 2013. - B.521.
5.Zamonaviy   o’zbek   punktuatsiyasi   asoslari,Bashorat   Bahriddinova,Toshkent,,
Akademnashr”2015
6,,O’zbekistonda   ilm-fanning   rivojlanish   istiqbollari”   xalqaro   ilmiy-aqmaliy
anjumani,2022-yil   30   noyabr;   ”O’zbek   tilshunosligida   tinish   belgilar”
Ishmurzazyeva Lobar Anvarjon qizi.
7.O’zbek   tilining   izohli   lug’ati.Toshkent:G’ofur   G’ulom   nomidagi   nashriyot-
matbaa ijodiy uyi.2023
8.O’zbek   tilida   tinish   belgilarining   ishlatilishi;Hamza
Allambergenov,Toshkent,,Mumtoz so’z”2016
9.Internet ma’lumotlari.
10.Wikpedia ma’lumotlari

MUNDARIJA

Kirish

I. NAZARIY QISM

1.1 Punktuatsiyaning ta’rifi va roli

1.2 Punktuatsiyaning tarixiy rivojlanishi

1.3 O'zbek tilidagi punktuatsiya tizimi

II.ASOSIY QISM

2.1 Tinish belgilarining ishlatilishi

2.2 Punktuatsiya va intonatsiya

2.3 Punktuatsiya xatolarini tahlil qilish usullari

2.4 Zamonaviy o’zbek punktuatsiyasining dolzarb muammolari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI