O’zbek tilshunosligida punktuatsiya
![burchak shaklidagi qo'shtirnoq (« »); "yarimoy" yoki qo'shqavs
shaklidagi qo'shtirnoq.
6. Hozirgi o'zbek tilidagi yozuvlarda amalda qo'llanayotgan
tinish belgilarining hammasi "Turkiston viloyatining gazeti"da
1901-yildan qo'llana boshlangach, ularning vazifalari, qo'llanish
o'rni qat'iylashgan. Yozuvda ishlatish odat tusiga kirgan! 18
Ta'kidlash kerakki, o'zbek tilidagi aksar tinish belgilarining
ishlatilishi "Turkiston viloyatining gazeti" bilan bog'liq bo'lsa, ayrim
tinish belgilarining o'zbekcha matnlarda qo'llanishi bu gazetadan
ancha avvalroq boshlangan.
Tinish belgilari haqidagi dastlabki ilmiy ma'lumotlar Ashurali
Zohiriy va Abdurauf Fitrat asarlarida uchraydi. Jumladan, Fitrat tinish
belgilarini turush belgilari nomi ostida o'rganib, "Nahv" asarida
12 ta tinish belgisini keltiradi hamda quyidagicha nomlaydi: "Nuqta
Snoska Bu haqda qarang: Назаров К . Тиниш белгилари ва ёзма нутк. - Тошкент ,
1974. - Б . 20-22.
(.), bir tinish (;), yarim tinish (,), so'rash belgisi (?), undash belgisi (!),
qo'sh nuqta (:), tirnoqlar (""), yoylar (), to'rtqo'l yoylar [ ], ulkan
yoylar { }, chiziq (-), nuqtalar (….)" 19
Fitrat "Nahv" asarida tinish belgilari haqida shunday deydi:
"Turush belgilari - so' zlarni to'plab, bir-biriga boylab gap tuzishda
o'y qulay anglansin deb turli belgilar ishlaymiz. Bularning hammasi
birdan turush belgilari yoki soddacha turushlar deyiladi" 20
Demak, har bir tinish belgisi o'zining hozirgi aniq shakli va
vazifasiga ega bo'lguncha ma'lum muddat va tajriba jarayonidan
o'tgan.
Hozirgi o' zbek tilida 10 ta tinish belgisi mavjud bo'lib, ularning](https://docx.uz/documents/baf307dd-04f3-421f-8770-90525305b15f/page_14.png?v=1)
![o'z tarixi, grafik shakli va qo'llanishining ilmiy asoslari mavjud.
Nuqta ( . ) So'roq belgisi ( ? )
Vergul (,) Undov belgisi ( !)
cri
Nuqtali vergul ( ;) Ko'pnuqta ( .)
4. Ikki nuqta ( :) Qavs ( ), []
Tire (-) 10. Qo'shtirnoq - ( " " , « » )
Mavjud ilmiy manbalarda tinish belgilarining o*zbek yozuvida
qo'llanish tarixi quyidagicha ko'rsatilgan:
Nuqta eng qadimiy tinish belgilaridan biri bo 'lib, u yozuv belgisi
sifatida qadimgi arab manbalarida Abdul Malik xalifaligi (hijriy I asr)
davridan qo'llana boshlagan. Ammo qadimgi matnlarda nuqta tom
ma'nodagi tinish belgisi sifatida emas, balki turli maqsadlarda ishora
belgisi sifatida ishlatilgan. O*zbek manbalarida tinish belgisi sifatida
XIX asrning ikkinchi yarmidan qo'llana boshlangan.
Snoska 19 Fitrat. Nahv. - B. 8.
20 Fitrat. Ko'rsatilgan asar. - B. 6.
Vergul eng ko'p qo' llanadigan tinish belgilar jumlasiga kiradi.
Qo'llanish o'rni, shakli turli davrlarda va turli tillarga oid yozuvlarda
har xil bo'lgan. O'zbek tilida vergul teskari pesh, pesh, yarim turish,
yarim tinish kabi nomlar bilan ham yuritilgan. Vergul dastlab qisqa
pauza uchun ishlatilgan, keyinchalik uning qo'llanish doirasi va
vazifasi kengaygan. Vergul XV asrdan boshlab G'arbiy Yevropada,](https://docx.uz/documents/baf307dd-04f3-421f-8770-90525305b15f/page_15.png?v=1)
MUNDARIJA
Kirish
I. BOB. Tinish belgilarining o’ziga xos xususiyatlari
1.1 O’zbek punktuatsiyasi tarixi
1.2. O’zbek punktuatsiyasining asoslari
1.3.O’zbek punktuatsiyasi tamoyillari
II.BOB.Punktuatsiyaning boshqa sohalar bilan munosabati
2.1.Punktuatsiya va grafika bog’liqligi
2.2.Punktuatsiya va ohang bog’liqligi
2.3.Punktuatsiya va lingvopoetika bog’liqligi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar