Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 47.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida qolip va hosila

Купить
REJA: KIRISH…………………………………………………………………………….1 I BOB. O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA QOLIP VA HOSILA MUNOSABATI TALQINI ………………………………………………………. 3 1.1 O’zbek tilshunosligida qolip va hosila ………………………………..………..6 12.Lisoniy qolip hosilalarida lisoniylashish………………………..……………… 9 II BOB. TILSHUNOSLIKDA LISONIY QOLIP VA SO’Z BIRIKMASI QOLIPI HOSILALARIDA LEKSEMALASHISH……………………..……..12 2.1.Tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi ……………………………………..17 2.2.So’z birikmasi va gap qolipi hosilalarida leksemalashish………. …………… 30 XULOSA………………………………………………………………………....32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………….…………35 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Dunyodagi barcha tillar bir-biri bilan aloqada, muomalada bo’lib, bir-biridan so’z olib boyiydi. Barcha tillar o’sha til tilshunoslari tomonidan o’rganiladi, boshqa tillarga taqqoslanadi. Taqqoslanishlari asosida tilde yangidan yangi ma’lumotlar, atamalar kelib chiqadi va tilning lug’at boyligi oshishiga ulkan hissa qo’shadi. Shu jumladan, o’zbek tili ham keng imkoniyatga ega til sifatida bir necha yo’nalish, usullar orqali o’rganilmoqda. Umumiy qilib aytganda o’zbek tilida ma’lum sintaktik qoliplar yaratilgan. O’zbek tilidagi ushbu sintaktik qoliplar cheklangan, ammo ular voqelikda chek chegarasiz ko’rinishga ega. U so’z birikmasi qolipi bo’ladimi yoki sodda yoxud qo’shma gaplarning sintaktik qolipi bo’ladimi, nutq vaziyatidan kelib chiqib voqelikka kirishadi, ma’lum bir qolip yuzlab, hatto minglab ma’nolarni yuzaga chiqaradi. Ushbu sintaktik qoliplar orqali tilshunoslikda bir tilni ikkinchi tilga taqqoslab o’rganish tilni o’zlashtirishga katta imkon beradi. Tildagi bir qolip asosida nutq vaziyatga qarab, turli xil gaplar tuzish mumkin, bu esa gaplardan voqelikda oson foylanish imkoniyati demakdir. Til imkoniyati keng, birgina voqelikni turli usullarda yetkazish uchun beminnat vositachi hisoblanadi. Tilning tuzilishiga keladigan bo’lsak, turli tomondan o’rganilayotgan bir til strukturasi turlicha namoyon bo’ladi.Tilshunos olim Giyomning ta’rificha, ifodalanmishlar va ifodalovchilarning umumiyligi asosida tarkib topgan sistemadir. Ifodalanmish tasavvur doirasiga kirsa, ifodalovchi esa ifoda doirasidadir. Bu holda til nutqning imkoniyati va yashirin zahirasi bo’lib xizmat qiladi. Kurs ishining maqsadi: O’zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabati talqiniga oid bilim va ko’niklamalar egallash, qolip va hosila munosabati talqinining o’zbek adabiy tilida tutgan o’rni, fan darajasida shakllanganligi, soha bo’yicha erishilgan yutuq va kamchilliklarni tadqiq hamda tahlil qiladi. Kurs ishining predmeti: O’zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabati talqiniga oid bilim va ko’nikmalarini egallash bosqichlarini o’rganish. Kurs ishining o’rganish obyekti: O’zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabati bilan bog’liq barcha ilmiy asarlar, maqola va dissertatsiyalar avtoreferatlar, esiklopedik qo’llanmalar, monografiya va qo’llanmalar, ularning tasnifi va tahlili, ular haqidagi maqolalar, taqrizlar, barcha yozilgan maqolalar va umumfilologik bilimlar tahlili. I BOB. O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA QOLIP VA HOSILA MUNOSABATI TALQINI 1.O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA QOLIP VA HOSILA O’zbek tilshunosligida qolip va hosila Lisoniy birlikning navbatdagi turi qurilma- qolip deb ataladi. Qolip deganda yasama so’z, so’z birikmasi va gaplar hosil qilish sxemalari tushuniladi. Qoliplar ikki xil bo’ladi: a)so’z yasash qolipi; b)sintaktik (so’z birikmasi va gap) qolip. Qolip ham boshqa lisoniy birlik kabi UMIS tabiatli bo’ladi. Masalan, cheksiz yasama so’z (masalan sutchi, nisholdachi) kabi bitta bevosita kuzatishda berilmagan lisoniy birlik (masalan, [narsa/buyum oti+chi=shu narsa buyum bilan shug’ullanuvchi kishi], ya’ni so’z yasash qolipining nutqiy hosilasi. Kitobni o’qimoq nutqiy hosilasi boshqa o’ziga o’xshash cheksiz so’z birikmalari (qog’oz yirtmoq, uyni sotmoq va h.k) bilan birgalikda [ot tushum kelishigi+fe’l]=vositasiz to’ldiruvchili fe’lli birikma] lisoniy sintaktik qolipdan chiqqan nutqiy birlik. Qolip miqdoran cheklangan. Masalan, o’zbek tilida so’z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolip ajratilgan va nutqimizda ulardan son-sanoqsiz so’z birikmalari hosil qilinadi. Qolip ham boshqa _________________________ Sayfullayeva R. “Tilshunoslik asoslari”. Toshkent. O’zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2018. 43 betlar birlik kabi shakl va mazmun yaxlitligdan iborat. Yuqorida keltirilgan qoliplarning tenglikdan chap qissmi shakily, o’ng qismi esa mazmun tomoni deb yuritiladi. Qolipning [sifat=ot] tarzida mazmuniy tomonsiz berilish ham xato emas, aslida.Chunki, masalan [-mi] morfmasi misol sifatida olinganda, ining grammatik ma’nosi, [kitob] haqida fikr yuritilganda, har doim uning sememasi ham berilishi [masalan, [-cM=so’roq, taajjub bildiruvchi morfema, [kitob=varaqlardan tashkil topgan, muqovalangan, bosma yoki qo’lyozma holda o’qish quroli] shart emas. Shu boisdan qolip haqida gap ketganda, uning shakl tomonini qayd etish yetarli. Shunday qilib [fonema, morfema, leksema va qolip lisoniy, tovush, qo’shimcha, so’z, so’z birikmasi va gap esa nutqiy birlik. Ularning o’zaro munosabati va o’ziga xos belgilariga doir fikrni jadvalda quyidagicha ifodalash mumkun. Hosila ma’nolar bir necha yo’llar bilan vujudga keladi. Ular metafora, metonimiya, sinekdoxa va vazifadoshlikdir. Hosila ma’nolar to’gri, bosh ma’nolar asosida paydo bo’ladi. Metafora (gr. metaphora-ko‘chirish), avvalo, nutq mexanizmi bo‘lib, biror leksema denotatlarining shakliy, zohiriy o‘xshashligi asosida boshqa ma’noni ifodalash uchun ishlatilishidir.Metaforik ma’no hosil bo‘lishi uchun quyidagilardan biri sabab bo‘ladi. 1. Bir so‘z boshqa so‘zga nisbatan so‘zlovchining ifoda maqsadiga ko‘proq mos va muvofiq bo‘ladi va shuning uchun birinchisi o‘rnida ikkinchisi qo‘llaniladi. 2. Biror denotatning ifodalovchisi bo‘lmaydi va ma’lum bir so‘z boshqa denotatni ifodalash uchun ham qo‘llanadi. Demak, birinchi holda ko‘chirilayotgan so‘z denotatning ikkinchi atamasi bo‘lsa, ikkinchi holda birinchi atamasidir. Masalan, quyi so‘zi anglatadigan ma’noni etak so‘zi qulayroq va to‘laroq ifodalaganligi bois tog‘ning quyi tomoniga nisbatan etak so‘zi ishlatilgan.O‘zbek tilida dengizdagi o‘ziga xos jo‘g‘rofiy o‘rinning nomi bo‘lmaganligi bois qo‘ltiq so‘zi unga nisbatan ham qo‘llanadi. Metafora hodisasi asosan, ot turkumi doirasida, qisman fe’llarda uchraydi: Qush uchdi. Samolyot uchdi qurilmalarining ikkinchisida uchmoq fe’li ifodalagan harakat qushning havodagi qanotlarini silkitib qilgan parvoziga o‘xshaydi. Shu boisdan uchmoq fe’li ifodalagan keyingi ma’no metaforik ma’nodir.Metafora hosila ma’no vujudga kelishining eng keng tarqalgan usuli sifatida badiiy uslubning, badiy nutqning muhim vositalaridan hisoblanadi.Metaforik hosila ma’no nutqda behad ko‘p uchraydi. Ammo ularning lisoniylashganlari - sememaga aylanganlari nisbatan kamdir. Qanot (samolyot), uchmoq, og‘iz (qop) kabi leksemalarning ushbu hosila ma’nolari metaforik sememalardir.Metaforik yo‘l bilan hosil bo‘lgan semema davrlar o‘tishi bilan o‘ziga xos atash semalari kasb etishi natijasida bosh sememasidan uzoqlashib, mustaqil holga, kelishi omonimik tabiatga ega bo‘lishi mumkin. Masalan, adabiyotshunoslik termini sifatidagi fojea umumiste’mol qo‘llanishdagi fojea so‘zidan ma’noviy jihatdan uzilib, ularning nomemalari omonimik munosabatga ega bo‘lgan. Shuningdek, jo‘g‘rofiy termin bo‘lgan qo‘ltiq umumiste’moldagi qo‘ltiq leksemasining omonimiga aylangan. Sinekdoxa yo‘li bilan hosil qilingan ko‘chma ma’no deganda, biror narsaning nomi bilan uning biror qismini atash va aksincha, biror narsaning qismi bilan u mansub butunni atash tushuniladi. 1.Besh qo‘lini og‘ziga tiqadi. 2.Ochildiboy tirnoqqa zor edi. Sinekdoxik yo‘l bilan hosil qilingan ma’nolarni ham lisoniy va nutqiy ma’nolarga bo‘lish mumkin. Masalan, keltirilgan qo‘l, tirnoq leksemalarining sinekdoxik ma’nolari sememalashgandir. Stol sindi, eshik buzildi gaplaridagi stol so‘zining oyoq (stolning oyog‘i), eshik so‘zining qulf (eshikning qulfi) hosila ma’nolari nutqiy sinekdoxik ma’noga misol bo‘la oladi. Ammo har qanday butunlik nomi bilan qismni, qismning nomi bilan butunni atab bo‘lmaydi. Masalan, daraxt va shox, meva butun va qismlardir. Lekin barg deganda hech qachon daraxt anglashilmaydi. Ammo meva (masalan, olma) atamasi orqali daraxt ham ifodalanadi.Metonimiya (grekcha: metonymia - qayta nomlash) ifodalanmishlarining o‘zaro bog‘liqligi, aloqadorliklari asosida bir ifodalovchining boshqa ifodalovchi uchun ishlatilishidir.Metonimiya ham yangi ma’no hosil qilish jarayoni va bu jarayon natijasining barqarorligiga ko‘ra lison va nutqqa dahldor hodisa. Boshqacha aytganda, metonimik hosila ma’no sof nutqiy ham, lisoniylashgan ham bo‘lishi mumkin.Metonimik ma’nolarning asosiy ko‘rinishlariga misol keltiramiz. 1.Bir narsa predmetning nomi bilan shu predmetdagi boshqa bir narsa ataladi: a) stakan 1 - ichimliklar uchun ishlatiladigan tsilindr ko‘rinishidagi shisha idish, stakan 2 - bir stakan hajmiga teng suyuqlik miqdori (bir stakan suv): b) dasturxon 1 - o‘rtaga yozilib ustiga oziq-ovqat qo‘yiladigan mato materialli ro‘zg‘or buyumi, dasturxon 2 - yeyish uchun o‘rtaga qo‘yilgan oziq-ovqat. 2.. Materialning nomi shu materialdan yasalgan mahsulotga o‘tadi: a) kumush 1 - oq-ko‘kish rangli yaltiroq tusli asl metal, kumush 2 - kumushdan zarb qilingan pul, tanga. b) qog‘oz 1 - yozish, chizish, kitob,gazeta, jurnal boshqa hamda boshqa shunga o‘xshash maqsadlarda ishlatiladigan yog‘och, eski latta-putta va nomi bilan shu joyda yashovchi kishilar ataladi: shu kabilardan tayyorlangan yupqa material qog‘oz 2 - varaq, bet. 3. Joy a) qishloq 1 - aholisi ko‘proq qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullanuvchi aholi ________________________ Mengliyev B. “O’zbek tilining morfologik tizimi”. Toshkent: O’zbekiston, 1979-yil 23-34-betlar punkti.qishloq 2 - qishloqda yashovchi kishilar ( Qishloq nima deydi?) Harakat ifodalovchisi bilan uning natijasi yoki unga aloqador bo‘lgan jarayon nomlanadi: to‘y 1 - yeb-ichish natijasida nafsni qondirmoq: to‘y 2 - bazm- tomosha bilan ziyofat berib o‘tkaziladigan marosim. 4. Predmetning nomi bilan shu predmet hosilasi ataladi: a) til 1 - og‘iz bo‘shlig‘ida harakatlanuvchi nutq a’zosi. til 2 - shu nutq a’zosi harakati natijasida hosil bo‘lgan nutq. b) Navoiy - o‘zbek mutafakkir shoiri. «Navoiy» - Alisher Navoiy asari. Ko‘rinadiki, metonimik hosila ma’nolarning ayrimlari sof lisoniy mohiyat kasb etgan bo‘lsa, ayrimlari nutqiy sathdagina mavjud. Masalan, Navoiyni o‘qidim gapidagi Navoiy so‘zi ellipsis natijasida tushib qolgan asar so‘zining ma’nosini ifodalamoqda va u sof nutqiy xarakterga egadir. Ammo keltirilgan dasturxon 2, to‘y 2, qog‘oz 2, kumush 2 ma’nolari lisoniylashgan, sememaga aylangan metonimik ma’nolar sanaladi. Metonimik hosila ma’noning vujudga kelishi, asosan, lisoniy emas, balki ob’ektiv borliq hodisalari orasidagi nolisoniy aloqadorliklar bilan bog‘langandir. Vazifadoshlik sememalar vujudga kelishining asosiy yo‘llaridan biridir. Vazifadoshlik asosida semema vujudga kelishi ham, metoforada bo‘lgani kabi, o‘xshashlikka asoslanadi. Biroq metoforada tashqi ko‘rinishdagi o‘xshashlikka asosla-nilsa, vazifadoshlikda bajariladigan vazifalarning o‘xshashligi asosida yangi ma’no vujudga keladi. Masalan, dastlab kamonning paykoni o‘q deb atalgan. Miltiq kashf etilgach, uning porox to‘ldirilgan pistonli gilzasi ham paykonniki kabi vazifa (ya’ni o‘ldirish) ni bajarganligi bois o‘q deb ataladi. Rus tilidagi pero (pat) so‘zining bugungi ma’nosi ham shunday ma’noviy taraqqiyotga ega. Ma’lum bo‘ladiki, vazifadoshlik asosida vujudga kelgan hosila ma’nolar nafaqat mustaqil semema darajasiga yetadi, balki o‘ziga asos bo‘lgan bosh, asosiy sememadan ham ko‘ra faollashib, qo‘llanish doirasi kengayib ketadi. Masalan, ilgarilari ko‘mir so‘zi «ko‘mib yondirish yo‘li bilan o‘tindan tayyorlangan yoqilg‘i» sememasiga ega edi. Bugungi kunda bu semema tarixiylashib, u «er qatlamida tabiiy yo‘l bilan hosil bo‘lgan qattiq va qora rangli yoqilg‘i» hosila sememasi bilan nutqimizda yashaydi.Ma’lum bo‘ladiki, leksemalar semantikasidagi lisoniy o‘zgarishlar quyidagi natijalarga olib keladi: 1.Leksemalarning nutqiy ma’nolari ixtisoslashuvi natijasida yangi semema vujudga kelishi. «Qushlarning ikki yonida harakatlanib uchish vositasi» sememasigagina ega bo‘lgan qanot leksemasi bugungi kunda «samolyotning ikki yonidan chiqib turgan havoda suzish va muallaq turish vositasi» sememasiga ham ega polisemantik leksemaga aylangan. 2.Aniq ma’nolarning mavhum ma’noga aylanishi natijasida ixtisoslashuvga zid ma’noviy kengayish yuz berib, yangi semema vujudga kelishi. Masalan, otlanmoq leksemasining dastlabki sememasi «otga minish» bo‘lib, bugungi kunda bu semema o‘ta kuchsizlanib, leksema, asosan, «biror joyga borish uchun hozirlanish» sememasi bilan yashaydi. 3.Leksema semantik imkoniyatlarining torayishi. Leksema sememalarining biror tomondan ixtisoslashuvi boshqa sememalarning butkul so‘nishiga olib keladi. Masalan, keng qamrovli tushunchalarni ifodalovchi so‘zlarning qamrovi torayib ketadi. Ayniqsa, turdosh otlarning atoqli otlarga aylanishida, 1.2.LISONIY QOLIP HOSILALARIDA LEKSEMALASHISH Bugungi kunda tilda lison va nutqning izchil farqlanayotganligi, shuningdek, o‘zbek tilshunosligiga lisoniy qiymat tishunchasining olib kirilayotganligi _________________________ Abduraxmonov A. “O’zbek tilining nutqiy qoliplari”. Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2021. 67-69-betlar hosila ma’nolarining lison va nutqqa munosabatini belgilashni zarur qilib qo‘yadi. Avvalo «ma’no ko‘chishi» atamasi munozarali ekanligiga diqqatni qaratmoqchimiz. [ko‘chmoq] fe’li umumiste’mol qo‘llanishda «biror narsaning bir nuqtadan ikkinchi bir nuqtaga o‘tishi» ma’nosida tushuniladi va bunda narsaning tubdan o‘zgarishi, yangi narsa vujudga kelishi nazarda tutilmaydi. Biroq mazkur so‘z tilshunoslikda hosila ma’no vujudga kelishi, yangi ma’no hosil bo‘lishi ma’nosida qo‘llanadi va umumiste’mol qo‘llanishdagi fe’l bilan mutlaq omonimlik kasb etadi. Biroq bu so‘zni ushbu o‘rinda mutlaq omonim sifatida qo‘llashga ijtimoiy zarurat yo‘q bo‘lganligi bois, buning sababi sifatida hodisaning noto‘g‘ri baholanayotganligi tushuniladi. Aslida ko‘p ma’noli so‘zlarda bir ma’noning ko‘chishi emas, balki birinchisidan o‘sib chiqqan turli ma’nolar kuzatiladi.. Masalan, [qo‘ltiq] leksemasining birinchi [«qo‘lning yelka bilan tutashgan yerida hosil bo‘lgan burchak, qo‘l osti»] ma’nosi ikkinchi [«quruqlik ichiga suqilib kirgan suv»] ma’nosidan tarkibiga ko‘ra jiddiy farqlanib turadi. Ximiyaviy birikmada bir element (atom) o‘rnini boshqa xil element egallashi natijasida yangi modda vujudga kelganligi (masalan, N2 O va N2 S) kabi leksema ma’no bo‘lakchasining almashishi ham yangi ma’no vujudga kelganligini dalillaydi. Yuqorida aytilgan birinchi ma’nodagi «odamning» ma’no bo‘lakchasi o‘rnini ikkinchi bir («dengizning») ma’no bo‘lakchasi egallashi ham yangi nutqiy ma’no vujudga kelganligini ko‘rsatadi. Demak, hodisani «ma’no ko‘chishi» deb emas, «so‘z yoki nomema ko‘chishi», mahsulni esa «ko‘chma ma’no» deb emas, balki «hosila ma’no» deb atash uning mohiyatini to‘g‘riroq aks ettiradi. Hosila ma’nolarning lison va nutqqa munosabatini yoritishda F.de Sossyur davridan boshlab amal qilib kelayotgan lisoniy birliklarni belgilashning tayyorlik, ijtimoiylik, majburiylik, barqarorlik kabi ijtimoiy-lisoniy omillariga tayanmoq lozim bo‘ladi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, ma’nolarning lison va nutqqa munosabatini ochishda til birliklarining turlicha qo‘llanishlarida namoyon bo‘luvchi lisoniy xususiyatlarni belgilaydigan ijtimoiy- psixologik omillarning ham ahamiyati katta. So‘zning hosila ma’no bilan jamiyat a’zolari uchun umumiylik va majburiylik xossasiga ega bo‘lishini bir necha bosqichda kuzatish mumkin va bu bevosita uning paradigmatik-sintagmatik munosabatlarida namoyon bo‘ladi. Nutqda shunday so‘zlar kuzatiladiki, ular bilan bir vaqtning o‘zida birdan ortiq denotat ifodalanadi va ma’nolardan qaysi biri bosh yoki hosila ma’no ekanligini anglash mushkul bo‘lib qoladi. Misol sifatida [olma] leksemasining ikkita [«daraxt», «meva»], [til] so‘zining ikkita [«a’zo», «aloqa vositasi»] ma’nosini ko‘rsatishning o‘zi yetarli. Tilshunoslikda ba’zan ular ko‘chma ma’no, ba’zan har ikkalasi ham nominativ ma’no sifatida baholanadi. Shunday bo‘lsa-da, hosila ma’nolar asosidagi denotatlarning o‘z xususiy atamalariga ega emasligi, shuningdek, so‘zning shu ma’nolar asosida lisoniy tizimdan o‘ziga xos o‘rin egallashlari ularning sof lisoniy hodisa sifatida qaralishiga asos bo‘ladi. Ikkinchi tur ma’nolarning hosilaligi ayon bo‘lsa-da, ular denotatlarining xususiy nomemalari yo‘qligi va shu bois qo‘llanishda majburiylik xossasiga ega bo‘lishdek ijtimoiy omil ma’noga barqarorlik baxsh etadi. So‘z shu ma’nosi bilan lisoniy tizimda maxsus o‘ringa ega bo‘ladi. Masalan, [qanot] leksemasining «samolyotning yerdan ko‘tarilish va uchish moslamasi» ma’nosi «qush va hasharotlarning uchish a’zosi» bosh ma’nosidan o‘sib chiqqan hosila ma’no bo‘lib, bu ma’no ham o‘zida lisoniylik belgisini tashiydi va hosila semema sifatida lisoniy tizimdan joy olgan. Ko‘rinadiki, bu tipdagi ma’nolar lisoniylashganligi bilan yuqorida zikr etilgan ma’nolar sirasiga kirishga loyiq bo‘lsa-da, hosilaviylik xossasiga ega ekanligi ularni bir pog‘ona quyida tutib turadi. Uchinchi tip hosila ma’nolar sof lisoniy mohiyat kasb etgan ma’nolar bilan qo‘llanilishi nutq sharoitiga bevosita bog‘liq bo‘lgan hamda maxsus sintagmatik qurshovlarda namoyon bo‘luvchi sof nutqiy ma’nolar orasidagi vaziyatni egallaydi va ularni shartli ravishda lisoniylashmagan hosila ma’nolar sifatida berish ma’qul. [ish] leksemasining «mehnat, yumush» ma’nosi bosh ma’no bo‘lsa, «lavozim, xizmat» ma’nosi lisoniylashayotgan ma’no sifatida qaralishi mumkin. Sof nutqiy hosila ma’nolarning lisonga intilishini ochish ham qator ijtimoiy-lisoniy omillarga tayanadi. Aytilganlardan kelib chiqqn holda, hosila ma’nolarning lison va nutqqa munosabati jihatidan quyidagi tasnifini berish mumkin: 1)lisoniylashgan va hosilaviyligini yo‘qotgan ma’no; 2)lisoniylashgan hosila ma’no; 3)lisoniylashayotgan hosila ma’no; 4)nutqiy hosila ma’no. So‘zlarning umumiy lisoniy qiymatini tiklash bilan birgalikda ularning leksikografik tavsifini berish va zamonaviy izohli lug‘atlar yaratishda ham ko‘p ma’nolilikning lison va nutqqa munosabatini aniq va qat’iy belgilab olish muhim ilmiy- metodologik ahamiyatga ega. II BOB. TILSHUNOSLIKDA LISONIY QOLIP VA SO’Z BIRIKMASI QOLIPI HOSILALARIDA LEKSEMALASHISH 2.1.TILSHUNOSLIDA LISONIY QOLIP TUSHUNCHASI va nutqiy jihatlar farqlanadi. Ma’lumki, lisoniy hodisalar bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgilariga ega bo‘lib, bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatlariga ega bo‘lgan nutqiy hodisalarga qarama-qarshi turadi.Nutqiy sintaktik birliklar sifatida nutqda qo‘llaniladigan, sezgi a’zolariga _________________________ https://tsuull.uz (O’zbek tilshunosligida morfema va qo’shimcha munosabati masalasi) ta’sir qiladigan o‘qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo‘lgan so‘z birikmalari va gaplar tushuniladi. Lisoniy sintaktik birliklar esa so‘z birikmasi va gap hosil qilish qoliplaridir. Biz ularni lisoniy sathga tegishli bo‘lganligi uchun lisoniy sintaktik qolip (qisqacha LSQ) lar deb ataymiz. LSQ nima? G‘isht quyuvchi usta g‘isht quyishda qolipdan foydalanadi. Loyni qolipning kataklariga joylashtirib, u qolip shaklini olgach, qolipdan chiqarib to‘kadi. Qolip asosida qancha g‘isht quyilsa ham, g‘ishtlarning barchasi bir xil shaklga ega bo‘ladi. Bu bir xillik g‘ishtlarning o‘ziga bog‘liq bo‘lmay, qolipning xususiyatlari bilan aloqadordir. LSQlar ham g‘isht qoliplariga o‘xshaydi. Inson ongida ham so‘zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so‘z birikmalari shakliga keltirish, gap hosil qilish qoliplari mavjud. Ular LSQlar, modellar, konstruktsiyalar, qurilmalar tarzida nomlansa-da, aslida, bir tushunchani ifodalaydi. Masalan, kitobni o‘qimoq kabi cheksiz birikmalarni chiqaradigan [ot + fe‘l] so‘z birikmasi qolipi, qanday nomlanmasin, bu uning mohiyatiga ta’sir qilmaydi. Qolip va nutqiy hosila (so‘z birikmasi va gap) lar dialektik birlikdadir. Qolip nutqiy hosilasiz o‘lik va jonsiz, nutqiy hosila esa qolipsiz bo‘lishi mumkin emas. Quyida LSQ va nutqiy so‘z birikmasi hamda gaplarning bir-biriga o‘xshamaydigan, farqli xususiyatlarini bayon etamiz I.LSQning moddiylikdan xoliligi va nutqiy hosilaning moddiylikka egaligi. LSQlar jamiyat a’zolari ongida mavjud bo‘lib, kishilarning erkin birikmalar hosil qilish ko‘nikmasi sifatida uzoq vaqtlar davomida shakllanadi. Bu ko‘nikmalar bo‘lmasa, inson birikmalar hosil qila olmaydi. Bunga quyidagi dalil asosida amin bo‘lishimiz mumkin. Deylik, biror tilni, masalan, ingliz tilini o‘rganmoqchi bo‘lgan kishi ongida bu tilga xos birikma tuzish ko‘nikmasi - LSQ shakllanmagan bo‘lsa, o‘zbekcha kitob va o‘qimoq so‘zlarining ingliz tilidagi a book va to read muqobillarini bilsa-da, birikma hosil qila olmaydi yoxud o‘zbek tiliga xos [ot + fe‘l] qolipi asosida a book to read deya oladi, xolos. Ingliz tilida esa kitobni o‘qimoq birikmasini hosil qiluvchi LSQ [to V+ the N] ko‘rinishida bo‘lib, undan to read the book, to write the letter kabi hosilalar paydo bo‘ladi. Ma’lum bo‘ladiki, LSQlar jamiyat a’zolari ongida yashaydi va moddiy qiyofaga ega emas. Uni sezgi a’zolari asosida bilib bo‘lmaydi. Qoliplardan chiqqan nutqiy hosilalarni esa aytish, eshitish, yozish va o‘qish mumkin ekan, bu ularning moddiylikka egaligidir. II.LSQlarning ijtimoiyligi va nutqiy birikmalarning individualligi. LSQlar bir kishi tomonidan emas, balki shu tilda so‘zlashuvchi jamiyatning barcha a’zolari tomonidan uzoq vaqtlar davomida shakllangan. Shuningdek, ular bir kishi uchun emas, balki jamiyatning shu tilda so‘zlashuvchi barcha a’zolari uchun birday xizmat qiladi. Bu LSQlarning ijtimoiy tabiatga egaligini ko‘rsatadi. LSQlar asosida vujudga keluvchi nutqiy hosilalar har bir kishi nutqida o‘ziga xosdir. Masalan, kitobni o‘qimoq so‘z birikmasi har bir so‘zlovchi nutqida o‘zgachadir. Bu nutqiy hosilalar kimning nutqiga tegishliligi, aytilgan o‘rni va zamoni, aytilish maqsadi va sharoiti kabi qator belgilari bilan bir-biridan farqlanadi. Hatto bir kishi nutqida aytilgan ikkita (kitobni o‘qimoq va kitobni o‘qimoq) so‘z birikmasidan ikkinchisi birinchisining aynan takrori emas. Zero, bu nutqiy hosilalar hech bo‘lmaganda zamoni bilan farqlanadi. Nutqiy hosilalarning individualligi (alohidaligi)ni ana shunday tushunmoq lozim. III.LSQlarning takrorlanuvchanligi va nutqiy hosilalarning betakrorligi. Qolip har bir g‘ishtda o‘z izini qoldiraverganligi kabi LSQ ham har bir so‘z birikmasi va gapda takrorlanaveradi. Lekin ikkinchi g‘isht birinchi g‘ishtning takrori bo‘lmaganligi kabi, nutqiy hosilalarga ham betakrorlik xos. Aslida borliqda bevosita kuzatishda berilgan birorta hodisada takroriylik yo‘q. Kesilgan daraxtni, qayta ekib bo‘lmaganligi kabi qolipdan chiqqan so‘z birikmasini qayta aytish, yozish mumkin emas. Qayta aytilgandek tuyulgan so‘z birikmasi, aslida, boshqa hosiladir. IV.LSQlarning cheklanganligi va nutqiy hosilalarning cheksizligi. G‘isht qolipi Fonetika, leksika va morfologiyada bo‘lganligi kabi sintaksisda ham lisoniy ________________________ G’aniyeva N. “Nutqiy hosilalar va ularning leksik xususiyatlari” 54-57-betlar bitta, undan chiqqan g‘ishtlarning hisobiga yetib bo‘lmaydi. Shuningdek, deylik, [ott.k.+fe‘l] qolipi bitta bo‘lib, undan kitobni o‘qimoq, qalamni sotmoq kabi so‘z birikmalarini ming-minglab hosil qilish mumkin. Bugungi kunda o‘zbek tilida so‘z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi aniqlangan. (Ular haqida “So‘z birikmasi” faslida bahc yuritiladi.) Bu qoliplardan chiqqan, chiqayotgan va chiqadigan nutqiy so‘z birikmalari miqdorini tasavvur ham qilib bo‘lmaydi. Gap qoliplari va ularning hosilalari ham xuddi shunday.V.LSQlarning majburiyligi va nutqiy hosilalarning ixtiyoriyligi. O‘zbek tilida so‘zlashuvchi kishilar nutq jarayonida so‘z birikmasi tuzishga ehtiyoj sezar ekan, bunda LSQning yuqorida aytilgan 18 ta turidan foydalanishga majbur. Ularning LSQlarni o‘zgartirishga, yangi-yangi LSQlar tuzishga til “qonunchiligi” tomonidan yo‘l qo‘yilmadi. Biroq nutqiy so‘z birikmasi hosil qilish-qilmaslik, qanday so‘zlarni tanlashi so‘zlovchining ixtiyorida bo‘lib, xohlasa tuzib, xohlamasa tuzmasligi mumkin. I. LSQ umumiylik va nutqiy hosila yakkalik sifatida. LSQ umumiylik sifatida ko‘plab nutqiy hosilalardagi umumiy belgi-xususiyatlarni o‘zida jamlaydi. Masalan, kitobni o‘qimoq, xatni yozmoq va qo‘yni sotmoq birikmalaridagi kitobni, xatni, qo‘yni tobe a’zolari quyidagi umumiy belgilarga ega: ot turkumiga mansublik; tushum kelishigi bilan shakllanganlik; tobe a’zolik. Bu uch umumiylik [ot + fe‘l] LSQsining ot uzvida mujassamlangan. LSQning keyingi uzvi haqida ham shunday fikrni aytish mumkin. Nutqiy hosila esa boshqa nutqiy hosilalarga mutlaqo o‘xshamaydigan yakkalikdir. Aytilganidek, muayyan nutqiy hosilada muayyan lug‘aviy ma’noli birliklar muayyan makon va zamonda erkin nutqiy birikma hosil qilgan bo‘ladi. II.LSQ mohiyat va nutqiy hosila hodisa sifatida. LSQ nutqiy hodisalar zamirida yashiringan, ularning ichki, barqaror, o‘zgarmas mohiyati bo‘lib, u nutqiy hosilalardagi rang-barangliklarga befarqdir. Nutqiy hosila esa bu mohiyatni turli nutq sharoitlariga mos ravishda rang-barang ko‘rinishlarda aks ettiruvchi, biroq mohiyat chegarasidan tashqariga chiqa olmaydigan vaqtinchalik hodisadir. Masalan, [ot + fe‘l] qolipi o‘zgarmasdan turadi. Ammo uning hosilalari uyni supurmoq, qog‘ozni yirtmoq, xatni jo‘natmoq, derazani bo‘yamoq kabi turfa ko‘rinishlarda bo‘ladi. Bu rang-baranglikning barchasi, u qancha ko‘p bo‘lmasin, tushum kelishigidagi tobe ot va fe‘l doirasidan chetga chiqa olmaydi. Nutqiy hosila LSQning o‘zgarmasdan, turlicha namoyon bo‘lishini ko‘rsatsa, LSQ nutqdagi xilma-xil hosilalarni bir asosga birlashtiradi. III. LSQ imkoniyat va nutqiy hosila voqelik sifatida. LSQlar voqelikka aylanmagan, namoyon bo‘lishi uchun zarur shart-sharoit va ehtiyoj talab etiladigan imkoniyatdir. Nutqiy hosilalar esa ana shu imkoniyatning yuzaga chiqishi, voqelikka aylanishidir. IV. LSQ - sabab, nutqiy hosila uning oqibatdir. LSQ - bu o‘ziga muvofiq keladigan biror natija keltirib chiqaruvchidir. Chunki sabab biror ta’sirning boshlanish nuqtasi bo‘lib, u ma’lum bir natija, oqibatni yuzaga keltiradi. LSQ natijasida kelib chiqadigan oqibat shunday hosiladir. Sabab oqibatdan oldin kelganligi kabi LSQ ham nutqiy hosiladan oldin kelib, uning qanday bo‘lishini belgilaydi. Lisoniy qolipning asosiy turlariLisoniy birikmalarning qoliplar asosida birikuvidan vujudga kelgan nutqiy hosilalarni 3 guruhga birlashtirish mumkin: a)yasama so‘zlar; b)so‘z birikmasi; c)gap. (ishla) yasama so‘zi [ish] leksemasi va [lar] morfemasining, kitobni o‘qimoq nutqiy so‘z birikmasi [kitob] va [o‘qi] leksemalarining, O‘qidim gapi esa [o‘qi] leksemasi va [-dim] kesimlik kategoriyasi shaklining birikishidan hosil bo‘lgan. (ishla) so‘zi [ot+la = asosdan anglashilgan narsa bilan shug‘ullanmoq] so‘z yasash qolipi mahsuli bo‘lsa, kitobni o‘qimoq so‘z birikmasi [ot +fe‘l] LSQsi, O‘qidim gapi esa [WPm] qolipi hosilasidir. Bular sirasida so‘z yasash va so‘z birikmasi qoliplari tushuncha ifodalovchi - atash(nominativ) vazifa bajaruvchi hosilalarni beradigan qoliplar bo‘lsa, gap qolipi fikr ifodalovchi (kommunikativ) hosilalarni tug‘diruvchi qoliplar hisoblanadi. So‘z yasash qolipi lisoniy bo‘lsa-da, lekin sintaktik mohiyatga ega emas. Shuning uchun u lisoniy derivatsion qolip (LDQ) sifatida so‘z yasalishi bo‘limida qoldirilib, sintaksisda erkin sintaktik hosilalar beruvchi, ya’ni so‘z birikmasi va gap qoliplari tekshiriladi. Qolipdan chiqqan g‘isht o‘lchami va shakli jihatdan o‘xshash bo‘ladi. Lekin tuproqqa bog‘liq ravishda u turli rang va vaznda bo‘lishi mumkin. Bu har xillik qolipga aloqador bo‘lmagan jihatlardir. LSQlarni aniqlashda ham LSQlarga daxldor bo‘lmagan, bir qolipdan chiqqan nutqiy hosilalarning turli-tumanligini keltirib chiqarayotgan hodisalar LSQga bog‘liq bo‘lmagan nosintaktik hodisalar sifatida ahamiyatsiz deb qaraladi va e’tibordan soqit qilinadi. Masalan, Salimaning kitobi nutqiy hosilasining mohiyati, ya’ni LSQsini aniqlamoqchi bo‘lsak, biz shu ko‘rinishdagi va turdagi so‘z birikmalarini tasavvurimizda to‘plab, saralaymiz. LSQning shakliy tomoni umumiylik xususiyatiga ega. Chunki u nutqda voqelangan cheksiz birikmalarning eng umumiy moddiyligining sintezidir. U umumiy shakl ekan, uning xususiy shakli sifatida nutqiy so‘z birikmalari namoyon bo‘ladi. Demak, xususiy shakl deganda moddiy shaklda - so‘zlar va qo‘shimchalar vositasida ifodalangan, o‘qilishi, yozilishi, aytilishi, eshitilish mumkin bo‘lgan shakl tushuniladi. 1.LSQning mazmuniy tomoni. LSQning chap tomoni uning mazmuniy jihatidir. Yuqorida keltirilgan [ismq.k.+isme.q.=qaratuvchi-qaralmish] qolipining o‘ng, ya’ni mazmuniy qismini «lisoniy tobe qaratuvchi va hokim qaralmish orasidagi rang-barang munosabatlar» tashkil etadi. «Rang-barang munosabatlar» deganda har bir nutqiy so‘z birikmasidan anglashiladigan turli ma’no va munosabatlar tushuniladi. Masalan: Mening kitobim Qarashlilik Stolning oyog’i Butun-qisim E’tiborsizlik oqibat Sabab, oqibat Yashashning zavqi Holat va uning natijasi Birikmalarning o‘ng tomonida ularning xususiy ma’noviy belgilari ko‘rsatilgan. Belgilar qolipning o‘ng tomonida «rang-barang ma’noviy munosabatlar» deya birlashtirilgan. Ma’lumki, ko‘pincha, ma’no deganda so‘z atayotgan narsa, predmet, miqdor, belgi kabilar tushuniladi. Masalan, [kitob] leksemasi aytilganda, uning ma’nosi sifatida «varaqlardan tashkil topgan, bosma yoki qo‘lyozma holdagi asar» mohiyati tan olinadi. Lekin biz hozirgina keltirgan LSQ ma’nosi esa bunga o‘xshamaydi. Nega? Chunki [kitob] leksema bo‘lib, uning ma’nosi leksikdir. Lekin LSQ sintaktik hodisa. Shu boisdan uning ma’nosi ham sintaktik bo‘lmog‘i darkor. Sintaksisda esa «tobe-hokim», «qaratuvchi-qaralmish», «to‘ldiruvchi», «hol», «ega», «kesim» kabi tushunchalar katta ahamiyatga ega bo‘lib, sintaktik munosabatlarni ifodalaydi. Bu munosabatlar esa sintaktik ma’no sifatida qaraladi. Nega yuqoridagi birikmalarning o‘ng tomonida keltirilgan «qarashlilik», «butun - qism», «sabab - oqibat», «holat - uning natijasi» kabilar LSQning mazmuni bo‘la olmaydi? degan savol tug‘ilishi tabiiy. To‘g‘ri, ular alohida birikmalarning ma’nolarini alohida-alohida aks ettiradi. Lekin LSQlari bitta. [ismq.k.+isme.q.= qaratuvchi-qaralmish] qolipining mazmuni esa cheksiz nutqiy hosilalarning ma’nolarini umumlashtiradi.LSQning [ismq.k. +isme.q.] shakliy tomoni birikuvchi so‘zlar munosabatlaridan umumlashtirganligi kabi mazmun tomoni ham nutqiy birikmalarning alohida- alohida ma’nolarini umumlashtirish natijasi bo‘lmog‘i lozim. Ta’kidlash lozimki, o‘zbek tilshunosligida har bir gap bo‘lagi, har bir so‘z birikmasining har bir gapdagi, matndagi, qurshovdagi ma’nolarini tavsiflashga ko‘p e’tibor qaratiladi. Masalan, uyni qurmoq birikmasida uyni so‘z shaklining, yoki to‘ldiruvchining ma’nosi «yaratiladigan, bunyod etiladigan narsa», uyni buzmoq birikmasidagi uyni so‘zshaklining ma’nosi «yo‘qotiladigan manba» tarzida ta’riflanadi. Lekin mulohaza yuritilsa, bu ma’nolar sintaktik emas, balki lug‘aviy bo‘lib, aslida buzmoq va qurmoq so‘zlariga xos ma’nolardir. LSQlar esa cheksiz so‘z birikmalarining umumlashmasidir. Shu boisdan ularning mazmun tomoni ham cheksiz so‘z birikmalarining alohida-alohida ma’nolaridagi xususiy, farqli jihatlarni chetlashtirib, umumiy, o‘xshash tomonlarni ajratish asosida tiklanadi. Demak, umumiy, lisoniy ma’no xususiy jihatlarni idrok etish asosida birlashtirishdir. Xususiy ma’nolar, ya’ni har bir so‘z birikmasidagi tezda anglanadigan, ilg‘anishi oson bo‘lgan ma’nolar ular zamiridagi mohiyatni to‘sib turadi. Ana shu mohiyat anglanishi bilan tadqiqotchi ko‘rinib turgan ______________________ Abduraxmonov A. “O’zbek tilining nutqiy qoliplari”. Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2021. 45-65-betlar ma’nolarning rang-barangligi «aldamchi» ekanligiga ishonch hosil qiladi. LSQlarni ajratishning ahamiyati. Tabiatda sof narsa uchramaydi. Ќar bir modda turli-tuman narsalarning qorishmasidir. Biroq sof moddani ajratib olish maqsadida uzoq vaqtlar davomida tadqiqotlar olib borilgan. Shu tariqa tozalangan atom ximiya fanidagi buyuk «topilma» bo‘ldi. Bu D.Mendeleev davriy jadvalida o‘z aksini topdi. Til hodisalarini ham «tozalangan» holda o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi. Tozalangan atomlardan tabiatda uchramaydigan, lekin zarur bo‘lgan turli-tuman sun’iy moddalar hosil qilinganidek, «tozalangan» LSQ ham boshqa «tozalangan» fonetik, leksik, morfologik hodisalar kabi, bugungi kunda tilni «mashinalashtirish», ya’ni kompyuter orqali matn tarjima qilish, tuzatish, tekshirish kabi zamonaviy «yumush»larda muhim qimmat kasb etadi 2.2 . SO’Z BIRIKMASI QOLIPI VA GAP QOLIPI HOSILALARIDA LEKSEMALASHISH So‘z birikmasi va gap qolipi hosilalarida leksemalashish So‘z birikmasi lisoniy qolipining voqelanishi «lison-nutq» yo‘nalishida bo‘lib, bu yo‘nalish umumiylikdan oraliq ko‘rinishlar orqali xususiyliklarga nutqiy hodisalarga qarab boradi. Masalan; [W - W] [Wmv - Wmv] [Ikk -Iek] [O qk - Oeq ] [Karimning kitobi] Bunda [W-W] umumiy lisoniy sintaktik qolip bo‘lsa [O qk - Oeq ] quyi lisoniy sintaktik qolipdir. [Karimning kitobi ] hosilasi ana shu LSQ asosidagi nutqiy SBdir. LSQ ni tiklash xususiylik (nutqiy hosila)lardan oraliq ko‘rinishlar orqali umumiyliklar sari boradi va bu jarayon «nutq-lison» yo‘nalishida kechadi. Nutqiy SBning voqelanishida boshlang‘ich nuqta [W-W] qolipi bo‘lsa, uni tiklashda (Karimning kitobi) kabi nutqiy SBlar asos bo‘lib xizmat qiladi. Har qanday so‘z birikmasi qolipi hosilasi davrlar o‘tishi bilan lisoniy bosqichga ko‘tarilishi – leksemalashishi mumkin. Masalan: [Wqk-Wek]=qaratuvchi-qaralmish qolipi hosilalari - qo‘lqop, xonqizi, kirsovun, tomorqa, tokqaychi, qo‘ziqorin,belbog‘. [Ik.q -F] qolipi hosilalari – kun aboqar, o‘rinbosar, beshiktervatar, echkiemar, ko‘zboylog‘ich, kallakesar, husnbuzar, dunyoqarash,tinchliksevar [W-F] qolipi hosilalari -beshotar, birqoqa, iskabtopar, ishlab chiqarish, tezpishar, ertapishar, cho‘rtkesar, yebto‘ymas [I-О] qolipi hosilalari -toshko‘mir, tuyaqush, karnaygul, oybolta, ko‘kkarg‘a, qoraqurt, mingoyoq, qizilishton, ajdargul, xo‘rozqand, beshbarmoq, beshqarsak, YEttisuv, Oltiariq, uchburchak, mingoyoq, qirqog‘ayn, hozirjavob, kamgap, kamsuxan, kamsuqum, kamqon, kamxarj, xomkalla, sho‘rpeshona, kaltafahm, shirinsuxan, sho‘rtumshuq, balandparvozSodda gap qolipi hosilalarida lisoniylashish. - ustabuzarmon, gulbeor, oshko‘k, yoqavayron, xonavayron, xudobezor, otabezori, gadoytopmas, shuningdek, iboralar ham shu jarayonni boshidan kechirgan: Aravani quruq olib qochadi – aldaydi., Yulduzni benarvon uradi –epchil So‘z yasalish qolipi hosilalarida leksemalashish. Yasama so‘zlar lisoniy ham, sof nutqiy ham bo‘lishi mumkin. Misol sifatida quyidagi so‘zlarga murojaat qilamiz. Paxtakor, ishchi, kitobchi, domladosh, aqlli, daftarchi, sharsimon, uysimon. Bu so‘zlarni ikki guruhga bo‘lamiz:paxtakor, ishchi, aqlli, sharsimon;kitobchi, domladosh, daftarchi, uysimon.Har ikkala guruh so‘zlari ham yasama so‘zlar hisoblanadi. Biroq ulardan birinchisi qulayligi, odatlanilganligi, keng iste’molligi bilan xarakterlansa, ikkinchi guruh so‘zlari unchalik qulay emasligi, kam iste’molliligi, favquloddaligi bilan birinchi guruh so‘zlaridan ajralib turadi. Demak, birinchi guruh yasama so‘zlari ijtimoiy shartlanganlik xossasiga ega va shu boisdan yuqoridagi zikr etilgan belgilar ularning barchasi uchun umumiydir. Ikkinchi guruh so‘zlari esa nutqiy hodisa ekanligi, endigina so‘z yasash qolipidan chiqqanligi bois, odatlanilmaganlik, favquloddalik kasb etgan.Ko‘rinadiki, nutqiy yasama so‘zlarning ayrimlari nutq bosqichidagina mavjud bo‘lsa, ba’zilari o‘zlarini chiqargan qoliplardan uzoqlashib, bir butun holda lisoniy sathga ko‘tarilib ketadi. Hosilalarining lison va nutqqa munosabati jihatidan so‘z yasash qoliplari ham farqlanadi. Biz ularni unumsiz (tarixiy) va unumli (zamonaviy) so‘z yasash qoliplari sifatida farqlaymiz. Unumli so‘z yasash qoliplari deganda tilimiz tarixida ham, bugungi kunda ham cheksiz yangidan-yangi so‘zlar yasaydigan qoliplar tushuniladi. Masalan, [[aniq ot] +[chi]=ot anglatgan narsa predmet bilan shug‘ullanuvchi kishi] qolipi hosilalarini kuzataylik. Bu qolipdan ishchi, bo‘zchi, futbolchi, dasturxonchi, ovchi kabi bugungi kunda lisoniylashgan, leksemalashgan hosilalar bo‘lgan so‘zlar ham, noschi, daftarchi, telefonchi, pomidorchi kabi lisoniylashmagan, ma’lum bir nutq jarayonidagina yasalayotgan o‘tkinchi nutqiy hosilalar ham vujudga kelgan. Unumli so‘z yasash qoliplari yasalish xususiyatiga ega bo‘lgan barcha so‘z turkumlarida mavjud. (Bu haqda «Hozirgi o‘zbek adabiy tili» kursining «So‘z yasalish» bo‘limida batafsil ma’lumot olasiz.) Unumsiz (tarixiy) so‘z yasash qoliplari bugungi kunda hosila bermaydigan, so‘z yasash uchun xizmat qilmaydigan qolip-lardir. Masalan, keskin, to‘lqin, bosqin, uchqun, tuyg‘un so‘zlari [[fe’l ]+[gin]=ot] qolipi asosida hosil qilingan. Biroq ushbu qolipdan chiqqan hosilalar rang-barang bo‘lib, ulardan anglashilgan ma’nolarni qolipning tenglik belgisidan o‘ng tomondagi mazmuniy tomonidan keltirib chiqarib bo‘lmaydi. Chunki bu hosilalar tarixiy yasama so‘zlar bo‘lib, davrlar o‘tishi bilan ularning ma’noviy tabiatida ham, grammatik jihat-larida ham evolyutsiya jarayoni kechgan. Chunki qolip bugungi kunda ishlamaydigan, foydalanilmaydigan holga kelgan, ularning hosilalari esa qolipdan behabar uzoqlashib, ma’nolarning ixtisoslashishi va bir-biridan uzoqlashishi yuz bergan. Natijada aslida bir qolipdan chiqqan hosilalar (yasama so‘zlar) mustaqil leksemalarga aylanib, bir-birinikiga yaqin va bog‘liq bo‘lmagan turli-tuman ma’nolarni anglatadi. Tadqiqotchilar o‘zbek tilidagi unumsiz (tarixiy) so‘z yasash qoliplarining yuzga yaqin ko‘rinishini ajratishadi. Qo‘shma, juft, takroriy so‘z yasalish qolipi hosilalarida leksemalashish. Semamalarning nutqda «kichraygan» holda namoyon bo‘lishi yoxud (lisoniy sathda) sememalarning semalarga aylanishi qo‘shma, juft leksemalarda yoki so‘zlarda yanada yorqinroq ko‘rinishga ega bo‘ladi.Qo‘shma leksemalar tarixan ikki va undan ortiq o‘zak (lug‘aviy morfema) ning shakliy va mazmuniy butunlikka aylanishi natijasida yuzaga keladi. Masalan, belbog‘, tezoqar, belkurak leksemalari. Bundagi, deylik, belbog‘ leksemasi sememasini quyidagicha tavsiflash mumkin: «belni bog‘lash uchun ishlatiladigan mato». Demak, semema «bel», «bog‘lash», «mato» semalaridan tashkil topgan. Sememadagi «bel» semasi bel leksemasi sememasining toraygan «semalashgan» ko‘rinishidir. Juft leksemalarda ham bu holatni kuzatish mumkin. Masalan, ota-ona leksemasi sememasi tarkibida ota va ona leksemalari sememalari semalar sifatida ishtirok etgan. Nutqiy qo‘shma va juft so‘zlarda ushbu butunlikka asos bo‘lgan leksemalarning sememalari nutqiy ma’no bo‘lakchalari sifatida namoyon _______________ Cyberleninka.ru (Lingvistika va morfologiya bo’yicha ilmiy maqollar) bo‘ladi. Masalan, kitob-daftar juft so‘zining «kitob-daftar va unga yaqin o‘quv qurollari» deb tavsiflanuvchi ma’noviy tabiati tarkibida kitob va daftar leksemalari sememalari nutqiy ma’no bo‘lakchasi sifatida yuzaga chiqqan. Demak, barcha yasama leksemalarda yasalishga asos leksema sememasi sema darajasiga tushgan holda, nutqiy yasama so‘zlarda esa nutqiy ma’no bo‘lakchasi sifatida yuzaga chiqadi. Qo‘shma fe’l tarkibiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: a) ism+fe’l; b) fe’l+fe’l. Ism+fe’l tipidagi fe’lni hosil qilishda yordamchi fe’l vazifasida qilmoq, etmoq, aylamoq, bo‘lmoq, bermoq, olmoq, topmoq, yemoq, urmoq, ko‘rmoq, kelmoq, keltirmoq kabi birlik keladi: abgor qilmoq, ado bo‘lmoq, ayyuhannos solmoq, javob bermoq, javob olmoq, xalal bermoq, xabar olmoq, qiron solmoq, tartibga keltirmoq, oh urmoq, tush ko‘rmoq, qo‘nim topmoq kabi. O‘zbek tilida fe’l+fe’l tipidagi fe’l barmoq bilan sanarli: sotib olmoq, olib bormoq, olib kelmoq, olib chiqmoq, olib qochmoq, ishlab chiqarmoq kabi. Juft fe’l grammatik shakliga ko‘ra ikki ko‘rinishda bo‘ladi: Biri ravishdosh shaklida, ikkinchisi boshqa shaklda: aylanib-o‘rgilmoq, yelib-yugurmoq, yayrab- yashnamoq, o‘ynab-kulmoq, qo‘llab-quvvatlamoq. Har ikki qismi bir xil shaklda: aylanib-o‘rgilib, o‘ylamay-netmay, aralashib-quralashib, achib-bijib, tejab-tergab, qisinib-qimtinib, yuvib-tarab, yayrab-yashnab. O‘zbek tilshunosligida fe’l ibora bilan qo‘shma fe’l chegarasi aniq oydinlashtirilmaganJuft fe’l tarkibiy qismining qo‘llanishiga ko‘ra quyidagi shaklda bo‘ladi: Kompozitsiya usuli bilan qo‘shma va juft ot hosil qilinadi: toshko‘mir, tuyaqush, karnaygul, oybolta, ko‘kkarg‘a, qoraqurt, mingoyoq, qo‘ziqorin, ota-ona, qozon-tovoq, qizilishton. Qo‘shma ot: Ot+ot: ajdargul, ayiqtovon, atirgul, kinolenta, xontaxta, xo‘rozqand, toshbo‘ron, sochpopuk, shakarqamish, qo‘ypechak, qo‘larra, temir yo‘l, piyozdog‘ Sifat+ot: kaltakesak, Markaziy Osiyo, Sho‘rko‘l, ko‘ksulton, ko‘rsichqon,sassiqpopishak, qoradori. Ot+fe’l: echkiemar, ko‘zboylog‘ich, kallakesar, husnbuzar, beshiktervatar,socho‘sar, dunyoqarash. Son+ot: beshbarmoq, beshqarsak, Yettisuv, Oltiariq, uchburchak, mingoyoq,qirqog‘ayni. Son+fe’l: beshotar, birqoqar. Ot+sifat: ustabuzarmon, gulbeor, oshko‘k. Fe’l+fe’l: iskabtopar, ishlab chiqarish. Fe’l+ot: savacho‘p. Juft ot. Juft ot [ot+ot], [sifat+ot] kabi qolip, shuningdek, boshqa turkumga oid juft so‘zning otga ko‘chishidan vujudga keladi. Juft ot tarkibiga ko‘ra quyidagi ko‘rinishga ega.Har ikki qismi mustaqil holda ham ishlatiladigan juft ot: Qismi o‘zaro sinonim: azob-uqubat, aysh-ishrat, dori- darmon, baxt-saodat, zeb-ziynat, izzat-ikrom, izzat-hurmat, kayf-safo, makr-hiyla, nasl-nasab, pand-o‘git. Qismi o‘zaro antonim: avra-astar, avlod-ajdod, achchiq- chuchuk, bordi-keldi, bosh-oyoq, er-xotin, o‘g‘il-qiz, savol-javob, salom-alik, qulf- kalit. Qismining ma’nosi yaqin: ariq-zovur, baxt-taxt, baqir-chaqir, boj-xiroj, bosh- ko‘z,dev-pari, sovg‘a-salom, o‘q-dori, qovoq-tumshuq, hisob-kitob, hol-jon, qo‘y- qo‘zi. Qismidan biri mustaqil holda ishlatilmaydigan juft ot: aldam-quldam, bozor- o‘char, bola-baqra, qo‘ni-qo‘shni, latta-putta, yig‘i-sig‘i,maza-matra, mehmon- izlom, irim-sirim.Har ikki qismi ham mustaqil ishlatilmaydigan juft ot: adi-badi, ashqol-dashqol, zer-zabar, shikast-rext, ikir-chikir, lash-lush, qalang‘i-qasang‘i, mirqinboy-shirqinboy, ya’juj-ma’juj. Kompozitsiya usuli bilan qo‘shma va juft sifat hosil bo‘ladi. Qo‘shma sifat quyidagi qolip asosida hosil bo‘ladi: 1. Ot+ot: devsifat, devqomat, dilorom, dilozor, kafangado, otashnafas, sohibjamol. 2. Sifat+ot: xomkalla, sho‘rpeshona, kaltafahm, shirinsuxan, sho‘rtumshuq, balandparvoz. 3. Ot+sifat: yoqavayron, jig‘ibiyron, tepakal, xonavayron, xudobezor, otabezori. 4. Ravish+ot: hozirjavob, kamgap, kamsuxan, kamsuqum, kamqon, kamxarj. 5. Ravish+fe’l: tezpishar, ertapishar, cho‘rtkesar. 6. Fe’l+ fe’l : yebto‘ymas. 7. Olmosh+ot: o‘zboshimcha 8. Ot+fe’l: tilyog‘lama, gadoytopmas, tinchliksevar. 9. Olmosh+sifat: o‘zbilarmon. 10. Son+ot: ikkiyuzlamachi, qirqyamoq. Juft sifat ikki sifatning juftlashishidan tashkil topadi: oq-qora, yaxshi-yomon, katta-kichik. Takroriy sifatda bir o‘zak takrorlanadi: katta-katta, baland-baland, og‘ir-og‘ir. Qo‘shma sifat birdan ortiq mustaqil so‘zning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi: havo rang, ishyoqmas, ertapishar, yoqavayron, o‘zbilarmon. Juft va qo‘shma sifat yasama bo‘lib, takroriy sifatda shakl yasalishi mavjud. Biroq takroriy sifat taraqqiyot natijasida yangi ma’no kasb etishi ham mumkin: yo‘l-yo‘l. Bunda yangi so‘z yasalishi emas, balki so‘zshaklning leksemalashuvi hodisasi mavjud. Juft ravish ikki so‘zning juftlashishidan tashkil topadi: yana-tag‘in, eson-omon; ochin- to‘qin, oldinma-keyin, qishin-yozin; uzil-kesil, ura-sura, unda-bunda; ora-sira, ora- chora, ro‘y-rost, sal-pal, chala-chulpa, emin-erkin, oz-moz, huda-behuda; azza- bazza, apil-tapil, eran-qaran, o‘lda-jo‘lda. Takroriy ravishda bir o‘zak takrorlanadi: galma-gal, zinhor-bazinhor, to‘g‘ridan-to‘g‘ri, es-es, o‘qtin-o‘qtin, ahyon- ahyonda.Qo‘shma ravish birdan ortiq mustaqil so‘zning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi: bir yo‘la, bir muncha, bir talay; bajonudil, baholiqudrat, baqadrihol; har yili, har yoq, har dam; shu zahoti, shu asnoda.Juft taqlid: g‘arch-g‘urch, taq-tuq, vag‘ir-vug‘ur, g‘ing-ping, alang-jalang, apir-shapir.Takroriy taqlid: guv-guv, duv- duv, shartta-shartta, cho‘lp-cho‘lp, shaqa-shaq, guppa-guppa fe’l vujudga keladi: guv-guv etmoq, duv-duv qilmoq,cho‘lp-cho‘lp qilmoq Sintaksis va uning tadqiq manbai. Til o‘z ijtimoiy vazifasini sintaktik qurilma - gap vositasida amalga oshiradi. Tildagi barcha - fonetik, leksik, morfologik hodisalar ana shu sintaktik qurilishga xizmat qiladi. Biroq bular sirasida leksika va morfologiyaning til grammatik qurilishidagi ishtiroki bevosita muhimdir. Zero, har qanday sintaktik hodisada so‘z va morfologik ko‘rsatkichlarni ko‘ramiz. Shu boisdan sintaktik mohiyatlarni belgilashda leksik va morfologik omillarga tayaniladi. Grammatika morfologiya va sintaksisni o‘z ichiga oladi. Morfologiya, asosan, sintaktik qurilish vositalari bo‘lmish grammatik ko‘rsatkichlar tizimi - morfologik kategoriyalarni o‘rganadi, ularning umumiy va xususiy grammatik ma’no (UGM va XGM) larini o‘rganadi. Shuningdek, u so‘z turkumlarining umumiy grammatik xossalarini ham tekshirib keladi. Aslida, morfologiyaning tekshirish manbai yo leksik, yo sintaktik tabiatga ega bo‘ladi. Masalan, so‘z turkumlari lug‘aviy ma’nosi yaqin so‘zlarning yuksak darajadagi umumlashmasi, so‘zlarni bosqichma-bosqich birlashtirib borish natijasida hosil qilingan katta guruhlardir. Demak, so‘z ma’nolari umumlashuvi pog‘onasining yuqori zinasi morfologik mohiyat sifatida qaraluvchi so‘z turkumlaridir. Morfologik ko‘rsatkichlar ikkiga bo‘linadi: lug‘aviy shakl hosil qiluvchi qo‘shimchalar; sintaktik shakl hosil qiluvchi qo‘shimchalar. _________________ Yo’ldosheva M. “Lisoniy qoliplarning zamonaviy tahlili”. O’zbekiston Milliy universiteti ilmiy jurnali. 2023-yil 36- 43-betlar Lug‘aviy shakl hosil qiluvchi ko‘rsatkichlar leksemalarning lug‘aviy ma’nosiga ta’sir qilib, odatda, leksik ahamiyatga ega bo‘ladi. Masalan, o‘qigan bola birikmasidagi o‘qigan lug‘aviy shakli -gan ko‘rsatkichini olib, lug‘aviy ma’nosidagi «harakat» semasini kuchsizlantiradi va buning evaziga «belgi» ma’no bo‘lakchasiga ega bo‘ladi. Aloqa-munosabat (sintaktik) shakllari so‘zlarning lug‘aviy ma’nosiga ta’sir qilmasdan, ularni sintaktik aloqaga kiritish uchungina xizmat qiladi. Masalan, kitobni olmoq birikmasidagi tushum kelishigi qo‘shimchasi kitob leksemasini olmoq fe‘liga tobelash vazifasini bajarmoqda. Aytilganlardan xulosa qilish mumkinki, so‘z turkumlari yuksak lug‘aviy umumlashtirish, so‘zlarni umumiy belgilari asosida birlashtirish natijasi bo‘lsa, grammatik ko‘rsatkichlarning bir qismi leksik va bir qismi sintaktik ahamiyatga egadir. Demak, tilshunos I.I.Meshchaninov ta’biri bilan aytganda, morfologiya aslida leksik va sintaktik jihatlar birligidir. Sintaksis (gr. sintaxys - tuzish, qurish)ning asosi gap haqidagi ta’limotdir. Gaplar, aslida, so‘zlarning erkin birikuvlariga ham asoslanganligi tufayli so‘zlarning bog‘lanish qonuniyatlari, so‘z birikmalari ham sintaksisda o‘rganiladi. Atom xususiyatlari va ularning birikish qonuniyatlarini ochish molekula tabiatini o‘rganishga bo‘ysundirilganligi kabi so‘z birikmalarini o‘rganish ham gap ta’limotining tarkibiy qismi bo‘lib, undan ajratilgan holda qaralishi mumkin emas. Sintaksis so‘zlarning har qanday birikuvlarini emas, balki hokim-tobelik munosabatiga kirishgan erkin nutqiy birikuvlar va ularning lisoniy mohiyatlarini tekshiradi. Qaysidir yo‘sindagi so‘zlarning birikuvlari sanalmish qo‘shma so‘zlar (uchburchak, ertapishar, sotib olmoq), frazeologik birliklar (ilonning yog‘ini yalagan, po‘konidan yel o‘tmagan, ko‘ngli bo‘sh) sintaksisning tadqiq doirasidan chetda qoladi. Chunki ular erkin bog‘lanishga ega emas. Sintaksis atamasi, grammatika atamasining o‘zi kabi, zulma’nayn (ikki ma’noli) 1)tilning sintaktik qurilishi; 2)grammatikaning tarkibiy qismi. LSQ tushunchasi. Fonetika, leksika va morfologiyada bo‘lganligi kabi sintaksisda ham lisoniy va nutqiy jihatlar farqlanadi. Ma’lumki, lisoniy hodisalar bevosita kuzatishda berilmaganlik (moddiylikdan xolilik), miqdoran cheklilik, takrorlanuvchanlik, ijtimoiylik va majburiylik belgilariga ega bo‘lib, bevosita kuzatishda berilganlik, miqdoriy cheklanmaganlik, betakrorlik, individuallik, ixtiyoriylik sifatlariga ega bo‘lgan nutqiy hodisalarga qarama-qarshi turadi. Nutqiy sintaktik birliklar sifatida nutqda qo‘llaniladigan, sezgi a’zolariga ta’sir qiladigan o‘qish, yozish, aytish, eshitish mumkin bo‘lgan so‘z birikmalari va gaplar tushuniladi. Lisoniy sintaktik birliklar esa so‘z birikmasi va gap hosil qilish qoliplaridir. Biz ularni lisoniy sathga tegishli bo‘lganligi uchun lisoniy sintaktik qolip (qisqacha LSQ) lar deb ataymiz. G‘isht quyuvchi usta g‘isht quyishda qolipdan foydalanadi. Loyni qolipning kataklariga joylashtirib, u qolip shaklini olgach, qolipdan chiqarib to‘kadi. Qolip asosida qancha g‘isht quyilsa ham, g‘ishtlarning barchasi bir xil shaklga ega bo‘ladi. Bu bir xillik g‘ishtlarning o‘ziga bog‘liq bo‘lmay, qolipning xususiyatlari bilan aloqadordir. LSQlar ham g‘isht qoliplariga o‘xshaydi. Inson ongida ham so‘zlash, nutqni shakllantirish maqsadida leksemalarni so‘z birikmalari shakliga keltirish, gap hosil qilish qoliplari mavjud. Ular LSQlar, modellar, konstruktsiyalar, qurilmalar tarzida nomlansa-da, aslida, bir tushunchani ifodalaydi. Masalan, kitobni o‘qimoq kabi cheksiz birikmalarni chiqaradigan [ot + fe‘l] so‘z birikmasi qolipi, qanday nomlanmasin, bu uning mohiyatiga ta’sir qilmaydi.Qolip va nutqiy hosila (so‘z birikmasi va gap) lar dialektik birlikdadir. Qolip nutqiy hosilasiz o‘lik va jonsiz, nutqiy hosila esa qolipsiz bo‘lishi mumkin emas. Quyida LSQ va nutqiy so‘z birikmasi hamda gaplarning bir-biriga o‘xshamaydigan, farqli xususiyatlarini bayon etamiz. 1.LSQning moddiylikdan xoliligi va nutqiy hosilaning moddiylikka egaligi. LSQlar jamiyat a’zolari ongida mavjud bo‘lib, kishilarning erkin birikmalar hosil qilish ko‘nikmasi sifatida uzoq vaqtlar davomida shakllanadi. Bu ko‘nikmalar bo‘lmasa, inson birikmalar hosil qila olmaydi. Bunga quyidagi dalil asosida amin bo‘lishimiz mumkin. Deylik, biror tilni, masalan, ingliz tilini o‘rganmoqchi bo‘lgan kishi ongida bu tilga xos birikma tuzish ko‘nikmasi - LSQ shakllanmagan bo‘lsa, o‘zbekcha kitob va o‘qimoq so‘zlarining ingliz tilidagi a book va to read muqobillarini bilsa-da, birikma hosil qila olmaydi yoxud o‘zbek tiliga xos [ot + fe‘l] qolipi asosida a book to read deya oladi, xolos. Ingliz tilida esa kitobni o‘qimoq birikmasini hosil qiluvchi LSQ [to V+ the N] ko‘rinishida bo‘lib, undan to read the book, to write the letter kabi hosilalar paydo bo‘ladi.Ma’lum bo‘ladiki, LSQlar jamiyat a’zolari ongida yashaydi va moddiy qiyofaga ega emas. Uni sezgi a’zolari asosida bilib bo‘lmaydi. Qoliplardan chiqqan nutqiy hosilalarni esa aytish, eshitish, yozish va o‘qish mumkin ekan, bu ularning moddiylikka egaligidir. 1.LSQlarning ijtimoiyligi va nutqiy birikmalarning individualligi. LSQlar bir kishi tomonidan emas, balki shu tilda so‘zlashuvchi jamiyatning barcha a’zolari tomonidan uzoq vaqtlar davomida shakllangan. Shuningdek, ular bir kishi uchun emas, balki jamiyatning shu tilda so‘zlashuvchi barcha a’zolari uchun birday xizmat qiladi. Bu LSQlarning ijtimoiy tabiatga egaligini ko‘rsatadi. LSQlar asosida vujudga keluvchi nutqiy hosilalar har bir kishi nutqida o‘ziga xosdir. Masalan, kitobni o‘qimoq so‘z birikmasi har bir so‘zlovchi nutqida o‘zgachadir. Bu nutqiy hosilalar kimning nutqiga tegishliligi, aytilgan o‘rni va zamoni, aytilish maqsadi va sharoiti kabi qator belgilari bilan bir-biridan farqlanadi. Hatto bir kishi nutqida aytilgan ikkita (kitobni o‘qimoq va kitobni o‘qimoq) so‘z birikmasidan ikkinchisi birinchisining aynan takrori emas. Zero, bu nutqiy hosilalar hech bo‘lmaganda zamoni bilan farqlanadi. Nutqiy hosilalarning individualligi (alohidaligi)ni ana shunday tushunmoq lozim. LSQlarning takrorlanuvchanligi va nutqiy hosilalarning betakrorligi. Qolip har bir g‘ishtda o‘z izini qoldiraverganligi kabi LSQ ham har bir so‘z birikmasi va gapda takrorlanaveradi. Lekin ikkinchi g‘isht birinchi g‘ishtning takrori bo‘lmaganligi kabi, nutqiy hosilalarga ham betakrorlik xos. Aslida borliqda bevosita kuzatishda berilgan birorta hodisada takroriylik yo‘q. Kesilgan daraxtni, qayta ekib bo‘lmaganligi kabi qolipdan chiqqan so‘z birikmasini qayta aytish, yozish mumkin emas. Qayta aytilgandek tuyulgan so‘z birikmasi, aslida, boshqa hosiladir. 3.LSQlarning cheklanganligi va nutqiy hosilalarning cheksizligi. G‘isht qolipi bitta, undan chiqqan g‘ishtlarning hisobiga yetib bo‘lmaydi. Shuningdek, deylik, [ott.k.+fe‘l] qolipi bitta bo‘lib, undan kitobni o‘qimoq, qalamni sotmoq kabi so‘z birikmalarini ming-minglab hosil qilish mumkin. Bugungi kunda o‘zbek tilida so‘z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi aniqlangan. (Ular haqida “So‘z birikmasi” faslida bahc yuritiladi.) Bu qoliplardan chiqqan, chiqayotgan va chiqadigan nutqiy so‘z birikmalari miqdorini tasavvur ham qilib bo‘lmaydi. Gap qoliplari va ularning hosilalari ham xuddi shunday. LSQlarning majburiyligi va nutqiy hosilalarning ixtiyoriyligi. O‘zbek tilida so‘zlashuvchi kishilar nutq jarayonida so‘z birikmasi tuzishga ehtiyoj sezar ekan, bunda LSQning yuqorida aytilgan 18 ta turidan foydalanishga majbur. Ularning LSQlarni o‘zgartirishga, yangi-yangi LSQlar tuzishga til “qonunchiligi” tomonidan yo‘l qo‘yilmadi. Biroq nutqiy so‘z birikmasi hosil qilish-qilmaslik, qanday so‘zlarni tanlashi so‘zlovchining ixtiyorida bo‘lib, xohlasa tuzib, xohlamasa tuzmasligi mumkin. LSQ umumiylik va nutqiy hosila yakkalik sifatida. LSQ umumiylik sifatida ko‘plab nutqiy hosilalardagi umumiy belgi-xususiyatlarni o‘zida jamlaydi. Masalan, kitobni o‘qimoq, xatni yozmoq va qo‘yni sotmoq birikmalaridagi kitobni, xatni, qo‘yni tobe a’zolari quyidagi umumiy belgilarga ega: ot turkumiga mansublik; tushum kelishigi bilan shakllanganlik; tobe a’zolik.Bu uch umumiylik [ot + fe‘l] LSQsining ot uzvida mujassamlangan. LSQning keyingi uzvi haqida ham shunday fikrni aytish mumkin. Nutqiy hosila esa boshqa nutqiy hosilalarga mutlaqo o‘xshamaydigan yakkalikdir. Aytilganidek, muayyan nutqiy hosilada muayyan lug‘aviy ma’noli birliklar muayyan makon va zamonda erkin nutqiy birikma hosil qilgan bo‘ladi. LSQ mohiyat va nutqiy hosila hodisa sifatida. LSQ nutqiy hodisalar zamirida yashiringan, ularning ichki, barqaror, o‘zgarmas mohiyati bo‘lib, u nutqiy hosilalardagi rang-barangliklarga befarqdir. Nutqiy hosila esa bu mohiyatni turli nutq sharoitlariga mos ravishda rang-barang ko‘rinishlarda aks ettiruvchi, biroq mohiyat chegarasidan tashqariga chiqa olmaydigan vaqtinchalik hodisadir. Masalan, [ot + fe‘l] qolipi o‘zgarmasdan turadi. Ammo uning hosilalari uyni supurmoq, qog‘ozni yirtmoq, xatni jo‘natmoq, derazani bo‘yamoq kabi turfa ko‘rinishlarda bo‘ladi. Bu rang-baranglikning barchasi, u qancha ko‘p bo‘lmasin, tushum kelishigidagi tobe ot va fe‘l doirasidan chetga chiqa olmaydi. Nutqiy hosila LSQning o‘zgarmasdan, turlicha namoyon bo‘lishini ko‘rsatsa, LSQ nutqdagi xilma-xil hosilalarni bir asosga birlashtiradi. LSQ imkoniyat va nutqiy hosila voqelik sifatida. LSQlar voqelikka aylanmagan, namoyon bo‘lishi uchun zarur shart-sharoit va ehtiyoj talab etiladigan imkoniyatdir. Nutqiy hosilalar esa ana shu imkoniyatning yuzaga chiqishi, voqelikka aylanishidir. LSQ - sabab, nutqiy hosila uning oqibatdir. LSQ - bu o‘ziga muvofiq keladigan biror natija keltirib chiqaruvchidir. Chunki sabab biror ta’sirning boshlanish nuqtasi bo‘lib, u ma’lum bir natija, oqibatni yuzaga keltiradi. LSQ natijasida kelib chiqadigan oqibat shunday hosiladir. Sabab oqibatdan oldin kelganligi kabi LSQ ham nutqiy hosiladan oldin kelib, uning qanday bo‘lishini belgilaydi. _____________________G’aniyeva N. “Nutqiy hosilalar va ularning leksik xususiyatlari” Toshkent: Universitet nashriyoti. 68-75-betlat XULOSA Kurs ishi O‘zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabati talqini mavzusini o‘rganishga bag‘ishlangan bo‘lib, unda tilshunoslikning asosiy qismi lisoniy qolip va hosilalarning xususiyatlarini o‘rganish bilan bog‘liq. Ushbu ishda o‘zbek tilining boy imkoniyatlari, qoliplar orqali nutq birikmalari va gaplarni hosil qilish, bu jarayonda hosila ma’nolarning vujudga kelishi va ularning o‘zaro bog‘liqligi tadqiq qilingan. Kurs ish davomida quyidagilar tahlil qilingan: 1. Lisoniy qoliplar va hosilalar: Qoliplarning o‘zbek tilida yasama so‘zlar, so‘z birikmalari va gaplar hosil qilishda ahamiyati. Qoliplarning ijtimoiy va lingvistik xususiyatlari, ularning moddiylikdan xoliligi va takrorlanuvchanligi. 2. Ma’no hosil qilish jarayonlari: Metafora, metonimiya, sinekdoxa kabi usullarning nutq va lisoniy tizimdagi ahamiyati. 3. Til birliklari munosabati: So‘z yasash qoliplari, ularning lisoniy va nutqiy darajadagi farqlari, tarixiy va zamonaviy unumli qoliplarning tahlili. 4. Qoliplardan hosilalarga o‘tish: Lisoniy qoliplarning nutqiy birlikka aylanish jarayoni, ayniqsa, lisoniylashish va leksemalashish jarayonlari. Kurs ishining ahamiyati shundaki, unda o‘zbek tilshunosligi uchun dolzarb bo‘lgan qolip va hosila munosabatlarini o‘rganish natijasida yangi ilmiy qarashlar va yondashuvlar taqdim etilgan. Tadqiqot natijalari lisoniy tizimni chuqurroq o‘rganishga, uning qo‘llanilish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.Ushbu kurs ishi o‘zbek tilshunosligida qolip va hosilalarning o‘rni hamda ularning amaliy qo‘llanilishi bo‘yicha muhim nazariy va amaliy xulosalar berib, kelgusida lisoniy tadqiqotlarga asos yaratadi.O’zbek tilshunosligida qolip va hosila munosabatlarini o’rganish bugungi kun tilshunoslik fanining nazariy va amaliy jihatlarini rivojlantirishda mihim o’rin tutadi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, o’zbek tilida sintaktik qoliplar, jumladan so’z birikmalari qolipi 18 ta, ya’ni cheklangan bo’lishiga qaramay, undan hosil qilinadigan hosila cheksiz. Qolip imkoniyatini so’z birikmasi voqelikka kiritadi, so’z birikmasi qolipidan hosil bo’lgan hosilalar cheksiz mohiyatga ega. Birgina so’zbirikmasi qolipidan bir nechta millionlab so’z birikmalari, o’z va ko’chma ma’nodagi birikmalar, jumladan, barqaror birikmalar, hatto iboralar ham hosil qilish mumkin Ushbu so’z birikmalari qoliplaridan hosil bo’lgan hosilalarni boshqa tilga, jumladan, ingliz tiliga taqqoslaganimizda ular orasidagi farqni sezamiz. O’rganilayotgan, yoxud taqqoslanayotgan tillar orasida umumiylik jihati qancha ko’p bo’lsa, ularning lisoniy sintaktik qoliplari bir-biriga shuncha o’xshash bo’lishining, aksincha tillar orasida xususiylik ko’proq bo’lganida, ularning lisoniy qoliplari bir biridan kesin farq qilishining guvohi bo’ldik Foydanalingan adabiyotlar: 1.Sayfullayeva R. “Tilshunoslik asoslari”. Toshkent. O’zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2018. 2.Mengliyev B. “O’zbek tilining morfologik tizimi”. Toshkent: O’zbekiston, 3. Yo’ldosheva M. “Lisoniy qoliplarning zamonaviy tahlili”. O’zbekiston Milliy universiteti ilmiy jurnali. 2023-yil 4.Abduraxmonov A. “O’zbek tilining nutqiy qoliplari”. Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2021. 5. Nizomjonov H. Oybekning sinonimik vositalar ustida ishlashi haqida maqola. 6.Ot birikmalari sinonimikasi va ularning ma’no turlari. «O‘zbek tili va adabiyoti» jurnali, 1973-yil. 7. G’aniyeva N. “Nutqiy hosilalar va ularning leksik xususiyatlari” Toshkent: Universitet nashriyoti. 8.To‘ychiboyev B. Sintaktik sinonimlarning leksik va morfologik sinonimlar bilan munosabati. «O‘zbek tili va adabiyoti» jurnali, 1973-yil 9. https://tsuull.uz (O’zbek tilshunosligida morfema va qo’shimcha munosabati masalasi) 10. https://namdu.uz (Kurs ishlari va ularni bajarish bo’yicha uslubiy tavsiyalar) 2024-yil 11. nuu.uz (Izlanishlar, dissertatsiyalar va maqolalar uchun electron resureslar) 12. scholar.google.com (Qolip va hosila munosabati bo’yicha akademik maqolalar va disertatsiyalar) 13. researchgate.net (Lisoniy qoliplar va hosilalar bo’yicha xalqaro maqolalar)

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O’ZBEK TILSHUNOSLIGIDA QOLIP VA HOSILA MUNOSABATI TALQINI

1.1. O’zbek tilshunosligida qolip va hosila

1.2. Lisoniy qolip hosilalarida lisoniylashish

II BOB. TILSHUNOSLIKDA LISONIY QOLIP VA SO’Z BIRIKMASI QOLIPI HOSILALARIDA LEKSEMALASHISH

2.1. Tilshunoslikda lisoniy qolip tushunchasi

2.2. So’z birikmasi va gap qolipi hosilalarida leksemalashish

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить