Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 240.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida semema va sema munosabati tahlili

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universititeti Jurnalistika va O‘zbek filologiya fakulteti filologiya va tillarni o‘qitish o‘zbek tili yo‘nalishi 318-guruh talabasi - Hozirgi o‘zbek tili fanidan “O‘zbek tilshunosligida semema va sema munosabati tahlili” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Fan o‘qituvchisi: Mavzu: O‘zbek tilshunosligida semema va sema munosabati tahlili Mundarija 1 I. Kirish................3 II. Asosiy qism: II.1. Sema tushunchasi haqida.....8 II.2. Semalarning semema taraqqiyotiga ko ra turlari.........21ʻ II.3. Semaning sememalar sintaktik munosabatiga ko ra ʻ turlari.........24 III. Xulosa...............39 IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati............41 I. Kirish. 2 Ilm-fan taraqqiyoti va jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy xodisalarning, iqtisodiy jarayonlarning misli ko‘rilmagan tarzda tezlashuvi deyarli barcha sohaga o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Kishilik jamiyati glaballashuv jarayoni bilan yuzma-yuz kelib, turli sohalarda yuzaga kelayotgan yangilik, kashfiyot va innovatsiyalarni idrok etish bilan birga ulardan unumli foydalanmoqda. Insoniyat tarixida yuzaga kelgan hamda kashf etilgan jamiki narsa va hodisalar borki, ular o‘z ma’no va tushunchasiga ega bo‘lishi, mazkur ma’no va tushunchalar esa so‘z orqali ifodalanishi tabiiy holdir. Dunyodagi jamiki narsa, hodisa, holat, harakat, munosabat, moddiy va ma’naviy ne’mat sifatida ijtimoiy borliq hamda ijtimoiy ong mahsuli kabilar o‘z ma’no va tushunchasiga, o‘z vaqtida ular esa biror bir so‘z bilan ifodalanuvchi o‘z nomiga ega. Tilshunoslik fani so‘nggi yillarda tilning leksik-semantik tizimiga alohida e’tibor qaratmoqda. Tilning lug‘aviy qatlamini o‘rganishda semantik birliklar, ya’ni sema va senema tushunchalari markaziy o‘rin tutadi. Ushbu tushunchalar so‘zning ma’nosini chuqurroq anglashga, so‘z va iboralarning ma’no tizimini tahlil qilishga imkon beradi. Ayniqsa, o‘zbek tilining boy lug‘aviy xazinasi va semantik imkoniyatlarini chuqurroq o‘rganishda sema va senema tushunchalarini tadqiq qilish zarurdir. Sema – bu so‘zning eng kichik ma’no birligi bo‘lib, u so‘zning umumiy mazmunini tashkil qiluvchi tarkibiy qismlarni aniqlashga xizmat qiladi. Masalan, “qush” so‘zi uchun “uchuvchi”, “tirik organizm” kabi semalar ajratilishi mumkin. Senema esa semalarning tizimli birlashmasi bo‘lib, so‘zning umumiy semantik qiyofasini belgilaydi. Shu sababli, sema va senema birgalikda tilning semantik tizimini shakllantiradi. O‘zbek tilida so‘z ma’nolari ko‘p qirralilikka ega bo‘lib, bu tilning semantik tizimini yanada murakkablashtiradi. So‘zlarning ma’nolari kontekstga qarab o‘zgarib, yangicha semantik imkoniyatlarni ochib beradi. Shunday qilib, tilning boy semantik imkoniyatlarini o‘rganish nafaqat ilmiy-nazariy ahamiyatga, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Ushbu kurs ishida o‘zbek tilining semantik tizimi doirasida sema va senema tushunchalari, ularning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilinadi. Avvalo, ushbu 3 tushunchalarning mazmun-mohiyati ochib beriladi, so‘ngra ular o‘zbek tilining leksik- semantik tizimida tutgan o‘rni va ahamiyati misollar asosida tahlil qilinadi. Ushbu tadqiqot natijalari tilshunoslikning semantik tahlil usullarini boyitishga va o‘zbek tili lug‘aviy xazinasini chuqurroq anglashga hissa qo‘shadi. Semema tushunchasi va uning o zbek tilshunosligidagi o rni haqida gapirganda, ʻ ʻ avval semantikaga qaratilgan nazariy asoslar va ularning tilshunoslikdagi ahamiyatini tushunish zarur. "Semema" atamasi lingvistik adabiyotlarda keng qo‘llaniladi va til birligi ma'nosi va mazmun-mundarijasi sifatida talqin qilinadi. Ushbu tushuncha semantika, ya'ni so'z va iboralar ma'nosini o'rganadigan tilshunoslik tizimi bilan chambarchas bog‘liqdir. O zbek tilshunosligida, sememalar til birliklari - qanday so z, ibora yoki boshqacha ʻ ʻ ma'noli ifoda bo lmasin - qanday ma'noni anglatishini aniqlashda muhim ahamiyatga ʻ ega. Har bir semema til birligining semantik yadrosini tashkil etadi va u bilan bog liq ʻ boshqa semantik aloqalarni ta'minlaydi. Sememalar, asosan, bir necha qatlamlarda o rganiladi: ʻ 1. “Leksik qatlam”: Bu qatlamda, alohida so'zlarning ma'no tuzilmasi va ularning hosil qiluvchi sememalari o'rganiladi. So'zlarning asosiy va hosilaviy ma'nolari aniqlanadi. Misol tariqasida, "oy" so'zi bir vaqt birligini anglatishi va boshqa hollarda bir astronomik obyektni anglatishi mumkin. 2. “Frazeologik qatlam”: Frazeologik ifodalar va ularning ma'nolari ushbu qatlamda ko‘rib chiqiladi. Har bir frazeologik birlikning o ziga xos sememasi bo‘lib, nutqda ʻ metaforik yoki metonimik ko chirishlar orqali yasalgan ma'noga ega. Masalan, "oyoqqa ʻ turmoq" iborasi to'g'ridan-to'g'ri harakatni emas, balki biror narsada to liq ishlashni ʻ boshlashni anglatishi mumkin. 4 3. “Grammatika va sintaksis qatlamlari”: Unda semantik jihatdan ko'rib chiqilishi mumkin bo'lgan grammatika nuqtalari va ular bilan bog'liq semantik variantlar aniqlanadi. Masalan, qo‘llangan yordamchi so‘zlar va ularning ma'no yuklari. Sememalar o zbek tilshunosligida bir necha usullar orqali o rganiladi. Ular lingvistikʻ ʻ soha ekspertlari tomonidan ishlab chiqilgan asosiy darsliklarda va lug‘atlarda o‘z aksini topgan. O zbek tilining semantikasi masalasida qator tarixiy va zamonaviy tadqiqotlar ʻ mavjud. Mahmud Xo'ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Oybek kabi ziyolilar o z asarlarida ʻ tilimizdagi leksik birliklar, ularning semematik jarayonlari haqida qayg'urishgan. Zamonaviy va taqriban tanilgan lingvistlardan biri bo‘lgan Sh. I. Abdullayev deyilishicha, semema, eng muhim tilshunoslik kategoriyalari sifatida, lug‘atlarning rivojlanishi hamda yangi lug‘at birliklarini yaratishda ko p foydalanilgan. ʻ Bugungi o zbek tilshunosligi sememalar nazariyasini yanada rivojlantirish uchun ʻ ko plab yangi texnik yondashuvlar qo‘llashni maqsad qiladi. Kompyuter lingvistikasi ʻ sohasidagi ilg‘or texnologiyalar bu yondashuvlarni, xususan, sun'iy intellekt vositalarini rivojlantirish orqali amalga oshirishga yordam beradi. Bu semantik tahlilning avtomatik qilish imkoniyatlarini oshiradi, masalan, ma'no tahlili dasturlarining takomillashuvi. Ya'ni semema, aslida, o zbek tili kontekstida unikal va murakkab strukturaga ega ʻ bilim bo‘lib, u til birligining ichki va tashqi ma'no tizimlari o‘rtasida bog‘lanish hosil qilishiga yordam beradi. Bu, tilshunoslikning boshqa yonalishlari bilan birga, o zbek ʻ tilining o‘zgacha go‘zalligini va boyligini aniqlashga xizmat qilmoqda. O'rganish jarayonlari davom etib, u til o'qitish va til rivojlanishi masalalaridagi ahamiyatini saqlab qoladi. Mavzuning dolzarbligi 5 O‘zbek tilining boy leksik-ma’noviy tizimi ilmiy tadqiqotlar uchun ulkan ahamiyatga ega. Xususan, tilshunoslikda semema va sema tushunchalarining o‘zaro munosabatini tahlil qilish lisoniy ma’noning shakllanishi, taraqqiyoti va tizimli tuzilishini chuqur anglashga xizmat qiladi. Ushbu masala dolzarbligi quyidagilarda namoyon bo‘ladi: 1. Nazariy ahamiyat: Semema va sema o‘rtasidagi bog‘lanish ma’nolar paradigmasini aniqlash va leksik birliklarning tizimli munosabatlarini tahlil qilish uchun asos yaratadi. 2. Amaliy ahamiyat: Ushbu mavzu lisoniy muloqotda so‘zlar valentligiga, sinonimiya, antonimiya kabi leksik hodisalarni aniqlashga yordam beradi. Bu lug‘at tuzish, tarjima jarayonlari va til o‘rgatishda qo‘llanilishi mumkin. 3. Til taraqqiyoti va yangilanishi: Ma’nolarni chuqur tahlil qilish orqali yangi lingvistik fenomenlarni aniqlash va tasniflash imkoniyati yuzaga keladi. Shu sababli, semema va sema o‘rtasidagi munosabatlarni tadqiq qilish bugungi kunda nafaqat nazariy, balki amaliy tilshunoslikning ham dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Kurs ishining maqsadi va vazifalari Maqsad: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi O‘zbek tilshunosligida semema va sema tushunchalarining lisoniy tizimdagi o‘rnini o‘rganish, ularning o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish va lisoniy ma’nolarni aniqlashdagi metodologik asoslarini aniqlashdir Vazifalar: 1. Semema va sema tushunchalarining nazariy asoslarini aniqlash va ularning o‘zaro munosabatini yoritish. 2. O‘zbek tilidagi leksik birliklarning semema va sema jihatdan tahlilini amalga oshirish. 6 3. Semantik tizimdagi sinonim, antonim va boshqa ma’no aloqalarining semalar asosidagi tahlil usullarini o‘rganish. 4. Semema va sema o‘rtasidagi munosabatlarning tilshunoslik nazariyasidagi ahamiyatini ko‘rsatib berish. 5. Tadqiqot natijalari asosida tilshunoslikning nazariy va amaliy yo‘nalishlarida foydalanish uchun xulosalar ishlab chiqish. II. Asosiy qism 2.1 Sema tushunchasi haqida. Nazariy tilshunoslikning muhim va murakkab muammolaridan bo'lgan semema va sema munosabatini leksikologiya doirasida o'rganamiz. Leksikologiya so'z va uning lug'aviy ma'nosi haqidagi bilim. So'z lug'aviy ma'no va garammatik ma'noga ega bo'ladi.So'zning borliqdagi narsa,belgi,harakat kabilar haqidagi ma'lumoti leksik (lug'aviy) ma'no deyiladi. Grammatik ma'no esa garammatik shakllar qo'shimchalar orqali ifodalangan ma'nodir.Masalan: [taroq] a) lug'aviy ma’nosi —soch tolalarini tartibga soluvchi gigiyenik buyum.b) grammatik ma'nosi — ot, turdosh ot,birlikda,turlanmagan.Demak so'zning lug'aviy ma'nosini leksikologiya, grammatik 7 ma'nosini morfologiya o'rganadi. Leksikologiyaning til birligi sifatida xususiylashgan ko'rinishini leksema deb ataymiz.Leksema ikki tomonga ega til birligi. Aniqrog'i u shakl va mazmun tomondan iborat ramzdir.Sistem tilshunoslikda leksemaning shakl tomoni nomema deyiladi.Nomema faqat leksemaning shaklga (moddiy qobig'i,tashqi tomoniga) nisbatan ishlatiladi. Ya'ni leksemaning moddiy tomonini tashkil etgan fonemalar hosilasi-nutq tovushlari nazarda tutiladi.Masalan: [taroq] leksemasining tashqi tomoni t+a+r+o+q tovushlar yig'indisidan iborat.Leksemaning ichki, mazmuniy tomoni semema deyiladi. Semema ongda aks etgan narsa, belgi, miqdor, harakat kabi tushunchaning leksemada mujassamlashgan ko‘rinishi. Boshqacha aytganda, semema leksemaning ichki jihati. Birorta leksemaning sememasi ikkinchi leksemaning sememasiga aynan o'xshash bo'lmaydi. Boshqacha aytganda, bir xil sememaga ega ikkita leksema yo'q . Bunga ikkita sinonim leksemaning sememasini qiyoslash asosida amin bo'lishimiz mumkin: [Sadaqayrag'och] - ko'p yillik daraxtning adabiy nutqqa xos ifodasi [Gujum] - ko'p yillik daraxtning shevaga xos ifodasi Ko'rinadiki birinchi sememadagi “adabiy nutqqa xos” unsuri ikkinchi sememada, ikkinchi sememadagi “shevaga xos” unsuri birinchi sememada yoq.Sememalardagi shu kabi ma'no nozikliklarini to'g'ri tavsiflasak, so'z qaysi leksema haqida ketayotganligini ravshan anglaymiz.Yuqorida leksemani butunlik sifatida ikkiga ajratgan edik.Ya'ni nomema va sememaga. Nomema tovushlardan iborat butunlik.Tilshunoslikda sememani tashkil etuvchi unsur sifatida sema ajratildi.Masalan,[sadaqayrag'och] leksemasi ikki sememmali bo'lib,uning bir sememasi “yog'ochi qattiq, shoxlari tig'iz joylashgan, sharsimon va to'q rangli, qalin soya beradigan, suvsizlikka chidamli daraxt” bo’lib, u quyidagi tarkibiy qismlardan (semalardan) iborat: 1-sema “yog’ochi qattiq” 2-sema “shoxlari tig'iz joylashgan” 3-sema “sharsimon” 4-sema “to’q rangli” 5-sema “qalin soya beradigan” 6-sema “suvsizlikka chidamli daraxt” 8 Sememaning asosiy xususuyati — uning til jamiyati a'zolari ongida tayyor holda ekanligi. Masalan: [Choynak ] leksemasining “og’zi tor, qopqoqli, jo'mrakli, choy damalshda ishlatiladigan ro’zg’or buyumi” sememasi ongimizda oldindan mavjud bo'lib, ushbu semalardan “choy damlashda ishlatiladigan” semasini o'rniga “qo’l yuvishda ishlatiladigan” semani qo'ysak ushbu semema [ oftoba ] leksemasini anglatadi. Ko'rinib turibdiki, bir semama almashishi natijasida so'zning leksemasi o'zgarib ketar ekan. Leksemaning semasini aniqlashda u paradigmadoshi bilan munosabatda tekshiriladi. Deylik, [yuz] leksemasi sememasi ochilayotganda,u [bet], [aft], [chehra], [oraz], [turq], [bashara] va hokazo leksema qurshovida o'rganiladi. [Kelmoq leksemasi sememasini [bormoq], [ketmoq] va boshqa leksema sememalarisiz aniqlab bo'lmaydi. 1 Lekin sememani tushuncha deb hisoblash noto'g'ri. Chunki tushuncha ong, mantiq birligi, semema esa tilga, leksemaga xos birlik. Tushunchaga asoslanmagan leksemaning mazmun tomoni grammatik ma'no bo'lsa, denotativ tabiatli leksemalarning mazmun tomoni semema.Quyidagi misolllar orqali o'zbek tili izohli lug'atidan olingan leksemalarning semema sifatida voqelangan birliklarini kuzatamiz:QALDIRG'OCH Chumchuqsimonlar turkumini tashkil etadigan,qanoti ingichka va uzun, juda tez uchadigan, qora-ola kichkina qushcha.QANDOLATFURUSH Mahalliy shakarpazlik mahsulotlari bilan savdo qiluvchi do'kondor.QARAMLIK Qaram holat ; tobelik,erksizlik QALANDAR Dunyo tashvishlaridan kechib,daydib yuruvchi darvesh SADO Uzoqdan eshitilgan tovush;chaqiriqqa javobSAYOZ 1 sifat. Uncha chuqur bo'lmagan, chuqur emas 2 ravish.Yuzlab, chuqurlashmasdan 3 ko'chma. Mazmuni siyqa, yuzaki, g'o'r. QASQON 1 G'alvir, elak, chirmanda va shu kabi buyumlar gardishi, chambarak. 2 Manti, xonim kabilar teriladigan maxsus pazandachilik buyumi. YAG'MO I eski. Talon-taroj, buzg'unlik. II eski.shahar, mamlakat, qabila nomi. QAYSI 1 Bir necha kishi yoki narsadan bittasini aniqlash uchun beriladigan so'roqni 1 Sayfullayeva R , Mengliyev B , va boshqalar “ Hozirgi o ’ zbek adabiy tili ” Toshkent -2010. 9 ifodalaydi – Qaysi qiziga unashib keldingiz? 2 Kishi yoki narsa belgisi, xususuyati sifati haqidagi so'roqni ifodalaydi –qaysi maqsad bilan bajardi? 3 Bog'lovchi so'z (nisbiy so'z vazifasida) qo'llanadi. –Sen qaysi yo'ldan boshlasang, shu yo'ldan boraman.Misollardan ma'lum bo'ladiki, laksikalararo sememlarning tildagi ahamiyati juda katta. Hayotimiz davomida bilishning qay turidan foydalanmaylik, (xoh, aqliy xoh, fahmiy) qarshimizdagi yoxud ongimizdagi ob’yektga nisbatan ta'rif berishga to'g'ri keladi. Semema ana shunday ta'rifning tilga xos ko'rinishidir. O'zbek tilida so'zlashuvchi insonlar, so'zlarning lug'ati bilan birga ularning sememalari haqida ham ma'lumotga ega bo'lsalar, so'z ma'nolari eskirmaydi, yoqolmaydi. Shunda tilimizning o'ziga xos badiiy qochirimlarini kelajak avlodaga sifatli saqlagan bo'lamiz. Leksik ma’no (semema) bo‘linmas birlikdan iborat emas, balki tarkibiy uzvga egadir. Leksik ma’noning mana shu elementi, R.Yunusov qayd etishicha, semadir. D.Sh.Xo‘jaevaning qayd etishicha ham, leksik ma’no ko‘p semali bo‘ladi. T.Shippan esa leksik ma’no belgilar yig‘indisidan iborat tarkibga ega bo‘ladi, deb ko‘rsatadi. Haqiqatda ham leksik ma’no o‘z tarkibiga ega. Uni qo‘lingizdagi ishda ham tilga olib, u haqda tadqiqiy fikrlar, taspiflar keltirilmoqchi. Avval esa leksik ma’noning tarkibiy uzvi nima dab atalishiga anikdik kiritishga to‘g‘ri keladi: u belgi deyiladimi, komponent deyiladimi yoki sema deyiladimi? Nemis tilshunosi M.Filipp ayniqsa belgi tushunchasi bilan sema tushunchasini farklash tarafdori ekanini aytgani holda, buni, sema ma’no, ya’ni semema komponenti bo‘lib, belgi referent komponentidir, deb izoxdaydi. Yana davom etaturib, quyirokda: “bir belgi bir sema sifatida tan olinadi, lekin leksik oppozitsiyaga ko‘ra farqlidir”, - deydi. Haqiqatda ham shunday. Referent asosiy belgilari bilan ongda aks etadi, tushunchada qayd etiladi. Darhaqiqat, tushuncha ongda aks etgan referentning o‘zidir. Leksik ma’no tarkibida esa, 1-bobda aytib o‘tilganiday, tushunchadan tashqari ekspressiv-emotsional va uslubiy bo‘yoqlar ham o‘z ifodasini topadi. U.Tursunov, J.Muxtorov, Sh.Rahmatullayevlarning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” nomli darsligida: 10 “So‘zning semantik strukturasi (tarkibi)da, leksik ma’nodan tashqari, stilistik bo‘yoq ham mavjud”, - deb aytilgan. Albatta, bu o’rinda stilistik bo‘yoqli “leksik ma’nodan tashqari” deb aytilishida adashilgan. Stilistik bo‘yoq hamma vaqt muayyan leksik ma’noga mansub bo‘ladi. Agar leksik ma’no komponentini belgi termini bilan atab borilsa, tekshirish jarayonida ekspressiv-emotsional va stilistik bo‘yoq kabi elementlar e’tibordan chetda qolgan bo‘lardi. Shuning uchun A.Hojiev: “...so‘zning semantik strukturasiga kiruvchi leksik ma’no ham ma’lum komponentlardan tarkib topadi”, - deb aytgan. Ya’ni leksik ma’noga oid elementlarni “komponent” deb atagan. Shundan kelib chiqiladigan bo‘lsa, tilshunoslikda, referent belgilardan tarkib topadi va tushuncha uzvlari ham belgilar deyilishi; shuningdek leksik ma’no tarkibi komponentlardan iborat, deyilishi ayni muddaodir. Unga amal qilishga to‘g‘ri keladi. Tilshunoslikda differensial-semantik metod keyingi vaqtlarda faol qo‘llanmoqda. Shunga ko‘ra lug‘aviy birlik holatidagi so‘z “leksema”, leksik ma’no “semema”, leksik ma’noning komponenti “sema” deb qo‘llanmoqda. Shuning uchun ham A.Hojiev: “...semalar sememaning mundarijasini tashkil etadi”, - desa, rus tilshunosi L.A.Novikov: “Semalar yig‘indisi sememaning ma’no tarkibini tarkib toptiradi”, - degan fikrni aytadi. Bu fikrlar ayni bir xil mantiqqa ega bo‘lgani holda, yana leksik ma’no uchun berilgan andozaga ham mosdir. Shuni ham aytish kerakki, yuqoridagi taxdillarda aytilganiday, sema sememaning bo‘lagi, ya’ni qismi ekan, degan xulosaga kelmaslik kerak. Buning uchun sememaning referenti va uning belgisi bilan munosabatiga e’tiborni karatishga to‘g‘ri keladi. Hech mahal referentning belgilari uning bo‘lagi, ya’ni qismi bo‘la olmaydi. Masalan, qand kimyo nuqtai nazaridan uglevoddir. U ok rangda, mazasi shirin, o‘zi kristall bo‘ladi. Qand - shu to‘rtta belgiga ega. Bu belgilar uning qismlari emas. Agar kalla qand bo‘lsa, uni bir necha chaqmoqlarga bo‘lib yuborilsa, har bir chaqmoq kalla qandning bo‘lagi, ya’ni qismi hisoblanar edi. Yuqorida bunday bo‘laklar haqida gapirilmadi. Mohiyatiga ko‘ra qand uglevod deyildi va u oq, kristall, shirin, deb belgilari qayd etildi. Mana shu qand so‘zi sememasining referenti hisoblansa, sememaning semasi referentining belgilarini ifoda etgan. Referentning belgilari uning bo‘lagi, ya’ni qismi bo‘lmagandan keyin, o‘sha 11 referentni ifodalagan semema uchun belgilarni ifodalagan sema ham bo‘lak, ya’ni qism hisoblanmaydi. Mantiqan xuddi shunday. Xuddi shu o‘rinda “belgi” so‘zi grek tilida “sema” deb atalishini ham e’tiborda tutish kerak. Shunga ko‘ra sema to‘g‘ridan-to‘g‘ri sememaning bo‘lagi, ya’ni qismi deb aytilishiga qo‘shila olmadik va H.Ne’matov, R.Rasulovlarning “...sememani hosil qiluvchi ma’no bo‘laklari (sememaning tarkibiy qismlari) sema deb aytiladi-yu”, - degan fikri bilan hamfikr bo‘lmadik. Lekin muallifingizning qarashlari A.Hojievning “semalar sememaning mundarijasi” degan va L.A.Novikovning “semalar yig‘indisi - semema” degan fikrlarini inkor ham etmaydi. Ular nazarda tutgan semalar belgi ifoda etuvchi bo‘lishi kerak. Xuddi shu o‘rinda I.Qo‘chqortoevning “leksik ma’no komponentlari - ideal komponentlar degan fikriga e’tibor qaratamiz. Haqiqatda ham semema semasi referentning ideal uzvi, ya’ni belgisini ifoda etadi. M.Filipnning ta’kidlashiga ko‘ra, bir sema bir necha sintetik belgilarni qamrashi ham mumkin. Masalan, biror buyum Pushti sifat qizg‘ish olacha rangga ega bo‘lishi ehtimoldan yiroq emas. Shunda o‘sha buyumni bildiruvchi sememaning bir semasi keltirilgan sintetik belgilarni ifoda etgan bo‘lardi. Xullas, sema sememaning ideal uzvi bo‘lgani holda, u belgi ifodasini beradi. Semalar qaysi nuqtai nazardan belgi bildirishiga ko‘ra, turlarga bo‘linadi. U so‘zlarning semantik maydonidagi tutgan mavqeiga ko‘ra, so‘zlarning semantik taraqqiyotidagi holatiga ko‘ra, o’z sememasi tarkibida tutgan o‘rniga ko‘ra, sintagmatik vazifasiga ko‘ra tiplarga bo‘linadi. Bu tiplar quyidagicha: So‘z ma’lum sememasiga ko‘ra muayyan semantik maydonlarga birlashadi. Rus tilshunosi N.I. Tolstoy qayd etishicha, tilning (semantik tizimini qismlarga bo‘lib qarash) keyingi o‘n yillikda “semantik maydon” deb atalgan negizga yo‘naltirildi. N.I. Tolstoyning bu qaydiga ham qirq yil bo‘ldi. Ya’ni tilning semantik tizimini semantik maydonlar negizida o‘rganish boshlanganiga yarim asrdan oshdi. Tilning semantik tizimini semantik maydonlar negizida differensial-semantik tahlil metodi bilan tekshirish L.Elmslev nomi bilan bog‘liq bo‘lib, u 1943-yil Praga maktabi jurnalidagi maqolasida boshlangan. Bu maqola urug‘chilik, hayvon nomlari, harbiy terminlarni 12 tahlil etishga bag‘ishlangan edi. Ular terminlar sememalari bo‘yicha bir xil va farqlanuvchi semalarni ko‘rsatib, tahlil etishga harakat qilingan. Asosan ayrim terminlarni differensiyalash maqsad qilib olingan. Xuddi shu yo‘nalishda yana St. Ulman, D.N. Shmelev, T.M. Garipovlarning ishlarini ham ko‘rish mumkin. M. Mato esa leksikaning differensial tahlil etish asoslarini yuzaga keltirish bo‘yicha bir qator metodlarni qo‘llash doirasini kengaytirishga harakat qildi. Differensial-semantik metod an’analarining 1960-yillardan integral semalarni qo‘llay boshlashi bilan jiddiy to‘ldirildi. Bu N.I. Tolstoy, D.N. Shmelev, Yu.A. Nayda tadqiqotlarida o‘z aksini topdi. Keyinroq B. Pote, L.G. Xeller, I. Makris, N.I. Tolstoy, V.G. Gak, O.N. Seliverstova va N.G. Komleglar ishida ma’nolarni ierarxik joylashtirish g‘oyasi muhokama etila boshlandi. B. Pote va V.G. Gaklar ishida esa semantik komponentlarni arxi-sema, integral sema va differensial semalarga bo‘lib ko‘rsatildi. Bunga B. Pote va A.Y. Gremaslar ishida virtuema, ya’ni potensial sema ham ilova qilingan. N.I. Tolstoyning qayd etishicha, leksema sememasini mana shu tizim asosida o‘rganish leksik birliklarda semalar kelib chiqishini aniqlash uchun imkoniyat beradi. Ko‘rinadiki, semalar semematarning semantik maydonda joylashish mavqeiga qarab arxi-sema, integral sema, differensial sema va potensial sema kabi tiplarga bo‘linadi va ular ierarxik tartibdagi o‘rniga qarab turlicha vazifa bajaradi. Buning uchun ularning har biriga alohida-alohida to‘xtab o‘tish va tahlillar berish to‘g‘ri keladi. Arxisema haqidagi tushuncha deyarli umumiy tilshunoslikda bir xil. Fransuz tilshunoslari qarashlariga asoslangan V.G. Gak: “Arxisema ma’lum bir ob’ektlar belgisi, xususiyatini aks ettiradi” deb izoh bergan. Shundan besh yil o‘tib, L.A. Novikov uning fikrini to‘la takrorlagan holda: “Arxisema shunday semaning, ma’lum turdagi birliklarning umumiy belgisi (xususiyati)ni aks ettiradi,” deydi. Har ikki tilshunos ham arxisemaga bergan izohlarida referentlar uchun “umumiy bo‘lgan belgi (xususiyat)ni aks ettiradi” mazmunini qayd etishgan. Referentlarning til faktida aks etgan umumiy belgisi (xususiyati) semadir. Ya’ni, arxisema sememalar uchun umumiy bo‘lgan sema hisoblanadi. Shuning uchun ham A. Xojiev: “...sememalar asosida leksemalarni 13 ma’lum semantik maydonlarga birlashtiruvchi sema arxisema deb ataladi” – degan ta’rifni bergan. So‘zlarni ma’nolarga ko‘ra guruhlashtirish tilshunoslikda eski usul. Shu asosda leksikografiyada ideografik lug‘atlar yuzaga kelgan. 1931-1932 yillarda nemis tilshunosi Y. Trirning “semantik maydonlar nazariyasi” yuzaga kelganligi ham shuning bir ko‘rinishi edi. Mana shu bir semantik maydonga birlashuvchi so‘zlar differensial-semantik metodga ko‘ra bir arxisema ostida qaraladigan bo‘ldi. Masalan, R. Rasulov holat fe’llarining hammasini holat arxisemasiga ega bir semantik maydonga mansub fe’llar sifatida qarab, o‘z tadqiqotini yaratgan. Sh. M. Iskandarova ot turkumiga mansub katta bir semantik maydonni ‘shaxs’ arxisemasi , N. R. Nishonova ikkinchi bir semantik maydonni ‘hayvon’ arxisemasi ostida birlashtirib tadqiq etgan. S. H. Muxamedova holat fe’llaridan qolgan hamma fe’llarni harakat arxisemasiga ega semantik maydonni tarkib toptiradi, deb qaraydi. Lekin bu uncha to‘g‘ri emas. U e’tiborda tutgan fe’llar ichida nutq fe’llari, sezgi fe’llari, mushohada fe’llari kabilar ham borki, ular alohida semantik maydon sifatida qaralmay iloji yo‘q. Semantik maydon nuqtai nazardan qaraganda, ularda umuman harakat semasi e’tiborga olinmaydi. Shundan bilish mumkinki, bir arxisema bilan birlashuvchi semantik maydonning hajmini aniqlash o‘ziga xos murakkablikka ega. Bu murakkablikni M. Filip: “…bu arxisema, genetik sema sifatidagi barcha birliklarga taalluqlidir” - degan edi. Hatto B.Q. Qurbonova o‘zining nomzodlik dissertatsiyasi avtoreferatida: “…katak leksemasi ‘tovuq’ arxisemasi... bilan assotsiativ bog‘lanadi” deb ko‘rsatgan. Ma’lumki, arxisema leksema sememasining boshqa sememalar bilan bir semantik maydonga kirishini bildiradi. Buning ustiga tovuq so‘zi arxisema ham, sema ham bo‘la olmaydi. Uning o‘zi, ya’ni tovuq leksema bo‘lib, sememasi bir necha semadan iborat va bu semema boshqa sememalar bilan bir arxisema asosida bir semantik maydonga kiradi. Ko‘rganingizdek, arxisema bir semantik maydonga mansub leksemalar sememasi uchun umumiy bo‘lgan, ularni o‘zaro birlashtiruvchi semadir. U leksemalarni yagona semantik turga birlashtiradi. 14 Integral sema termini dastlab fransuz tilshunosi B. Pote tomonidan, keyin unga ergashgan holda V. G. Gak tomonidan tilga olindi. Ular bunda ma’lum semantik maydonga mansub leksemalar sememasi umumiy bo‘lgan semani arxisema deb bildilar, o‘sha semantik maydonning kichik guruhi (maydonchalari)ga mansub leksema sememalari uchungina umumiy bo‘lgan semani integral sema deb talqin qilishgan. Undan keyin shu integral sema haqidagi tushunchani ayrim tilshunoslar umumiy sema, mushtarak sema, birlashtiruvchi sema nomi bilan qayd etadilar. H. Ne’matov va R. Rasulovlar o‘ziga xos birlashtiruvchi semalar deb ikki va undan ortiq leksemalarni bir guruhga birlashtiruvchi, bir necha sememalar uchun umumiy sanaluvchi semalarga aytiladi, deb ta’rif bergan. Biroq u mantiqiga ko‘ra B. Pote va V. G. Gak izohlaridan deyarli farq qilmaydi. S. H. Muxamedova yana fe’l sememalari paradigmatik tamoyilga ko‘ra integral (birlashtiruvchi) sema asosida birlashishlarini aytadi. Ya’ni, bir integral semaga ega holda kichik maydonni tashkil qiluvchi leksema sememalari hamma vaqt o‘zaro paradigmatik munosabatda bo‘ladi. R. Rasulov ‘holat’ arxisemasiga ko‘ra bir semantik maydonga kirgan fe’llarni to‘qqiz semantik maydonchaga ajratadi va bu maydonchalarning har biri ‘davomiy,’ ‘harakat natijasi bo‘lgan’, ‘ijro holati’, ‘harakat holati’, ‘ko‘nikma’, ‘obrazli’, ‘biologik’, ‘fiziologik’, ‘psixologik’ integral semalarining biri ostida birlashishlarini ko‘rsatadi. Bunday misollarni boshqa tilshunoslarning ishlaridan ham olib ko‘rsatish mumkin. Masalan, I.Q. Qo‘chqortoev nutq fe’llarining sakkiz, T.T. Musaev sezgi fe’llarining besh kichik semantik maydonchalarga bo‘linishi va bu kichik semantik maydonchalarning har biriga mansub fe’llar o‘z doirasida muayyan integral sema asosida birlashishlarini tahlil qilib bergan. Ma’lum bo‘ldiki, integral sema yagona arxisemaga ega sememali leksemalarning semantik maydoni tarkibidagi kichik semantik maydonchasiga mansub leksemalar sememalari uchun umumiy bo‘ladi. U ierarxik tartibga ko‘ra ikkinchi o‘rinda turadi. Shuni ham aytib o‘tish kerakki, muayyan bir mazmundagi sema juda ko‘p turli-tuman leksemalar sememasida uchrashi mumkin. Mana shunday semali sememaga ega leksemalarni umumlashtirib, bir semantik maydonga mansub mazkur sema ularning 15 arxisemasi deb bo‘lmaydi. Masalan, B.Q.Qurbonova ‘makon’ semasi bo‘lgan yer, joy, o‘rin, makon, xudud, dargoh va h. leksemalarni, ‘ma’lum tomon’ semasi bo‘lgan taraf, yon, tomon, yoq, sharq, garb, shimol, janub va h. leksemalarni qayd etib, ularning hammasidagi sememada ‘lokal’ semasi mavjudligini ta’kidlaydi, lekin u juda to‘g‘ri yondashib, o‘sha leksemalar arxisemasi ‘lokal’ sema demaydi. ‘Lokal’ semani o‘sha leksemalar sememasining semalaridan biri sifatida ko‘rsatadi.Chunki arxisema tur uchun umumiy sema bo‘lib, integral sema shu tur ichidagi guruhlar uchun umumiy semadir. Yuqoridagi misolda ‘makon’ va ‘ma’lum tomon’ semalari integral hisoblanadi. ‘Lokal’ semasi turli arxisema va turli integral semali sememalarda uchrayverish mumkin. Bunday holda u arxisemaning ham, integral semaning ham maqomini olmaydi. Ko‘rinadiki, integral sema ma’lum semantik maydondagi semantik guruh (maydoncha)ga mansub leksemalarning sememasi uchun umumiy bo‘lib, ularni o‘zaro birlashtirib turuvchi sema deb qaraladi. Differensial sema esa semalarning ierarxik tartibida uchinchi o‘rinda qaraladi. O‘zaro aloqador sememalarning bir-biridan ajralishi differensial sema asosida bo‘ladi. Shuning uchun bu semani ayrim tilshunoslar farqlovchi sema deb ham ataydilar va "Farqlovchi semalar deb ikki leksemani bir- biridan farqlaydigan semalarga aytiladi" - deb ta’riflaydilar. Berilgan ta’rif to‘g‘ri, lekin usluban chala jumla tuzilgan. Differensial sema ikki leksemani emas, ikki leksema sememasini bir-biridan farqlaydi. Masalan, novcha va daroz leksemalari sememasiga e’tibor beraylik. Novcha leksemasining sememasi ‘bo‘yi’, ‘me’yordan’, ‘nisbatan baland’ semalaridan iborat bo‘lsa, daroz leksemasining sememasi ‘bo‘yi’, ‘me’yordan’, ‘o‘xshovsiz ortiq’ semalaridan tarkib topgan. Ma’lumki, ularning sememasidagi arxisema va integral sema bir xil. Yana ularning birida ‘nisbatan baland’ , ikkinchisida esa ‘o‘xshovsiz ortiq’ semalari mavjud. Ular o‘zaro farq qiladi. Mana shu farqqa ko‘ra leksemalar sememasi o‘ziga xos ekanligi ko‘rinadi. 16 Shulardan kelib chiqib, V.G.Gak: “Differensial sema mavjud holatiga ko‘ra, so‘zlarning leksik-semantik guruh ichida o‘z hajmini, o‘ziga xosligini belgilab, ma’nosi asosini tashkil qiladi” - degan ta’rifni ilgari surgan. Ya’ni, so‘zlarning sememasi hajmi va o‘ziga xosligi aynan differensial sema asosida belgilanadi. So‘zlardagi sememaning emotsional-ekspressivligi va uslubiyligi ham shu differensial sema orqali yuzaga chiqadi. Masalan, daroz leksemasi sememasida emotsionallik mavjud. Bu emotsionallik uning differensial semasi ‘o‘xshovsiz ortiq’ ifodasi orqali yuzaga chiqqan. Differensial sema leksema sememasining qaysi turkumga mansubligini belgilovchi asosiy vosita deb qarash noto‘g‘ri. To‘g‘ri, sifat va ravish turkumiga mansub leksemalar sememasi turkumini differensial sema belgilaydi. Masalan, yuqoridagi novcha va daroz sifatlarining turkumi ularning sememasidagi ‘nisbatan baland’ va ‘o‘xshovsiz ortiq’ semalari orqali belgilanadi. Bu semalar sifatlar sememasining differensial semalari hisoblanadi. Ot va fe’llarda bu holat kuzatilmaydi. Masalan, stul leksemasi ot turkumiga mansub bo‘lib, uning sememasi ‘to‘rt oyoqli’, ‘yuza’, ‘suyanchiqli’, ‘mebel’ semalariga ega. Uning turkumini ‘mebel’ semasi belgilaydi. Bu esa arxisema dir. Fe’l turkumiga oid kelmoq leksemasining sememasiga e’tibor beraylik. U ‘nutq qaratilgan’, ‘joyga’, ‘yo‘nalmoq’ semalaridan tashkil topgan. Ulardan oxirgisi fe’lga xos turkumni belgilaydi. Bu sema ham fe’l sememasida arxisema dir. Ya’ni, differensial sema ot va fe’llarda turkum belgilamaydi. Olmosh va sonlarda ham shu fikrni aytish mumkin. Ko‘rinadiki, differensial sema maydondagi har bir leksema sememasining chegarasini, boshqa sememalardan farqini, o‘ziga xosligini va xususiyatini ko‘rsatib beradi. 17 Potensial sema esa semalarning ierarxik tartibida to‘rtinchi o‘rinda turadi. Hatto V.G.Gak u haqida: “Potensial semalar gurli ikkinchi darajali, ba’zan predmetning zarur bo‘lmagan belgisini aks ettiradi” - deydi. A.Y.Gremas va V.Potelar uni “virtuema” termini bilan ham atashgan. Virtuema sema ifodalangan belgiga nisbatan etiborga olinmaydiganroq xususiyatni bildiradi. Masalan, bet leksemasi sememasida ‘boshning’, ‘burundan ikki yonidagi’, ‘yumshoq qismi’ semalari mavjud. Yana shu sememada salbiylikni bildiruvchi semani ham anglash mumkin. Uni potensial sema deb atash mumkin. I.Qo‘chqorov o‘zining doktorlik dissertatsiyasi avtoreferatida: “Leksik ma’noning qo‘shimcha semasi potensial sema bo‘lib, u nutqiy munosabatning muayyan sharoitida faollashadi. Bu komponentlar ba’zan so‘zning tayanch (asosiy, to‘g‘ri) va hosila (ikkilamchi, ko‘chma) ma’nolari o‘rtasidagi semantik aloqani o‘rnatishda muhim ahamiyatga ega bo‘ladi” - deydi. Bu qarash yuqoridagi fikrlarga zid. Chunki bu qarashda “nutqiy munosabatning muayyan sharoitida” degan shartni ko‘ndalang qilib qo‘yilgan. Nutqiy sharoitda u faollashsa, bu sharoitdagi potensial sema emas, balki boshqa semadir. Leksema sememasi yo‘l qo‘ygan imkoniyatdan tashqarida nutq sharoiti yuzaga kelmaydi. Biz ham bu qarashga qo‘shilmaymiz. I.Qo‘chqorov avvalroq nashr etgan monografiyasida yuqoridagi qarashiga zid boshqa fikr bildirgan edi: “Leksik ma’no tarkibida ikkinchi darajali, hatto fakultativ semalar ham bo‘lishi mumkin. Bunday semalar qo‘shimcha (potensial) semalar deb ataladi.” Bu fikr ancha ob’ektivdir. Uni B.Q.Qurbonovdan keltirilgan quyidagi misol ham tasdiqlaydi. Qurbonov shox, tuyoq, dum, tumshuq, qanot leksemalarini keltirib, ularning sememasida ‘lokal’ sema yo‘qligini aytadi. Bu leksemalar makon kelishiklari yoki makon ko‘makchilari bilan qo‘llanganda, sememalarida ‘lokal’ semasi namoyon bo‘ladi. Muallif keltirgan shu sema potensial sema hisoblanadi. 18 Ko‘rinadiki, potensial sema mazkur leksemalar sememasida fakultativ holatda, yashirin bor bo‘lib, ma’lum nutq sharoitida namoyon etiluvchi semadir. Demak, bir semantik maydonga mansub leksemalar sememalari uchun umumiy bo‘lgan va ularni birlashtiruvchi sema arxisema ; semantik maydonning guruhlari (maydonchalari)ga mansub leksemalar sememalari uchun umumiy bo‘lgan va ularni birlashtiruvchi sema integral sema dir. Differensial sema semantik maydonga kirgan har bir leksema sememasining o‘ziga xos tomonini, xususiyatini belgilaydi. Potensial sema esa leksema sememasida doim fakultativ, yashirin holda bo‘lib, ma’lum nutq sharoitidagina namoyon bo‘ladi, aks holda e’tiborga olinmaydi. Giperonim va giponimlar Keyingi o‘n yilliklarda leksemalar guruhini semantik tadqiq etishning yana bir usuli ishlab chiqildi. Bunda giperonim deb qaralgan leksemalar bilan giponim deb nomlangan leksemalar o‘rtasidagi semantik munosabat o‘rganiladi. Giponimlar sememasi bir turda bo‘lib, ular giperonim ga tegishliligi bilan xarakterlanadi. Masalan, daraxt leksemasi giperonim deb qaralsa, qayin, tol, terak, baqaterak, majnuntol, archa, o‘rik, olma leksemalari giponim sifatida u bilan aloqada bo‘ladi. M.B.Abdiev ham o‘zining doktorlik dissertatsiyasi avtoreferatida xuddi shunga o‘xshash polos giperonimi uchun gilam, sholcha, namat, poyondoz kabi giponimlarni keltiradi. Keltirilgan qayin, tol, terak, baqaterak, majnuntol, archa, o‘rik, olma kabi leksema sememalari uchun umumiy sema ‘daraxt’ bo‘lib, gilam, sholcha, namat, poyondoz kabi leksema sememalari uchun umumiy sema **‘polos’**dir. Bu jihatdan daraxt va polos semalari arxisema mohiyatini beradi. Lekin bu umumiy semalar arxisema dan tubdan farq qiladi. U: 19 1. Sanoqli leksema sememalari uchungina umumiy bo‘ladi. Arxisema butun bir semantik maydonga mansub leksemalar sememalari uchun umumiy bo‘ladi. 2. Sema giperonim bo‘lgan leksema sememasi bilan bir xil bo‘ladi. Arxisema esa hech qanday leksema sememasi holida ifoda topmaydi. Har bir giponim o‘rnida shu giponim ga oid bo‘lgan giperonim leksema nutq vaziyatiga ko‘ra qo‘llanaveradi. Arxisema ostida bir semantik maydonga kirgan leksema o‘rnida hech qanday leksemani berib bo‘lmaydi, nutq vaziyati uni yuzaga keltirmaydi. Ya’ni giponimlar umumiy semasiga ko‘ra giperonim bilan birlashadi. Demak, giponim bo‘lgan leksemalar sememasi umumiy semaga egaligi holda, u giperonim leksema sememasiga teng keladi. Giperonim o‘z tarkibiga kirgan har bir giponim ning o‘rnida nutq vaziyatiga ko‘ra qo‘llana oladi. Til boyligini semantik maydonlarga ajratish va uni kichik maydonlarga bo‘lib, keyin har bir leksema sememasini o‘rganish uchun arxisema , integral sema , potensial semalar ga suyanish qo‘l keladi. Terminologiyani o‘rganish uchun ularni jins-turlarga ajratish zaruriyati tug‘iladi. Bunda giponim va giperonim munosabatlaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir. 2.2 Semalarning semema taraqqiyotiga ko‘ra turlari Rus tilshunosi N.I.Tolstoyning qayd etishicha, semasiologiyaning zimmasidagi ish uzoq vaqt davomida “so‘z ma’nosining o‘zgarishi” , ya’ni diaxronik nuqtai nazardan tadqiq etish bo‘lib kelgan. So‘z ma’nosining o‘zgarishi asosan so‘z ma’nosining taraqqiyoti, yangi-yangi hosila ma’no berib borishdan iborat. 20 So‘zlarning hosil ma’no berib borishi polisemantik so‘zlarning tarkib topishiga sabab bo‘ladi. Mana shular uzoq vaqt semasiologlar diqqat markazida bo‘lgan. So‘zlar hosila ma’no berishida hosil qiluvchi va hosila ma’no referentlari o‘rtasidagi aloqadorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Referentlar belgilari o‘rtasida qandaydir mushtaraklik kuzatiladi. Albatta, bu mushtaraklik referentlarni ifoda etgan ma’no – semema semalarida ham o‘z aksini topadi. So‘zning hosil qiluvchi sememalari semalari bilan hosila sememasining ayrim semalari bir xil, ayrimlari farqli bo‘ladi. Polisemantik so‘zning sememalariaro bir xil bo‘lgan semalar umumiy sema bo‘lib, ular sememalar biridan ikkinchisining kelib chiqqanligini va o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi. Ya’ni shunday semalar asosida ular oid bo‘lgan sememalar bog‘langanligi kuzatiladi. Umumiy sema shunday asosga ega bo‘ladiki, unga ko‘ra sememalar bir leksemaga birlashadi. Umumiylik ildizi bir bo‘lgan semalarga xosdir. A.Hojiev ta’biri bilan aytganda, “Umumiy semalar polisemantik so‘zning bir xil bo‘lgan semalaridir.” Masalan, turmoq fe’lining bir-biridan hosil bo‘lgan ikki sememasining semantik tarkibiga e’tibor berish mumkin:  Birinchi semema: ‘tik’, ‘holatga’, ‘o‘tmoq’ semalari;  Ikkinchi semema: ‘tik’, ‘holatda’, ‘bo‘lmoq’ semalari. Ularning birinchisi harakatni, ikkinchisi holatni bildirib, bir fe’l leksema tarkibiga mansubdir. Birinchi sememaning 1- va 2-semasi bilan ikkinchi sememaning ham 1- va 2-semasi bir xil bo‘lib, ular umumiydir. Shu umumiy semalar harakat bildiruvchi va holat bildiruvchi ikki semema bir leksemaga mansub ekanligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga mazkur semalar birinchi va ikkinchi sememalarning ildizi bir ekanligini ham bildiradi. Bu esa polisemantik so‘z tarkibiga xos xususiyatdir. 21 Ulardagi 2-sema sememalarning o‘zaro bog‘liqligini, bir ildizdan kelib chiqqanligini bildirsa, 1- va 3-semalar sememalarning alohidaligi, mustaqilligini ko‘rsatadi. Ya’ni o‘xshash semalar ham sememalarni bir-biridan farqlab beradi. Ayrim hollarda bir leksema tarkibidagi ikki sememaning barcha semalari bir xil, umumiy bo‘lgani holda, ikkinchisida bir sema ortiq bo‘ladi. Bunda ikkinchi sememadagi o‘sha ortiqcha semaning o‘zi farqlovchi hisoblanadi. Masalan, musht leksemasining ‘kaftga’, ‘tugilgan’, ‘barmoqlar’ semalariga ega sememasi bor. Bu sememaning taraqqiyoti natijasida ‘kaftga’, ‘tugilgan’, ‘barmoqlar’, ‘zarbi’ semalariga ega semema hosil bo‘lgan. Ma’lumki, birinchi sememaning barcha semasi ikkinchi sememada takrorlangan va unga yana ‘zarb’ semasi qo‘shilgan. Bu semaning o‘zi ham sememalar uchun farqlovchi sema bo‘lib qoladi. Demak, polisemantik so‘z tarkibidagi sememalarda ikki tip sema bo‘ladi: umumiy sema va farqlovchi sema . Umumiy sema polisemantik so‘z tarkibidagi barcha sememalarda bir xil takrorlanadi. Farqlovchi sema esa bir sememadagisi ikkinchisida bo‘lmay, boshqasi qo‘llanadi yoki unga o‘xshashi kiritiladi. Ayrim hollarda ikkinchisida birinchi sememada uchramagan holdagi sema bo‘ladi. Tilshunoslikda sema tilning ma’no qatlamini tashkil qiluvchi eng kichik birlik sifatida muhim ahamiyatga ega. U so‘zning semantik tuzilishini aniqlash va tahlil qilishda ishlatiladi. Sema ko‘pincha so‘zning tarkibida yashirin holda bo‘lib, uni tahlil qilish orqali aniqlash mumkin. Misol uchun: “Daraxt” so‘zi: asosiy semalari: o‘suvchi, ildizga ega, shoxlari bor, ko‘kalamzorlikka tegishli. Bu semalar yordamida so‘zning umumiy semantik ko‘rinishi hosil qilinadi. Senema esa bir so‘zning barcha semalarini birlashtirib, uning umumiy semantik tizimini tashkil etadi. U o‘z navbatida, so‘zning kontekstda qanday qo‘llanishini ham belgilaydi. 22 Masalan:“Yurmoq” so‘zi:Sema: oyoqlar harakati, harakat qilish, qadam tashlash;Senema: oyoqlar yordamida bir joydan ikkinchi joyga harakat qilish holati. Sema va senemaning birgalikdagi o‘rganilishi tilshunoslikka tilning semantik va pragmatik imkoniyatlarini tushunish imkonini beradi. Shu sababli, bu tushunchalar sinonimlar, antonimlar va boshqa semantik munosabatlarni tahlil qilishda asosiy nazariy vositalardan biri hisoblanadi.Shuni ta’kidlash joizki, sema va senema faqat bitta so‘zning ma’nosini tushunish uchun emas, balki so‘zlararo munosabatlarni aniqlash uchun ham ishlatiladi. Masalan, “issiq” va “iliq” so‘zlarining o‘xshashligi semalarning bir qismini bo‘lishib olishida namoyon bo‘ladi, lekin ular orasidagi tafovut esa boshqa semantik komponentlar bilan izohlanadiO‘zbek tilining semantik tizimi boy va murakkab bo‘lib, u semantik tahlillar uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Sema va senema munosabatlari ushbu tahlillarda asosiy rol o‘ynaydi.O‘zbek tilida sema va senema o‘zaro munosabatda bo‘lib, har bir leksik birlik o‘z semalarini saqlaydi va senemalar orqali umumiy ma’noni ifodalaydi. Misol uchun:“Qush” so‘zi:Semalari: parvoz qiluvchi, qanotli, hayvonot dunyosiga tegishli, tirik mavjudot.Senemasi: harakatlanuvchi va uchuvchi mavjudotning umumiy tasviri.Bu holat shuni ko‘rsatadiki, semalar so‘zning mazmunini aniqlab beradi, senema esa so‘zning umumiy semantik tizimini belgilaydi.Sinonimlar va antonimlar tahlilida bu munosabatlar yaqqol ko‘rinadi :Sinonimlar: “yaxshi” – “yaxshiroq” – “eng yaxshi”.Bu so‘zlarning barcha semalari ijobiy baholashni o‘z ichiga oladi, ammo darajalarini farqlash orqali ularning semantik o‘ziga xosliklari yuzaga chiqadi. Antonimlar: “katta” – “kichik”.Bu so‘zlarning semalari qarama-qarshi xususiyatlarni ifodalaydi: kenglik – torlik, yuqori – past.O‘zbek tilida leksik birliklarning semantik tizimlari kontekstga qarab o‘zgarishi mumkin. Masalan:“Ko‘z” so‘zi:Jismoniy ma’noda: ko‘rish organi (sema: ko‘rish, kuzatish, o‘zlashtirish).Ma’noviy ma’noda: e’tibor, nazorat (sema: diqqat, kuzatish, nazorat).Shakliy ma’noda: suv ko‘zi, quduq ko‘zi (sema: suv manbasi, ochilish joyi).Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, sema va senema o‘zbek tilida so‘zlarning semantik imkoniyatlarini boyitishda muhim ahamiyatga 23 ega.O‘zbek tilida sema va senema tushunchalarini o‘rganish uchun quyidagi amaliy tahlillarni ko‘rib chiqamiz:"Uy” so‘zi:Sema: yashash joyi, panoh, xavfsizlik, oilaviy muhit;Senema: inson yashaydigan joyning umumiy ko‘rinishi.“Issiq” so‘zi:Sema: harorat, iliqlik, qulaylik;Senema: ijobiy harorat holati.O‘zbek tilida sinonimlar va antonimlarning semantik jihatlari tahlil qilinadi:Sinonimlar: “tez” – “juda tez” – “tezroq”.Sema: harakatning tezligi, harakat darajasi;Senema: yuqori tezlik.Antonimlar: “issiq” – “sovuq”.Issiqning semasi: iliqlik, yuqori harorat; Sovuqning semasi: past harorat, salqinlik.3. Semantik hodisalar:Senema va sema asosida sinonimik qatorlarni o‘rganish:“Yig‘lamoq” qatori: yig‘lamsinmoq – yig‘lamoq – siqtamoq – o‘kurmoq. 2.3 Semalarning so‘z sememasi tarkibida tutgan o‘rniga ko‘ra turlari O zbek tilida semema tarkibi va tuzilishi mavzusida ma lumot berishda, semema ʻ ʼ tushunchasi va uning tarkibiy qismlari haqida muhokama qilish kerak. Semema tilshunoslikda eng muhim birliklardan biri hisoblanadi va u tilning leksik-semantik, morfologik va sintaksik strukturasini tushunishda asosiy rol o'ynaydi.Semema til birligi sifatida ma'noni ifodalovchi eng kichik element bo'lib, odatda so'z yoki so'zning semantik qismlari bilan bog'liq. O'zbek tilida sememalar turli komponentlardan tashkil topadi. Ular quyidagicha ta'riflanadi: 1. "Semantik yadrosi:" O'zbek tilida so'zning asosiy ma'nosini ifodalovchi qismi uning semantik yadrosi hisoblanadi. Bu qism so'zning lug'aviy ma'nosini bildirib, uning kontekstda tushunilishini ta'minlaydi. Masalan, "kitob" so'zida semantik yadro "bosilgan nashr" tushunchasini ifodalaydi. 2. "Qo'shimcha semalar:"Bu qismlar so'zning asosiy ma'nosiga qo'shimcha ma'lumot beradigan unsurlardir. Ular so'zning sinonimlari, antonimlari yoki konnotativ ma'nolarini aniqlashda rol o'ynaydi. Masalan, "yosh kitob" iborasida "yosh" so'zi qo'shimcha sema bo'lib, "kitob" so'zining ma'nosini yangilanishga yo'naltiradi. 3. "Grammatik ma'no:" O'zbek tilida semema grammatik ma'noni ham o'z ichiga olishi mumkin. Bu ma'no so'zning vazifasini va uning gapdagi rolini aniqlashda muhimdir. 24 Bunga masalan, otlarning kelishik yoki fe'llarning zamon shakllari kiradi. "Kitobni" so'zida "-ni" kelishik qo'shimchasi grammatik ma'no beradi. 4. "Pragmatik ma'no:"Pragmatik ma'no so'zning nutqiy aktda qanday foydalanilishini bildiradi. Bu ma'no kommunikativ vaziyat va muhitga bog'liq ravishda o'zgarishi mumkin. O'zbek tilida bu ma'no ko'pincha jumla tuzilishi va kontekstdan kelib chiqadigan yashirin yoki yashirilgan ma'nolar orqali ifodalanadi.O'zbek tilida so'z tuzilishi murakkab tizimga ega bo'lib, bu tizimda semema markaziy rol o'ynaydi. Sememalar gapda qanday joylashishini va ularning o'zaro bog'liqligini aniqlash orqali tildagi turli jarayonlarni tahlil qilish mumkin. Misol uchun, so'zlar o'rtasidagi sintaktik aloqalar, ular qanday ketma-ketlikda kelishi va qanday grammatik shakllarda ifodalanishi sememalarning qanday ishlashini aniqlashga yordam beradi. Sememalar tahlilida nutq birliklari va matnshunoslikning boshqa elementlari bilan aloqadorlik ham muhimdir. Tilshunoslar sememalarni tahlil qilishda ma'lum nazariy yondashuvlardan foydalanadilar, masalan, strukturalizm yoki semantik tahlil metodlari. Shu orqali ular o'zbek tilida so'z va ularning ma'nolari o'rtasidagi murakkab aloqalarni yanada chuqurroq o'rganish imkoniyatiga ega bo'ladilar. Yakuniy qilib aytganda, o'zbek tilida semema tarkibi va tuzilishini tushunish tilshunoslikda va tilni o'rganishda muhim hisoblanadi. Bu bilim tilni yanada samaraliroq o'qitish va o'rganishda, shuningdek, ko'p tilda so'zlashuvchi shaxslar o'rtasidagi muloqotni yaxshilashda foydali bo'lishi mumkin. Sememalar orqali tilning ifodaviy imkoniyatlarini kashf etish va bu imkoniyatlardan foydalanish malakali til foydalanuvchisi bo'lishda muhim ahamiyat kasb etadi. So‘zlar ma’noli qismlarga bo‘linadi. Uning har bir ma’noli qismi, grammatik nuqtai nazardan, morfema deyiladi. U yasalish asosi , yasovchi va so‘z shakli morfemalaridan iborat. Bu morfemalar so‘zning morfem tarkibidir. So‘z sememalari, differensial-semantik metod nuqtai nazaridan qaraganda ham, xuddi shunday bo‘linishga ega. 25 Uni rus tilshunosi L.A.Kiseleva nomlovchi sema va relyativ semalar ga bo‘ladi. Shu bilan birga, u yadro sema ni ham tilga oladi va izohlaydi. Uning fikriga ko‘ra, yadro sema so‘zning o‘zak ma’nosi ifodasiga teng keladi. Nomlovchi semaning yadro semasidan qolgan qismi e’tiborga olinmagan. So‘z faqat o‘zak va so‘z shakllaridan iborat bo‘lmaydi. So‘z sememasining nomlovchi semasi so‘z shakli ifodasini beruvchi relyativ semadan qolgan barcha ma’noni ko‘rsatadi. So‘z faqat o‘zak emas, balki u o‘zakdan yasovchi vosita bilan yasalgan bo‘lishi ham mumkin. Mana shu yasamaning o‘zakdan qolgan qismi ham o‘z ifodasi, ma’noli qismga ega. Mana shu ma’noli qism nomlovchi semaning yadro semasi ifodalagan qismidan qolgan qismdir. Uni biz derivat sema deb atashni lozim topdik. Ya’ni, so‘z sememasi quyidagilardan iborat: 1. Yadro sema , 2. Derivat sema , 3. Relyativ sema . Bu semalar quyidagicha xarakterlanadi:  Yadro sema : L.A.Kiseleva qayd etishicha, so‘z yasash bilan bog‘liq imkoniyatlarga ega bo‘ladi. Ya’ni so‘z yasash asosi, an’anaviy tilshunoslikdagi tushunchaga ko‘ra, o‘zak vazifasini o‘taydi.  Derivat sema : Yadro semaga qo‘shilib, yangi sememani tarkib toptiruvchi semadir. U so‘z yasash asosiga qo‘shilib, yasama so‘z yasash xususiyatiga ega bo‘lgan affiks ma’nosi hisoblanadi. Masalan, pichoq so‘zi sememasining yadro semasi pich- qismida ifodalanadi. Bu so‘z o‘zagi, ya’ni so‘z yasash asosidir. Uning -oq qismi yasovchi affiks bo‘lib, derivat semani ifoda etadi. Chunki u yadro semaga qo‘shilib, yasama so‘zning yangi sememasini hosil qiladi. 26 Yasama so‘zlarda hamma vaqt yadro sema bitta bo‘ladi, derivat sema esa bir va undan ortiq bo‘lishi mumkin. Masalan:  Pichoq so‘zida: 1 yadro sema va 1 derivat sema;  Pichoqchi so‘zida: 1 yadro sema va 2 derivat sema: biri -oq (narsa, qurol), ikkinchisi - chi (shaxs). L.A.Kiseleva yadro sema va derivat semalarni qo‘shib, bir butun holda nomlovchi sema deb ataydi. Masalan: Pichoqchilar bilan gaplashdim birikmasidagi pichoqchilar so‘zining pichoqchi qismi nomlovchi sema ni ifoda etadi. Ya’ni, so‘z yasash asosi, an’anaviy tilshunoslikdagi tushuncha bo‘yicha, o‘zak vazifasini o‘taydi. Derivat sema esa yadro semasiga qo‘shilib, yangi sememani tarkib toptiruvchi semadir, ya’ni u so‘z yasash asosiga qo‘shilib, yasama so‘z yasash xususiyatiga ega bo‘lgan affiks ma’nosi hisoblanadi. Masalan, pichoq so‘zi sememasining yadro semasi pich- qismida ifodalanadi, u so‘z o‘zagi, ya’ni so‘z yasash asosidir. Uning -oq qismi yasovchi affiks bo‘lib, derivat semani ifoda etadi. Chunki u yadro semaga qo‘shilib, yasama so‘zning yangi sememasini hosil qiladi. 2 Yasama so‘zlarda hamma vaqt yadro sema bitta bo‘ladi, derivat sema esa bir va undan ortiq bo‘lishi mumkin. Yuqorida pichoq so‘zi misolida bir yadro sema va bir derivat sema bir so‘zda ifodalanganligi uchun namuna keltirildi. Pichoqchi so‘zida esa bir yadro va ikki derivat sema bor: biri -oq affiksida ifodalangan ‘narsa, qurol’ bildiruvchi sema, ikkinchisi -chi affiksida ifodalangan ‘shaxs’ bildiruvchi semadir. 2 .Miraziz Mirtojiyev.O zbek tili semasiyalogiyasi. - Toshkent: "Mumtoz so z" 2010. -48 b.ʻ ʻ 27 L.A.Kiseleva yadro sema va derivat sema yoki derivat semalarni qo‘shib, bir butun holda nomlovchi sema deb ataydi. Masalan, pichoqchilar bilan gaplashdim birikmasidagi pichoqchilar so‘zining pichoqchi qismi nomlovchi semani ifoda etgan. Ma’lumki, pichoqchi so‘zi bir yadro va ikki derivat semani o‘zida ifoda etadi. H. Ne’matov va R. Rasulovlar hamkorligidagi ishlarida esa xuddi shu semani o‘zbek tilida atash semasi deb nomlaydilar. Xuddi shu asarda u haqida: “Atash semalari ob’ektiv borlikdagi narsa, buyum, belgi-xususiyat, miqdor kabilarni atovchi semalardir,” - deyiladi. L.A.Kiseleva qayd etgan fikr ham undan deyarli farq qilmaydi. Ya’ni bu nomlovchi sema – atash semasi an’anaviy tilshunoslikdagi negiz mohiyati bilan adekvatdir. Yuqorida keltirilgan g‘ichchilar so‘zining -lar ma’noli qismida relyativ sema ifoda topgan. L.A.Kiseleva ta’biri bilan aytganda, relyativ sema so‘z ma’nosi shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, so‘z kommunikatsiyaga kirishganda faqat nomlovchi semasi bilan boshqa so‘zlarga bog‘lanmaydi. U albatta grammatik shakllangan, ya’ni grammatika orttirgan bo‘ladi. So‘zning mana shu orttirgan grammemasi, shakl semantikasi relyativ sema deb qaraladi. H. Ne’matov va R. Rasulovlar o‘z asarlarida relyativ sema termini o‘rnida vazifa semasi terminini qo‘llaganlar va terminni funktsional sema terminidan tarjima qilib olganliklarini qayd etganlar. Shuni ham aytish kerakki, vazifa semasi termini har qancha to‘g‘ri tarjima qilib olingan bo‘lsa ham, relyativ sema termini o‘rnini bosa olmaydi. Chunki vazifa semasi termini so‘zlar kommunikatsiyasida ularning grammatik munosabati uchun vosita vazifasini o‘taydi. Relyativ sema undan kengroq ifodaga ega. 3 U so‘zlarga qo‘shilib, 3 Miraziz Mirtojiyev.O zbek tili semasiyalogiyasi. - Toshkent: "Mumtoz so z" 2010. -48 b.ʻ ʻ 28 ulardan anglashilgan ma’noga qo‘shimcha ma’no ilova qiluvchi affiks (shakl hosil qiluvchi affiks)ning ham mohiyatini o‘zida ifodalaydi. Shuning uchun ham semalarning, so‘z sememasi tarkibida tutgan o‘rniga qarab, turlarini faqat yadro sema , derivat sema va relyativ semalardan iborat deb qarash joizdir. So‘zlar kommunikatsiyaga kirishganda ularning o‘zaro grammatik bog‘lanishi vazifasini doimo tobe so‘z shakli bajaravermaydi, balki yordamchi so‘zlar ham bajarishi mumkin. Ma’lumki, ayrim hollarda so‘z shakli vazifasini predloglar, ya’ni fonetikada proklitika deb nomlanuvchi birliklar; ko‘makchilar, ya’ni fonetikada enkliza deb nomlanuvchi birliklar o‘taydi. Ular o‘zi qo‘shilib kelgan so‘z urg‘usiga markazlashuvidan tashqari o‘sha so‘zning grammatik shakli vazifasini ham bajaradi. Shuning uchun uni L.A.Kiseleva sememaning sirtqi semasi deb nomlaydi va “Sirtqi sema o‘zi oid bo‘lgan so‘z ma’nosini o‘zgartirmaydi, faqat ayrim ma’no qirrasi bilan to‘ldiradi” - deb izohlaydi. Buning uchun, yuqorida berilgan misolga qayta murojaat qilaylik: pichoqchilar bilan gaplashdim birikmasida gaplashdim so‘zi pichoqchilar so‘zini boshqarib kelishi, ya’ni pichoqchilar so‘zi sememasi bilan gaplashdim so‘zi semantik bog‘lanishi uchun bilân so‘zida ifodalangan sirtqi sema ahamiyat kasb etgan. Shuni ham aytish kerakki, o‘zbek tilida sirtqi semalar asosan enklizalarda ifoda topadi. Enklizalar vazifasida ko‘proq ko‘makchilar kelganligi kuzatiladi. O‘zbek tilidagi bog‘lovchilar esa deyarli proklitika vazifasini o‘taydi. Masalan, U va men keldik va Ham V, ham men keldik gapida va (biriktiruvchi) va ham (takrorlanuvchi) bog‘lovchilar proklitika dir. Ularning har ikkisi ham gap tarkibida sirtqi semani ifodalaydi. H. Ne’matov va R. Rasulovlar o‘z asarida: “Bog‘lovchi, ko‘makchi, yuklama kabi yordamchi leksema sememalarida vazifa semasi yetakchilik qiladi,” deb ko‘rsatadilar. Ular leksema emas, yoki proklitika, yoki 29 enklizadir. Ular o‘zicha mustaqil leksik ma’no ifodalamaydi. Balki biror leksik ma’noli so‘z bilan gap tarkibida birga kelib, uning proklitikasi yoki enklizasi vazifasini o‘taydi. Proklitika va enklizalar o‘zi birga kelgan so‘zning biror grammatik vazifasini bajaradi. Ya’ni ular o‘zi birga kelgan so‘zni sememasiga oid birgina semadir. Bu sema esa sirtqi sema deb qaraladi. To‘g‘ri, proklitika va enklizalar so‘zlarni o‘zaro grammatik bog‘lab kelish vazifasini bajaradi. Shunga ko‘ra, ular vazifa semasini ifoda etyapti deyilsa ham bo‘ladi. Ammo yuqorida vazifa semasi relyativ sema tarkibida qaralgan edi. Bu o‘rinda shu mohiyatli sema deb so‘z shakliga emas, so‘z proklitikasi yoki enklizasiga mansubligi e’tiborga olinib, u, differensial maqsadida, sirtqi sema deb ataldi. Demak, semalar, so‘z sememasi tarkibida tutgan o‘rniga qarab, yadro sema , derivat sema , relyativ sema va sirtqi semalarga ajratiladi. Yadro sema so‘zning tub ma’nosini berib, so‘z yasash bilan bog‘liq imkoniyatlarga ega bo‘ladi. Derivat sema yadro semaga qo‘shilib, yangi sememani tarkib toptiruvchi semadir. Relyativ sema so‘z shaklida ifoda topib, so‘z sememasida unga qo‘shimcha ottenka ilova qiluvchi yoki boshqa so‘z bilan grammatik aloqaga kiritish vazifasini o‘taydigan sema hisoblanadi. Sirtqi sema proklitika va enklizalarda ifoda topib, birikmalar tarkibida hokim va tobe so‘z sememalarini o‘zaro grammatik aloqaga kiritish vazifasini o‘taydi. Semalar so‘z tarkibida tutgan o‘rni va borliqqa bo‘lgan munosabatga ko‘ra tilshunoslikda mantiqan ikki tipga bo‘linadi: denotativ sema va konnotativ sema . Denotativ sema sememaning bevosita denotatni ifoda etuvchi uzvidir. U hamma vaqt tushunchaga teng keladi, chunki tushuncha denotatning ongdagi in’ikosidir. Tushunchaning so‘z sememasidagi ifodasi denotativ sema deb ataladi. U, so‘zning morfem tarkibi nuqtai nazaridan qaraladigan bo‘lsa, bobning shu sarlavhasi ostida aytib o‘tilgan nomlovchi sema ga teng keladi. Aytish mumkinki, u nomlovchi sema bilan adekvat, yana ham to‘g‘rirog‘i, dubletdir. 30 Shuning uchun bo‘lsa kerak, H. Ne’matov va R. Rasulovlar o‘zlarining hamkorlikdagi ishlarida atash sema bilan denotativ sema terminini bir til faktining ikki nomi sifatida berib ketadilar. Albatta, bu bilan ular haqdir. Ularning shu o‘rinda: “Atash semalari ob’ektiv borliqdagi narsa, buyum, belgi-xususiyat, miqdor kabilarni atovchi semalardir,” deb bergan ta’riflari ham o‘z o‘rnini topgan. U yuqorida muallifingiz tomonidan keltirilgan ta’rifni tasdiqlaydi. Masalan, baishra so‘zi ma’nosidagi semema, kishining bosh qismining og‘iz va burundan ikki tomonda joylashgan yumshoq tirsak yuzasini ifoda etuvchi uzv denotativ sema hisoblanadi. Kishining shu izohlangan organi ongda aks etar ekan, shu in’ikosi tushunchadir. Bu o‘rinda tushuncha va denotativ sema adekvatdir. Konnotativ sema termini o‘rnida an’anaviy tilshunosligimizda konnotativ ma’no termin qo‘llanib kelinmoqda. Shundan kelib chiqiladigan bo‘lsa, konnotativ sema ham konnotativ ma’no kabi so‘zning qo‘shimcha ma’nosi (yoki ifodasi) (differensial- semantik metod nuqtai nazaridan, semasi) bo‘lib, asosiy ma’no ( denotativ sema )ga bo‘ysunuvchi, yondosh semantik yoki uslubiy ottenkalari ekanligi holda, turli xil ekspressiv-emotsional, baholovchi tonlarni ifodalash uchun xizmat qiladi va an’anaviylik, o‘ynoqilik, bamaylixotirlik, betakalluflik va h.k. larni ifodalab bera oladi. Masalan, bashara so‘zining mazkur sememasi yana sub’ektning o‘sha denotatga bo‘lgan salbiy munosabatini ham bildiradi. Yana shu sememadan mazkur so‘z ot turkumiga oidligi ham ma’lum. U so‘z “basharasiga boqdi” birikmasi tarkibiga kirar ekan, uning sememasida egalik va yo‘nalganlik kabi ma’nolar ham anglashiladi. Shu keyingi anglashilganlarning hammasi “bashara” so‘zida ifodalangan sememaning konnotativ semalaridir . H.Ne’matov, R.Rasulovlar konnotativ sema termini o‘rnida ifoda sema terminini qo‘llaganlar. Ammo u haqda mufassal va to‘g‘ri tushuncha berishgan.Terminni esa o‘zbekchalashtirishga harakat qilishgan. Ifoda so‘zining ma’nosi ancha keng va buning 31 ustiga konnotativ so‘zi ma’nosini bermaydi. Shuning uchun terminni o‘zgarishsiz o‘zlashtirish ma’qul deb o‘yladik. Demak, semalar so‘z tarkibida tutgan o‘rni va borliqqa bo‘lgan munosabatiga ko‘ra mantiqan ikki tipga bo‘linadi: denotativ sema, konnotativ sema. Denotativ sema sememaning bevosita denotatni ifoda etgan uzvidir. Konnotativ sema so‘z sememasining denotativ semasidan qolgan, lekin unga tobe, turli qo‘shimcha grammatik va sub’ektiv munosabat ifoda etuvchi uzvidir. Semalar so‘z sememasi tarkibida tutgan o‘rni va sub’ekt xabari jihatidan ham tilshunoslikda mantiqan ikki tipga bo‘linadi: informativ sema, pragmatik sema.Bu semalar, L.A.Kiseleva ta’biricha, eng yuqori darajadagi semalar bo‘lib, eng yuqori darajadagi umumlashtiruvchi ekanliklari bilan xarakterlanadi.Informativ sema sememaning denotatni bildiruvchi va u haqidagi munosabatlarni bildiruvchi uzvi hisoblanadi, ya’ni informativ sema sememaning denotatni bildiruvchi uzvi bilan egalik va makon, shuningdek muayyan turkumga xoslikni bildiruvchi uzvlarini o‘z ichiga oladi.Shuning uchun L.A.Kiselsva “informativ sema vazifa satxi bo‘yicha nomlovchi (ashyoviy) va relyativ (grammema) semalariga bo‘linib ketadi”, deb ko‘rsatadi.Masalan, “basharasiga boqdi” birikmasidagi “basharasiga” so‘zi sememasining denotativ semasi bilan otlik, egalik va yo‘nalganlik anglatmalari birlikda informativ semadir. Pragmatik sema sememaning faqat denotatga bo‘lgan munosabatini bildiruvchi uzvidir.Masalan, yuqoridagi misol bo‘yicha “basharasi” so‘zi sememasidagi kishining o‘sha organiga bo‘lgan salbiy munosabat pragmatik sema hisoblanadi. Yana chehrasiga termuldi birikmasidagi har ikki so‘z sememasida ijobiy munosabat bildiruvchi pragmatik semalar mavjud.Bu pragmatik semalarning o‘zi yana emotsional sema va ekspressiv semalarga bo‘linadi.Emotsional sema sub’ektning ob’ektga bo‘lgan ijobiy yoki salbiy munosabatini bildiruvchi semalardir.Yuqorida keltirilgan “basharasiga” so‘zi sememasidagi va chehrasiga termuldi birikmasidagi har ikki so‘z sememasidagi pragmatik semalar emotsional semadir. Chunki ular sub’ektning ob’ektga bo‘lgan salbiy yoki ijobiy munosabatini ifoda etgan. Ekspressiv sema biror so‘z sememasidagi ifodani kuchaytirib ta’kidlovchi semadir. Masalan, “qip-sizil olma” birikmasidagi “qip-qizil” 32 so‘zi sememasida eksiressiv sema bor. Bu sema qizil so‘zi sememasida ifodalangan rangning nihoyatda ortiq darajada ekanlini ta’kidlayapti. Bunday semalar sifat daraja ko‘rsatkichlarida va kuchaytiruv yuklamalarida ifoda topadilar. Shuningdek, ozaytirma daraja sifatlaridagi daraja ko‘rsatkichi ham ma’noni kuchsizlantiruvchi yuklama ifodasi ham eksprsssiv semaga xos. Masalan, “sal kuldi” fe’lining proklitikasi bo‘lgan “sal” yuklamasida ekspressiv sema ifodalangan. Demak, semalar so‘z sememasi tarkibida tutgan o‘rni va sub’skt xabari nuqtai nazaridan mantiqan informativ sema va pragmatik semalarga bo‘linadi. Informativ sema o‘z ichiga nomlovchi sema va relyativ semalarni oladi. Pragmatik sema tarkibida esa ham emotsional, ham ekspressiv semalar bor. Emotsional sema sub’ektning ob’ektga bo‘lgan ijobiy yoki salbiy munosabatini ifoda etsa, ekspressiv sema semema ifodasini yo kuchaytirib, yo ozaytirib ko‘rsatadi. Semaning sememalar sintaktik munosabatiga ko‘ra turlari Sema sememalarning sintaktik munosabatiga ko‘ra faqat bir tipda bo‘lib, uni fransuz tilshunoslari “klassema” deb ataganlar.Rus tilshunosi V.G.Gak ham: “...uni fransuz tilshunoslari klasssema deb ataydilar” - deb ko‘rsatadi.Biroq o‘zi klassema termini o‘rnida sintagmema terminini qo‘llaydi.Mazkur til fakti semalarning bir tipi sifatida qaralganligi uchun, uning bu ishda “klassema” deb nomlanishi ma’qul topildi. Sintagmema termini esa ma’no mohiyatiga ko‘ra sintaktik hodisalarni nazarda tutadi. Bu til fakti, V.G.Gak tomonidan sintagmema deb atalishidan qat’iy nazar, umuman tilshunoslikda bir xil tushuniladi. Ya’ni u birikma tarkibidagi so‘zlar sememasining bir xil kelgan, umumiy semasidir. Masalan, “stulga o‘tirdi” birikmasidagi stul va o‘tirmoq so‘zlari sememasining semalariga e’tibor qaratish mumkin. “Stul” so‘zining voqelangan sememasi ‘to‘rt oyoqli’ ‘suyanchiqli’ ‘yuzali’ ‘mebel’ semalaridan iborat. O’tirmoq so‘zining tanlangan leksik ma’nosi - sememasi ‘joylashmoq’ ‘yuza’ ‘tik qad bilan’ ‘dumgazaga tayanib’ semalarini o‘z ichiga oladi. Shu so‘zlar sememalaridagi ‘yuza’ semasi bir xil. U birikma klassemasidir. Shu klassema tufayli stul va o‘tirmoq so‘zlari 33 semantik birikuvga kirishgan. Birikuv shu so‘zlar sememasidagi shu imkoniyat bilan bog‘liqdir. Klassemaning har bir birikmada bo‘lishi semantik qonuniyatdir. Lekin u ham chegaralangan holda qo‘llanadi, ya’ni aytish mumkinki, bir birikma tarkibida faqat bittagina bo‘ladi. Birikma boshqaruv bog‘lanishli bo‘lsa, tobe bo‘lak sememasidagi klassema sifatidagi semani voqelantiruvchi so‘z shakli o‘sha bo‘lakda qayd etiladi. Masalan, yuqoridagi stulga o‘tirdi birikmasining stulga tobe bo‘lagi ‘yuza’ lokal semasi bilan hokim bo‘lakka bog‘langan. Shu lokal semani voqelantiruvchi jo‘nalish kelishigi stul so‘zining shakli sifatida qo‘llangan, ya’ni bu o‘rinda birikma klassemasini voqelantirish vazifasini tobe bo‘lak sememasining relyativ semasi o‘tagan. Ayrim boshqaruv bog‘lanishli birikmalarning tobe bo‘lagi biror kelishik bilan shakllangan, ya’ni relyativ semaga ega bo‘lmasa ham, birikma o‘z klassemasi bilan voqelanaveradi. Bunda birikma tarkibida klassemani voqelantiruvchi sirtqi semaga ega ko‘makchi ishtirok etadi. Masalan, qalam bilan yozdi birikmasiga e’tibor berish mumkin. Bu birikmaning klassemasi **‘vosita’**ni bildiradi. Qalam so‘zi sememasida ham, yozdi fe’li sememasida ham umumiy sema – ‘vosita’ semasi bor. Tobe bo‘lak sememasidagi ‘vosita’ semasini bilan ko‘makchisi sirtqi sema sifatida voqelantirgan. Bilamizki, ko‘makchilar hamma vaqt birikma tobe bo‘laklarining enklitikasi ekanligi holda, uning sememasi uchun sirtqi sema hisoblanadi. Ayrim boshqaruv bog‘lanishli birikmalarning hokim bo‘lagi klassema uchun talab qilgan sema tobe bo‘lak sememasi tarkibida bo‘lmasligi mumkin. Tobe bo‘lak sememasidan talab qilingan sema asosan lokal sema bo‘ladi. Unda tobe bo‘lak sememasi potensial lokal semali bo‘lsa, bu sema makon kelishigi yoki makon ma’noli ko‘makchi vositasida namoyon etilib, hokim bo‘lak sememasining lokal semasi bilan klassemaga kirishadi. B.Q.Qurbonova ham o‘zining dissertatsiyasida tabiatga aloqador otlar makon kelishiklari va makon bildiruvchi ko‘makchilar vositasida potensial lokal semalarni namoyon etadi, deb ko‘rsatadi. Masalan, shoxga qo‘ndi birikmasidagi qo‘ndi fe’li 34 sememasi lokal semaga ega. U shu semasi asosida lokal semali sememasi bo‘lgan so‘zni birikma uchun talab qilgan. Ammo shox so‘zi sememasida lokal sema yo‘q. Buni u o‘zida bor bo‘lgan potensial semasini jo‘nalish kelishigi vositasida voqelantirib, lokal semaga ega bo‘lgan va hokim bo‘lak bilan lokal ifodali klassemani tarkib toptirgan. Ikki so‘z o‘zaro yo boshqaruv, yo moslashuv, yo bitishuv bog‘lanishi orqali birikmaga kirishar ekan, bu birikma o‘z klassemasiga ega bo‘lgan mantiqiy holdir. Lekin shunga qaramay, nutqda o‘z klassemasi bo‘lmagan birikmalar ham uchraydi. Bunda mavjud birikma tarkibida ellipsis kuzatilgan bo‘ladi. Klassema ana shu elliptik bo‘lak orqali kuzatiladi. Masalan, bir stakan ichdim birikmasida stakan so‘zi bilan ichdim so‘zi boshqaruv bog‘lanishida. 4 Lekin ular o‘rtasida klassema yo‘q. Chunki ular o‘rtasida, aytish mumkinki, suv so‘zi ellipsisga uchragan. Agar o‘sha suv so‘zi tiklansa, u ichdim fe’li bilan ‘ob’ekt’ semasi, stakan so‘zi bilan ‘hajm’ semasi vositasida klassemani tarkib toptirar edi. 5 Birikma bir stakan suv ichdim holida butun keltirilsa ham, stakan so‘zi grammatik jihatdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ichdim fe’li bilan birikma holatida bo‘ladi. Lekin, ko‘rganimizday, o‘zaro klassemaga ega bo‘lmaydi. Har qanday holda ham stakan so‘zi suv so‘zi bilan, suv so‘zi ichdim so‘zi bilan klassemani tarkib toptirib, ular zamonaviy klassema orqali semantik tutashadi. So‘zlarning o‘zaro grammatik bog‘lanishi moslashuv bo‘lsa, ular o‘rtasidagi semantik bog‘lanish, ya’ni klassemaning tarkib topishi ikki ko‘rinishda kuzatiladi: 1)butun – bo‘lak munosabatiga ko‘ra; 2)shakl semantikasi valentligiga ko‘ra. 4 Жумабаева Ж.Ш. Ўзбек ва инглиз тилларида лексик градуонимия: Филол. фан. докт. дисс. – Тошкент: 2016. 5 . Miraziz Mirtojiyev.O zbek tili semasiyalogiyasi. - Toshkent: "Mumtoz so z" 2010. -48 b.ʻ ʻ 35 Klassemaning butun – bo‘lak munosabatiga ko‘ra tarkib topishi qaratqichli birikmalarda bo‘ladi. Qaratqichli birikmalarning qaratqichi butunni ifoda etib, shu butunga tegishli bo‘lak qaratilmishda ifoda topadi. O‘sha butun bilan bo‘lakni mantiqan tutashtiruvchi belgini ifodalagan sema klassema uchun asos bo‘lib qoladi. Masalan, kunning tongi qaratqichli birikmasining semantik tahliliga e’tiborni qarataylik. Kun leksemasi sememasi oftob chiqishidan keyingi chiqishigacha vaqt semalariga ega. Tong leksemasi sememasi ‘oftob’ , ‘chiqishi’ , ‘vaqti’ semalaridan tarkib topgan. Kun leksemasi sememasi denotativ semalarida 1- va 3-sema tong leksemasi sememasining barcha denotativ semalari bilan umumiy, ya’ni klassemadir. Agar fe’l hozirgi zamonni ko‘rsatsa, klassema nutq lahzasida o‘tayotgan; kelasi zamonni ko‘rsatsa, klassema nutq lahzasidan keyin bo‘ladigan nutqni anglatar edi. Qisqasi: U hozir gapiryapti. U hozir gapiradi. va hokazo. Fe’lning payt aktanti bo‘lgan hozir so‘zi zamonga nisbatan betaraf bo‘lganligi uchun gapirmoq fe’lining har uch zamonida ham aktant sifatida voqelana oladi. Agar ravish semantikasi nutq paytiga nisbatan ilgari yoki keyinni bildiradigan bo‘lsa, shunga qarab yo o‘tgan zamon, yo kelasi zamon fe’l kesimi uni aktant sifatida qabul qiladi. E’tibor bering: U boya gapirdi. U endi gapiradi. kabi. Klassemaning shakl semantikasi valentligi asosida tarkib topishi fe’l kategoriyalariga xos potens , kontragent valentliklarining voqelanishida ham kuzatiladi. Masalan, Men sen bilan tilashdim , gapida fe’l birgalik nisbatida bo‘lganligi uchun, u bilan ifodalangan kesim sen kontragentini qabul qilgan va o‘zaro ‘shaxs’ klassemasini tarkib toptirgan. Fe’lning ko‘plik shakli ham, ko‘makchili analitik shakli ham o‘z semantikasiga va semantikasi bo‘yicha valentligiga ega bo‘ladi. Ular shu valentligiga asosan aktant qabul qilar ekan, bu aktant fe’lning o‘sha shakli semantikasi bilan klassemani tarkib toptiradi. Masalan, U bilan keldik gapidagi “keldik” fe’lining ko‘plik semantikasi u olmoshida ifodalangan kontragent bilan shaxs bildiruvchi klassemani tarkib toptirgan. 36 “Yana doimo eslab yurdim” birikmasidagi eslab yurdim sostavli fe’lining yurdim ko‘makchisida ifodalangan davomiylik bildiruvchi sema doimo so‘zi sememasining davomiylik bildiruvchi semasi bilan klassemani yuzaga keltirgan. So‘zlarning o‘zaro grammatik bog‘lanishi bitishuv bo‘lsa, bu bog‘lanish hokim so‘zning keyin, tobe so‘zning avval o‘rnashuvida kuzatilib, ularda grammatik shakl bo‘lmaydi. Ular: 1) sifatlovchili birikma, 2) epitetli birikma holida tarkib topadi. Bitishuv bog‘lanishli birikma sifatlovchili birikma holida tarkib topsa, tobe bo‘lak semantikasi hokim so‘z sememasining semasiga mos keladi.Masalan, “oq qog’oz” birikmasi bitishuv bog‘lanishida bo‘lib, hokim so‘z sememasining rang bildiruvchi semasi gobe so‘z sememasi mohiyatini bildiradi. Mana shu rang ifodasi hisobiga oq qog’oz birikmasining klassemasi yuzaga kelgan. Bitishuv bog‘lanishli birikma epitetli birikma bo‘lsa, klasssema sub’ekt sememasining belgi bildiruvchi semasi bilan epitet sememasining saqlangan semasi klassemani tarkib toptiradi. Masalan, “oltin yaproq” birikmasidagi “oltin” so‘zi o‘z sememasining rang bildiruvchi semasini saqlagan holda voqelangan va yaproq so‘zi sememasining rang bildiruvchi semasi bilan birikma klassemasini yuzaga keltirgan. Demak, klassema birikmalarning hokim va tobe so‘zlari sememalari uchun umumiy bo‘lgan semadir. U boshqaruv bog‘lanishli birikmalarniig hokim va tobe so‘zlari sememalarining denotativ semalari bir xil kelishiga; moslashuv bog‘lanishli birikmalarda, agar u ega va kesim munosabatida bo‘lsa, hokim so‘z sememasining relyativ va tobe so‘z sememasining denotativ semasi umumiyligiga asoslanadi. U qaratqichli birikmalarda hokim so‘z semantikasi tobe so‘z semantikasining biror semasi bilan, bitishuv bog‘lanishli birikmalarda tobe so‘z semantikasi hokim so‘z sememasinipg biror semasi bilan bir xil bo‘lishi asosida yuzaga chiqadi. 37 III. Xulosa Tadqiqotning “Leksik ma’noning semantik tarkibi” deb ataluvchi mazkur bobi yuzasidan quyidagi xulosalarni aytish mumkin. So‘z leksik ma’nosi, ya’ni sememasi bo‘linmas bir butunlik bo‘lmay, u uzvlardan tarkib topgan. Bu uzvlarning har biri tilshunoslikda sema deb ataladi. Sema semema referentining boshlang ich emas, muhim belgisini bildiradi. ʻ Semalar: 1) so‘zning semantik maydondagi o‘rniga ko‘ra; 2) semema taraqqiyotiga ko‘ra; 3) so‘z sememasi tarkibida tutgan o‘rniga ko‘ra tiplarga bo‘linadi 4) sintagmatik vazifasiga ko‘ra birgina klassema tipiga ham ega. Semalar so‘zning semantik maydondagi o‘rniga qarab to‘rt tipga bo‘linadi. Ular bir semantik maydonga kiruvchi so‘z sememalari uchun umumiy bo‘lgan arxisema; shu semantik maydondagi semantik guruhdarga mansub so‘z sememalari uchun umumiy bo‘lgan integral sema; semantik maydondagi har bir so‘z sememasining o‘ziga xosligini ko‘rsatuvchi differensial sema; so‘z sememasida nutqiy talabga ko‘ra ayrim holatlarda yuzaga chiquvchi potensial semalardan iborat. Leksemalar so‘zning semantik maydonidagi o‘rniga qarab yana ikki tipga: giperonim va giponimga bo‘linadi. Giponimlar sememasi bir turda bo‘lib, giperonimga tegishliligi va sememalari umumiy semaga egaligi holda, giperonim leksema sememasiga teng keladi. 38 Polisemantik so‘z tarkibidagi sememalar ikki tip: umumiy va farqlovchi semalarga ega bo‘ladi. Umumiy sema polissmantik so‘z tarkibidagi barcha sememalarda takrorlanuvchi bir xil semema bo‘lib, farqlovchi sema har bir sememaning o‘ziga xos yoki boshqa sememadagi biror semaga o‘xshash semadir. Semalar, so‘z sememasi tarkibida tutgan o‘rniga qarab, so‘zning tub ma’nosini beruvchi va so‘z yasash bilan bog‘li imkoniyatlarga ega yadro sema; yadro semaga qo‘shilib, yangi sememani yasovchi derivat sema; so‘z shaklida ifoda topib, so‘z sememasiga qo‘shimcha ma’no ilova qiluvchi yoki boshqa so‘z bilan grammatik aloqaga kirituvchi relyativ sema; proklitika va enklizalarda ifoda topib, birikma tarkibidagi so‘zlarni o‘zaro aloqaga kirituvchi sirtqi sema kabilarga bo‘linadi. Bu jihatdan semalar so‘z tarkibida tutgan o‘rni va borliqqa bo‘lgan munosabatiga ko‘ra sememaning bevosita denotatni ifoda etuvchi denotativ sema va qo‘shimcha grammatik va sub’ektiv munosabatlar bildirib, denotativ semaga tobe bo‘lgan konnotativ semani ham o‘z ichiga oladi. Semalar so‘z tarkibida tutgan o‘rni va subyekt xabariga ko‘ra: informativ sema, pragmatik semalarga bo‘linadi. Informatik sema nomlovchi va relyativ semalarni o‘z ichiga oladi. Pragmatik sema ham emotsional, ham ekspressiv semalardan iborat. Birikma tarkibidagi so‘zlar sememasi o‘rtasida sintaktik munosabatni yuzaga keltirgan yana bir tip sema bo‘lib, u klasssema deb ataladi. Klassema birikma tarkibida hokim va tobe so‘zlarni o‘zaro bog’lab kelgan va ular uchun umumiy bo‘lgan semadir. 39 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1.Hojiyev A. O‘zbek tili sinonimlarining izohli lug‘ati. –Toshkent: 1974. 2.Jamolxonov H. Hozirgi o zbek adabiy tili.-Toshkent: "Talqin" -2005.ʻ 3.Miraziz Mirtojiyev.O zbek tili semasiyalogiyasi. - Toshkent: "Mumtoz ʻ so z" 2010. -48 b. ʻ 4.Hakimova Mahliyo.Semasiologiya. - Toshkent: 2008. 5.Mengliyev B. Hozirgi o zbek tili. Darslik. –Toshkent: Tafakkur bo stoni: ʻ ʻ 2018. 6. Мирзақулов Т . Ўзбек тили морфем парадигматикаси ва синтагматикаси масалалари : Филол . фан . док дисс . автореф – Тошкент : 1994. 7.Жумабаева Ж.Ш. Ўзбек ва инглиз тилларида лексик градуонимия: Филол. фан. докт. дисс. – Тошкент: 2016. 8. Sayfullayeva R , Mengliyev B , va boshqalar “ Hozirgi o ’ zbek adabiy tili ” Toshkent -2010. 9. https :// ushakovdictionary . ru 10. https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/uzbek-tilining-izohli-lugati/ 11. https://ziyouz.uz/durdona-toplamlar/uzbek-tilining-izohli-lugati/ 40 41

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

Sema tushunchasi haqida

Semalarning semema taraqqiyotiga koʻra turlari

Semaning sememalar sintaktik munosabatiga koʻra turlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить