Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 72.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida semema va sema munosabati talqini

Купить
Hozirgi o‘zbek tili fanidan “O‘zbek tilshunosligida semema va sema munosabati talqini” mavzusidagi KURS ISHI Topshirdi: Fan o‘qituvchisi: 1 Mavzu: O‘zbek tilshunosligida semema va sema munosabati talqini. Reja: I. Kirish. II. Asosiy qism II.1. Semema va semalar munosabati. II.2. Nomema va semema haqida. II.3. Sememaning tarkibi. III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 2 I. Kirish. Leksikologiyada shunday bir termin borki, u lisoniy jihatdan ma’no hisoblanadi. Nutqiy jihatdan esa u tushuncha degani. Lisoniy va nutqiy birliklari farqlar ekanmiz, biri inson ongi, xotirasida mavjudligi, ikkinchisi esa ayni damdagi, foydalanib nutq hosil qilayotganligimiz tushuniladi. Semasiologiya, semema, sema va semalarning turlari bu barchasi ma’no ifodalashga xizmat qiladi. So‘z va ularing ma’nolarini o‘rganadi. Leksikologiyaning asosiy tushunchalaridan biri bo‘lgan leksema va sememalar haqida ma’lumot bersak. Leksika so‘zi grekcha so‘z bo‘lib, so‘zga oid degan ma’noni bildiradi. Leksika- tilning barcha so‘zlari, lug‘at tarkibi nazarda tutiladi. Leksika til so‘zlaning barcha turdagi qatlari uchun xos va mos hisoblanadi. O‘zbek tilining izohli lug‘atida leksikaga quyidagicha ta’rif beriladi. Leksika yunoncha so‘z bo‘lib, so‘zga oid, tilshunoslik hisoblanadi. Biror til yoki shevada muayyan paytda mavjud bo‘lgan so‘zlar majmuyi. Leksema terminini qo‘llash 1918-yilda rus tilshunosi A.M.Peshkovskiy tomonidan taklif etilgan. Ilk marta N.N.Dumovoning “Grammatik lug‘ati”ga kirilgan. Leksema termini so‘zlarni grammatik xususiyatlardan xoli idrok etish uchun tanlangan. Leksema linosiy birlik hisoblanib, u mantiqiy kategoriya asosida shakllangan. Mantiqan o‘ylash, fikr yuritish uchun leksemadan foylanadiladi. Inson xotirasida bor barcha leksema bilan gapiradi. Nutq jarayonida esa ular so‘zni hosil qiladi. So‘zlarning ma’nolarini anglash esa lisoniy birlik. Misol uchun, daraxt deydigan bo‘lsak, lisonda faqat daraxt shakli ko‘z ongimizda gavdalanadi. Uni nutqqa aylantirar ekanmiz, daraxtning turlari-yu qismlarini birma-bir alohida ifoda etib tasvirlaymiz. Bu nutq jarayonidir. Semalar voqelikning belgilangan ob’ektlari va hodisalarining turli tomonlari va xususiyatlarining tilda elementar aks ettirilishi. Sema so‘zlarning semantik sohasi va so‘zlarning leksiko-semantik variantlarini o‘rganish hamda ularning o‘xshashlik va farqlarini aniqlashda component tahlilining operativ birligi. U semema komponenti so‘zning elementar ma’nosi (so‘zning leksik-semantik varianti) sifatida amalga oshiriladi. Sememadan farqli o‘laroq, semema ko proq tarkib rejasining birligi hisoblanadi yuqori daraja ijtimoiyʻ shartlangan bo‘lib, kommunikativ darajadagi til birligining mazmun tomoni vazifasini bajaradi. ta’minlovchi semalar bilan bir qatorda o‘z ma’nosiga kora kontekstli semalar ham ajralib turadi, ular belgilangan obyekti yoki hodisa bilan bog‘liq bo‘lgan turli xil assotsiatsiyalani aks ettiradi va so‘zni qo‘llashning muayyan holatlarida paydo bo‘ladi. Kurs ishining dolzarbligi: Yer yuzi, qolaversa tilshunoslikdagi sathlarning ham tashqi va ichki xususiyatlari mavjud. Bu jihat leksemani ham chetlab o‘tmagan. Leksemadagi ichki va tashqi omillar haqida aytar ekanmiz, uning tashqi qobig‘i nomema deyiladi, ichki esa semema(ifodalayıman) deya nomlanadi. 3 Shunga ko‘ra biz semema va sema haqida umumiy dolzarb ma’lumotlarga ega bo‘lariz. Kurs ishining maqsadi: Kurs ishining maqsadi semema va sema haqida umumiy ma’lumotlarni to‘plash, shuningdek olimlarning leksikologiya haqidagi fikr-mulohazalarini ko‘rib chiqish orqali mavzuni to‘liq o‘rganish. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining bosh vazifasi sifatida ta’lim bosqichlari ona tili ta’limi jarayonida leksekologiya mavzusini va uning semema bilan sema o‘rganilish tadqiqini ochib berish masalasi belgilandi. Shunga ko‘ra kurs ishini yoritish davomida: ta’lim bosqichlarida leksekologiya bo‘limining alohida olingan leksema mavzularini o‘qitishga doir turli xil qarashlarni o‘rganish, uni o‘qitish bilan bog‘liq ilmiy-nazariy va metodik adabiyotlarni tahlil qilish, mavzuning yoritilganlik darajasini va mavjud muammolarni aniqlash. II. Asosiy qism. II.1. Semema va semalar munosabati. 4 Sema (yun. sema - belgi) mazmun, ma no jihatining eng kichik birligi,ʼ semema (leksik ma no)ning tarkibiy qismi. Mas, “atrof” leksemasining ma nosi ʼ ʼ (sememasi) “hamma” va “tomon” Semalaridan iborat. Yoki “daraxt” leksemasining sememasi “predmet”, “o simlik”, “yerda o suvchi”, “tanali”, ʻ ʻ “ildizli”, “shoxli”, “bargli” va boshqa. Semalardan tashkil topadi. Ma lum ʼ leksiksemantik guruhga oid sememalardagi semalar shu sememalar uchun umumiy yoki xususiy ekaniga ko ra, 2 asosiy turga bo linadi; umumiy, birlashtiruvchi ʻ ʻ (integral) sema va farqlovchi (differensial) sema. Umumiy sema - bir semantik maydondagi sememalarning tutashtiruvchi sema Mas, aka, opa, singil kabilardagi “qarindoshlik” sema chopmoq, oqmoq, sakramoq kabilardagi “harakat” sema farqlovchi sema - ko p ma noli so z sememalaridan har birining o ziga xos ʻ ʼ ʻ ʻ bo lgan, ular sememasini birbiridan farqlaydigan sema Mas, aka, uka so zlari ʻ ʻ kattakichiklik semasi bilan, opa, aka so zlari esa jins semasi bilan farqlanadi. ʻ Tilshunoslikda leksik mazmunli so‘zlarning strukturasi har х il ta’riflanmoqda: ayrim manbalarda leksik mazmunli so‘zlarning ifoda tomoni (ifodalovchisi) leksema deb, mazmun tomoni (ifodalanuvchisi) esa semema deb atalmoqda. Demak, leksema va semema leksik birlikning (so‘zning) o‘zaro aloqada bo‘lgan ikki tomoni ekanligi aytiladi. Boshqa manbalarda esa leksema so‘zning ifoda tomonigina emas, balki uning ifoda va mazmun tomonlari birligidan iborat ya х lit butunlik ekanligi ta’kidlanadi. Bu butunlik nominativ funksiyadagi so‘z yoki so‘z birikmasi shaklida bo‘ladi. U onomasiologiyada tilning lug‘at tarkibidagi bir component (vokabula) sifatida , semasiologiyada esa ma’lum ma’nolar tarkibidan iborat birlik (semantema) sifatida o‘rganiladi. O‘zbek tilshunosligida leksik mazmunli so‘zning leksema deb atalishi (demak, leksemaning ifodalovchi va ifodalanuvchi tomonlar birligidan iborat bir butun leksik birlik sifatida qaralishi) keng tarqalgan? Bunda uning ifoda tomoni (ifodalovchisi) nomema termini bilan, mazmun tomoni (ifodalanuvchisi) esa semema termini bilan nomlanmoqda. Semalar ma’no х ususiyatlariga va vazifalariga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: Atash semalari.Ular ideografik semalar, denotativ semalar deb ham yuritiladi. Bunday semalar semema tarkibidagi asosiy semalar sanaladi, chunki ular denotatning (nomlanayotgan narsa yoki hodisaning ) asosiy belgi- х ususiyatini nomlaydi. Atash semalari (ideografik semalar) o‘z navbatida ikki turga bo‘linadi: a) integral semalar. Bunday semalar ikki yoki undan ortiq sememalarni bitta mazmuniy guruhga birlashtiradi. Masalan, o‘zbek tilidagi amaki, amma, tog‘a, х ola leksemalarining barchasida “qarindosh”, “yaqin qarindosh” semalari bor, bu semalar shu leksemalarni bir umumiy guruhga birlashtiradi (ularning “integral semalar” deb nomlanishi ham shundan ); b) differensial semalar. Bunday semalar bir mazmuniy guruhdagi leksemalarning ma’nolarini bir-biridan farqlash uchun 5 х izmat qiladi. Chunonchi, amaki va tog‘a leksemalari “qarindosh”, “yaqin qarindosh” semalari asosida bitta mazmuniy guruhga birlashadi , ammo “amaki”dagi “ otaning akasi yoki ukasi” semasi “tog‘a” leksemasida yoq, “tog‘a” leksemasining semantik tarkibidagi “onaning akasi yoki ukasi ” semasi esa “amaki” leksemasining semantik tarkibida yo‘q, demak bu sema amaki va tog‘a leksemalarini bir-biridan farqlash imkonini beradi.; amaki va amma, tog‘a va х ola leksemalari ham “qarindosh”, “yaqin qarindosh” semalari bilan birlashadi, ammo “erkak” va “ayol” semalari bilan o‘zaro farqlanadi. Leksik ma’noni (sememani) tarkibiy qismlarga – semalarga parchalab tadqiq qilish semasiologiyada komponent tahlil metodi, semik tahlil metodi nomlari bilan atab kelinmoqda. Ifoda semalari. Ular baho semalari, konnotativ semalar deb ham yuritiladi. Bunday semalar leksema tomonidan nomlangan hodisaga, voqelikka subyektiv shahar ilm-fan markazi madaniyat markazi boshqaruv markazi maishiy х izmat ko‘rsatish markazi sanoat va savdo markazi yirik aholi punkti munosabat bildiruvchi belgi sanaladi, shuning uchun baho semasi deb ham qaraladi. Ba’zi adabiyotlarda semalarning ma’no х ususiyatlariga ko‘ra uchinchi turi – vazifa semasi borligi,ular leksemaning nutqdagi vazifasini belgilashi aytilgan. Tilshunos M. Hakimovaning fikricha, “semema tarkibida denotativ va konnotativ semalar bilan bir qatorda vazifa semasining ajratilishi to‘g‘ri emasdek ko‘rinadi. Zero, vazifa bajarish yoki birika olish leksik ma’noning imkoniyatidir, ammo uning tarkibiy qismi emas”.Yuqoridagi ma’lumotlardan vazifa semasi haqidagi fikrlarning hozircha munozarali bo‘lib qolayotganligi ham ma’lum bo‘ladi. Tilda integral semaning yirik guruhlarni birlashtiruvchu turi ham mavjud. Masalan, “miqdor” ma’nosi son turkumidagi bir,ikki, uch, to‘rt leksemalarini bir guruhga birlashtiradi va shu guruh leksemalari uchun integral (birlashtiruvchi) sema sanaladi. Ayni shu sema (miqdor ma’nosi) ravish turkumidagi ko‘p, oz, mo‘l, kam leksemalari sememasida ham bor. Demak, “miqdor” semasi ikkita alohidaalohida guruh leksemalarining barchasi uchun umumiydir, shuning uchun u ar х isema sanaladi. Kitob, daftar, ruchka, qalam, chizgich leksemasining integral semasi bu “oquv qurollari” semasiga birlashadigan bolsa, kitob va daftar semasining diffirinsial semasini ham korishimiz mumkinki: kitob faqat oqish uchun moljallangan oquv quroli. Daftar esa faqat yozish uchun moljallangan oquv quroli ekanligini anglashimiz mumkin. Tilimizdagi leksemalarning semalariga qarab integral va differensial semalariga guruhiga kirgizishimiz mumkin. So‘zning o‘z ma’nosi va shakli bo‘ladi. So‘z paydo bo‘lishidayoq o‘z tovush qiyofasiga va ma’lum bir ma’nosiga ega bo‘lishi qonuniy holdir. Ammo shuni aytish kerakki, so‘z hosil bo‘lishida ham hamma vaqt birlamchi ma’nodir. Ma’no ongda paydo bo‘lgach, uni ifodalash zaruriyati bilan shakl tanlanadi. So‘z shakli nutq tovushi 6 yoki nutq tovushlari kompleksidan iborat. Hech vaqt nutq tovushlari kompleksini tanlab, so‘ng unga ma’no izlanmaydi. So‘zlarning ifodalaydigan ma’nolari eng umumiy belgi xususiyatiga ko‘ra har xil bo‘ladi. Ular quyidagichadir: So‘z ma’nolari tushuncha ifodalaydi. Bunda kishi ongida aks etgan obyektiv olamdagi narsa, hodisa, harakat, holat va belgi haqidagi tushuncha so‘zda o‘z ifodasini topadi. Bu mustaqil ma’noli so‘z turkumlariga xos. Masalan, ot turkumidagi so‘z narsa va hodisa haqidagi tushunchani ifoda etadi. Fe’llar harakat yoki holat haqidagi tushunchani bildiradi. Sifat va ravish turkumiga oid ma’nolar asosida belgi va shu kabi tushunchalar yotadi. Ya’ni bunday so‘zlar ma’nosi hamma vaqt tushuncha ifodalaydi. So‘zlarning bunday ma’nolari leksik ma’no deb qaraladi. Leksik ma’noli so‘zlar differensial – semantik metodning tekshirish obyekti sifatida leksema deb nomlanadi. Leksemalar ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish turkumiga mansub deb qaraladi. Shu metodga ko‘ra leksik ma’nolar semema deb atalgan. Gap bo‘laklari yoki gaplarni o‘zaro bog‘lash uchun, shuningdek, bir so‘z boshqa bir so‘zni boshqarishi uchun xizmat qiladigan, ya’ni so‘z yoki gapga qo‘shimcha ifoda beruvchi turlicha ma’nolar ham bor. Bular grammatik ma’no deb qaraladi. Ular ma’lum so‘zning leksik ma’nosiga ilova qilingan semantik komponent (sema) sifatida namoyon bo‘ladi. Har qanday so‘z o‘z shakli va o‘z ma’nosiga ega bo‘ladi. Avval kishilik ongida tushuncha – ma’no paydo bo‘lib, keyin unga shakl tanlanadi va so‘z hosil etiladi. Ayrim so‘zlarda faqat grammatik, ayrim so‘zlarda faqat so‘zlovchining o‘z nutqiga bo‘lgan munosabatini bildiruvchi ma’no kuzatiladi. Leksik ma’no tarkibida esa grammatik ma’no ham, emotsional – ekspressiv ma’no ham bo‘lish. So‘zda hosila ma’noning yuzaga kelishi leksik ma’no denotatining obyektiv borliqdagi narsa, voqelik, harakat, holat va belgi kabilar bilan munosabatiga ko‘ra sodir bo‘ladi. U til doirasida ham, nutq doirasida ham kuzatiladi. Shuning uchun ham uni G.Pauldan boshlab uzual ma’no, okkazional ma’nolarga ajratib o‘rganiladi. Uzual va okkazional ma’nolar o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Ular nutqdan tashqarida ifodalanishi bilan bog‘liq. So‘zning uzual ma’nosi hamma vaqt umumlashgan xarakterda bo‘ladi. U nutq uchun tanlanganda realizatori vositasida ifoda doirasi torayadi. Ya’ni ancha aniqroq ifoda beradigan bo‘ladi. Masalan, “va’da” so‘zi uzual ma’nosi bilan yigit so‘zi birikmasida qo‘llanganda, va’da, albatta, bajariladigan darajadagi va’da ifodasiga yetgan. So‘zning okkazional ma’nosi esa nutqdagi muayyan so‘zga taqalar ekan, umumlashgan tushunchaning doirasini toraytirish, ma’noni aniqlashtirish maqsad qilib olingan bo‘ladi. Masalan, Lermontovni tashlamadim hech gapini eslash mumkin. Bu gapdagi Lermontov so‘zi asar so‘zi ma’nosi doirasida toraytirilgan. Bu okkazional ma’noga xos xususiyatdir. Okkazional ma’no mohiyati bilan nutq hodisasi bo‘lib, tilga tegishli emas, tilning mulki ham bo‘lib kelmaydi. Leksik ma’no (semema) bo‘linmas birlikdan iborat emas, balki 7 tarkibiy uzvga egadir. Leksik ma’noning mana shu elementi R.Yunusov qayd etishicha, semadir. D.Sh.Xo‘jayevaning qayd etishicha ham, leksik ma’no ko‘p semali bo‘ladi. T.Shippan esa leksik ma’no belgilar yig‘indisidan iborat tarkibga ega bo‘ladi, deb ko‘rsatadi. Haqiqatda ham leksik ma’no o‘z tarkibiga ega. Semema tarkibidagi sema bir xil emas. Sema mohiyatiga ko‘ra uch xil bo‘ladi. 1) atash semasi (denotativ sema); 2) ifoda semasi (konnotativ sema); 3) vazifa semasi (funksional sema). Atash semasi borliq bilan, ifoda semasi so‘zlovchining munosabati bilan, vazifa semasi esa leksemaning lison va nutqdagi roli bilan belgilanadi. Atash semasi leksemaning borliqdagi harakat -holatlilik, narsa-predmetlik, miqdorlik, belgilik xususiyatini atovchi, nomlovchi semadir. Ular borliq, tushuncha va sememani bir-biriga bog‘lab turadi. Bir xil yoki o‘xshash tushunchani ifodalaganligi sababli leksemada ko‘p holda atash semasi bir xil bo‘ladi. Masalan, “yaxshi”, “tuzuk”, “durust”, “ajoyib” yoki “yuz”, “chehra”, “oraz”, “turq”, “aft”, “bet” ma’nodoshlik qatoridagi barcha leksemalarning atash semasi bir xil. “Yaxshi”, “tuzuk”, “durust”, “ajoyib” leksemalarining atash semalari quyidagilar: 1) “belgi”; 2) “barqaror belgi”; 3) “sifat belgi”; 4) “shaxsiy baho”; 5) “ijobiy”; 6) “ichki – tashqi”. Shu bilan birgalikda, bu leksemalarda farqlanuvchi atash semalari ham mavjud bo‘lib, ular “tuzuk” leksemasida “me’yordan bir pog‘ona pastlik”, “yaxshi” leksemasida “me’yorchilik”, “ajoyib” leksemasida “meyordan bir pag‘ona yuqorilik” semalaridir. “Yuz”, “chehra”, “oraz”, “turq”, “aft”, “bet” leksemalarida esa; 1) “inson bosh old tomoniga xos”; 2) “peshanadan iyakkacha bo‘lgan qism” semasi atash semasi. Ingliz tilida talkative, conversational, chatty, nosy so‘zlarini oladigan bo‘lsak, bularning bari “sergap (full of trivial conversation)” ma’nosini beradi. Bu ularning atash semasi. Aytilganidek, sememani semaga ajratishda, semaning tabiatini belgilashda leksema paradigma o‘z korrelyanti bilan tekshirilishi lozim. Aks holda leksemaning relevant (muhim) va irrelevant (muhim bo‘lmagan) semasini farqlashning imkoni bo‘lmaydi. Masalan, ingliz tilidagi “brother” leksemasining sememasi “qarindosh”, “qon- qarindosh”, “bevosita” atash semalariga ega. O‘zbek tilidagi “aka” leksemasida esa bu sema bilan birgalikda “mendan katta” relevant semasi ham bor. Chunki “aka” leksemasi shu semasi bilan “uka” leksemasiga qarama – qarshi turadi. “Brother” leksemasiga shu sema bilan qarshilanuvchi birlik yo‘q, shu boisdan unda noaniq tabiatli “mendan katta/mendan kichik” semasi mavjud bo‘lib, u noaniq bo‘lganligi sababli irrelevantdir.Ko‘rinadiki, leksema sememasi tarkibida atash semalari eng muhim, belgilovchi hisoblanadi va borliq parchasiga muvofiq keladi. Ifoda semasi deganda semema tarkibida turli qo‘shimcha ma’no (uslubiy 8 bo‘yoq, shaxsiy munosabat, qo‘llanish doirasi va davri)ni atovchi sema tushuniladi. Atash semasi kabi ifoda semasi ham leksema sememasini farqlash quvvatiga ega bo‘lgan sema bo‘lib, ular ham leksik paradigmada aniqlanadi. Masalan, “yuz” va “bet” leksemasining semasi o‘zaro qiyosda ochiladi: - “yuz” – inson boshi old tomonining peshonadan iyakkacha bo‘lgan qismining so‘zlashuv uslubiga xos ifodasi. - “bet” – inson boshi old tomonining peshonadan iyakkacha bo‘lgan qismining so‘zlashuv uslubiga xos ifodasi. Bu semalardagi “uslubiy betaraf” (“yuz” leksemasidagi) va “so‘zlashuv uslubiga xos” (“bet” leksemasidagi) semalari uslubiy bo‘yoqni ko‘rsatuvchi ifoda semadir. “Turq” leksemasidagi “salbiy”, “jamol” leksemasidagi “ijobiy” semasi shaxsiy munosabatni ko‘rsatuvchi ifoda semasi bo‘lsa, “aeroplan” leksemasidagi “arxaik”, “kompyuter” leksemasidagi “neologizm”, “xarseb” leksemasidagi “shevaga xos” semasi qo‘llanish davri va doirasini ko‘rsatuvchi ifoda semasi. Ifoda semasi ham muhim yoki muhim bo‘lmagan turga ajratiladi. Shu boisdan farqlovchi, muhim ifoda semalari ingerent konnotativ sema va muhim bo‘lmagan ifoda semalari adgerent konnotativ sema deyiladi. Vazifa semasi leksemaning birikuv – biriktiruv (valentlik) imkoniyatini, lisoniy qolipda qanday o‘rinni egallashini bildiruvchi semadir. Masalan, “kitob”, “daftar”, “maktab”, “bormoq” kabi leksemalarning vazifasida keladi. “Qat’iy”, “keskin”, “moviy”, “qizg‘ish” leksemalarning vazifa semasi tor va shu boisdan aniq. Ular ayrim so‘zlar bilan birika oladi, xolos. Semema semalari o‘zaro dialektik munosabatda va teskari mutanosiblikka ega. Sememani uchburchakka qiyoslasak, har bir turga mansub sema uning bir burchagini tashkil qiladi. Uchburchakda bir burchakning kattalashishi boshqalarining kichrayishi hisobiga yuz berganligi kabi sememadagi bir semaning kuchayishi boshqa semaning kuchsizlanishi evaziga sodir bo‘ladi. Masalan, mustaqil leksemada atash semasi kuchaysa, ifoda semasi kuchsizlashadi. Ifoda semasi kuchaysa, atash semasi kuchsizlanadi. Masalan, ko‘chma ma’noli leksemada atash semasi kuchsizlanib, ifoda semasi kuchaygan. Leksema nutqda voqelanganda ham uning atash semasi o‘z o‘rnini ma’lum darajada ifoda semasi voqelanishiga bo‘shatib beradi. Masalan, “bo‘ri” leksemasi odamga nisbatan qo‘llanganda undagi “hayvon”, “itsimonlar oilasiga mansub”, “yovvoyi” atash semalari kuchsizlanib, “yirtqich”, “vahshiy”, “qonxo‘r” ifoda semalari kuchaygan holda yuzaga chiqadi. Mustaqil leksema yordamchi so‘z vazifasida qo‘llanganda undagi atash va ifoda semasi kuchsizlanib, vazifa semasi esa kuchayib voqelanadi. Leksemani semaga ajratish tilshunoslikda komponent yoki uzviyli tahlil yoxud semik tahlil deb yuritiladi. Sememani semaga ajratish moddani atomga ajratishga, boshqacha aytganda, sema kimyoviy elementga o‘xshaydi. Borliqda kimyoviy element turi sanoqli bo‘lganligi va ularning har xil kombinatsiyasidan behad ko‘p modda hosil qilinganligi kabi, cheklangan miqdordagi semaning turli xil 9 kombinatsiyasidan ham ko‘plab semema vujudga keladi. Xulas,konnotativ ma’no barcha leksemalarining semalar uchun majburiy emas, mavjud leksemalarning semalar tarkibida doimo ham konnotativ ma’no bo‘lishi shart emas. Shu sababli konnotatsiya leksemaning semantik tuzilishida emas, balki pragmatik tuzilishida mavjud bo‘lib, so‘zlovchi va tinglovchining berilgan axborotga bo‘lgan munosabatiga bog‘liq holda anglashiladi. Shuningdek, so‘zning pragmatik vazifasi lingvistik munosabatlar bilan ekstralingvistik munosabatlarning o‘zaro aloqasini tiklaydi. II.2. Nomema va semema haqida. 10 Semema - mustaqil leksemalaring lisoniy tabiati, sinonimik qatori bilan aniqlanadigan mazmuni ya’ni lisondagi bor barcha so‘zlar bazasi va ularing ma’noviy xususiyatlarini o‘zida mujassam etish hisoblanadi. Semalar nihoyatda ko‘p. ammo nutqiy jarayonda ulardan qanday foydalanish, sinonimik so‘zlardan qaysi biri qo‘llash, qaysi jihatidan kelib chiqib tanlash bizning ixtiyorimizda. Semalar sememalarni tashkil etadi. Leksema ikki tomonga ega til birligidir. Aniqrog‘i, u shaki va mazmun tomonlaridan tomonian dan iborat iborat ramzdir ramzdir. Shuni alohida qayd qilarizki, til ramzlarining (leksemalarning) shakl va mazmun tomoni xususiy atamalar bilan ataladi. Sistem tilshunoslikda leksemaning shakl tomoni nomema deyiladi. Nomema faqat leksemaning shakliga (moddiy qobig‘i, tashqi tomoniga) nisbatan ishlatiladi. Leksemaning mazmun tomoni (ma’nosi, ichki tomoni, signifikati va h. k.) esa semema nomi bilan yuritiladi. Demak, leksema = nomema + sememadir.Nomema tilga xos tomondir. U ongimizda muayyan fonemalar tizmasi sifatida mavjud. Nomemaning fonemalar tizmasidan iboratligi ichki nutq ja jarayonida nida (kishi fikr yuritganda, she’r yoki matnni ichda, tovush chiqarmay o‘qiganda) aniq ma’lum bo‘ladi. Chunki odam ichki nutq jarayonida so‘zlarni, qo‘shimchalarni ketma-ket tizib, xuddi gapirayotganday ularni bir-biriga biriktiradi, grammatik jihatdan shakllantiradi. Shu asosda fikr yuritadi. Demak, ovoz chiqargaridagina emas, ovoz chiqarmaganida ham inson fonemalarga moddiy shakl beradi. Odamning ichki nutqi o‘zidan boshqa hech kimga ayon bo‘lmaydi. Tashqi nutqda esa nomema tovushlar (yoki harflar) tizmasi, imo-ishoralar, turli xil signallar ko‘rinishida muayyan tus oladi, voqelashadi. Nomena grek tilidan olingan bo‘lib, leksemaning moddiy tomonini tashkil etgan nutq tovushlari, harflari nazarda tutiladi. Nomemealar bular harflar va tovushlar bilan ifodalanadi. Masala, b+a+h+o+r deydigan bo‘lsa, bu tovushlarning barchasi nomema va bahor deganda tasavvurimizdagi tasvir va uning ma’nosi semema hisoblanadi. Nomemalrning joyi o‘zgarsa ham faqat nomema deb aytilaveradi, lekin semema bo‘lmaydi. Semema bo‘lish uchun lisonda bir ma’no, tushuncha mavjud bo‘lishi kerak. Inson xotirasida shakllangan bo‘lishi zarurdir. Avvalgi boblarda ko‘rib o‘tganimizdek, tashqi nutqning aniq moddiy shakli nutq vaziyati bilan, so‘zlovchi (nutq muallifi) ning maqsad va imkoniyatlari bilan belgilanadi. Sistem tilshunoslik leksemalarning moddiy tomoniga nomemalarga ko‘p ahamiyat bermaydi. Chunki ko‘rib o‘tganimizdek, nomemaning aniq shakli nutq sharoiti bilan belgilanadi va u leksemaning mohiyatiga ta’sir etmaydi. Leksemaning mohiyati uning ichki tomoni semema orqali va shunga ko‘ra leksemaning boshqa til birliklari bilan munosabatga, aloqaga kirishuvi orqali belgilanadi. Ammo nutqda, ayniqsa, nazmiy, nutqda nomema katta ahamiyatga ega bo‘ladi. Nazarimizda behad katta ahamiyatga ega qofiya, radif, tajnisning o‘nlab turlan, qalb, saj, tasrif’, tasmit, 11 taattuf, harfiy va a lafziy san’atlar nomemaningxususiyatlariga tayanadi. Shu sababli nazmiy nutqda nomema va uning voqelanishiga katta e’tibor beriladi. Lekin til leksemalarining ilmiy tadqiqidagi asosiy tayanch nuqta bo‘lib, leksemalaring ichki tomoni semema hisoblanadi. Semema leksemaning ichki tomoni uning mazmuni, ma’nosi nimani ifodalab kelishidir. Semema ko‘pincha ongimizda ma’lum bir tushuncha va tushunchalar bilan borliq bo‘ladi. Tushuncha ong, mantiq birligi, Semema esa tilga, leksemaga xos birlikdir. Juda ko‘p hollarda bir semema bir necha tushunchani o‘z ichiga oladi. Jumladan, [o‘rik] leksemasining sememasi quyidagi tushunchalarda namoyon bo‘ladi. 1) toza, tar mevaning bir turi (toj. zardolu); 2) shu mevaning quritilgani (toj. G‘ulung); shu mevani beradigan daraxt juda ko‘p mevali. Bir sememaning bir necha tushunchani o‘z ichiga olishini juda ko‘p meva nomlarida ko‘rish mumkin, qiyoslang [olma, anor, shaftoli, olcha, bodom, pista va h. k.) Ammo [uzum], [mayiz], [tok] leksemalarida tor meva, uning quritilgani, daraxti boshqa-boshqa leksemalar orqali ifodalanadi. Demak, [o‘rik] leksemasi uch tushunchaga, voqealikdagi uch xil narsa bo‘lsa, [uzum], asosan, bir tushunchaga predmetga (atalmishga) aloqador tor mevaning ma’lum turiga, bitta atalmishga aloqadordir. Shunga ko‘ra tushuncha va semema o‘zaro hamma vaqt ham mos kelmaydi. Bu hodisani, ayniqsa, sinonimlarda (ma’nodosh leksemalarda) yaqqol ko‘rish mumkin [yuz], [bet], [aft], [bashara], [tury], [chehra], [jamol] leksemalarining sememalari, asosan, bitta tushuncha bilan odam boshi old tomonining atalmishi bilan bog‘lanadi. Ammo ayni vaqtda har bir leksema ushbu ma’noni o‘ziga xos xususiyati, qo‘shimcha ma’no munosabati bilan anglatib,ifodalab keladi. Leksema o‘zining eng muhim vazifasi bo‘lgan voqealikdagi, inson ongidagi narsa- buyum, belgi, xususiyat va mohiyatlarni atashni semema orqali bajaradi. Sememaning ongimizdagi tushunchalar bilan bog‘liqligi leksemaning atash, nomlash vazifasini bajarishga imkon beradi. Semema ongimizda mavjud bo‘lgan turlicha tushunchalar bilan bog‘lanadi. Mantiq fanidan ma’lumki, ongi(mizdagi tushunchalarning hammasi ham voqelikdagi narsa-buyum, belgi-xususiyat, munosabat asosida hosil bo‘lmagan. Aniqrog‘i, faqat ongimiz mahsuli bo‘lgan tushunchalar ham mavjuddir. Chunonchi «dev», «pari», «jin», «ajina», «arvoh» kabi xayoliy tushunchalar, «qizillik», «go‘zalliko», «adolat» kabi mavhum tushunchalar shular jumlasidandir. Binobarin, sememalar shunday tushunchalar bilan ham bog‘lana oladi. Leksema sememalar nafaqat tushunchalar bilan, balki tasavvur va obrazlar (tasvirlar) bilan ham bog‘lanadi. Undov va taqlidiy 12 leksemalarda shunday xususiyatni ko‘rish mumkin. Aniqrog‘i, bu leksemalar atash vazifasini emas, balki tasvirlash vazifasini o‘taydi Masalan, [yilt-yilt], [milt-milt], [taq-tuq] kabi taqlidiy, [oh], uh], [vah-vah] kabi undov so‘zlar shunday tasviriy ifoda vositalaridir. Shuni ham aytish kerakki, yordamchi leksema sememalarida ham tushuncha bilan bog‘lanish yo‘q. Chunki yordamchi leksemalar, aytilganidek, qo‘shimchalar va va leksemalar leksemalar ziddiyatida oraliq uchinchi vazifasini o‘taydi. Ular shaklan (nomemasiga ko‘ra) leksema, mazmuni (vazifasi), sememasiga ko‘ra esa qo‘shimchadir (qiyos.: kitobni akamga/akam uchun oldim). Sememaning, tushunchalar bilan bog‘liqligi faqat mustaqil leksemalardagina yuz beradi. Undov, taqlidiy so‘zlarda, yordamchi leksemalarda, olmoshlarda esa bunday bog‘lanishni ko‘rmaymiz. Aytilganlardan shunday xulosa qilish mumkin, semema nomema bilan bog‘langan ma’no, mazmun va vazifa. U leksemaning ichki tomonidir. Semema juda murakkab tarkibga egaligi sababli, bu haqda alohida fikr yuritamiz. Sememaning tarkibi. Leksema nomemasi fonemalar tizmasidan iboratligi haqida gapirib o‘tdik. Fonemalar tizmasi bir necha fonemaning oldinma- keyin kelishi demakdir. Binobarin, har bir nomema tarkibiy qismlarga alohida- alohida fonemalarga ajraladi. Masalan, quyidagi leksemalaring nomemalarini solishtirsak, buning guvohi bo‘lariz [ber, bir, bo‘r, bur, bor, ter, ber, sher, bez, bek, bel, bet] Tilimizdagi fonemalarning tarkibiy qismlarga, muayyan farqlovchi belgilarga ajralishini ko‘rib o‘tgan edik. Nomema va fonemalarda bo‘lgani kabi sememada ham tarkibiy qismlar, sememani tashkil etuvchi mantiqiy bo‘laklar mavjud va ular ham ajratiladi. Tilshunoslikda sememani hosil qiluvchi ma’no bo‘laklari (sememaning tarkibiy qismlari) sema deb aytiladi. Masalan, [daraxt] leksemasining sememasini olsak, bu semema taxminan quyidagi ma’no bo‘laklaridan, tarkibiy qismlardan sememalardan iboratdir. 1) «predmet», 2) «o‘simlik», 3) «yerda o‘suvchi», 4) «tanali», 5) «ildizli», 6) «shoxli», 7) «bargli». Binobarin, bu o‘rinda [daraxt] leksema sememasining yettita ma’no bo‘lakchalari polakchalari - semalari ma’lum bo‘ldi, xolos. Semalar sanog‘ini yana davom ettirish mumkin. Ayni vaqtda ushbu semalarning o‘ziyoq [daraxt] leksemasi haqida muayyan tasavvur bera oladi. Shuni ham aytish kerakki, semema tarkibidagi semalar tabiati bir xil emas. Semalar ma’no xususiyatiga, umumiylik darajasiga ko‘ra o‘zaro farqlanadi.Ma’no xususiyatiga ko‘ra semema tarkibidagi semalar uch xil bo‘ladi: 1. Atash semalari (denotativ semalar). Ifoda tasvir, qo‘shimcha ma’no semalari (konnotativ semalar). 2. Vazifa semalari (funksional semalar). Har bir semema tarkibida shunday semalar mavjuddir. Ammo ularing (har bir semaning) muayyan semema tarkibidagi o‘rni, ahamiyati, mavqei turlicha bo‘ladi. 13 Atash semalari ob’ektiv borliqdagi narsa-buyum, belgi-xususiyat, miqdor kabilarni atovchi, nomlovchi semalardir. Ular ongimizdagi tushunchalar bilan sememalarning aloqasini belgilab beradi. Masalan, yuqorida keltirilgan [daraxt] leksema sememasining barcha semalari atash semalaridir. Avval ko‘rib o‘tilgan sanomalarining belgning darajasiga [tuzuk], [durust], [yaxshi], [ajoyib] leksema sememalarining belgining darajasiga ko‘ra ajratiluvchi ziddiyat belgilari ham atash semalaridir. Bu qatordagi so‘zlarining atash semalarini quyidagicha ko‘rsatish mumkin: 1) «belgi», 2) «barqaror belgi», 3) «sifat belgi», 4) «shaxsiy baho», «ijobiy», 5) «ichki-tashqi». Ushbu atash semalari qayd etilgan so‘zlarning barchasi uchun umumiydir. Ayni semalar orasidagi farq esa belgining me’yordan ikki pog‘ona («tuzuko»da), bir pog‘ona (durustda) pastligi, me’yordaligi («yaxshi»da), me’yordan bir pog‘ona yuqori («ajoyib»da) ekanligidadir. [ota], [ona], [aka], [ona] leksema sememalaridagi atash semalarini quyidagicha ajratish mumkin: 1) «qarindosh», 2) «qon-qarindosh», 3) «bevosita mendan katta». Bu uch sema har to‘rtala leksema sememalari uchun umumiydir. «avlod» semasi. [ota], [ona], ni [aka], [opa] dan ajratadi. Chunki keyingi ikki leksema sememasi uchun 6) «men» bilan bir avlodga mansubliko 1) semasi semasi xosdir. xosdir [ota] va [ona], [aka] va [opa] 7) leksema sememalari «erkak jinsiga mansub»; 8) «ayol jinsiga mansub» semalariga ko‘ra o‘zaro farqlanadi. Demak [ota] qarindosh, qon qarindosh, bevosita «men» dan katta; «avlod», erkak. [ona] qarindosh, qon- qarindosh, qarindosh, qon qarindosh, bevosita «men» dan katta; [aka] qarindosh, qon-qarindosh, bevosita «men»-dan katta, bir avlod, erkak. [opa] qarindosh, qon- qarindosh, bevosita «men» dan katta, bir avlod, ayol. Sememalarni semalarga ajratishda, semalarning o‘ziga xosliklarini aniqlashda petertruderen sememalar, albatta, leksemalar qatori (paradigmasi)da ko‘rib chiqilishi va tahlil etilishi lozim. Aks holda, qaysi xil sememalar ahamiyatli (relevant), qaysi xillari esa ahamiyatsiz (irrelevant) ekanligini aniqlolmay qolariz. Chunonchi, rus tilida sestra leksema sememasida «qarindosh», «qon-qarindosh», «bevosita», «bir avlod», «ayol» kabi semalar mavjud. Ammo «mendan katta // kichiko semasi yo‘q. Chunki rus tili qon- qarindoshlik leksemaları paradigmasida [sestra] leksemasi shu belgi asosida biror leksemaga zid quyilmaydi. O‘zbek tilida esa bunday ziddiyat bor. Qiyoslang [opa], [singil], [aka] [uka]; [baytal] [biya] va b. O‘zbek tilidagi oxirgi har ikkala leksema, ham «urg‘ochi» semasiga ega. Ammo bu leksemalar orasidagi ziddiyat «urg‘ochi» semasi asosida emas, balki «qulunli» semasi asosida voqelashdi. Ushbu ziddiyat noto‘liq bo‘lib, [biya] kuchli, [baytal] esa zaif a’zodir. Rus tilida esa [kobila] leksema sememasida «qulunli // qulunsiz» semasi yo‘q. Chunki leksemalar paradigmasida ham leksemalarning ayni belgiga ko‘ra ziddiyat yo‘q. Demak, sememaning semalar tarkibini aniqlashda leksik paradigma hal qiluvchi ahamiyatga egadir. Sememaning semalar tarkibidagi atash semashari sememaning 14 eng muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Chunki muayyan leksema mana shu semalar orqali ongimizdagi tushunchalar bilan bog‘lanadi. Shuning uchun an’anaviy tilshunoslikda ma’nodoshlik (sinonimiya) munosabatlarini aniqlashda, asosan, atash semalariga tayaniladi. Atash semalari sememani muayyan tushuncha bilangina bog‘lab qolmay, balki voqelikdagi leksema ifodalanmishining xususiyatlarini ham o‘z ichiga oladi. Ammo ifodalanmish xususiyatlarini ifodalovchi atash semalari semema tarkibida hamma vaqt ham markaziy o‘rinni egallamaydi, bo‘rttirilmaydi. Masalan, [ota] sememasining atash semalari qatorida «g‘amxur», «ta’minotchi», «yo‘l ko‘rsatuvchi» kabi, ona sememasida esa «g‘amxur», «mushfiq», «hamdard» kabi atash-xususiyat semalarini ham ko‘rish mumkin. Ifodalanmish xususiyatlarini ifodalaydigan atash semalarini shartli ravishda yo‘ldosh-atash semalari deb nomlaymiz. Tilshunoslikda bunday semalar periferiya (chekka) semalari, yo‘ldosh semalar (periferiyn ы e i sopustvuyumiye semi) deb ataladi. Yo‘ldosh semalar deyarli har bir semema tarkibida mavjud. Masalan, [bo‘ri] sememasi «hayvon», «sut emizuvchi hayvon», «yovayi hayvon», «yirtqich hayvon», «yirtqich hayvon», «itlar oilasindan» kabi atash semalari bilan birga «qonxo‘r», «rahmsiz», «o‘z manfaatidan boshqa narsani ko‘zlamaydigan» kabi yo‘ldosh semalarga ham ega. [arslon] sememasi esa «qo‘rqmas», «mo‘ljalidan qaytmas», «ochiq hujum qiladigan» kabi yo‘ldosh-atash semalariga ega. Yo‘ldosh-atash semalari ko‘p hollarda ifoda semalari bilan bog‘lanib, ifoda hamda atash semalari orasida oraliq uchinchi vazifasini o‘taydi. Ifoda semalari deganda semema tarkibidagi, atash semasidan tashqari, turli qo‘shimcha ma’nolarni (uslubiy buyoqni, shaxsiy munosabatni, qo‘llanish doirasini) anglatuvchi semalar tushuniladi. Atash semalari kabi ifoda semalari ham leksemalar paradigmasida aniqlanadi. Chunonchi, [yuz], [aft], [bet], [bashara], [turq], [chehra], [jamol] leksik paradigmasini olaylik. Ushbu qatordagi atash semalari bir xil. Ular bir ifodalanmishni (anglatmishni) ifoda etadi. Ammo bu qatordagi [yuz], [bet], [aft], [bashara], [turq] leksemalari so‘zlovchi salbiy munosabatining darajasiga ko‘ra o‘zaro darajali ziddiyatga ega. Bu o‘rinda salbiy munosabat [aft] dan [turq]qa tomon o‘sib boradi. [yuz] [chehra]: [jamol] so‘zlanda esa aksincha. Ya’ni bu leksemalarda ijobiy munosabat semalari mavjud Bu so‘zlar ham o‘zaro darajali ziddiyatni tashkil etadi. Aniqrogi, [yuz] sememasida shaxsiy munosabat aniq belgilanmagan (ya’ni u ziddiyatning zaif a’zosi). Boshqa leksemalarda esa shaxsiy munosabat aniq ifodalangan (ya’ni ular noto‘liq ziddiyatning kuchli a’zosi). Ayni leksemalar o‘z navbatida «salbiy», «ijobiy»belgisi (semasi) asosida teng qiymatli ziddiyatni hosil qiladi. Bular o‘z navbatida belgining I, II, III, VI va h. k. darajasiga ko‘ra o‘zaro mutanosib darajali ziddiyatlarni hosil etadi. Ifoda semalari semema tarkibida, albatta, berilgan bo‘ladi. 15 Ular leksemalari farqlashga xizmat qiladigan yoki oddiy, ifodalanmagan, neytral bo‘lishi mumkin. Shuning uchun tilshunoslikda leksemalarni farqlovchi semema tarkibidagi ifoda semalari (ingerent konnotadiya va muayyan sharoitdagina (matnda, ko‘pincha ko‘chma ma’noda ishlatilganda) hosil bo‘ladigan ifoda semalari (adgerent konnotatsiya) farqlanadi. [yuz]: [bet] paradigmasidagi ifoda semalari semema tarkibiga kiruvchi semalardir. [daraxt] sememasida ifoda semasi oddiy, belgilanmagandir. [chinor] leksemasida esa ifoda semalari semema tarkibiga kirmaydi. Ammo muayyan matnda, nutq sharoitida bu so‘z ifoda semalariga uslubiy xususiyatlarni ham o‘z ichiga oladi. Masalan, [turq], [bashara], leksemalari [aft], [aft-angor] leksemalariga «jonli tilga xos» semasiga ko‘ra, [ajib] leksemasi [ajoyib] leksemasiga «kitobiyliko», [g‘alati] leksemasi esa [ajoyib] leksemasiga «jonli tilga xos» semasiga ko‘ra ziddir. Bu semalar ham ifoda semalari mumkin («umrboqiy», «sershox«jonli tilga xos», «mustahkam«jonli tilga xos» va hk) ega bo‘lishi mumkin Ifoda semalari nafaqat shaxsiy munosabatni, balki boshqa uslubiy buyoqlari, sirasiga kiradi. Hozirgi kunda yangilik semasi bilan ajralib turgan juda ko‘p leksemalar 1930- 88-yillarda qo‘llanilgan leksemalar o‘rnida ishlatilmoqda. Masalan, [samolyot] [tayyora], [aeroport] [tayyoragoh], [oppozitsiyal [ziddiyat], [assimilyatsiya]: [singish] va h. k. Badiiy adabiyotda o‘tmish davri nutqini, ruhini to‘g‘ri aks ettirish uchun mualliflar maxsus eskirgan so‘zlardan ham keng foydalanadilar. Arxaizm va istorizm deb ataluvchi bunday leksemalar «eskirgan» semaga ega bo‘ladi, [aeroplan]: [samolyot] va hk. Ifoda semalari undov va taqlidiy so‘zlarda benihoya kuchli bo‘lib, semema tarkibida asosiysanaladi. [oh], [uh], [voybu] kabi undovlarda ma’lum bir holat yoki his- hayajonni atashdan, nomlashdan ko‘ra uni ifodalash, tasvirlash kuchli bo‘ladi. Xuddi shunga o‘xshash hodisani [tiq-tiq], [taq- taq] kabi leksemalarda ham ko‘rish mumkin. An’anaviy tilshunoslikda so‘zlarning uslubiy buyog‘i (ya’ni ifoda semalari) asosida so‘zlarning uslubiy tasnifi keng o‘rganilgan. Bu tasnifda so‘zlar, asosan, umumiste’mol so‘zlari, qo‘llanishi cheklangan so‘zlar, uslubiy buyoqda ega so‘zlar, kitobiy so‘zlar va so‘zlashuv tiliga xos so‘zlar kabi guruhlarga bo‘linib, maktab va oliygoh darsliklarida, ilmiy tadqiqotlarda keng izohlangan. Vazifa semalari semema tarkibiga kiruvchi va leksemaning nutqda qanday vazifalarda kela olishini (sintaktik qurilish qoliplarida qanday o‘rinni egallay ‘olishini) bildiruvchi semalardir. Vazifa semalari leksemaning birikuvchanligini (sintaktik valentligini) ham belgilab keladi. Masalan, [kitob], [maktab], [adolat], [yoz] kabi leksemalar gapda turlicha gap bo‘laklari vazifasida kela oladi. Shuning uchun ularda vazifa semalari oddiy [neytral] va o‘ta keng bo‘ladi. [endi], [birdan], [shaxdam] kabi leksemalarda vazifa semasi belgining belgisini ifodalash, [qat’iy], [keskin], [moviy] va [qizg‘ish] kabi 16 leksermalarda esa narsa - buyum va belgining belgisini ifodalash vazifasi bilan cheklanadi. Vazifa semalari yordamchi leksemalarda alohida rang-baranglik kashf etadi, xilma-xil ko‘rinish va xususiyatlarga ega bo‘ladi. Masalan, [qo‘y] leksemasi yordamchi fe’l vazifasida kelganda, u «harakatning to‘satdan, beixtiyor sodir bo‘lishi» vazifa semasini qabul qiladi va [qo‘y-] yordamchi fe’lini [yubor], [qol-], [ber] yordamchi fe’llari bilan o‘xshashlik munosabatiga kiritadi: (Bu gapni aytib qo‘ydi//aytib qoldi | aytib yubordi / aytib berdi) bog‘lovchi, ko‘makchi, yuklama kabi yordamchi leksema sememalarida vazifa semalari yetakchilik qiladi. Chunonchi, [va] yordamchi leksema sememasida «nutqda so‘z va gaplarni bog‘lash» semasi asosiy tarkibiy qism sanaladi. Leksema sememalarining vazifa semalari o‘zbek tilshunosligida eng kam o‘rganilgan soha bo‘lib, qo‘llanmada bu haqda tor doirada fikr yuritdik, xolos. Aniqrog‘i, ushbu ishda ayni hodisani masala sifatida qo‘yish bilan cheklandik. Semema semalarining munosabati. Leksema sememalarining tarkibidagi atash, ifoda va vazifa semalari o‘zaro dialektik bog‘lanishda va teskari mutanosiblikda (teskari proporsional) bo‘ladi. Aniqrogi, har bir sememada ushbu uch xil semalar mavjuddir. Ammo ba’zi semalarning kuchayishi, kuchayishi, aniqlashishn anıqlashishi, bo‘rttirilishi boshqa semalaring zaiflashishiga, kuchsizlanishiga olib keladi. Jumladan, mustaqil leksema sememalarida atash semalari kuchayganda, ifoda va vazifa semalari zaiflashadi. Aksincha, undov va taqlidiy leksema sememalarida eten uz atash semalari zaiflashganda, ifoda semalari kuchayadi. Yordamchi leksemalarda esa ifoda va atash semalari-zaiflashganda, vazifa semalari kuchayadi. Mustatsil ma’noli so‘zlarda ham juda ko‘p hollarda buni ko‘rishimiz mumkin. Masalan, [yuz], [bet]... leksik paradigmasidagi leksemalar atash semalari jihatidan batamom O‘xshashligi va faqat ifoda semalari alari bilangina bilangina farqlanishini farqlanishini oldingi oldingi bo‘limda ko‘rib o‘tdik. Juda ko‘p hollarda shakldoshlik (sinonimiya) qatorida, oddiy eskirgan yangi leksemalar qatorida sememalari va leksemalarni farqlashda ifoda semalari yetakchilik qiladi. Sememalar tarkibidagi turlicha semalarning o‘zaro munosabati masalasi o‘zbek semasiologiyasi fanining o‘rganishi zarur bo‘lgan dolzarb masalalaridandir. Semalaring darajasiga ko‘ra turlari. Semema tarkibidagi semalar darajasiga ko‘ra ham tasnif qilinadi. Darajasiga ko‘ra semema semalari birlashtiruvchi semalarga (integral semalar) va farqlovchi semalarga (differensial semalarga) ajratiladi. Birlashtiruvchi, semalar deb ikki va undan ortiq leksemalari bir guruhga birlashtiruvchi, bir necha sememalar uchun umumiy sanaluvchi semalarga aytiladi. Jumladan, [ota], [ona], [aka], [ona] leksema sememalari uchun 1) qarindosh, 2) qon-qarindosh, 3) bevosita sarindosh, 4) mendan katta kabi birlashtiruvchi, umumiy semalar hisoblanadi. 17 Chunki bu semalar ushbu leksemalarining tarkibida mavjuddir. Farqlovchi semalar deb ikki leksemani (yoki leksemalarning ikki guruhini) bir-biridan farqlovchi semalarga aytiladi. Chunonchi [ota] va [ona] leksemalari «erkalo» va «ayol» semalariga ko‘ra o‘zaro farqlanib 12 turadi. Aynan shu semalar [aka] va [opa] leksema sememalarida ham ko‘zatiladi, yoki [ota] va [ona] leksemalari « avlod» semasi asosida birlashib, «bir avlod» semasiga ega [aka] va [opa] leksemalari bilan teng qiymatli ziddiyat hosil qiladi. Farqlovchi sema vazifasini nafatsat atash semalari, balki ifoda va vazifa semalari ham o‘tayveradi. Jumladan, [ajoyib] va [g‘alati], [ajoyib] va [ajib] leksema sememalaridagi «so‘zlashuv nutqiga xoslilik», «kitobiy nutqqa xoslik» semalari farqlovchi sema vaszifasini bajaradi. Shuni aytish kerakki, semalari birlashtiruvchi va farqlovchi semalarga ajratish o‘ta shartlidir. Chunki ko‘p hollarda, ayniqsa, leksemalarning katta guruhlaridan pog‘onali usulda kichik, undan va yana ham kichik guruhlar ajratilganda, ayni bir sema kichikroq guruhni kattaroq guruhning boshqa ma’no turlaridan farqlaydi (ya’ni farqlovchi sema vazifasini o‘taydi). Ayni vaqtda u ajratilgan guruhdagi leksemalarni o‘zaro birlashtiradi. Masalan, [tuzuk], [durust], [yaxshi] va [ajoyib] kabi leksemalar qatorida 1) «belg». 2) «barqaror belgi», 3) «sifat belig». 4) «baholashi». 5) «umumiy baho», 6) «ijobiylik» kabi oltita sema umumlashtiruvchi, birlashtiruvchi semalar hisoblanadi. Lekin bu qatorda tom ma’nodagi birlashtiruvchi sema ijobiylik semasidir. Chunki belgi semasi sifat, qisman ravish va fe’l turkumlarini birlashtirib, ot va sonlardan farqlaydi «Barqaror belgi» semasi esa sifatlarni fe’llardan ajratadi va ularni alohida guruhga birlashtiradi. «Sifat belgi» semasi asliy sifatlarni (-roq qo‘shimchasi bilan birika oladigan sifatlari) sifatning boshqa ma’no turlaridan ajratadi va ularni shu sema asosida birlashgan guruhga kiritadi. «Baholash» semasi shaxsiy baho va munosabatni ifodalovchi sifatlarni (yaxshi, yomon, dono, zukko, sezgir, ahmok...) asliy sifatlarning boshqa turlaridan farqlaydi va alohida guruhga birlashtiradi. «Umumiy baho» semasi shu ma’no xususiyatiga ega bo‘lgan baholash sifatlarini [yaxshi], [yomon] boshqa xususiy baho [dono], [chaqqon), [ahmoq] sifatlaridan ajratadi. «Ijobiylik" semasi esa [yaxshi] qatorini «salbiyliko semasiga ega [yomon] qatoridan ajratadi va bu qatorni alohida guruhga birlashtiradi. Ko‘rinib turibdiki, birlashtiruvchi va farqlovchi semalar tushunchasi o‘ta nisbiy bo‘lib, ayni bir sema bir jihatdan farqlovchi, ikkinchi jihatdan esa birlashtiruvchi sema vazifasini o‘taydi (ma’lum bir kichik guruhni birlashtirib, shu guruhni u kiradigan kattaroq guruhning boshqa guruhchalaridan farqlaydi). Shu bo‘linishda [tuzuk], [durust], [yaxshi)], [ajoyib] leksik paradigmasida «belgining I, II, III, IV darajasi» semasi farqlovchi sema vazifasini o‘taydi. 18 Birlashtiruvchi va farqlovchi semalaring nisbiyligi boshqa bir hodisada ham namoyon bo‘ladi. Jumladan, [ota], [ona] leksemalarida «erkalo» va «ayol» farqlovchi sema vazifasini o‘taydi. Ammo [bobo], [ota], [aka], [tog‘a], [amaki], [o‘g‘il] leksemalari qatorida «erkako», [buvi], [ona], [opa], [xola], [amma], [qiz] qatorida esa «ayol» semasi birlashtiruvchi sema vazifasini o‘taydi. Birlashtiruvchi va farqlovchi semalarning ajratilishi shartli va nisbiy bo‘lganligi uchun semema tarkibidagi semalari joylashtirishda alohida qoidaga rioya qilinadi. Kattaroq guruhlarni birlashtiruvchi semalar kichikroq guruhlarni farqlovchi va birlashtiruvchi semalardan oldin beriladi. Ulardan keyin mutanosib ziddilyat hosil qiladigan semalar beriladi. So‘ng belgining darajasi semalari va oxirida esa ifoda semalari beriladi. Masalan, [padar] leksema sememasining ma’no tarkibi quyidagicha berilishi mumkin: [padar] =1) predmet, 2) shaxs, 3) qarindoshlik, 4) qon-qarindoshlik, 5) bevosita, 6) 1 avlod, 7) «men» dan katta, 8) erkak, 9) kitobiy, 10) ko‘tarinki. Bu sememadagi I-IV semalar maxsus guruhlari farqlaydi va birlashtiradi. V-VIII semalar qarindoshlik nomlari ichida mutanosib ziddiyatlar hosil qiladi. Ya’ni, ayni shu belgi bir necha ziddiyatda takrorlanadi. Chunonchi, «erkalo», «ayol», semasi nafaqat [ota] : [ona], balki [bobo]: [buva], [kuyov] [kelin], [amaki] [amma] ziddiyatlarida ham, -avlod semasi [ota] [ona]; [tog‘a] [amaki]; [xola] [amma] va [o‘g‘il] [qiz] ziddiyatlarida ham takrorlanadi. IX, X semalar ifoda semalari sifatida [padar] leksemasini [ota] leksemasidan tom ma’noda farqlaydi. Ular farqlovchi sema vazifasini o‘taydi. Leksema sememasini tarkibiy qismlarga, semalarga ajratib taxlil qilish komponent tahlil usuli deb aytiladi. Bu usul sistem tilshunoslikda til birliklarining ma’no (mazmun) tomonini o‘rganishda asosiy hisoblanadi. So‘z ma’nosini tarkibiy qismlarga ajratib o‘rganish usuli nafaqat leksik ma’noni, balki grammatik, ma’noni o‘rganishda ham keng qo‘llaniladi. Aniqrog‘i, ushbu usul so‘z ma’nosini o‘rganishda eng qulay usullardan sanaladi. Chunki bu usul sanoqli semalar yordamida son-sanoqsiz sememalaring va so‘zlarning ma’no tarkibini aniqlash, izohlash va tasvirlash imkonini beradi. Shu jihatdan u mohiyat e’tiboriga ko‘ra moddiy dunyoda D. I. Mendeleev davriy jadvalidagi elementlarni eslatadi. 100 dan ortiqroq turlicha elementlarning turli usulda birikishi butun moddiy olamni yuzaga keltirganidek, 100-150 semaning birikishi ham tillardagi mikdoran cheksiz lek- sema va so‘z ma’nolarini tasvirlash imkonini beradi. Shuning uchun ayni tahlil usulining kelajagi nihoyatda porloqdir. Biz tolibi ilmlarimizga A. M. Ko‘znetsovning yakunlovchi asari bilan chuqur tanishib chiqishlarini, komponent tahlil usulini to‘liq o‘zlashtirib olishlarini maslahat beramiz. Sememaning xususiyatlari, tushuncha bilan aloqasi, tarkibi kabilar bilan tanishib chiqqanimizdan so‘ng sememaga ta’rif berish imkoniga egamiz. Semema 19 leksemaning ichki, ma’no tomoni bo‘lib, leksemaning o‘xshashlik va qo‘shnichilik munosabatlari orqali aniqlanadigan atash, ifoda va vazifa semalarining bir butunligidir. Bu ta’rifdagi juda muhim bo‘lgan bir tomonga e’tibor berishimiz lozim. Bu ham bo‘lsa sememaning leksemaning o‘zidan emas, balki leksemaning o‘xshashlik va qo‘shnichilik munosabatlari orqali aniqlanishidir. Jumladan, [ona] leksemasini olaylik. Uning ma’nosi quyidagicha «Bir ota-onadan tug‘ilgan farzandlar ichida o‘zidan kichiklarga (ukalariga, singillariga) nisbatan katta qiz». Demak [ona] leksemasining sememasi bevosita shu leksemaning o‘zidan emas, balki uning [ota], [ona], [farzand], [uka], [singil] kabi leksemalar orasida mavjud bo‘lgan, bevosita kuzatishda berilmagan, ammo ayni vaqtda ongimizda yashovchi munosabatlarning jami orqali aniqlanadi. Yoki [ol] fe’l leksemasining sememasi shu leksemaning [ber-], [sot-], [uzat-] kabi leksemalar bilan bo‘lgan ma’no va vazifa munosabatlari orqali aniqlanadi. Leksemalar orasidagi yuqorida qayd etilgan munosabatlar aslida ongimizda mavjuddir. Ya’ni, bunday, munosabatlar hahiqiy bo‘lib, ular leksemalarning ziddiyatlarida, o‘xshashlik va qo‘shnichilik munosabatlarida aks etadi. Semema til birligiga xos tomon bo‘lganligi uchun bevosita kuzatishda berilmaydi. U leksemalarning o‘zaro munosabatlari, leksemalaring tahlili orqali ochiladi. Barcha til birliklari kabi semema ham nutqda voqelashadi, yuzaga chiqadi, aniqlashadi. Quyida shu masalaga to‘xtalamiz. Bir sememali va ko‘p sememali leksemalar. An’anaviy tilshunoslik bir ma’noli (monosemantik) va ko‘p ma’noli (polisemantik) so‘zlarni farqlaydi. Bu jarayonda u, asosan, nutqiy ma’nolarga tayanadi. Nutqiy birliklar, iklar, jumladan, jumladan, nutqiy n ma’nolar turlicha bo‘lganligi sababli bir ma’nolilik, asosan, an, ilmiy ilmiy va va xususiy xususiy atamalarga (terminlarga), sanoqli so‘zlarga xos deb tan olinadi. Ko‘p ma’nolilik esa ko‘plab so‘zlarga xos deb hisoblanadi. Bir ma’noli so‘zlar sirasiga ilmiy atamalardan boshqa ko‘pincha yangi so‘zlar, qo‘llanish doirasi (qo‘shnichilik munosabatlari) o‘ta tor bo‘lgan so‘zlar kiritiladi. Masalan, (darz ketmoq), (cho‘rt kesmoq), (tarq yorilmoq) va h k. Jamiyat taraqqiyoti natijasida yangi so‘zlar ham asta-sekin qo‘shimcha ma’nolarga ega bo‘lib, qo‘llanish doiraysini kengaytirib, ko‘p ma’nolilik hosil qiladi. Til va nutq hodisalarini izchillik bilan farqlovchi sistem tilshunoslik (sistem tahlil) bu masalaga boshqacha yondashadi. U til va nutq birliklari orasidagi asosiy xususiyatlari ochishga intiladi. Sistem tahlilning eng asosiy tushunchalari: barqaror butunlik barqaror til birligi (invariant) va o‘zgaruvchan nutqiy ko‘rinish (variant) tushunchalaridir. Til birliklari bevosita kuzatishda bevosita kuzat berilmaganligi, muayyan moddiy shaklga ega bo‘lmaganligi sababli ular barqaror birliklar hisoblanadi. Til birliklari ma’lum bir butunliklaring tizimlarning tarkibiy qismi, elementi sifatida ayni butunlik qurilishida barqaror o‘ringa ega bo‘ladi. Chunonchi, 20 tor, lablangan unli bo‘lgan [u] [i] o‘zbek tili unlilar tizimida shu ikki barqaror belgisiga ko‘ra o‘zining aniq o‘rniga egadir. U unlilar sistemasida torlik belgisiga ko‘ra o‘rta keng, [u] va lablanganlik belgisiga ko‘ra esa tor, lablanmagan [i] ga ziddir. Binobarin, [tor, lablangan unli] barqaror til birligi (butunlik) sanaladi. Bu barqaror butunlik nutqda, nutq shakli, nutqdagi o‘z qurshovi ta’siri ostida turlicha ko‘rinishlarda o‘rganishlarda voqelashadi. Jumladan (u) tovushi (burun, butun, tutun) kabi so‘zlarda oraliq va o‘ta qisqa (qur, qul, qush, quruq...) so‘zlarida qattiq va qisqa, (ko‘rak, tun, tushkun, surgun...) so‘zlarida yumshoq va qisqa, (bu, unli, u, undosh...) so‘zlarida esa oraliq va cho‘ziq kabi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi. Bulardan tashqari, har bir shaxsning nutq a’zolari, ovozi (yozuvda esa esa dastxati) o‘ziga xosliklarga egadir. Har bir shaxs u unlisini o‘ziga xos talaffuz etadi (yozadi). Bularning barchasi tilda barqaror butunlik bo‘lgan [-tor, lablangan] u unlisining nutqiy ko‘rinishlaridir. Bunday ko‘rinishlar moddiy xususiyatlari bilan bir-biridan ancha farq qilishi mumkin. Masalan, eski turkiy tilda -g‘un (turg‘un so‘zida) va kin (keskin so‘zida) orasida anchagina jiddiy farq bo‘lishiga qaramay, ular aslida morfemaning (qo‘shimchaning) turlicha nutqiy ko‘rinishlaridir. Yoki hozirgi o‘zbek tilining (ishlat) so‘zidagi (t) va (yozdir) so‘zidagi (-dir) ayni bir qo‘shimcha (orttirma nisbat morfemasi)ning ikki nutqiy ko‘rinishidir. Sistem tahlil nutqiy ko‘nnishlari va barqaror til birliklarini farqlash uchun bog‘liq (noo‘xshash) qurshov (qo‘shimcha distributsiya, dopolnitelnaya distributsiya) va erkin (o‘xshash) qurshov (kontrast, zid, qarama-qarshi distributsiya) tushunchalaridan foydalanadi. Erkin (o‘xshash) qurshov barqaror, mustaqil til birliklariga xosdir. Masalan, (ber, bir, bor, bo‘r, bur) unlilarining nutqiy qurshovi bir xil, ammo so‘zlaring ma’nosi boshqa-boshqa. Shuning uchun bu so‘zlardagi unli tovushlar tildagi mustatsil fonemalarning in’ikosi hisoblanadi. (qul, kul) so‘zlarida ham (u) tovushlari talaffuzda farqlanadi. Aniqrog‘i, [u] ning qattiq shakli hamisha (q, g‘, x, o vah. k) tovushlari bilan, yumshoq shakli esa (k, g, e va hk) tovushlari bilan yonma-yon kelganda yuzaga chiqadi. Demak, yumshoq (u) va qattiq. (u) bog‘liq, belgilangan, noo‘xshash qurshovlarda voqelashadi, namoyon bo‘ladi. Borliq qurshovlardagina yuzaga chiqadigan nutq birliklari tildagi bir barqaror birlikning nutqiy ko‘rinishlaridir. Shuning uchun (qul va kul) so‘zlarida ham bitta birlikning [tor, lablanmagan unli] ikki nutqiy ko‘rinishi, voqelashgan. Leksema sememasi va nutqdagi so‘z ma’nolan orasidagi munosabatni aniqlashda sistem tahlil yuqorida qayd etilgan barqaror birliklar va nutqiy ko‘rinish erkin (o‘xshash) va bog‘liq (noo‘xshash) qurshov tushunchalaridan foydalanadi. 2.3. Sememaning tarkibi. 21 Leksema semema va uning tarkibidagi semalar, yuqorida ko‘rsatganimizdek, leksemalarning o‘xshashlik va qo‘shnichilik munosabatlari asosida, ma’no, ifoda va vazifa semalarining jami sifatida aniqlanadi. Semema til birligi bo‘lgan leksemaning mazmunini tashkil etadi, barqaror birlik sanaladi. U nutqda turlicha ko‘rinishlarda namoyon bo‘lib, o‘ziga, shu matnga, sharoitga xos qo‘shimcha ma’no bo‘yoqlari, jilvalari, qirralari (ottenkalari) bilan voqelashadi. Chunonchi, [yaxshi] leksema sememasining tarkibi «belgi»,; «barqaror belgi», «baho belgisi», «sifat belgi», «baho belgisi», «ijobiy», «umumiy baho», «ichki va tashqi», «me’yorda», «oddiy» (neytral) kabilar sifatida yuqorida qayd etilgan edi. Ushbu aytilganlarni nazarda tutib, [yaxshi] leksemasiga quyidagicha ta’rif berish mumkin: «Umumiy ichki va tashqi xususiyatni, so‘zlovchining ijobiy munosabatini, me’yorda deb sanalgan ijobiy shaxsiy bahoni uslubiy bo‘yoq jihatidan atidan oddiy oddiy sifatida ifodalovchi asliy sifat». Binobarin, ayni semema [yaxshi] leksemasining barqaror, til birligi sifatidagi tomoni sanaladi. Nutqda esa bu mazmun yuzlab ma’no ko‘rinishlarida voqelashadi. Masalan, (yaxshi qiz), (yaxshi xotin), (yaxshi kishi), (yaxshi usta), (yaxshi san’atkor), (yaxshi o‘qituvchi), (yaxshi bastakon), (yaxshi yozmoq), (yaxshi yugunmoq) va b. so‘z birkimalarida (yaxshi) so‘zi o‘ziga xos qator ma’nolarga ega bo‘ladi. Aniqrog‘i (yaxshi qiz) birikmasida (yaxshi) «chiroyli, kelishgan, odobli, aqlli...» kabi so‘zlar bilan, (yaxshi xotin) birikmasida esa saranjom-sarishta, matonatli, halol, mehribon kabi so‘zlar bilan ma’nodosh bo‘ladi. (yaxshi) so‘zining qanday qo‘shimcha ma’nolarga ega, uning nutqda qaysi so‘z bilan bog‘lanib, birikib kelishiga bog‘liq (yaxshi) so‘zining har bir ma’nosi bog‘liq (noo‘xshash) qurshovlarda voqelashadi. Shuning uchun bu birikmalarda (yaxshi) sememasi turli nutqiy ko‘rinishlarda yuzaga chiqadi, namoyon bo‘ladi. Ayni vaqtda ushbu birikmalar orasida qurshov bilan bog‘liq bo‘lgan ma’no farqlari mavjuddir. (Yaxshi, hozir yetib boraman. Yaxshi. Va’da ham berayin) gaplarida (yaxshi) so‘zi butunlay boshqacha qurshovda, boshqa gap bo‘laklaridan ajratilgan holda kelib, (xo‘p), (xo‘p bo‘ladi), (ma’qullayman) kabi, ma’no munosabatlarini ifodalamoqda. Shunga ko‘ra [yaxshi) so‘zining ushbu qurshovi avvalgi qurshovga mutlaq o‘xshamaydi. Demak, bu qurshovda [yaxshi] leksemasi avvalgi, ya’ni yuqorida ko‘rsatilgan ijobiy shaxsiy baho sememasini emas, balki boshqa bir masini emas, balle en boshqa bir uz 2 sememasini yuzaga chiqargan. Binobarin, [yaxshi] leksemasida kamida ikki semema, ikki xil qurshovda voqelanuvchi mazmun, ma’no ko‘rinishlari mavjuddir. Bu holda [yaxshi] ikki sememali bitta leksemami yoki shakldosh (omonim) ikki leksimami degan savol tug‘iladi. Ushbu masala an’anaviy tilshunoslikda sistem tilshunoslikka nisbatan chuqurroq va ilmiy jihatdan to‘laroq o‘rganilgan. Buning sababi shundaki, an’anaviy tilshunoslik ayni sememalar orasidagi tarixiy bog‘lanishlarga tayanadi. Sistem tilshnoslik esa sememalar orasidagi tarixiy bog‘lanishlarga tayana 22 olmaydi. An’anaviy tilshunoslik ma’no turlari (sememalar) orasidagi bog‘lanish zanjiriga tayanadi. Agar ikki semema orasida bog‘lanish zanjiri, uzluksizlik, birin-ketinlik, birining ikkinchisidan kelib chiqishi mavjud bo‘lsa, bunday sememalar bir leksemadagi ikki va undan ortiq sememalar sifatida talqin etiladi [yaxshi] leksemasining yuqorida ko‘rsatilgan har ikki sememasida ham «ijobiy baho» semasi mavjuddir. Shu asosda bu ikki semema bir leksemaga birlashishi mumkin. Yuqorida aytilganlarga ko‘ra sistem tahlil bir sememali va ko‘p sememali leksemalarni farqlaydi. Nutqda bir sememali leksema ham, ko‘p sememali leksema ham ko‘p ma’noli so‘zlar sifatida voqelanishi mumkin. Ya’ni turli qurshovlarda muayyan leksema muayyan sememasini (yoki yagona sememasini) turli ko‘rinishlar orqali, ma’no buyoqdorligi orqali namoyon qilishi mumkin. Leksemaning mazmun jihatida asosiy hodisa - leksik mano; baho semasi asosan uch х il ifodalanadi: 1) morfema yordamida; 2) leksemaning o‘zi bilan; 3) kontekst yordamida. Baho semasining morfema yordamida ifodalanishi morfologik ifodalanish deyiladi. Hozirgi o‘zbek tilida bunday vazifani erkalash, kichraytirish manolarini anglatuvchi -cha,-gina, -jon, -choq, -chak kabi qo‘shimchalar bajaradi. Bu morfemalar ijobiy munosabat ifodalashga х izmat qiladi. Masalan: Bo‘ri х on do‘mboqqina bola bo‘lgan edi. Uni yomon ko‘zdan asrasin, deb kiyimlariga tumoru ko‘zmunchoqlar taqib qo‘yardi. Bu kabi qo‘shimchalar asosan ijobiy ma’noda qo‘llansa-da, ba’zan kontekstda salbiy ma’no kasb etishi mumkin. Misol tariqasida:Kecha meni shundoq so‘kdi, shundoq so‘kdi, yigitgina o‘lgur! Onamni so‘kdiya, bo‘yniginang go‘rda chirigur. (O‘. H) Ushbu parchada so‘kdi leksemasining takror qo‘llanishi, -ya kuchaytiruvta’kid yuklamasi salbiy baho semasini yanada oshirish uchun xizmat qilgan. -gina erkalash-kichraytirish qo‘shimchasini, o‘lgur, bo‘yniginang go‘rda chirigur qarg‘ishlari va ular tarkibidagi -gur affiksi kabi vositalar orqali matnda salbiy ma’no otsenkasi namyon bo‘lganini ko‘rish mumkin. -cha affiksi kichraytirish ma’nosidan tashqari matndagi boshqa vositalarning ta’sirida erkalash, hurmat bilan birga kamsitish, kesatish kabi salbiy otsenkasini ham ifodalaydi. Ko‘chadan bir qizcha chopqilab o‘tdi. Sizni esli-hushli yigitcha deb o‘ylardim. Sal o‘pkangizni bosib oling, yigitcha! Ushbu parchada birgina -cha affiksining hurmat hamda kesatiq ma’nosi bir xil so‘zda turli xil ma’no otsenkalarida qo‘llangan. Leksemaning mazmun jihatida, voqelikni nomlashdan tashqari nomlanayotgan voqelikka munosabat ham bildiriladi. Baho munosabati turli aspektlarga ega bo‘lib, inson faoliyatining alohida bir sohasi bilan bog langan holda aniqlanadiganʼ aloqalar, bog lanishlar tushuniladi. ʼ Leksik birliklar mazmun mohiyatiga ko‘ra ma’lum bir baho munosabatini ijobiy , salbiy yoki neytral ma’no ifodalaydi. Baho semasi leksemaning o‘zi bilan 23 ifodalansa, leksik ifodalanish deyiladi. Bunda baho semasi leksemalarning o‘zaro semantik munosabatida ochiq ko‘rinadi. М asalan, aql, es, miya, bosh, kalla leksemalari kishining fikrlash, bilish qobiliyati mazmuniy maydonni hosil qiladi. kontekstda qo‘llanilishida salbiy yoki ijobiy ma’no otsenkasini ifodalash jihatidan farqlanadi. Kalla leksemasida salbiy ma’no otsenkasi ko‘proq anglashiladi. Masalan: Kallang ishlaydimi, uka! Tochniy adresga balo bormi? Ertaga butun mahallang, qarindosh-urug‘mg uyingga yopirilib kirsa, yutgan mashinang qani, desa nima. ... Xunobim oshdi. (Said Ahmad) Baho semasini ifodalashda so‘z turkumlaridan foydalanish tilshunoslikdagi yangi muammo tarzida ko‘zga tashlanmoqda. Masalan: Ot so‘z turkumi shaxs yoki narsaning nomini bildirishga xizmat qiladi. Baho semasini hosil qilishda bu juda katta yordam beradi. Ba’zan matnda salbiy ma’nodagi leksemalarni ijobiy ma’noda qo‘llanganini ko‘rishimiz mumkin. Masalan, o‘g‘ri, kissavur leksemalari insonlarni to‘naydigan shaxs otida salbiy baho semasi mavjud. Ammo G‘.G‘ulomning “Mening o‘g‘rigina bolam ” hikoyasida o‘g‘ri so‘zida salbiy baho munosabati yo‘qolgan. Matnda “hoy” undov so‘zi, “aylanay” leksemasi hamda -gina affiksi vositasida kontekstual ijobiy munosabat ifodalangan. -Hoy, aylanay, o‘g‘rigina bolam, boshimda shunday musibat turganda ko‘zimga uyqu keladimi? Mana: olti oy bo‘ldi, biror soat mijja qoqib uxlaganim yo‘q. Xizmatkor, ximatchi, malay o‘zga kishiga xizmat qilib kun ko‘ruvchi, o‘zga xizmatiga kirgan shaxs, neytral ma’no otsenkasiga ega. Kontekstda, oddiy so‘zlashuv uslubida “malay” leksemasining salbiy baho semasini uchratish mumkin. Ko‘pincha yosh jihatdan kichik bo‘lgan xizmatchiga qo‘llanadi. Kenja isyon ko‘taradi: "Nima, men hammalaringga urichuri malaymanmi?!" Aytgan gapining ma’nosini ko‘pam o‘ylayvermaydigan soddadil Sobir akasi Kenjaga o‘shqiradi: "Tayyor loyni zambilga solish ham ishmi! Predmet nomlarini bildiruvchi otlar ham matnda nomlash nilan bir qator baho semasini ifodalaydi. Kayfiyat, avzo kabi leksemalar ruhiy holat tushunchasini ifodalaydi. Bu mazmuniy maydon ijobiy yoki salbiy semasi jihatidan farqlanadi. Kayfiyat, kayf asosan ijobiy semani ifodalash, avzo salbiy bahoni ifodalash uchun xizmat qiladi. Leksemaning mazmun jihatida, voqelikni nomlashdan tashqari nomlanayotgan voqelikka munosabat ham bildiriladi. Baho so‘zlovchining ob ektga yoki holatgaʼ bo‘lgan ijobiy yoki salbiy munosabatidir. Baho ko‘proq belgi bildiruvchi leksemalarda uchraydi. Ayyor, mug‘ombir, hiylagar, quv, ustamon, makkor, dog‘uli xususiyat bildiruvchi sifatlari aldab, chalg‘itib, har qanday ishni o‘z foydasiga hal qiladigan, makr-hiylaga usta mazmuniy maydoni ostida birlashadi. Bu so‘zlar belgi darajasining kuchli yoki kuchsizlik jihatidan farqlanadi. Mug‘ombir so‘zida belgi darajasi ayyor so‘ziga nisbatan bir oz kuchsiz. Quv so‘zida so‘zida belgi darajasi kuchliroq. Asli ot so‘z turkumiga mansub shayton, tulki, tullak, qirraq leksemalari kontekstda belgi-xususiyat bildirb, “Ish ko‘rgan 24 ayyor ” ma’nosida yuqoridagi so‘zlar bilan bir mazmuniy maydonni hosil qiladi. Tulki, tullak, qirraq so‘zlari kontekstdan tashqari holatda qo‘llanganda neytral ma’no ifodalaydi. Tulki yavvoyi hayvon, tullak qari parrandaga nisbatan qo‘llanadi. Ba’zan ot so‘z turkumi sifatga xos vazifani bajaradi. O‘zi ham ish ko‘rgan tullak emasmi, endi bu og‘ir holatdan ustalik bilan chiqib ketadi. Yana u Mirzakarimboy xonadoniga boshliq bo‘lib kekkaysin… boylikning nishobini o‘z tomoniga to‘g‘irlasin!.. U juda shayton xotin (Oybek). Chol soqolini timiskilab: “Ehtiyot bo‘ling u (Qo‘qonboy) juda tulki odam, kattaroq shikast yetkazmasin”, – dedi (Mirmuhsin). Tilimizda uchraydigan shakl-ko‘rinish bildiruvchi sifatlar insonning turli tashqi qiyofasi va tuzilishlarini, predmetning shakliy ko‘rinishlarini bildiradi. Masalan: Qorni bo‘g‘oz sigirlarnikidek o‘bdon eshilganlikdan yonidagi yostiqqa Mulla Muhsinning bo‘sh turgan yostig‘ini ham zamlab yondamasiga cho‘kib oldi (A. Qodiriy). Matndagi bo‘g‘oz sifat leksemasi obyektgaga nisbatan salbiy baho munosabatini ifodalash uchun xizmat qilgan. Matndagi emotsionalekspressivlikni oshirgan. Nutqimizda holat bildiruvchi sifatlar orqali baho semasining ifodalanilishi ham talaygina. Bu turdagi sifatlar inson, hayvon va predmetlarning turlicha holatlarini ifodalaydi. Masalan : Ammo kechagina qishloqda yashab yurib, bu-uncha joylar bilan quda-anda bo‘laman deb o‘ylamagan akaning boshi garang edi (Sobir O‘nar) Ushbu matndagi garang sifat leksemasi insonning ruhiy holatiga salbiy baho munosabatini ifodalagan. Matnda asl qulog‘i kar ma’nosida emas, ko‘ma ma’noda boshi qotgan, nima qilishini bilmay ma’no otsenkasini ifodalagan. Fe’l so‘z turkumi matnda eng faol qo‘llaniladigan va asosiy vazifa barajadigan turkum hisoblanadi. Fe l leksemalarʼ shaxs va predmet harakati ma nosini anglatib keladi. Fe l leksemalar fikrga yakun ʼ ʼ yasashga xizmat qiladi. Shunga ko‘ra insonning harakati, holati va boshqa turli xususiyatlari bilan bog liq ma nolar fe l leksemalarda mujassamlashgan bo‘ladi. ʼ ʼ ʼ Chunki fe l eng faol so‘z turkumi hisoblanib, gap qurilishida ham markaziy ʼ o‘rinni egallaydi. S.D. Kantselsonning ta kidlashicha ma no planida fe l ʼ ʼ ʼ predikatlar oddiy leksik ma noga nisbatan kengroqdir. Fe l predikatlar ma lum ʼ ʼ ʼ leksik ma noni ifodalash bilan bir qatorda, o‘zida bo‘lajak gap maketini ham aks ʼ ettiradi. Fe l predikatlar ma lum “bo‘sh o‘rin”larga ega bo‘lishi bilan birga o‘zi ʼ ʼ ham mazmuniy jihatdan ma lum mazmuniy paradigmaga ega bo‘ladi. ʼ Hozirgi kunda o‘zbek tilshunosligida ham maydon nazariyasi alohida lingvistik yo‘nalish sifatida shakllanganligi va unda boshqa sathlarga qaraganda leksik sathga e tibor ko‘proq qaratilayotganligini ko‘rishimiz mumkin. ʼ А gar shaxs bilan bog liq bo‘lgan fe l leksemalar butun bir sistema sifatida qaralsa, uni baho ʼ ʼ anglatuvchi va baho uchun betaraf tarzida ikki guruhga ajratish imkoniyati tug iladi. Baho anglatuvchi fe l leksemalar alohida maydonni tashkil etadi. Shu ʼ ʼ 25 bois insonning insonlarga munosabatini anglatuvchi semantik maydonlar boshqa maydonlarga qaraganda ko‘p va keng ko‘lamli bo‘ladi. Hozirgi tilshunoslikda fe llarning hamma e tirof etgan mazmuniy tasnifi mavjud emas. Turli printspgaʼ ʼ ko‘ra turlicha tasnif qilinadi (denotativ, paradigmatik, sintagmatik aspektda). Paradigmatik nuqtai nazardan fe l invariant ma noga ko‘ra tasnif qilinadi. Bunga ʼ ʼ muvofiq, harakat (faoliyat), holat, xususiyat, munosabat fe llariga ajratiladi. B. ʼ Qambarovning “Baho munosabati va uning o‘zbek tilida ifodalanishi” deb nomlangan tadqiqot ishida shaxslar o‘rtasidagi baho munosabatini ifodalash uchun xizmat qiluvchi fe l leksemalarni tasniflashda shaxs bahosini ifoda etuvchi fe l ʼ ʼ leksemalarni yettita guruhlarga ajratish mumkin degan xulosaga kelgan. Bular: shaxsning umumiy holatini ko‘rsatuvchi; jismoniy harakat bilan bog liq; nutq bilan ʼ aloqador; sezish bilan bog liq; tafakkurni anglatuvchi; ruhiy holat anglatuvchi ʼ hamda insonning iqtisodiy sharoiti bilan bog liq fe l leksemalardir. ʼ ʼ Insonning holatini ifodalovchi ruhiy - psixologik faoliyatiga aloqador fe l ʼ leksemalar ham shaxs bahosini ko‘rsatishda ahamiyatli sanaladi. Muncha irjayasan? Yaya, Fosih afandi bo lsa.. qora duldul ustida kuydirgan kalladay ʻ irjayib o tirar edi (M. Ismoiliy). Matndagi irjayasan, kuydirgan kalladay vositalari ʻ subyektning obyektga nisbatan salbiy baho munosabatini ifodalab, emotsional- ekspressivlikni oshirishga xizmat qilgan. Ijobiy istakni bildiruvchi birliklarni hosil qilishda ishtirok etadigan fe’lning - gur mayl shakli ijobiy baho munosabatini ifodalashga xizmat qiladi. Masalan: Tanchaga o‘tira qol, ha, omon bo‘lgur-a, shunday kelaverganingni qara. – Risolat kampir Anvarni xuddi go‘dakni avaylaganday tanchaga o‘tqazdi (T.Malik). Xullas, leksemalar matn tarkiba o‘zi bog‘lanib kelgan so‘zlar, tarkibidagi qo‘shimchalar vostidasida turli baho semasiga ega bo‘ladi. Tabiatan neytral, ijobiy yoki salbiy mazmunli leksemalarni matndagi boshqa vositalar yordamidaa turlicha semada ifodalash mumkin. Leksema ko‘p sememali bo‘lsa, har bir sememaning nutqda voqelanishidagi oefen.uz qurshovi o‘ziga xos, erkin bo‘lganligi uchun leksema nutqda, matnda faqat bitta sememasining nutqiy ko‘rinishini yuzaga chiqara oladi. [Dona] leksemasini olib ko‘raylik. Lug‘atda bu leksemaning 6 ma’nosi qayd etilgan. Misollari quyidagilar: 1) besh dona tuxum; 2) anor donasi, 3) qism donalari; 4) materiya alohida donalar yig‘indisidan tuziladi; 5) shatranj taxtasidagi dona, 6) cho‘p donalari. Bu ma’nolarni osonlikcha ikkita alohida qurshovda yuzaga chiqadigan sememalarga birlashtirish mumkin. Ko‘rsatilgan ma’nolardan birinchisi [sanoq son + dona] qolipi orqali voqelashadi. Bu qolipda (dona) alohida ma’noga ega. U [-a] qo‘shimchasiga ma’nodosh (o‘ttiz dona tuxum -o‘ttizta tuxum). Ikkinchi qolip esa quyidagicha: [murakkab tuzilishga ega bo‘lgan narsa- buyum nomi+dona]. Bu qolipda (dona) 2-6- ma’nolarini yuzaga chiqaradi. U o‘zi 26 bog‘lanib kelgan so‘zning ma’nosiga, atalmishiga mos ravishda uning tarkibiy qismlarini ifodalab keladi. Shuning uchun (qum donalari) bilan (satranj donalari) kabi so‘z birikmalarida (dona) turlicha ma’nolarga ega bo‘lsa ham, bu ma’nolar bitta sememaning (murakkab tuzilishga ega bo‘lgan muayyan narsa-buyumning) eng kichik tarkibiy qismi yoki turli nutqiy ko‘rinishidir. Demak, [dona] mumkin 6 ma’nolaring leksemasida kamida ikki sememani ajratish mumkin. nomustaqilligini, ularning maxsus matnda, borliq qurshovda yuzaga chiqishini quyidagi tajriba ham osongina isbotlaydi. Demak, (dona) so‘zini matndan ajratgan holda, alohida olsak, bu holda yuqorida qayd etilgan ikki mazmunnigina eslaymiz, xolos. Figura LMK- satranj bilan aloqador matnda, «zarra» ma’nosi qum va shunga o‘xshash narsalar bilan bog‘liq matnlarda yuzaga chiqadi, voqelashadi, ya’ni u bir sememamaning turli ko‘rinishi bo‘ladi. Ko‘p sememali leksema o‘zining har bir sememasi orqali turlicha leksemalar bilan o‘xshashlik va qo‘shnichilik munosabatlariga kirishadi. Masalan, [tana] leksemasini olaylik. Lug‘atda bu leksemaning to‘rtta umumiste’moldagi va bitta ixtisoslashgan ma’no turi beriladi. Misollari quyidagilar. 1) tanasi yo‘g‘on odam; 2) tanamning jarohati... tuzalar, 3) tanasi boshqa dard bilmas, 4) ... yo‘g‘on qayrag‘ochlar, tanalan qulochga sig‘maydi. 1-3- misollarda bir sememaning (gavdaning bosh bilan son oralig‘i) turlicha ko‘rinishlari voqelashadi. Chunki bu misollarning barchasida [tana] leksemasi [bosh], [bo‘yin], [oyoq.], [qo‘l] leksemalari bilan o‘xshashlik munosabatida ko‘zatiladi. Ammo to‘rtinchi misolda eferuz esa [tana] leksemasi [shox], [ildiz], [barg] leksemalari bilan o‘xshashlik munosabatiga kirishadi. Bu esa [tana] leksemasidagi ayni sememaning alohida, ikkinchi semema ekanligidan dalolat beradi. Ruhiy tajriba ham buni tasdiqlaydi. Ya’ni [tana] leksemasini esga olsak, xotiramizda 1) inson gavdasi va 2) daraht asosi gavdalanadi. Ushbu ikki semamaning o‘zaro bog‘liq, ammo alohida-alohida sememalar orfen.uz ekanligini bu sememalaring bir al qurshovda vogelapa детелиг olishi ham uz diqlaydi. Masalan, (tanasini kesdi] so‘z birikmasda har ikkala semema yuzaga chiqishi va boshqa ma’nolarni anglatishi mumkin. Bir xil qurshovda voqelashishi, shu qurshovda qat’iy mazmuni va vazifasini saqlashi til birliklarining mustaqilligini isbotlovchi eng muhim dalil ekanligini ta’kidlash ortiqchadir. Bir sememali leksema ham nutqda ko‘p ma’noli bo‘lishi mumkin. Masalan, asosan, bir sememaga ega» bo‘lgan [tan] leksemasi insonning jismoniy moddiy tomonini ifodalovchi sifatida uning ruhiy tomoni, mohiyatini ifodalovchi [jon] leksemasiga ziddir. Ammo nutqda u ikki-to‘rt ma’noga ega bo‘lishi mumkin. Lug‘atda shu ma’nolardan ikkitasi qayd etilgan. Misollari quyidagilar: 1) bunda qolar sening taning, 2) sog‘ tanda, sog‘ aql. Ayni vaqtda [tan] leksemasining yana boshqa nutqiy ma’nolari ham bor (masalan: Oilari kichik, to‘rt tandan iborat edi). Shunday qilib, tilda bir sememali va ko‘p sememali leksemalari farqlash lozim. Nutqda esa 27 ushbu leksemalar ko‘p ma’noli so‘zlar sifatida yuzaga chiqishi, voqelanishi mumkin. Chunki nutqda faqat leksema sememasining ko‘rinishlari beriladi. Barqaror butunliklaring nutqiy ko‘rinishlari, xillari esa cheksizdir. So‘z lug‘aviy ma’no va garammatik ma’noga ega bo‘ladi.So‘zning borliqdagi narsa, belgi, harakat kabilar haqidagi ma’lumoti leksik (lug‘aviy) ma’no deyiladi. Grammatik ma’no esa garammatik shakllar qo‘shimchalar orqali ifodalangan ma’nodir. Masalan: [taroq] a) lug‘aviy ma’nosi -soch tolalarini tartibga soluvchi gigiyenik buyum. b) grammatik ma’nosi - of, turdosh ot, birlikda, turlanmagan. Demak so‘zning lug‘aviy ma’nosini leksikologiya, grammatik ma’nosini morfologiya o‘rganadi. Leksikologiyaning til birligi sifatida xususiylashgan ko‘rinishini leksema deb ataymiz. Leksema ikki tomonga ega til birligi. Aniqrog‘i u shakl va mazmun tomondan iborat ramzdir.Sistem tilshunoslikda leksemaning shakl tomoni nomema deyiladi. Nomema faqat leksemaning shaklga (moddiy qobig‘i, tashqi tomoniga) nisbatan ishlatiladi. Ya’ni leksemaning moddiy tomonini tashkil etgan fonemalar hosilasi-nutq tovushlari nazarda tutiladi.Masalan: [taroq] leksemasining tashqi tomoni t+a+r+o+q tovushlar yig‘indisidan iborat. Leksemaning ichki, mazmuniy tomoni semema deyiladi. Semema ongda aks etgan narsa, belgi, miqdor, harakat kabi tushunchaning leksemada mujassamlashgan ko‘rinishi. Boshqacha aytganda, semema leksemaning ichki jihati. Birorta leksemaning sememasi ikkinchi leksemaning sememasiga aynan o‘xshash bo‘lmaydi. Boshqacha aytganda, bir xil sememaga ega ikkita leksema yo‘q. Bunga ikkita sinonim leksemaning sememasini qiyoslash asosida amin bo‘lishimiz mumkin: [Sadaqayrag‘och] - ko‘p yillik daraxtning adabiy nutqqa xos ifodasi; [Gujum] - ko‘p yillik daraxtning shevaga xos ifodasi. Ko‘rinadiki birinchi sememadagi "adabiy nutqqa xos" unsuri ikkinchi sememada, ikkinchi sememadagi “shevaga xos” unsuri birinchi sememada yoq. Sememalardagi shu kabi ma’no nozikliklarini to‘g‘ri tavsiflasak, so‘z qaysi leksema haqida ketayotganligini ravshan anglaymiz. Yuqorida leksemani butunlik sifatida ikkiga ajratgan edik. Ya’ni nomema va sememaga. Nomema tovushlardan iborat butunlik. Tilshunoslikda sememani tashkil etuvchi unsur sifatida sema ajratildi. Masalan, [sadaqayrag‘och] leksemasi ikki sememmali bo‘lib, uning bir sememasi yog‘ochi qattiq, shoxlari tig‘iz joylashgan, sharsimon va to‘q rangli, qalin soya beradigan, suvsizlikka chidamli daraxt" bo‘lib, u quyidagi tarkibiy qismlardan (semalardan) iborat: 1) 1-sema “yog‘ochi qattiq”; 2) 2-sema “shoxlari tig‘iz joylashgan”; 28 3) 3-sema “sharsimon”; 4) 4-sema “to‘q rangli”; 5) 5-sema “qalin soya beradigan”; 6) 6-sema “suvsizlikka chidamli daraxt”. Sememaning asosiy xususuyati uning til jamiyati a’zolari ongida tayyor holda ekanligi. Masalan: [Choynak leksemasining og‘zi tor, qopqoqli, jo‘mrakli, choy damalshda ishlatiladigan ro‘zg‘or buyumi sememasi ongimizda oldindan mavjud bo‘lib, ushbu semalardan choy damlashda ishlatiladigan" semasini o‘rniga "qo‘l yuvishda ishlatiladigan" semani qo‘ysak ushbu semema ( oftoba) leksemasini anglatadi. Ko‘rinib turibdiki, bir semama almashishi natijasida so‘zning leksemasi o‘zgarib ketar ekan. Lekin sememani tushuncha deb hisoblash noto‘g‘ri. Chunki tushuncha ong, mantiq birligi, semema esa tilga, leksemaga xos birlik. Tushunchaga asoslanmagan leksemaning mazmun tomoni grammatik ma’no bo‘lsa, denotativ tabiatli leksemalarning mazmun tomoni semema.Leksikologiyada shunday bir termin borki, u lisoniy jihatdan ma’no hisoblanadi. Nutqiy jihatdan esa u tushuncha degani. Lisoniy va nutqiy birliklarni farqlar ekanmiz, biri inson ongi, xotirasida mavjudligi, ikkinchisi esa ayni damda undan foydalanib nutq hosil qilayotganligimiz tushuniladi. Semasiologiya, semema, sema va semalarning turlari bu barchasi ma’no - ifodalashga xizmat qiladi. So‘z va ularning ma’nolarini o‘rganadi. Leksikologiyaning asosiy tushunchalaridan biri bo‘lgan leksema va sememalar haqida ma’lumot bersak. Leksika so‘zi grekcha so‘z bo‘lib, so‘zga oid degan ma’noni bildiradi. Leksika- tilning barcha so‘zlari, lug‘at tarkibi nazarda tutiladi. Leksika til so‘zlarning barcha tursadi qatlari uchun xos va mos hisoblanadi. Leksika yunoncha so‘z bo‘lib, so‘zga oid; tilshunoslik hisoblanadi. Biror til yoki shevada muayyan paytda mavjud bo‘lgan so‘zlar majmuyi. Leksema linosiy birlik hisoblanib, u mantiqiy kategoriya asosida shakllangan. Mantiqan o‘ylash, fikr yuritish uchun leksemadan foylanadiladi. Inson xotirasida bor barcha leksema nilan gapiradi. Nutq jarayonida esa ular so‘zni hosil qiladi. So‘zlarning ma’nolarini anglash esa lisoniy birlik. Misol uchun, daraxt deydigan bo‘lsak, lisonda faqat daraxt shakli ko‘z ongimizda gavdalanadi. Uni nutqqa aylantirar ekanmiz, daraxtning turlari-yu qismlarini birma bir alohida ifoda etib tasvirlaymiz. Bu nutq jarayonidir. Semalar voqelikning belgilangan ob’ektlari va hodisalarining turli tomonlari va xususiyatlarining tilda elementar aks ettirilishi. Sema so‘zlarning semantik sohasi va so‘zlarning leksiko-semantik variantlarini o‘rganish hamda ularning o‘xshashlik va farqlarini aniqlashda komponent tahlilining operativ birligi. U semema komponenti so‘zning elementar ma’nosi (so‘zning leksik- semantik varianti) sifatida amalga oshiriladi. Sememadan farqli o‘laroq, semema ko‘proq tarkib rejasining birligi hisoblanadi yuqori daraja: ijtimoiy shartlangan 29 bo‘lib, kommunikativ darajadagi til birligining mazmun tomoni vazifasini bajaradi. ta’minlovchi semalar bilan bir qatorda o‘z ma’nosiga ko‘ra kontekstli semalar ham ajralib turadi, ular belgilangan obyekti yoki hodisa bilan bog‘liq bo‘lgan turli xil assotsiatsiyalarni aks ettiradi va so‘zni qo‘llashning muayyan holatlarida paydo bo‘ladi. Yer yuzi, qolaversa tilshunoslikdagi sathlarning ham tashqi va ichki xususiyatlari mavjud. Bu jihat leksemani ham chetlab o‘tmagan. Leksemadagi ichki va tashqi omillar haqida aytar ekanmiz, uninf tashqi qobig‘l nomema deyiladi, ichki esa semema(ifodalayman) deya nomlanadi. Nomema grek tilidan olingan bo‘lib, leksemaning moddiy tomonini tashkil etgan nutq tovushlari, harflari nazarda tutiladi. Nomemealar bular harflar va tovushlar bilan ifodalanadi. Masala, b+a+h+o+r deydigan bo‘lsa, bu tovushlarning barchasi nomema va bahor deganda tasavvurimizdagi tasvir va uning ma’nosi semema hisoblanadi. Nomemalrning joyi o‘zgarsa ham faqat nomema deb aytilaveradi, lekin semema bo‘lmaydi. Semema bo‘lish uchun lisonda bir ma’no, tushuncha mavjud bo‘lishi kerak. Inson xotirasida shakllangan bo‘lishi zarurdir. Semema mustaqil leksemalarning lisoniy tabiati, sinonimik qatori bilan aniqlanadigan mazmuni ya’ni lisondagi bor barcha so‘zlar bazasi va ularning ma’noviy xuxusiyatlarini o‘zida mujassam etish hisoblanadi. Semalar nihoyatda ko‘p. ammo nutqiy jarayonda ulardan qanday foydalanish, sinonimik so‘zlardan qaysi biri qo‘llash, qaysi jihatidan kelib chiqib tanlash bizning ixtiyorimizda. Semalar sememalarni tashkil etadi. Barchasini umimiy qilib bir misol bilan ifodalasak: kitob so‘zi bo‘lsin. K+i+t+o+b. ajratilgan barcha harflar nomema; kitob deganda tasavvurimizdagi birlik lisoniy jihatdan esa bu semema; aynan o‘sha kitoning yuz qismi, varoqlari, ichidagi rasm va she’rlari yoki ma’lumotlari uning semalari hisoblanadi. Semmeaning eng kichik qismi - sema. Mayda-mayda bo‘lakchalar degan umimiy ma’noni ifodalaydi. Leksema ikki tomonga ega til birligidir. Aniqrog‘i, u shakl va mazmun tomonlaridan iborat ramzdir. Shuni alohida qayd qilarizki, til ramzlarining (leksemalarning) shakl va mazmun tomoni xususiy atam alar bilan ataladi. Sistem tilshunoslikda leksemaning shakl tomoni nomema deyiladi. Nomema faqat leksemaning shakliga (moddiy qobig‘i, tashqi tomoniga) nisbatan ishlatiladi. Leksemaning mazmun tomoni (ma’nosi, ichki tomoni, signifikati va h. k.) esa semema nomi bilan yuritiladi. Demak, leksema sememadir. Nomema tilga xos tomondir. U ongimizda muayyan fonemalar tizmasi sifatida mavjud. Nomemaning fonemalar fonemalar tizmasidan iboratligi ichki nutq jarayonida (kishi fikr yuritganda, she’r yoki matnni ichda, tovush chiqarmay o‘qiganda) aniq ma’lum bo‘ladi. Sememaning tarkibi. Leksema nomemasi fonemalar tizmasidan iboratligi haqida gapirib o‘tdik. Fonemalar tizmasi bir necha fonemaning oldinma-keyin 30 kelishi demakdir. Binobarin, har bir nomema tarkibiy qismlarga ibiy qismlarga alohida-alohida fonemalarga ajraladi. Masalan, quyidagi leksemalarning nomemalarini solishtirsak, buning guvohi bo‘lariz: [ber; bir; bo‘r; bur; bor; ter; ber; sher; bez; bek; bel; bet]. Tilimizdagi fonemalarning fonemalarning tarkibiy qismlarga, muayyan farqlovchi belgilarga ajralishini ko‘rib o‘tgan edik. Nomema va fonemalarda bo‘lgani kabi sememada ham tarkibiy qismlar, sememani tashkil sememada bam etuvchi mantiqiy bo‘laklar mavjud va ular ham ajratiladi. Tilshunoslikda sememani hosil qiluvchi ma’no bo‘laklari (sememaning tarkibiy qismlari) sema deb aytiladi. Semalar ma’no xususiyatiga, umumiylik darajasiga ko‘ra o‘zaro farqlanadi. Demak, sememaning semalar tarkibini aniqlashda leksik paradigma hal qiluvchi ahamiyatga egadir. Sememaning semalar tarkibidagi atash semashari sememaning eng muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Chunki muayyan a mans shu sematar orqali leksema mana shu semalar orqali ongimizdagi tushunchalar bilan bog‘lanadi. Shuning uchun an’anaviy tilshunoslikda ma’nodoshlik (sinonimiya) munosabatlarini aniqlashda, asosan, atash semalariga tayaniladi, Atash semalari sememani muayyan tushuncha bilangina bog‘lab qolmay, balki voqelikdagi leksema ifodalanmishining xususiyatlarini ham o‘z ichiga oladi. Ammo ifodalanmish xususiyatlarini ifodalovchi atash semalari semema tarkibida vaqt ham markaziy o‘rinni egallamaydi, bo‘rttirilmaydi. Sememaning xususiyatlari, tushuncha bilan aloqasi, tarkibi kabilar bilan tanishib chiqqanimizdan so‘ng sememaga ta’rif berish imkoniga chioganianladan so‘ng semem egamiz. Semema leksemaning ichki, ma’no tomoni bo‘lib, leksemaning o‘xshashlik va qo‘shnichilik munosabatlari orqali aniqlanadigan atash, ifoda va vazifa semalarining bir butunligidir. Bu ta’rifdagi Juda gan bir tomonga e’tibor berish lozim. Leksik mazmunli so‘zlar leksikologiyada, grammatik mazmunli so‘zlar esa grammatikada bilan boladi. Tilshunoslikda leksik mazmunli so‘zlarning: strukturasi har xil ta’riflanmoqda: ayrim manbalarda leksik mazmunli so‘zlarning ifoda plani (tovushlardan tarkib topgan moddiy tomoni) leksema deb, mazmun plani (ifodalanuvchisi) esa semema deb ta’riflanadi. Demak, leksema va semema leksik birlikning (so‘zning) o‘zaro aloqada bo‘lgan ikki tomoni ekanligi aytiladi. Boshqa manbalarda esa leksema so‘zning ifoda planigina emas, balki uning ifoda va mazmun planlari birligidan iborat yaxlit butunlik ekanligi ta’kidlanadi. Bu butunlik nominativ funksiyadagi so‘z yoki so‘z birikmasi shaklida bo‘ladi. U onomasiolologiyada tilning lug‘at tarkibidagi bir komponent (vokabula) sifatida, semasiologiyada esa ma’lum ma’nolar tarkibidan iborat birlik (semantema) sifatida o rganiladi. O‘zbek tilshunosligida leksemaning ifoda vaʻ mazmun planlari birligidan iborat bir butun leksik birlik sifatida qaralishi keng tarqalgan, bunda uning ifoda gifoda plani (tovush tomoni) nomema termini bilan, mazmun plani esa semema atamasi bilan nomlanmoqda. Leksemaning ifoda jihati 31 deganda avvalo qaysi til tovushlarining qanday tartibdagi qatori bilan ifodalanishi tushuniladi. Leksemaning (shuningdek morfemaning ham) ifoda jihati bo‘lish vazifasini bajarishi bilan til tovushi fonema mavqeiga ega bo‘ladi. Demak, til tovushi tilning tovushlar tizimiga mansub birlik, fonema til birligi (leksema, morfema) tarkibida birlamchi qurilish ashyosi vazifasini bajaradigan til tovushi. Leksemani tub deb belgilash nisbiy tushuncha. Hozirgi til nuqtayi nazaridan tub deb qaraladigan leksemalarning ko‘pi asli hosila leksema bo‘lib, ular tarkib toptiruvchi ma’noli qismlarga faqat hozirgi til nuqtayi nazaridan ajratilmaydi. III. Xulosa 32 Ma’lumki, leksema tashqi va ichki jihatdan tashkil topadi. Leksemaning tashqi qobig‘i nomema deb ataladi. Nomema deganda leksemaning moddiy tomonini tashkil etgan fonemalar hosilasi nutq tovushlari nazarda tutiladi. Masalan, [vatan] leksemasining tashqi tomoni v+a+t+a+n tovushlarining yig‘indisidan iborat. Manbalarda ta’kidlanishicha, lisoniy birlik moddiylikdan xoli deya talqin qilinadi. Shunga ko‘ra leksema ham boshqa lisoniy birlik kabi moddiylikka ega bo‘lmasligi lozim. R. Sayfullayeva va boshqa mualliflar tomonidan nashr etilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligida ushbu masala quyidagicha izohlanadi: Moddiylik so‘zi bu o‘rinda bevosita sezgi a’zosiga ta’sir qiladigan deya jo‘nlashtirilmasligi lozim. Yoki shakl deganda moddiy ko‘rinishga egalikkina tushunilmaydi. Biror narsa haqida o‘ylar ekanmiz, ongimizda uning tashqi qiyofasini tasavvur qilgan holda boshqalaridan ajratamiz. Narsaning ongdagi qiyofasi ham shakl deyiladi. Nomema kishi biror leksema haqida o‘ylaganda, ichki nutqda yaqqol ma’lum bo‘ladi. Voqelangan tashqi nutqda bu shakl haqiqiy, real moddiy qiyofa kasb etadi. Demak, ongdagi leksemaning shakliy tomoni sezgi a’zolaridan tashqarida, unga ta’sir qilmaydigan holatda bo‘lsa, leksema nutqiy voqelanganda so‘zga aylanadi, moddiy bo‘lmagan shakl, ya’ni nomema moddiylik kasb etadi, sezgi a’zosi bilan his qilinadigan bo ladi. Leksemaning ichki, mazmuniy tomoni semema deyiladi.ʻ Semema ongda aks etgan narsa, belgi, miqdor, harakat kabi tushunchaning leksemada mujassamlashgan ko‘rinishi. Boshqacha aytganda, semema leksemaning ichki jihati. Birorta leksemaning sememasi ikkinchi leksemaning sememasiga aynan o‘xshash bo‘lmaydi. Boshqacha aytganda, bir xil sememaga ega ikkita leksema yo‘q. Yuqorida ta’kidlangan darslikda bu fikr quyidagicha asoslanadi: Bunga ikkita sinonim leksemaning sememasini qiyoslash asosida amin bo lishimiz mumkin. [Yuz] inson boshi old tomoni peshanadan iyakkacha bo‘lgan ʻ qismining uslubiy betaraf ifodasi. [Bet] inson boshi old tomoni peshanadan iyakkacha bo‘lgan qismining so‘zlashuv uslubiga xos ifodasi. Ko‘rinadiki, birinchi sememadagi uslubiy betaraf unsuri ikkinchi sememada, ikkinchi sememadagi so‘zlashuv uslubiga xos unsuri birinchi sememada yo‘q. Agar semema aynan bo‘lib qolsa, demak, bu ular tavsifida noqislik mavjud deyishga asos bo‘ladi. Semema mukammal tavsiflanganda, bu tavsifdanoq ushbu tilni eng nozik jihatlarigacha puxta bilgan kishi so‘z qaysi leksema haqida ketayotganligini ravshan anglaydi. Demak, bu fikrdan shunday xulosa qilarizki, leksemalaring sememalarini berishda nihoyatda diqqatli bo‘lish talab etiladi. Izohli lug‘atlarda benigan izohlarni qisqartirish, ixchamlashtirish yo‘lidan borib, semalaring izoh sifatiga putur yetkazmaslik lozim. Shuningdek, sinonim leksemalarning semantik kengaytmasini tuzishda faqat havola berish yo‘lidan borish yaxshi natija beravermaydi, sinonimlarga o‘zaro havola berish bilan bilan cheklanilsa, cheklanilsa, semalar semalar ochilmay qolishi mumkin. Shu sababli semantik 33 kengaytmalarni giperhavola bilan boyitishning aniq tamoyillari ishlab chiqilishi kerak. Yuqorida tilga olingan manbada semalarni izohlash masalasiga quyidagicha munosabat bildiriladi: “Tilshunoslikda sememani tashkil etuvchi unsur sifatida sema ajratiladi. Masalan, [kitob] leksemasi ikki sememali bo lib, uning birʻ sememasi varaqdan tashkil topgan, muqovalangan, bosma yoki qo‘lyozma holdagi davriy bo‘lmagan o quv vositasi" bo lib, u quyidagi tarkibiy qismlardan orat 1) ʻ ʻ varaqlardan tashkil topgan, 2) o‘quv vositasi, 3) davriy bo‘lmaganm; 4) bosma yoki qo‘l yozma holdagi, 5) muqovalangan. Sememada bir sema almashtirilishi bilan u butunlay boshqa sememaga aylanib ketishi mumkin. Masalan, yuqoridagi davriy bo‘lmagan semasini davriy bo‘lgan semasiga almashtirsak, u o‘z-o‘zidan u o‘z-o‘zidan [jurnal] leksemasining sememasi bo lib qoladi”. Ushbu fikrlar ʻ asoslangan, ulari tahlil qilishga ehtiyoj yo‘q. Semantik kengaytmada leksemalarning semalarini buzmay, to‘g‘ri aks ettirishda aynan ushbu sitata da keltirilgan fikrlarga mutlaqo amal qilish lozim. Masalan, (e’tiborsizlik tufayli) semani almashtirish yoki qisqartirish semantik kengaytmaning bosh so‘zi leksemaning barcha semalarini izohlamaslik yoki boshqa leksema kabi tasavvur paydo bo‘lishiga olib keladi. Tilshunos Sh. Rahmatullayev faqat sememaga ega birlikni leksema sifatida baholaydi: “Biz analiz yo‘liga, ya’ni nutqdan tilga borish yo‘liga o‘rganib ketganmiz. Albatta, konkret birlikdan (so‘z formadan) abstrakt birliklarga (so‘z formani tarkib toptiruvchi birliklarga) borish oson ko‘chadi. Shu yo‘l bilan borib, so‘zforma tarkibida leksik ma’no anglatuvchi qismni ajratamiz va uni leksema deb nomlaymiz. Asli leksik ma’no anglatuvchi til birligiga leksema deyiladi”. Demak, olim leksema talqiniga ichdan (ma’nodan) kelib chiqqan holda munosabatda bo‘lganligi tufayli nomustaqil birlikni leksema sifatida qarashni ma’qul ko‘maydi. Bu kabi masalalar korpus lingvistikasi tikasi uchun uchun nazariy nazany muammo muammo bo‘la olmaydi. Zero, korpus lingvistikasi nazariy tilshunoslik yutuqlariga tayanadi, umumlashmalardan foydalanadi. Semema tarkibidagi sema bir xil emas. Sema mohiyatiga ko‘ra uch xil bo‘ladi: 1) atash semasi (denotativ sema); 2) ifoda semasi (konnotativ sema); 3) vazifa semasi (funksional sema). Atash semasi borliq bilan, ifoda semasi so‘zlovchining munosabati bilan, vazifa semasi esa leksemaning lison va nutqdagi roli bilan belgilanadi. Atash semasi leksemaning borliqdagi harakat-holatlik, narsa- predmetlik, miqdorlik, belgilik xususiyatini atovchi, nomlovchi semadir. Ular borliq, tushuncha va sememani bir-biriga bog‘lab turadi. Masalan, yuqorida keltirilgan [kitob] leksemasining barcha semasi atash semasi. Ushbu sema, tabiiyki, semantik kengaytmada aks etadi hamda semantik kengaytmaning birinchi qismi bo ladi. Ifoda semasi deganda semema tarkibida turli qo shimcha ma’no ʻ ʻ 34 (uslubiy bo‘yoq, shaxsiy munosabat, qo‘llanish doirasi va davri)ni atovchi sema bo‘ladi.Atash semasi kabi ifoda semasi ham leksema sememasini farqlash quvvatiga ega bo‘lgan sema bo‘lib, ular ham leksik paradigmada aniqlanadi. Masalan, [aeroplan] leksemasidagi “arxaik”, [kompyuter] leksemasidagi “neologism”, [xarseb] leksemasidagi semasidagi “shevaga xos” semasi qo‘llanish davri va doirasini ko‘rsatuvchi ifoda semasi. Ifoda semasi kengaytmada maxsus belgi bilan ajratib ko‘rsatiladi. Masalan, qo‘llanilish davrini ko‘rsatuvchi pometa, shevaga xosligini ko‘rsatuvchi teglar shular jumlasidandir. Ifoda semasi ham muhim yoki muhim bo‘lmagan turga ajratiladi. Shu boisdan farqlovchi, muhim ifoda semalari ingerent konnotativ sema va muhim bo‘lmagan ifoda semalari adgerent konnotativ sema deyiladi. Vazifa semasi leksemaning birikuvbiriktiruv (valentlik) imkoniyatini, lisoniy qolipda qanday o‘rinni egallashini bildiruvchi semadir. Masalan, [kitob], [daftar], [maktab], [bormoq] kabi leksemalarning valentlik imkoniyati o ta keng keng va va shu shu boisdan boisdan gapda gapdaʻ turli gap bo‘laklari vazifasida keladi. [qat’iy], [keskin], [moviy], [qizg‘ish] leksemalarining vazifa semasi tor va shu boisdan aniq. Ular ayrim so‘zlar bilan birika oladi xolos. Yuqoridagilardan ma’lum bo‘ladiki, leksemalarning valentlik xususiyati ham semantik kengaytmadan o rin olishi maqsadga muvofiq. So‘z ma’lum predmet yo ʻ voqea hodisa to‘g‘risidagi tushunchani ifodalab, real leksik ma’noni anglatishi bilan birga ayni zamonda shu so‘z boshqa kontekstda boshqa xil ma’noni bildirib kelishi ham mumkin. Masalan, “Singlim, ko‘zguni olib keeling”, degan misolda “ko zgu” so‘zi o‘zining dastlabki, real (leksik) ma’nosida qo llanib, oyna haqidagi ʻ ʻ tushunchani ifodalamoqda. So‘zning leksik ma’nosi so‘zning to‘g‘ri ma’nosi sanaladi. Masalan, quyosh, yulduz planeta, bu ma’nolar quyosh, yulduz, xazina so‘zlarining leksik, to‘g‘ri ma’nolari. So‘zning leksik/bosh ma’nosi va uning o‘z ma’nosidagi bir (yoki bir necha) semalar semantik kengaytmaning asosini tashkil etadi. Semantik kengaytmada, birinchi navbatda, so‘zning o‘z ma’nosi keltiriladi. Shundan so‘ng, agar mavjud bo‘lsa, ko chma ma’nolari keltiriladi, ma’lumotlar ʻ bazasida buni ifodalovchi teglar qo‘yiladi. Kishilar ishlab chiqarish jarayonidagi, turmush va boshqa sohalardagi o‘z tajribalariga tayanib, so‘zlari o‘xshatish, mubolaga, sifatlash va boshqa so‘zlarni o‘xshatish, kinoya, mubolag‘a, sifatlash va boshqa usullar bilan xilmaxil ko‘chma ma’nolarda foydalanadilar. Demak, so‘zning o‘z real, leksik, to g ri ma’nosidan tashqari, o‘xshatish, mubolag‘a yo ʻ ʻ kinoya kabi usullar bilan boshqa ma’nolarda qo‘llanishi so zning ko chma ma’nosi ʻ ʻ deyiladi. Hosila ma’no bir necha yo‘l bilan vujudga keladi: metafora, metonimiya, sinekdoxa va vazifadoshlik kabi. Hosila ma’no to‘g‘ri, bosh ma’nolar asosida paydo bo‘ladi. Metafora, avvalo, nutq mexanizmi, biror leksema denotatining 35 tashqi, zohiriy o‘xshashligi asosida boshqa ma’noni ifodalash uchun ishlatilishi bir so‘z boshqa so‘zga nisbatan so‘zlovchining ifoda maqsadiga ko proq mos vaʻ muvofiq bo ladi, shuning uchun birinchisi o mida ikkinchisi qo‘llaniladi, biror ʻ ʻ denotatning ifodalovchisi bo lmaydi va ma’lum bir so‘z boshqa denotatni ham ʻ ifodalash uchun qo‘llanadi. Demak, birinchi holda ko‘chirilayotgan so‘z denotatning ikkinchi atama si bo‘lsa, ikkinchi holda birinchi atamasidir. Masalan, “quyi” so‘zi anglatadigan ma’noni “etak” so‘zi qulayroq va to‘laroq ifodalaganligi bois tog‘ning quyi tomoniga nisbatan “etak” so‘zi ishlatilgan. O‘zbek tilida dengizdagi o‘ziga xos jo‘g‘ropiy o‘rinning nomi bo lmaganligi bois “qo‘ltiq” so‘zi ʻ unga nisbatan ham qo‘llanadi Agar bu kabi ma’nolar (O‘TIL) lug‘atda aks ettirilgan bo‘lsa, uni semantik kengaytmada belgilab ko‘rsatish zarur. IV. Foydalanilgan adabiyot 1. Mengliyev B Hozirgi o‘zbek tili T.:2008 “Tafakkur bo‘stoni”nashriyoti: 106. 36 2. Mengliyev B Hozirgi o‘zbek tili T.:2008 “Tafakkur bo‘stoni”nashriyoti: 116. 3. O‘zbek tilining izohli lug‘ati elektron varianti. 4. Usmonov S. Umumiy tilshunoslik. Toshkent, 1972. 5. Ne’matov H. Qayta qurish strategiyasi va o‘zbek simeonik tishunosigning vazifalari. O TA, 1987.ʻ 6. Sossyur de F. Kurs obschey lingvistiki. Trudi po yozkoznaniyu. M., 1977 yil. 7. Brendal V. Strukturnaya lingvistika. V. A. Zveginsev. Tarix yozkoznaniya XIX va XX ocherkax i izvlecheniyax. M., 1960 yil. 8. Hozirgi zamon o‘zbek tili. F. Kamol tahriri ostida. Toshkent, 1957. 9. www.ziyonet.uz 10. Sayfullayeva R. va b. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanma. Toshkent: Fan va texnologiya, 2009. 11. Rustamov A. So‘z xususida so z. Toshkent: O‘zbekiston LKSM Markaziy ʻ "Yosh gvardiya" nashriyoti, 1987. 12. Axmedova D.B. Semantik razmetka tizimida ko‘p ma’nolilik va filtr //Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universitetining axborotnomasi, 2020, 1-son. 13. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. Besh jildli. I-jild. Toshkent: O‘zME, 2006. 14. Iskandarova Sh.O zbek tili leksikasini mazmuniy maydon sifatida o rganish ʼ ʼ (Shaxs mikromaydoni): Filol... fanlari d. dis. avtoref. – T., 1999. 37

MUNDARIJA

Kirish

Asosiy qism

Semema va semalar munosabati

Nomema va semema haqida

Sememaning tarkibi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить