O‘zbek tilshunosligida sinonimiya hodisasining o'rganilishi

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	74.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida sinonimiya hodisasining o'rganilishi

Купить

Kirish
Tilshunoslikda sinonimiya hodisasi chuqur tarixiy ildizlarga ega, juda keng tahlil
qilingan hodisa bo'lib, sinonimlar nafaqat tilshunoslikning, balki adabiyotshunoslik,
madaniyatshunoslik, psixologiya kabi qator fanlarning ham o'rganish obyektidir.
Sinonimiya haqida tilshunoslikda turlicha qarashlar mavjud. Sinonimlarni o'rganish
dastlab faqat leksik sathda bo'lib, "..odatda, "bir xil ma'noli so'zlar", "bir-biriga yaqin
ma'noli so'zlar","yaqin, yoki bir ma'noli so'zlar", "uslubiy bo'yoqlari, qo'llanish
sathlari bilan farqlanuvchi so'zlar sifatida ta'riflanadi". "O'zbek tilshunosligida
sinonimlarga berilgan ta'rifga e'tibor berilsa, ularni belgilashda dastlab leksemalarning
ma'no juhatidan bir xilligiga, so'ngra ma'nolarning umumiyligiga, keyinchalik esa
ma'noviy o'xshash(aynan)likka+ asoslanilgani kuzatiladi". O'tgan asrning 70-yillariga
qadar sinonimlik ma'noning aynan bir xilligi asosida belgilangan bo'lsa, 80- yillarga
kelib, so'zning semantik strukturasi bir qancha olimlar tomonidan semik tahlil asosida
o'rganila boshlandi (Sh.Rahmatullayev, H.Ne'matov, E.Begmatov, R.Rasulov shular
jumlasidan). Sinonimlarni belgilashga ham semik tahlilning tatbiq etilishi sinonimik
qatorlarga birlashtirilayotgan leksik birliklar ma'nolaridagi aynanlik, umumiylik va
farqlilikka aniqlik kiritish imkoniyatini yaratdi. Shuning uchun o'zbek tilshunosligida
sinonimlarni belgilashda an'anaviy va zamonaviy qarashlar tubdan farq qiladi.
Keyingi davrda sinonimlarning leksik ma'nosini semik tahlil qilish keng tus oldi."
Sinonimlarga bunday yondashuv ulardagi aynanlik va farqlilik belgilarini ajratishda
muhim ahamiyatga egadir. Til sathi birliklarida kuzatiluvchi aynanlikni ularning
ma'nosi, shakli, vazifasi, uslubiy belgisi kabilarning teng kelishida, o'zaro
muvofiqligida ko'rish mumkin. Bu kabi aynanliklar farqlanishlar bilan o'zaro aloqada
bo'lib, bir-biriga nisbatan belgilanadi. Farqlilik aynanlik doirasidagi ma'no
o'zgarishlarining bevosita kuchayib, rivojlanib borishi natijasida nisbiy o'zgachalik
xususiyatlarini kasb eta borish holatidir. Zidlilik aynanlikdan sifat o'zgarishlari orqali
2

o'sib chiqar ekan, bu jarayonda yangi mohiyatning yuzaga kelishi sodir bo'ladi.
E.N.Miller qarashlariga ko'ra, zidlilik aynanlikning dialektik inkori, aynanlikning
noo'xshash ko'rinishidir. Zidlilik aynanlikdan variantlilik, farqlilik orqali (tadrijiy
"sakrash" yo'li bilan) hosil bo'lgan boshqa aynanlikni, ya'ni yangi narsa bo'lib, o'zidan
keyingi "zanjirli" jarayonning (aynanlik-farqlilik-zidlilik) dastlabki xalqasini hosil
qiladi. Ko'rinib turibdiki, aynanlikdan farqlilikka o'tishda zanjirsimon aloqa
shakllanadi va bunda aynanlik birinchi tugunni, farqlilik esa so'nggi tugunni aks
ettiradi. Keyingi davrlarda tilshunoslikda chuqur tahlil qilinayotgan bu zanjir hodisasi
lug'aviy darajalanish graduonimiya hodisasidir. GRADUAL OPPOZITSIYA (lot.
gradus qadam, bosqich) -Q. Darajali oppozitsiya. Graduonimiya sinonimik qatorda
farqlilik omiliga asoslangan darajalanishdir.
Sinonimlik hodisasi ham dastlab leksik sathda o'rganilgan bo'lsa-da, keyinchalik
morfologik va sintaktik sinonimlar ham mavjudligi aniqlandi. Barcha sathlardagi
sinonimlarga quyidagi ta'rifni berish mumkin: "Sinonimlar bir umumiy ma'no-
mazmunga ega bo'lgan, lekin emotsional-ekspressiv hamda funksional jihatdan
farqlanuvchi til birliklaridir". 1
1
1 Orifjonova Sh, Lug'aviy sinonimiya va graduonimiya munosabati xususida, // // O'zbek tili va adabiyoti,6-
son,2007,109-b
3

Kurs ishining maqsadi :Sinonimiya hodisasining nazariy asoslarini tahlil qilish,
o‘zbek tilida sinonimiya hodisasining o‘rganilishi tarixini ko‘rib
chiqish,sinonimlarning nutqdagi o‘rnini, uslubiy imkoniyatlarini o‘rganish,o‘zbek
tilidagi sinonimlarning lug‘at boyligini oshirishdagi ahamiyatini aniqlashdan iborat.
Kurs ishining vazifasi :Sinonimlarning leksik-semantik xususiyatlarini tahlil qilish,
sinonimlar qatlamining paydo bo‘lishiga ta’sir qiluvchi omillarni tahlil qilish, adabiy
va dialektal tillarda sinonimlarning farqini ko‘rsatish, ularning uslubiy, ma’no
jihatdan turlarga bo‘linishini tahlil qilish, sinonimlarning qo‘llanilish doirasini
ko‘rsatish (adabiy, publitsistik, og‘zaki nutq), sinonimlardan to‘g‘ri foydalanish
uchun qo‘llanmalar va usullar taklif qilish kabi vazifalardan iborat.
Kurs ishining obyekti : Adabiy asarlar, ommaviy axborot vositalari, og‘zaki nutq,
publitsistika va ilmiy matnlardagi sinonimlarning ishlatilish usullari.
Kurs ishining predmeti: Nutq jarayonida sinonimlardan to‘g‘ri foydalanishning
usullari va ahamiyati, sinonimlarning til boyligini oshirish va nutqni ifodali qilishdagi
o‘rni, so‘zlarning ma’no yaqinligi, sinonimlar orasidagi farqlar va ularning nutqdagi
vazifasi.

Sinonimiya hodisasining mohiyati va unning turlari
4

Sinonimiya muammolari bilan shug'ullanishda o'zbek tilshunosligi katta tajriba
to'plagan va bu borada turli hajmdagi tadqiqotlar yuzaga kelgan. O'zbek tilidagi
sinonimiya hodisasi va bu hodisa jarayonida yuz beradigan til birliklari o'rtasidagi
o'zaro ma'no munosabatlari haqidagi ilk qarashlar o'zbek tilining leksikologiya
yo'nalishini yoritishga bag'ishlangan hamda ta'limning turli bosqichlarida foydalanish
uchun yaratilgan darslik va qo'llanmalarda o'z ifodasini topgan.
Sanab o'tilgan adabiyotlarning ko'pchiligida sinonimlar sifatida leksik birliklar va ular
o'rtasidagi ma'no munosabatlari qaralib, ularga ma'nolari bir xil yoki ma'nolari bir-
biriga yaqin so'zlar deb baho beriladi. Ammo o zbek tilidan olingan qator misollarʻ
tahlili shuni ko'rsatadiki, keltirilgan bu ta'riflarning birontasi ham sinonimiya deb
ataladigan lingvistik hodisaning mohiyatini to'liq qamrab ololmaydi.
Birinchidan, tabiat va jamiyatda bir-biriga aynan o'xshash narsa va hodisaning o'zi
bo'lmagani singari ularning aynan mohiyatini aks ettiradigan ikki yoki undan ortiq
so'zlarni topish qiyin. Tilimizda respublika-jumhuriyat} universitet- dorilfunun,
arxitektura-me'morchilik, lingvistika-tilshunoslik, stilistika- uslubshunoslik singari
dubletlar yashab kelmoqda. Garchi dublet sanalsa ham, nutqda biri o'rnini
ikkinchisining bosa olmasligi ularning yashovchanligini ta'minlaydi.umumiyligi,
universitet so'zida esa bu ma'noning aniqligi, atama mazmunida ekanligi bilan bog'liq.
Demak, faqat yuzaki qaraganimizdagina bu so'zlarning ma'nosini bir deb xulosa
chiqarishimiz mumkin. Matnlar esa aslida bunday emasligini tasdiqlaydi. Ular, hech
bo'lmaganda, vazifaviy uslublararo chegaralanishi bilan, ya'ni uslubiy nuqtai nazardan
farqlanad.
Ikkinchidan, ma'nolari bir xil sinonimlar tilda bo'lganda ham ularning barchasi
baravar ravishda, doimiy holda yashay olmaydi. Tilning amalda bo'lish
5

2
qonuniyatlariga ko'ra, aytaylik, parallellikni xush ko'rmasligidan kelib chiqib, vaqt
o'tishi bilan ularning biri ikkinchisiga o'z o'mini bo'shatib berishga majbur bo'ladi.
Masalan: partiya-firqa, grajdanin-fuqaro, agitatsiya-tashviqot, propaganda-targ'ibot,
komitet-qo'mita, soldat-askar, intelligent-ziyoli, leksiya- ma'ruzo, programma-dastur,
student-talaba, ekonomika-iqtisodiyot, internatsional- baynalmilal, sotsial-ijtimoiy,
satirik-hajviy, sekretar-kotib, simvol-ramz kabi birliklar o'rtasidagi qo'llanish nisbatini
olib qaraylik. Agar o'zbek tilining mustaqillikkacha bo'lgan davrida ularga leksik
dubletlar, variantlar sifatida qarab, baravar qo'llab kelgan bo'lsak, mustaqillikdan
keyingi davrda bu so'zlarga bo'lgan munosabat va ana shu munosabatdan kelib chiqib,
ularning qo'llanilishidagi muvozanat ikkinchisining foydasiga tubdan o'zgardi.
Yuqorida ta'kidlaganimizdek, gap faqat ma'nolarning bir xilligida bo'lganda edi, ular
tilimizda baravar yashayverishi mumkin edi. Ammo vaziyatdan kelib chiqib, ular ham
tilimizning umumiy yashash qonuniyatlariga bo'ysunishga majbur bo'ldi. Demak,
sinonimlarning barchasining ma'nolari bir xil emas, bir xil deb qaralganlarining
hammasi ham tilda parallel yashay olmaydi. Aytilganlardan esa sinonimlarning bu
guruhini o'rganish uslubshunoslik uchun qiziqarli material bera olmaydi, degan xulosa
kelib chiqadi.
Shunday ekan, sinonimlar tadqiqini uslubshunoslikning markaziy masalalaridan deb
qaraganimizda, ularni umumiy bir ma'noni yoki tushunchani anglatishga xizmat
qiladigan, ana shu maqsad yo'lida matnda bir-biriga mazmunan yaqinlashadigan va
birlashadigan, ayni paytda, ma'no nozikliklari bilan bir- biridan farqlanadigan til
elementlari majmuini anglashimiz to'g'ri bo'ladi, deb o'ylaymiz. Tildagi sinonimik
munosabatlar faqat leksik birliklar o rtasidagina emas, balki fonemalarning talaffuzʻ
variantlarida, turg'un birikmalar, morfologik vositalar va sintaktik qurilmalar o'rtasida
2
2 Rahmonov G'. O'zbek tili sinonimlarida darajalanish// O'zbek tili va adabiyoti. 2020,3-son, 111-bet. Orifjonova
Sh.G.O'zbek tilida lug'aviy graduonimiya.NDA Toshkent, 1996; Bozorov.O.O'zbek tilida darajalanish. NDA.Toshkent,
1997- Xudoyberdiyeva L.S.O'zbek tilida nominative birliklarning darajalanishi. NDA.Toshkent,2003.
6

ham mavjud. Afsuski, yuqorida sanab o'tilgan tadqiqotlarning mavjudligidan qat'i
nazar o'zbek tilshunosligida sinonimlar vazifaviy-uslubiy yo'nalishda atroflicha tahlil
qilingan emas. Vaholanki, bu nihoyatda zarurdir.² O'rni kelganda ta'kidlash lozimki,
so'z va evfemizm, so'z va perifraza o'rtasidagi sinonimik munosabatlar tadqiqi ham
uslubshunosligimiz uchun qiziqarli materiallar berishi mumkin. Badiiy ijod
jarayonida yuzaga kelgan individual muallif sinonimlari yuzasidan olib boriladigan
kuzatishlar ham ona tilimiz boyligini namoyish etishda g'oyatda qimmatlidir. Shunday
qilib, yunon tilidagi «sinonim» so'zi «bir xil» degan ma'noni bildiradi va bu tushuncha
atrofida matnda mazmunan bir-biriga mos keladigan so'z va iboralar, so'z birikmalari
va gap qurilmalari tarzida shakllanadigan til birliklari birlashadi. Tilda variantlar va,
yuqorida tilga olganimiz, dubletlar deb ataladigan so'z guruhlari ham mavjudki,
ko'pchilik tilshunoslar ularni sinonimlardan farqlaydilar. Lingvistik jarayonlarning har
birining o'ziga xos xususiyatlari mavjudligi nuqtai nazaridan bu to'g'ri ham.
Ammo qanchalik farqlanmasin, ular nutqdagi vazifasiga ko ra bir-birlariga yaqinʻ
hodisalardir, bir narsa va hodisaning turli sabablar bilan paydo bo'lib qolgan tildagi
ikki xil nomlanishidir. Bir-biriga mos keladigan lingvistika- tilshunoslik, stilistika-
uslubshunoslik, orfografiya-to'g'ri yozish, orfoepiya- to'g'ri talaffuz qilish kabi
holatlarni olaylik. Ularning birinchi qismi boshqa til elementi ekanligi ko'rinib turibdi.
Bu birliklarning qo'llanishidagi bab- baravarlik faqat ma'lum muddatgina davom
etishi mumkin. Vaqt o'tishi bilan ularga bo'lgan munosabat o'zgaradi. Bu munosabat
hech bo'lmaganda ularning qo'llanish chastotasiga ta'sir qiladi. Leksik nuqtai nazardan
variantlar va dubletlarning mavjud bo'lishi ijobiy hodisa sanalmasa ham uslubiy
jihatdan ularga tildagi ortiqcha unsur sifatida qaralmaydi. Fikrni nozik ottenkalarda
ifodalashga xizmat qilmagan taqdirda ham, hech bo'lmaganda, ular so'zlovchi va
yozuvchini takrordan qutqaradi. 3
Shuning o'ziyoq nutqiy jarayon uchun kam
ahamiyatli emas. Shuning uchun ularni ham tilimizdagi uslubiy resurslar deb qarashga
3
Hojiyev A. O'zbek tili sinonimlarining izohli lug'ati. Toshkent. O'qituvchi, 1974,45-46-betlar
7

to'la asoslar bor. Fonetik va grammatik shakllarda namoyon bo'ladigan lingvistik
variantlarni garchi uslubiy imkoniyatlari nihoyatda keng va rang-barang bo'lgan
sinonimlarga tenglashtirib bo'lmasa ham ayrim matnlardagi uslubiy bo'yoqdorligini
hisobga olib, ularni bir guruhda qarash mumkin. Antonimlar nutqda ikki xil maqsad
uchun ishlatiladi: 1. Shaxs, narsalar yoki ulaming belgilari orasidagi zidlikni ifodalash
uchun. Badiiy adabiyotda antonimlardan antiteza hosil qilish uchun foydalaniladi.
Antiteza adabiyotshunoslikda tazod san'ati deb ham yuritiladi. Tazod san'ati, ayniqsa,
mumtoz adabiyotda ko'p uchraydi. Masalan: Charxi kajraftoming bir shevasidin
dog'men, Ayshni nodon surib, kulfatni dono tortadir. (Furqat) Har kimki, vafo qilsa,
vafo topqusidir, Har kimki, jafo qilsa, jafo topqusidir. Yaxshi kishi ko'rmagay
yomonlig hargiz, Har kimki, yomon bo "Isa, jazo topqusidir. (Bobur) Antiteza
ayniqsa, maqol va topishmoqlarda ko'p ishlatiladi. Masalan: Otdan baland, itdan past.
Kunduzi izzatda, kechasi xizmatda (topishmoqlar). Yaxshi topib gapirar, yomon
qopib. Nodon d o 'stdan ziyrak dushman yaxshi. (maqollar) 2.Antonimlardan
umumiylashtirish, jamlash ma'nosini ifodalash maqsadida ham foydalaniladi.
Masalan: Shunga ko'p xursandmiz yosh-u, qarimiz (G'afur G'ulom) Badiiy nutqda
ko'p hollarda stilistik maqsad bilan zid ma'no ifodalamaydigan, lekin qisnian bir-birini
inkor etadigan, bir xil xususiyatga ega boigan so'zlar antiteza hosil qilish uchun
qo'llaniladi. Masalan: Do 'st achitib gapirar, dushman kuldirib. Bir lavhang qon yesa,
Bir lavhangmish zar... (G'afur G'ulom). Qilma zolimlik kishiga, adl ila rom et uni,
Yaxshilik qo 'Idanki kelmas, zulm ham qilma chunon (Nizomiy Ganjaviy) A
3.Sinonimlarning turli ko'rinishlari (leksik sinonimiya, frazeologik sinonimiya) Ular
o'rtasidagi farqlarni L. G. Barlas quyidagicha izohlaydi: variantlilik bir xil, sinonimiya
har xil til birliklariga xos xususiyat. Variantlar deyilganda, shakliy jihatdan bir oz farq
qiladigan bir til birligining turli ko'rinishlari tushuniladi. Ular bir so'z, bir so'z shakli
yoki qurilishini tashkil etgani uchun ham leksik va grammatik ma'nolarda farqlar
bo'lmasligi kerak. Sinonimlar esa ma'nolari bir-birlariga yaqin bo'lgan turli so'zlar,
8

so'z shakllari, qurilmalardir. Sinonimlar tasnifi ham uning tadqiqotchilari diqqat-
e'tiborida bo'lib kelgan. Sinonimlarni o'rganish va tushunishni osonlashtiradigan bu
kabi tasniflar orasida I. B. Golub tasnifi e'tiborga loyiq. Uning fikricha, ma'no
ottenkalari bilan farqlanuvchi sinonimlar semantik sinonimlar, bir xil ma'noga ega
bo'lib, uslubiy bo'yoqdorligi bilan ajralib turuvchi sinonimlar uslubiy sinonimlar
deyiladi. Uslubiy sinonimlarga turli vazifaviy uslublarga taalluqli bo'lgan hamda bir
vazifaviy uslubga tegishli bo'lib, turli emotsional-ekspressiv ottenkalari bilan
farqlanadigan sinonimlar kiradi. Ham ma'nolari, ham uslubiy bo'yog'i bilan
farqlanadigan sinonimlar esa semantik-uslubiy sinonimlar hisoblanadi.
Sinonimlar tasnifi haqida Z. I. Xovanskaya quyidagilarni yozadi: «lug'aviy sinonimlar
bir so'z turkumiga tegishli bo'lgan, o'z ma'nosida jins va tur alomatlarini saqlaydigan,
mavhumlikning bir xil sathiga aloqador bo'lgan va denotativ yoki ma'noning uslubiy
komponentlari bilan farq qiladigan til birligidir. Uslubiy tadqiqot uchun shu narsa
favqulodda muhimki, sinonimik munosabatlar faqatgina til tizimida mavjud
bo'lmasdan, balki u ham til birliklarining uslubiy tarmoqlanishida ishtirok etadigan,
ham muomala jarayonida uslubiy vazifalarni bajaradigan barcha til sathlari birliklari
hisobiga yaratiladigan matnda ham paydo bo'ladi. Bu xildagi sinonimlar matniy
sinonimlar deyiladi».
Sinonimiyalarning manbalari. Frazeologik birikmalar asosan so'zlar birikmasidan
iborat, boshqacha aytganda, frazeologizmlar tilning alohida birligi bo'lib, tuzilishiga
ko'ra erkin bog'lanma yoki gapga teng, to'liq yoki qisman semantik qayta shakllangan
obrazli, turg'un so'z birikmalarini o'z ichiga oladi.
Frazeologizmlarning aksariyati ingliz tilida ham, boshqa xildagi tillarda ham xalq
tomonidan yaratilgan, ularning mualliflari ma'lum emas, kelib chiqish manbalari aniq
emas. Shu ma'noda frazeologik olim A.V. Kunin ingliz tili frazeologizmlarining
9

ko'pchiligining muallifi noma'lum bo'lib, ular xalq tomonidan yaratilgan degan
fikrlarni asosli ravishda ko'rsatib o'tgan. Ammo ba'zi frazeologik birliklarning kelib
chiqish manbalarini aniqlash mumkin. Shu ma'noda frazeologiya tilning umumiy
tizimiga kiruvchi mikrosistema bo'lib, bu tizim o'zida o'tmish merosni, qadriyatlarni
aks ettiradi, avloddan avlodga o'tadi. Tizimni tashkil etuvchi frazeologik birliklarning
ko'pchiligi ma'lum tilning boyish manbaidir. Frazeologik tizimni frazeologik birliklar,
ularning asosiy komponentlari o'rtasidagi munosabatni tashkil etadi. Frazeologizmlar
birdan ortiq so'zlardan tashkil topgan, ma'no va shakl jihatdan turg'un bo'lgan so'zlar
bog'lanmasidir. Frazeologizmlar ko'chma ma'noda, obrazli ifodalarda qo'llaniladi
hamda tarixiy qo'llanish me'yorlariga, usullariga ega bo'lib, ularning ma'nosi muayyan
nutq jarayonida oydinlashadi. Frazeologizmlar so'z birikmasi yoki gap shaklida bo'lsa
ular nutq birligi bo'lgan gaplardan farq qiladi. Ular lug'aviy birlik sifatida ko'p
jihatdan so'zlarga yaqin turadi, so'zlarga xos bo'lgan juda ko'p xususiyatlar
frazeologizmlarga ham xosdir.
Frazeologiyaning obyektini belgilashda turli xil farazlar mavjud. Frazeologiyaning
obyektini faqat turg'un birikmalar tashkil qiladi. Frazeologiya sohasida qiyosiy-
tipologik tadqiqotlar olib borish frazeologiyaning umumnazariy muammolarini hal
etishga keng yo'l ochadi. Umuman olganda frazeologik birikmalarning shakllanish
manbalarini etimologik jihatdan tahlil etishga nisbattan ancha keng mazmunga ega.
Bu umumfilologik muammo bo'lib, eng qadimgi, dastlabki filologik modellarning
shakllanish bosqichlarini aniqlash muhim semiotik masala sanaladi. Frazeologik
birikmalarni turli narsa, hodisa va joy nomlari, kishi nomlari bilan bog'liq o'rganish
ham hozirgi zamon tilshunosligida dolzarb masalalardan sanaladi. Til tadqiqotchisi
D.Niyazmetova "Ingliz tilida oziq-ovqat komponentli frazeologizmlarning lingvistik
tadqiqi" (Bibliya materiallari) maqolasida frazeologizmni lingvokulturologiyada
o'rganish dolzarb va munozarali masalalardan biri ekanligini ta'kidlaydi. Bibliyaga
10

bog'liq bo'lgan oziq-ovqat komponentli frazeologizmlarning semantik,
lingvokulturologik xususiyatlarini aniqlashda, lug'atlarni tahlil qilishda lingvistik
tahlil va statistik metodlar qo'llanishini kuzatish mumkin.
Sinonimiyaning polisemiyadan farqi. AA.Reformatskiyning fikricha, termin ko'p
ma'nolikdan, ya'ni polisemiyadan ajralib turishi kerak. Termin bir va aniq ma'noni
bildiradigan maxsus so'zdir. So'z esa doimo ham bunday xususiyatlarga ega emas.
Bundan shu xulosaga kelish mumkinki, so'zning qamrovi va ko'lami terminga
qaraganda bir necha bor kattaroq. Chunki odatda so'zlar o'z asl ma'nolaridan tashqari
ko'chma va obrazli ma'nolarda ham ishlatiladi. O'zbek tilshunosligida amalga
oshirilgan qator ilmiy tadqiqotlar sohalar terminologiyalarining rivoji uchun katta
hissa bo'lib qo'shildi. R. Doniyorov 30, S.Akobirov31, 1. Pardayeva32, H.
Yodgorov33, Z. Mirahmedova kabi olimlarning tadqiqotlari shular jumlasidandir.
Mazkur ishlarda sohaviy terminologik sistemalar tahlil qilinib, lingvistik nuqtai
nazardan tadqiq etilgan. Shu kabi tadqiqotlar fan va texnikaning muayyan bir tarmog'i
terminlari rivojiga ijobiy hissa qo'shgani shubhasizdir. Tilshunoslikda, xususan,
leksikologiyada tilning asosiy lug'aviy birligi bo'lgan leksemalar bir-biridan ajralgan
holda emas, balki o'zaro bog'liqlikda, xilma-xil ma'noviy aloqadorlikda reallik kasb
etishi alohida ta'kidlanadi. Ayni shu holat turli-tuman leksik qatlamlarning qaror
topishiga olib kelgan. Bunday leksik qatlamlar muayyan tartibda guruhlantiriladi.
Tadqiqotlarda esa qo'yilgan maqsaddan kelib chiqqan holda guruhlashtirib, tasnif
qilish yo'lidan boriladi. Sud tizimiga oid istalgan hujjat yoki matnda turli tipdagi
ko'plab maxsus terminlarni uchratish mumkin. Hozirgi kunga qadar sud tizimiga oid
terminlarning amaliy-ma'noviy jihatini inobatga olib, aniq bir mezonlarga ko'ra
klassifikatsiyalash usuli to'liq shakllanmagan. Ba'zi bir terminolog olimlar sud
tizimiga oid terminlarni -vertikall (ya'ni, Konstitutsiya va asosiy qonunchilik
hujjatlarida ishlatiladigan terminlar) va gorizontal (ya'ni, aynan bir sohada
11

ishlatiladigan terminlar) termin guruhlariga bo'lib o'rganishni taklif qiladilar.
Shuningdek, ular gorizontall guruhni yana ikki kichik guruhlarga bo'ladilar, sohaviy-
ya'ni qonunchilikning faqat birgina sohasida qo'llaniladigan terminlar va sohalararol
terminlar ikki va undan ortiq yuridik sohalarda amalda qo'llaniladigan terminlar.
Ma'lumki, har bir fan sohasining rivojlanish va takomillashuv darajasi shu soha
terminologiyasining qay darajada taraqqiy etganligi, shuningdek, tartibga solinganligi
kabi belgilar bilan uzviy bog'liqdir. Chunki ilmiy adabiyotda qo'llanadigan termin
yoki uning ifoda shakli aniq va ravshan bo'lmas ekan, unda, albatta, chalkashlik,
noaniqlik kabi salbiy holatlar saqlanib qolaveradi. Boshqa bir guruh olimlar ularni o'z
va begonal termin guruhlariga ajratishni tavsiya qiladilar. Tilning fonetik-fonologik
sathida: a) qadimgi turkiy til vokalizmida 8 unli bo'lgan (a, o, u orqa qator, yo'g'on
unlilar; , i, o, y old qator, ingichka unlilar); b) eski turkiy til va eski O'zbek tillaridaǝ
ham shu 8 unli saqlangan, ammo eski o'zbek tilida old, qator lablanmagan e unlisi
hisobiga vokalizm tizimi 9 unlidan iborat bo'lgan; v) qadimgi turkiy, eski turkiy va
eski o'zbek tillarida unli tovushlarning yo'g'onlik-ingichkalik ziddiyati (oppozitsiyasi)
bo lgan: i-ы, э-а, ү-и, e-o kabi; g) Hozirgi o'zbek adabiy tili vokalizmida unlilar
ʻ
miqdori 6 taga tushib qolgan (i, e, a, u, e, o). Bu tizimda yo'g'onlik ingichkalik
oppozitsiyasi yo'q, ayrim tovushlarning sifat belgilari ham o'zgargan. Masalan, orqa
qator, lablanmagan a ornida kuchsiz lablangan o unlisi paydo bo lgan. Qiyoslang: ata-
ʻ
ota, at-ot kabi; d) qadimgi turkiy til konsonantizmida b, m, p, v, s, z, t, d, n, l, r, ch,
ch, y, q(k), g' (g),n undoshlari bo'lgan, bu undoshlarning ko'pchiligi palatal (ingichka
yoki yumshoq) va velyar (qalin) variantlarga ega edi; e) eski O'zbek adabiy tilida
undoshlar 24 taga etgan (b, m, p, v, f, s, z, t, d, n, l, r, ch, ch, j, j,y, q, k, g', g, n, x, h).
Konsonantizm tarkibida undoshlar miqdorining ortishi o'sha davrdagi o'zbek-arab va
o'zbek-fors ikki tilliligi (bi-lingvizmi) ta'sirida, shuningdek, ayrim undoshlarning
divergentsiyasi (bir fonemaning ikki fonemaga ajralishi) natijasida sodir bo'lgan; j)
12

Hozirgi o'zbek adabiy tili konsonantizmida yuqoridagi 24 undoshning barchasi bor.
Ayrim tilshunoslarning (masalan, prof, A. Abduazizovning) fikricha, rus tilidan
o'zlashgan so'zlarda uchraydigan qorishoq <<«ts>> ham o'zbek tili undosh fonemalari
qatoridan o'rin olgan deb qaralishi kerak. 1 Yuqoridagi ma'lumotlar tahlilidan
quyidagilar ma'lum bo'ladi: a) qadimgi turkiy til konsonantizmida f,x,h.j.j undoshlari
bo'lmagan. Ular eski turkiy til va eski o'zbek adabiy tili davrida turli lisoniy
(lingvistik) va nolisoniy (ekstralingvistik) omillar ta'sirida paydo bo lgan; b) qadimgiʻ
turkiy tilda q va k undoshlari bir fonemaning nutqdagi ikki ko'rinishi-ottenkalari
bo'lgan, keyinchalik bu fonema divergentsiyaga uchrab, ikki mustaqil fonemaga
aylangan; g va g' undoshlari rivojida ham ayni shu jarayon (divergentsiya)
bo'lganligini - <<g>»ning «g'» va «g>ga parchalanganligini ko'ramiz. 4
O'zbek tilida sinonimya talqini
Sinonimlar morfologik sathda, asosan, ko'makchi morfemalar shaklida namoyon
bo'lib, ularni quyidagi turlarga bo'lish mumkin: 1. So'z yasovchi morfemalar
sinonimiyasi. 2. Lug'aviy shakl hosil qiluvchi morfemalar sinonimiyasi. 3. Munosabat
shakli hosil qiluvchi morfemalar sinonimiyasi. So'z yasovchi qo'shimchalar
sinonimiyasi ham o'z o'rnida quyidagi turlarga bo'linishi mumkin: a) Ot yasovchilar:
tilchi - tilshunos, chizgi chiziq; b) Sifat yasovchilar: benomus nomussiz, baodob
odobli; c) Ravish yasovchilar: mardona mardlarcha, tiriklayin tirigicha; d) Fe'l
yasovchilar: senlamoq - sensiramoq, birlashmoq birikmoq kabi. Lug'aviy shakl hosil
qiluvchi morfemalar esa faqat grammatik ma'no hosil qilgani sababli ikki xil holatdagi
ma'nodoshlikni hosil qiladi. 1. To'g'ridan to'g'ri ma'nodoshlik: sarg'ish (sariq ish) -
sarg'imtir (sariq imtir), ko'rildi -solindi. 2. Ma'lum garammatik ma'noni ifodalashdagi
ma'nodoshlik: majhul va o'zlik nisbat fe'llari o'timli fe'lni o'timsiz qiladi kabi.
4
5 Polvonova B. O'zbek tili grammatikasi. Farg'ona. "Classik", 2021, 28-bet.
13

Munosabat shakli hosil qiluvchi morfemalar, asosan, ikki xil bo'lib, ular ismga xos
munosabat shakllar hamda fe'lga xos munosabat shakllarga bo'linadi. Ismga xos
munosabat shakllar sintaktik sinonimiyaning yuzaga kelishiga xizmat qiladi. Masalan:
Dala(bosh kelishik) aylandim. Dalani aylandim. Dalada aylandim. Fe'lga xos
munosabat shakllar esa to'g'ridan to'g'ri sinonimlik hosil qilishi mumkin. Masalan:
keldim kelyapman (shaxs-son: I shaxs, birlik), bor (0) -borgin (mayl:II shaxs, buyruq
mayli). Sinonimlik o'zbek tilshunosligida ma'nodoshlik deb ham yuritiladi. Bu atama
ko'proq leksik sinonimlarga nisbatan qo'llangan. Sintaktik sinonimlar uchun
mazmundoshlik atamasini taklif etamiz. Sintaktik sathda sinonimlik hozirgacha
shakliy sintaksis tamoyillari bilan tasniflangan bo'lib, ularda, asosan, morfologik belgi
ko'rsatkichlar (ko'makchi morfemalar va yordamchi so'zlar) ma'nodoshligi bosh omil
hisoblanadi. Sintaktik sinonimlar quyidagi turlarga bo'linadi: 1. So'z birikmalari
sinonimiyasi. 2. Gaplar sinonimiyasi. Sintaktik sinonimlarni tasniflashda turkolog
olimlar har xil fikrlarni bildirgan bo'lsa-da (Y.P.Shendels 3 turga 11, V.P.Suxotin
hamda V.I.Kononenko 4 turga 12, S.M.Ibragimov esa 9 turga bo'ladi 13), lekin asosiy
klassifikatsiya yuqorida ko'rsatilgan ikki turni ifodalaydi xolos. Sinonim gaplar oddiy
tushunchadagi leksik sinonimlardan quyidagicha farqlanadi: 1.Leksik sinonimlar til
birligi hisoblansa, sinonim gaplar nutq birligi sanaladi. 2. Leksik sinonimiya
ko pincha, bir necha leksik birliklar o'rtasida kuzatilsa, gap sinonimiyasi, asosan, ikkiʻ
sintaktik konstruksiya o'rtasida yuzaga chiqadi. Sintaktik sinonimlar noverbal
vositalar bilan qo'llanishi mumkin. "Pantamimo va xareografiyada yuz va tana
harakatlari bilan noverbal nutq amalga oshiriladi. Bu harakatlar, ko'pincha, hamma
tillarda so'zlashuvchilar va har xil madaniyat egalariga bir xilda tushunarli va ta'sirli
kechadi. Eslang, kino hali ovozlashtirilmagan davrda tomoshabinlar kadr ostidagi
titrdan ko'ra qahramonlarning yuz ifodasi va harakatlari orqali voqeani yaxshiroq
idrok etishgan. Shuning uchun ham jahonning mashhur kinorejissori Charli Chaplin
kino ovozlashtirilganda ham undan foydalanmadi. Uning oq-qora tasvirdagi ovozsiz
14

kadrlari hamon hammani hayratga solib kelmoqda. Buning sababi ulardagi
mimikaning va harakatlarning verbal vositalardan ko'ra ko'proq ma'no
ifodalashidadir"
Sintaktik sinonimiya (mazmundoshlik)ni sintaktik parallellizm deb yuritish biroz
noaniqlik tug'diradi, chunki parallellizm leksik sathda variantlilikni ifodalasa,
sintaksisda, yuqorida ko'rib o'tganimizdek, parallel sintaktik strukturali gaplarni ham
ko'rsatadi. Shuning uchun, mazmuniy parallellizm atamasi o'zini to'la oqlamaydi.
Bizningcha, sintaktik sinonimiya ma'nosida mazmundoshlik atamasi qo'llansa va
sintaktik sinonimiyani hosil bo'lishiga xizmat qiluvchi birliklar, ya'ni grammatik
shakllar bog'lovchilar, bog'lovchi vazifasidagi vositalar leksik sinonimiyani hosil
qiladimi, sintaktik sinonimiyanimi, qayta tekshirib ko'rish lozim.
5
O zbek tilshunosligida sinonomiya hodisasining o rganilishi.ʻ ʻ
5
Mamajonov A. Mazmuniy parallellizm.Farg'ona.2016. 9-b.
15

"O'zbek tilining izohli lug'ati"da sinonim, sinonimik, sinonimika sinonimiya
terminlariga quyidagicha ta'rif berilgan: Sinonim (yun- bir xil nomli) tilsh. Shakli bir
xil, ma'nosi esa bir xil yoki biroz farqli bo'lgan til birliklari qatoridagi bir xil til birligi.
Sinonimik tilsh. Bir-biriga sinonim bo'lgan ma'nodosh. Sinonimik so'zlar. Sinonimika
tilsh. 1. Biror tilning sinonimlari majmui. O'zbek tili
sinonimikasi.2.Leksikologiyaning sinonimlarni o'rganuvchi bo'limi. Sinonimiya yun
(bir xil nomga egalik) tilsh. Til birliklarining ma'no jihatidan yaqinlik, ma'nodoshlik
hodisasi. H.Jamolxonov "Hozirgi o'zbek adabiy tili" kitobning "Leksi sinonimiya"
qismida "Sinonimlar nutqda muhim uslubiy vosita sanaladi: ular nutqning ravon va
ta'sirli bo'lishni, fikrning aniq va obrazli chiqishini ta'minlaydi", degan fikrni bayon
etgan. "Tayanch tushunchalar" sifatida quydagilarni keltiradi. Sinonimiya-
leksemalarning bir xil ma'no anglatishiga ko'ra guruhlanishi. Sinonimik qator
(sinonimik uya)- bir ma'no anglatishiga ko'ra guruhlangan sinonim so'zlar yig'indisi.
Dominanta- sinonimik qatordagi betaraf ma'noli so'z. Ma'no sinonimlari-bir umumiy
ma'noga ega bo'lsa-da, ma'no qirralari bilan farqlanuvchi sinonimlar. Uslubiy
sinonimlar-leksik ma'nolari ijobiy yoki salbiy munosabat ifodalovchi semalar bilan
qoplangan sinonimlar. Nutqiy sinonimlar-nutqning u yoki bu turiga xoslanganligi
bilan farqlanadigan sinonimlar. Sinonimlarning turli xususiyatlarini o'rganish
sohasida o zbek tilshunosligida bir qator yutuqlarga erishilgan. Shunga qaramasdan,ʻ
akademik Azim Hojiyev sinonimlarning o'rganilishi tarixi haqida quyidagicha
mulohaza bildiradi: "Sinonimlar turli tillarda turli darajada o'rganilgan. Bu masala
ayrim tillarda ancha to'la o'rganilgan bo'lsa, ayrim tillarda, jumladan, o'zbek
tilshunosligida deyarli ishlanmagan. Tilshunoslikda bayon qilingan fikrlar bir-biriga
ko'p hollarda mos kelmaydi. Bu holat, avvalo, sinonimlarning ta'rifida ko'zga
tashlanadi". Sinonimlar va ulardan foydalanishga e'tibor uzoq davrlardan boshlangan.
O'z davrida buyuk mutafakkir va shoir, tilshunos va adabiyotshunos olim Alisher
Navoiy "Muhokamat ul-lug'atayn" asarida sinonim so'zlarning nutqni boyitishdagi
16

rolini chuqur tahlil qilib bergan edi. Rus tilshunosligida XX asrda sinonimiya hodisasi
bo'yicha qilingan ishlar ko'lami jahon tilshunosligida qilingan ishlarga nisbatan ham
salmoqli ekanligi ma'lum. Bu borada alohida ilmiy to'plamlar, jiddiy tadqiqotlar,
monografiyalar vujudga keldi. XX asrning yetmishinchi yillarida E.Bolg'anboyevning
"Qazaq tilindegi sinonimder" (Almati, 1970) monografiyasi yuzaga kelgan. O'zbek
tilshunosligida akademik A.Hojiyev to'g'ri ta'kidlaganidek, bu hodisaga bag'ishlangan
(lug'aviy sinonimlar ko'zda tutiladi) maxsus monografiya O zbek tilshunosligidaʻ
sinonimlarni atroflicha tadqiq qilish XX asrning 60-yillaridan boshlandi. U.Tursunov,
N.Rajabov, S.Usmonov, S. Isamuhamedova, 1.Qo'chqortoev, A.Hojiyev, Yo.Tojiyev
kabi olimlar bu hodisani o rganishga jiddiy kirishdilar. Akademik A.Hojiyev
ʻ
tilshunoslikda keng tarqalgan bir qator qarashlarni o'rganib chiqqan holda sinonimiya
hodisasiga o'ziga xos ta'rif berdi. Professor Yo. Tojiyev XX asrning 70-yillaridan
so'ng rus va Evropa tilshunosligida paydo bo'lgan ta'riflar, talqinlarga suyangan holda,
faqat lug'aviy sinonimlarnigina nazarda tutmasdan, umuman, bu hodisaga nisbatan
boshqa bir ta'rif berishga harakat qildi. "Hozirgi o'zbek adabiy tili" nomli darsligining
"Leksik-semantik munosabatlar" qismida sinonimik munosabatlarga doir qimmatli
fikrlar bildirilgan. Professor S.Karimov "O'zbek tilining badiiy uslubi» nomli
monografiyasida sinonimlar to'g'risida e'tiborli fikrlarni bildirgan. Sinonimlar bir
tushunchani turli xil ma'no nozikliklari bilan ifoda qilishda undan foydalanuvchilar,
xususan, shoir va yozuvchilar, jurnalistlar uchun muhim imkoniyatlardan biridir.
O'zbek tilshunosligida, yuqorida ham qayd etganimizdek, sinonimlarni o'rganish
sohasida salmoqli ilmiy ishlar yaratilgan. Ular qatorida A.Doniyorov, A.Hojiyev,
R.Qo'ng'urovlarning ishlari alohida ahamiyatga ega. Darhaqiqat, leksik vositalar
orasida sinonimlar tilimizning ijtimoiy va badiiy-estetik jilolarini namoyish qila olishi
bilan eng muhim o'rinni Navoiy "Muhokamat ul-lug'atayn" asarida sinonim
so'zlarning nutqni boyitishdagi rolini chuqur tahlil qilib bergan edi. Rus
tilshunosligida XX asrda sinonimiya hodisasi bo'yicha qilingan ishlar ko'lami jahon
17

tilshunosligida qilingan ishlarga nisbatan ham salmoqli ekanligi ma'lum. Bu borada
alohida ilmiy to'plamlar, jiddiy tadqiqotlar, monografiyalar vujudga keldi. XX asrning
yetmishinchi yillarida E.Bolg'anboyevning "Qazaq tilindegi sinonimder" (Almati,
1970) monografiyasi yuzaga kelgan. O'zbek tilshunosligida akademik A.Hojiyev
to'g'ri ta'kidlaganidek, bu hodisaga bag'ishlangan (lug'aviy sinonimlar ko'zda tutiladi)
maxsus monografiya O zbek tilshunosligida sinonimlarni atroflicha tadqiq qilish XXʻ
asrning 60-yillaridan boshlandi. U.Tursunov, N.Rajabov, S.Usmonov, S.
Isamuhamedova, 1.Qo'chqortoev, A.Hojiyev, Yo.Tojiyev kabi olimlar bu hodisani
o rganishga jiddiy kirishdilar. Akademik A.Hojiyev tilshunoslikda keng tarqalgan bir
ʻ
qator qarashlarni o'rganib chiqqan holda sinonimiya hodisasiga o'ziga xos ta'rif berdi.
Professor Yo. Tojiyev XX asrning 70-yillaridan so'ng rus va Evropa tilshunosligida
paydo bo'lgan ta'riflar, talqinlarga suyangan holda, faqat lug'aviy sinonimlarnigina
nazarda tutmasdan, umuman, bu hodisaga nisbatan boshqa bir ta'rif berishga harakat
qildi. "Hozirgi o'zbek adabiy tili" nomli darsligining "Leksik-semantik munosabatlar"
qismida sinonimik munosabatlarga doir qimmatli fikrlar bildirilgan. Professor
S.Karimov "O'zbek tilining badiiy uslubi» nomli monografiyasida sinonimlar
to'g'risida e'tiborli fikrlarni bildirgan. Sinonimlar bir tushunchani turli xil ma'no
nozikliklari bilan ifoda qilishda undan foydalanuvchilar, xususan, shoir va
yozuvchilar, jurnalistlar uchun muhim imkoniyatlardan biridir. O'zbek tilshunosligida,
yuqorida ham qayd etganimizdek, sinonimlarni o'rganish sohasida salmoqli ilmiy
ishlar yaratilgan. Ular qatorida A.Doniyorov, A.Hojiyev, R.Qo'ng'urovlarning ishlari
alohida ahamiyatga ega. Darhaqiqat, leksik vositalar orasida sinonimlar tilimizning
ijtimoiy va badiiy-estetik jilolarini namoyish qila olishi bilan eng muhim o'rinni
egallaydi. Sinonimiyani nutqiy ijodning chegaralanmagan imkoniyatlarini yuzaga
keltira oluvchi o'ziga xos maydon deyish mumkin. Shuning uchun ham
A.M.Peshkovskiy va A.I. Efimov singari olimlar nutqiy vositalar sinonimiyasini
o'rganishni stilistikaning markaziy muammolaridan biri deb hisoblaganlar. Sinonimlar
18

badiiy uslubda muhim stilistik vosita sifatida xizmat qilishini S.Karimov
A.Hojiyevning «O zbek tili sinonimlarining izohli lug'ati» asosida qarab chiqib,ʻ
diqqatga sazovor fikrlarni bildirgan. Masalan: quyidagi misollarga e'tiborni
qaratdik:agar - basharti. Basharti shahzoda uning tilagini hurmat qilsa, o'z ixtiyori
bilan saltanatdan voz kechib, o'zini bus-butun ilm-fanga bag'ishlashni ko'ngliga tugib
qo'ydi (O.Yoqubov. Ulug'bek xazinasi). aytmoq, bayon qilmoq, izhor qilmoq: Pinhon
siring bayon et, Ko'ksingni qilma ko'p qon (E.Vohidov. G'uncha), Men ham axir
seningdek, Izhori ishq etolmay, Ko'ksimda dudi ohim, Dashtlar aro quyuncha
(E.Vohidov. G'uncha). balog'at kamol, kamolat: Senla birga javlon urib dunyoga
kelgan, Senla o'sib shon yaratib kamolga yetgan (Zulfiya. Qurdosh qizga), Ishqchi,
bahor giyohi kabi, Avj oladi, topar kamolot (Zulfiya. Muhabbat - bu...). bargyaproq:
Bugun bosh ustingda yashnagan yaproq, Shovillab to'kilar erta poyingga (A. Oripov.
Ko'pdan kutgan edim). baxtiqbol, saodat: Iqboli negun, baxti ham qora ekan mendek
(Furqat. Sayding qo'ya ber), Saodat garovi har qanday yumush, Xonzoda qiziday
o'tirma bekor (G'.G'ulom. Xotin). begona o'zga, gayir, ag'yor; O'zga yurtda buncha
qorong'u, Uzun buncha tun? (Zulfiya. Tun).butunlay batamom, tamomila, tamoman:
Shu kundan e'tiboran o'g'limiz Abdulatif Samarqand taxtiga vorislikdin tamomila
mahrum etiladi. («Ulug'bek yulduzi» kinofilmidan); Bardosh bermas iroda, idrok,
Tamoman lol aql, tushuncha (Zulfiya. Ne baloga etding mubtalo). Professor
S.Karimovning ta'kidlashicha, har bir milliy tilda, jumladan, o'zbek tilida ma'lum
tushunchalarni anglatuvchi sinonimlarning mavjud bo'lishi va sinonimik qatordagi
birliklar soni bu tilning boyligini ko'rsatuvchi sifat belgilari sanaladi. 6
Sinonimik
qatordagi so'zlarning uslubiy tabaqalana borishi esa tilning bu fazilatlarini yana ham
to'ldirishi mumkin. Bir qadar emotsional bo'lsa-da, bir tushunchani ifoda etuvchi bir
6
Orifjonova Sh, Lug'aviy sinonimiya va graduonimiya munosabati xususida, // // O'zbek tili va adabiyoti,6-
son,2007,109-b
19

necha so'zdan nazarda tutilgan ma'no va his- tuyg'uni ifoda eta oladigan shaklini topib
va tanlab ishlatish naqadar huzurbaxsh ish ekanligini ta'kidlashga to'g'ri keladi.
H.Jamolxonov "Hozirgi o'zbek adabiy tili" kitobinning "Leksik sinonimiya qismida7
ifoda semalarining har xilligidan kelib chiqib, leksik sinonimlarni quyidagi turlarga
ajratadi: 1.Ma'no sinonimlari (ideografik sinonimlar). Bunday sinonimlar ma'no
qirralari bilan farqlanadi. Masalan, achchiqlanmoq, g'azablanmoq, qahrlanmoq
leksemalari "G'azabi kelmoq" ma'nosi bilan bir sinonimik qatorga birlashadi, ammo
ularda shu ma'noni ifodalash darajasi bir xil emas, u "achchiqlanmoq"dan
"g'azablanmoq"qa, "g'azablanmoq"dan esa "qahrlanmoq"qa qarab kuchayib 2.Uslubiy
sinonimlar (stilistik sinonimlar). Bunday sinonimlarning leksik ma'nosi ijobiy yoki
salbiy bo'yoqlar (uslubiy semalar) bilan qoplangan bo'ladi, ayni shu uslubiy semalar
sinonimlarning uslubiy vosita sifatidagi qiymatini belgilaydi. Masalan, jilmaymoq,
iljaymoq, irjaymoq, tirjaymoq, ishshaymoq va irshaymoq leksemalarining barchasida
bitta leksik ma'no "ovoz chiqarmay miyig'ida kulish" hodisasini nomlash bor, ammo
shu ma'no jilmaymoq leksemasida bir oz ijobiy, iljaymoq leksemasida esa bir oz
salbiy bo'yoq bilan qoplangan, bu salbiy bo'yoq irjaymoq, tirjaymoq, ishshaymoq va
irshaymoq leksemalarida yanada ortib boradi.3. Nutqiy sinonimlar nutqning u yoki bu
turiga xoslanishi bilan o'zaro farqlanadigan sinonimlar. Masalan, ozgina, picha, sal,
xiyol, jinday, qittay, jichcha qatoridagi ozgina leksemasi nutqning barcha
ko'rinishlarida (adabiy nutqda xam, so'zlashuv nutqida ham) qo'llana olgani holda,
picha, xiyol, jinday, qittay, jichcha leksemalari faqat so'zlashuv nutqiga xoslangandir.
O'zaro umumiy ma'nosi bilan birlashib, stilistik ottenkasi bo'yog'i va nutqda ishlatilish
doirasi jihatidan farqlanadigan sinonimlar stilistik sinonimlar deyiladi. Leksik ma'nosi
jihatidan farqalanadigan sinonimlar ideografik (ma'no) sinonimlardir. 7
Masalan, kasal
(umum ishlatadigan so'z), bemor (yozuvda ko p qo'llanadi), xasta (eskirgan so z),ʻ ʻ
ammo ba'zan-ba'zan, ora-sira kasal bo'lib turish ma'nosini bildiruvchi betob, notob
7
Rahmatullayev Sh. "O'zbek adabiy tili" 1-kitob. — Toshkent. "Mumtoz so'z" 2010. 296 b.
20

so'zlari yuqoridagilarga nisbatan stilistik va ideografik sinonimdir. Ideografik
sinonimlar o zaro leksik ma'no darajasiga ko'ra farqlanadi: yomg'irda plashim namʻ
bo'ldi, yomg'irda plashim ho'l bo'ldi bog'lanishlarining keyingisida belgi darajasi
kuchliroq. Nutqda fikr ottenkasiga, leksik, grammatik yoki stilistik xarakteriga mos
sinonim so'zlardan faqat bittasi tanlab olinadi va ishlatiladi. Shu sababdan sinonimik
qatordagi so'zlar o rtasidagi ba'zi farqlarni o'rganish stilistikaning vazifasi
ʻ
hisoblanadi. Muayyan sinonimik qatorni tashkil etuvchi so'zlar konkret hollarda
ma'no tomonidan bir-biridan ajraladi, stilistik qo'llanishiga ko'ra farqalanadi.
Bir sinonimik qatorni tashkil etuvchi so'zlar ma'no jihatidan yaqin bo'lsa ham, ba'zan
ulardan birini ikkinchisining o'rnida ishlatib bo'lmaydi. Masalan: ayanch ahvol, og'ir
ahvol, qiyin ahvol, mushkul ahvol birikmalarida ayanch, og'ir, qiyin, mushkul so'zlari
bir-biriga sinonim bo'lib, ayni o'rinda ularni almashtirish ma'noga ta'sir qilmaydi.
Ammo boshqa bir konkret tushuncha yoki tasavvurni ifodalashda bu snnonim
so'zlarni leksik ma'no nuqtai nazaridan baholash lozim bo'ladi. Masalan, og'ir
chamadon deyish mumkin bo'lgan holda, mushkul chamadon, qiyin chamadon deyish
kulgilidir.
Sinonimlar nutqda ishlatilish doirasi jihatidan ham o'zaro farqlanadi. Masalan, barcha
nutq stillarida ishlatiladigan umumnutq so'zi, dudoq badiiy nutq so'zi; shamol
umumnutq so'zi; sabo badiiy nutq so'zi; rohat umumnutq so'zi; eslamoq umumnutq
so'zi; xotirlamoq rasmiy nutq so'zi; yo'qlamoq so'zlashuv nutqi so zi. Bu xil
ʻ
sinonimlar stil (uslub) sinonimlari deyiladi. Shuningdek, ishlatilish doirasi
chegaralangan yo chegaralanmagan bo'lishi mumkin. Masalan, keksa, qari, oqsoqol,
nuroniy, mo'ysafid kabi bir sinonimik qatorni tashkil etuvchi so'zlar orasida qari
so'zining ishlatilish doirasi keng. Bu so'z insondan tashqari, hayvonlar uchun ham
qo'llaniladi: qari ot, qari tulki kabi. Lekin oqsoqol, nuroniy, mo'ysafid sinonim
so'zlarining ishlatilish doirasi chegaralangan. Bunday holatlar ishlatilish doirasining
21

keng torligi sinonimlar ma'no hajmiga, ya'ni ularning keng yoki tor ma'no
ifodalashiga bog'liq.
Sinonimlar va ulardan foydalanishga e'tibor uzoq davrlardan boshlangan. O'z davrida
buyuk mutafakkir va shoir, tilshunos va adabiyotshunos olim Alisher Navoiy
"Muhokamat ul-lug'atayn" asarida sinonim so'zlarning nutqni boyitishdagi rolini
chuqur tahlil qilib bergan edi.
O'zbek tili nutqda nozik ma'no ottenkalarini hamda rang-barang stilistik bo'yoqlarni
bera oladigan sinonimlarga boy. Mashhur o'zbek shoir va yozuvchilari, so'z ustalari
sinonimlardan mohirlik bilan foydalanib kelganlar. Masalan, Alisher Navoiy o'zining
«Muhokamat ul-lug'atayn» asarida birgina yig'lamoq so'ziga mazmunan yaqin bo'lgan
yettita sinonimni keltiradi: yig'lamsiramoq, ingramoq, singramoq, siqtamoq,
o kirmoq, qichqirmok, hoy- hoy yig'lamoq. Navoiy bu sinonimlar bir-biridan nozikʻ
ma'no ottenkalari va stilistik qo'llanish o'rinlariga ko'ra farqlanishini misollar bilan
ko'rsatadi. 8

8
Bobojonov Sh., Islomov I. Ozbek tilining sozlar darajalanishi oquv lugati. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2007. 78b
22

O'zbek tilida frazeologik sinonimlar
Har bir til o'zining boy sinonimik vositalariga ega. Lug'aviy, grammatik, frazeologik
va leksik-frazeologik sinonimlar tilning beboho boyligi sanaladi. Bu boylikdan o'rinli
va maqsadga muvofiq holda foydalanish nutqning ta'sirchan va ifodali bo'lishiga olib
keladi. Shuning uchun ham shoir va yozuvchilar, mashhur so'z ustalari tilning
sinonimik boyligidan o'rinli foydalanishga alohida e'tibor berib kelganlar. Lekin
tilshunoslikda bu borada erishilgan yutuqlarga qaramay frazeologizmlar doirasidagi
sinonimiya hodisasini tadqiq etish dolzarb va muhim muammolardan biri bo'lib
qolmoqda. "Frazeologiya" atamasi yunoncha "fraza" (phrasis ifoda, nutq o'rami)
so'zidan olingan bo'lsa-da, turkiyshunoslikda dastlab bu atama turlich ma'nolarni
ifodalash uchun xizmat qilgan. Masalan, XIX asrda yashagan turkiyshunos olim
Mirza Kozimbek o'sha davr an'analaridan kelib chiqib, rus tilida yozilgan boshqa
tasviriy grammatikalarda bo'lgani singari o'z asarida "fraza" so'zini "jumla", "gap"
ma'nosida qo'llagan. "Frazeologik birikma" deyilganda esa so'zdan yirik til birliklarini
tushungan. U tyrkiy tillardagi fe'llar haqida ma'lumot berar ekan, g'am yemoq,
vujudga kelmoq, g'ussa yemoq singari til birliklarini "tarkibli fe'llar" deb izohlagan.
Frazeologizm, frazeologik birlik, frazema ikki yoki undan ortiq so'zdan tashkil
topgan, ma'noviy jihatdan o'zaro bog'liq so'z birikmasi yoki gapga teng keladigan,
yaxlitligicha ko'chma ma'noda qo'llanadigan va bo'linmaydigan, barqaror (turg'un)
bog'lanmalarning umumiy nomi. F.lar, shaklan o'zlariga o'xshash sintaktik
tuzilmalardan farqli ravishda, nutqda so'zlarni erkin tanlash, almashtirish yo'li bilan
yuzaga kelmaydi, balki ma'no va muayyan leksik grammatik tarkibli, avvaldan tayyor
material sifatida qo'llanadi, ya'ni fe'l tarkibidan biror qismni chiqarib tashlash,
tushirib qoldirish mumkin emas: anqoning urug'i, arpasini xom urmoq, chuchvarani
xom sanamoq, terisiga sig'may ketmoq, kapalagi uchmoq, ko'ngli joyiga tushmoq,
qo'li ochiq, qulog'i og'ir va boshqalar.
23

Frazeologiya(yun. phrasis ifoda, ibora va...logiya) - 1) tilshunoslikning tilning
frazeologik tarkibini (Frazeologizm) uning hozirgi holatida va tarixiy taraqqiyotida
tekshiruvchi bo'limi; 2) muayyan tildagi frazeologizmlar majmui. Tilshunoslik bo'limi
sifatidagi F.ning asosiy diqqat e'tibori frazeologizmlar tabiatini va ularning kategorial
belgilarini o'rganishga, shuningdek, frazeologizmlarning nutqda qo'llanish
qonuniyatlarini aniqlashga qaratiladi. F.ning eng muhim muammosi frazeologizmlarni
nutqda hosil qilinadigan (ya'ni avvaldan tayyor bo'lmagan) so'z birikmalaridan
farklab, ajratib olish va shu asosda frazeologizmlarning belgilarini aniqlashdir.
Sh. Rahmatullayevning "O'zbek frazeologiyasining ba'zi masalalari" nomli
monografiyasida frazeologik sinonimlar tahlilidan keyin chiqargan quydagi ilmiy
xulosasi har jihatdan asosli: "Har bir frazeologik sinonimga to'g'ri va to'liq
xarakteristika berish uchun uni sinonimiya uyasi ichida olib, boshqa sinonimlari bilan
qiyoslab o'rganish zarur. Bunda sinonimlar turli-tuman nuatalardan tekshiriladi, ular
orasidagi o'xshashlik ham, farqlar ham ta'kidlanadi. Sinonimlar orasida farqlar qancha
oz bo'lsa, ularni nutqda bir- birining o'rnida ishlatishga imkoniyat ortadi va aksincha
bo'lsa, bunday imkoniyat ozayadi. Qay darajada bo'lmasin, sinonimlarni o'zora
almashtirishga yo'l qo'yuvchi kontekst mavjud bo'ladi..."."
O'zbek tilshunosligida frazeologik sinonimiya masalalari atroflicha o'rganilgan, deb
hisoblash mumkin. Buni M.Vafoyevaning "O'zbek tilida fraezeologik sinonimlar va
ularning struktural-semantik tahlili"28 nomli nomzodlik dissertatsiyasida keltirilgan
obzordan ham bilib olish mumkin. M.Vafoevaning nomzodlik ishida qayd etilishicha,
o'zbek tilshunosligida frazeologiyaga doir dastlabki ishlar XX asrning 50-yillari
boshida yuzaga kelgan bo'lsa, frazeologik sinonimlarni o'rganish 60-yillardan
boshlandi.
24

Sh.Rahmatullaev 1966 yilda himoya qilgan torlik dissertatiyasi, shu asosda nashr
etilgan "O'zbek frazeologiyasining ba'zi masalalari" nomli monografiyasi bilan o'zbek
tilidagi frazemalarni lug'aviy birlik sifatida o'rganishni asosladi. Olim asarda
frazeologik sinonimlar tahlilidan keyin kuyidagi ilmiy xulosalarni chiqaradi: "Har bir
frazeologik sinonimga to'g'ri va to'liq xarakteristika berish uchun uni sinonimiya uyasi
ichida olib, boshqa sinonimlari bilan qiyoslab o'rganish zarur. Bunda sinonimlar turli-
tuman nuqtalardan tekshiriladi, ular orasidagi o'xshashlik ham, farqlar ham
ta'kidlanadi. Sinonimlar orasida farklar qancha oz bo'lsa, ularni nutqda bir-birining
o'rnida ishlatishga imkoniyat ortadi va aksincha bo'lsa, bunday imkoniyat ozayadi,
qay darajada bo'lmasin, sinonimlarni o'zaro almashtirishga yo'l qo'yuvchi kontekst
mavjud bo'ladi. Bunday almashtirish bilan nimanidir yo'qotiladi, nimagadir ega
bo'linadi. Xuddi ana shu "nimalardir" sinonim iboralarning har biriga tilda yashash
huquqini beradi".
Sinonimiya til birliklari orasidagi semantik mikrosistemalardan biri bo'lib, leksemalar,
morfemalar bilan bir qatorda, iboralar orasida ham anchagina. Ikki iborani o'zaro
sinonim deyish uchun ular ayni bir ma'noni anglatishi shart. Busiz sinonimiya haqida
gapirib bo'lmaydi. Ayni bir ma'nolilik teng ma'nolilik emas, albatta. Har bir sinonim,
shu sinonimiya qatori uchun umumiy ma'no o'zanidan tashqari, o'ziga xos ma'no
qirrasiga ega bo'lishi mumkin.
Sinonimlar odatda bir yoki bir necha jixatdan farqlanadi, shulardan biri ma'no
qirrasidagi farq bo'lishi mumkin. Masalan, yer bilan yakson bo'lmoq - yer bilan
yakson qilmoq iborasi qo'lini ko'kka sovurmoq qo'li ko'kka sovurildi iborasiga
sinonim: ayni bir ma'noni anglatadi («butunlay yemirmoq. yo'q qilmoq»). Bu
sinonimlar, boshqa belgi-xususiyatlarida farq qilishidan qat'i nazar, ma'no qirrasida
farq qiladi: ikkinchisida ma'no bir qadar kuchli ifodalanadi. Shuningdek, ko'ngl(i)
bo'sh va ko'ngl(i) yumshoq yumshoq ko'ngil iboralari o'zaro sinonim bo'lib, «rahmdil,
25

$ko'ngilchan» ma'nosini anglatadi; birinchi iborada «ko'ngilchan»lik ma'no qirrasi, ikkinchi iborada esa ma'no qirralari juda rang-barang bo'lib, konkret yondashib izohlashni talab qiladi. Sinonim iboralarni bir iboraning variantlaridan ajratish kerak. Buning uchun iboralarning so'z-komponentlariga diqqat qilish lozim. Leksik tarkibida ayni bir so'z komponent qatnashmaydigan iboralarning sinonim ekani shubha tug'dirmaydi. Masalan, «butun tafsiloti bilan, mayda-chuydasigacha» ma'nosini anglatadigan ipidan ignasigacha, miridan sirigacha, qilidan quyrugigacha iboralari o'zaro sinonim bo'lib, \-lar tarkibida umumiy so'z-komponent yo'q. Sinonim iboralar leksik tarkibida biror komponent ayni sh so'z bilan ifodalangan bo'lishi mumkin. Ammo bunda iboralar tarkibidagi boshqa-boshqa so'z bilan ifodalangan komponentlar o'zaro sinonim bo'lmasligi shart. Aks holda bir iboraning variantlariga teng bo'ladi. Masalan, jon(i)ni hovuchlab va yurag(i)ni hovuchlab sinonim iboralar: bir leksik komponenti ayni bir so'z bilan ifodalangan, ikkinchi leksik komponenti esa boshqa-boshqa so'z bilan ifodalangan va bular o'zaro sinonim emas. Kungl(i)ga tugmoq bilan yurag(i)ga tugmoq o'zaro bir iboraning variantlariga teng. Chunki bir leksik komponenti ayni bir so'zning o'zi bo'lib, ikkinchi leksik komponenti esa o'zaro sinonim; (Bu variantlar sinonim so'z-komponentlarni almashtirish asosida yuzaga kelgan). Sinonimiya ma'no asosida belgilanadigan xodisa. Ayni bir ma'nolilik monosemantik frazeologik birliklarda ibora bilan ibora orasida belgilanadi Agar sinonimik munosabatda polisemantik ibora qatnashsa, iboradan emas, balki konkret frazeologik ma'nodan chiqib kelib fikr yuritish lozim. 9 Chunki xar bir frazeologik ma'no o'zicha sinonimga ega bo'lishi yoki ega bo'lmasligi mumkyn. Masalan, monosemantik tan olmoq iborasiga polisemantik (uch ma'noli) bo'yn'(i)ga olmoq iborasi birinchi ma'nosida sinonim bo'ladi.Bu uch ma'noli iboraning ikkinchi 9 8 Orifjonova Sh. "O'zbek tilida lug'aviy graduonimiya" avtoreferat. — Toshkent 1996; 26 b 26$