Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 261.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida sintaktik terminlar tadqiqi

Купить
O ZBEKISTON RESPUBLIKASI ʻ OLIY TA’LIM FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG BEK NOMIDAGI ʻ O ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI O ZBEK ʻ ʻ FILOLOGIYASI FAKULTETI O ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI ʻ HOZIRGI O ZBEK TILI FANIDAN ʻ Mavzu: O‘zbek tilshunosligida sintaktik terminlar tadqiqi O qituvchi: ʻ Bajardi: Topshirgan sanasi: ______________ Himoya qilgan sanasi: ___________ Baho:_____________ Toshkent – 2024 1 O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SINTAKTIK TERMINLAR TADQIQI MUNDARIJA: KIRISH .................................................................................................................. 3 I BOB. SINTAKTIK TERMIN VA SINTAKTIK TERMINOLOGIYA. ............... 7 1.1. Sintaktik termin va Sintaktik terminologik lug‘atlar, ularning mazmun va sifatini aniqlash ................................................................................................... 7 1.2 O‘zbek sintaktik terminologiyasini takomillashtirish borasida amalga oshirilayotgan ishlar. ......................................................................................... 17 II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SINTAKTIK TERMINLAR USLUBIYOTI ...................................................................................................... 25 2.1. Sintaktik terminlarning yasalish usul va yo‘llari ......................................... 25 2.2. Tilshunoslik sintaktik terminlarining shakliy strukturasi tahlili .................. 34 XULOSA ............................................................................................................. 38 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR .............................................................. 40 2 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi: Istiqlol yillarida ona tilimizning amaliy qo llanishi, ahamiyati sezilarli darajada oshdi. Buni biz birgina o‘zbek tiliga Davlatʻ tili maqomining berilishi va bu qaror mustaqillikka qo'yilgan ilk qadam bo'lganligidanoq bilib olishimiz mumkin. Milliy tilimizning qayta bo'y ko'rsatishi jamiyatimiz rivojiga va o'zligimizni anglashga, mushohada qiliushga yo'l ochib berdi. 1992-yil 7-dekabrda qabul qilingan O'zbekiston Respublik asi Konstitusiyasida davlat tilining maqomi huquqiy jihatdan aniq belgilanib, mustahkamlab qo'yildi. Shu tariqa o'zbek tili mustaqil davlatimizning bayrog'i, gerbi, madhiyasi, Konstitusiyasi qatorida tura-digan, qonun yo'li bilan himoya qilinadigan muqaddas timsollaridan biriga aylandi. O'zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimovning «Yuksak ma'naviyat – yengilmas kuch» asarida ta'kidlanganidek, «Istiqlol yillarida o'zbek tilining qo llanish doirasi amalda ʻ nihoyatda kengaygani, uni ilmiy asosda rivojlantirishga qaratilgan tadqiqotlar, tilimizning o'ziga xos xususiyatlariga bag'ishlangan ilmiy va ommabop kitoblar, o'quv qo'llanmalari, yangi-yangi lug'atlar ko'plab chop etilayotgani jamiyat tafakkurini yuksaltirishga o'z hissasini qo'shmoqda. Tilshunoslig imizda shakllanayotgan va ko'p qiziqish, izlanishlarga sabab bo'layotgan sintaktik terminlar tadqiqi sohasi o'z diqqatini asosan, til birliklarining jamiyatdagi qo'llanish doirasi va shaklini o'rganishga, shuningdek, jamiyat uchun muqobil nutq shaklini aniqlashga qaratmoqda. Sintaktik termin yo'nalishning shakllanishi va bugungi kundagi rivoji til va jamiyatning naqadar chambarchas bog'liqligini ko'rsatish bilan izohlanadi. Bunda til xalqimizdagi turli jamoalarga xos bo'lgan umumiylik va xususiylik, boy so`zlarni ifodalovchi vosita sifatida maydonga keladi» yuksaltirishdagi roli haqida so'z ketar ekan, O'zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti LA.Karimov yozadi: Ayni vaqtda jamiyatimizda til madaniyatini oshirish borasida hali ko'p ish qilishimiz lozimligini ham unutmasligimiz kerak. Ayniqsa, rasmiy doiralarda adabiy til qoidalariga rioya qilmaslik, faqat ma'lum bir hudud doirasida ishlatiladigan sheva elementlarini qo'shib gapirish holatlari uchrab turishi bu masalalarning hali-hanuz dolzarb bo'lib 3 qolayotganini ko'rsatadi. Bu haqida so'z yuritganda bobomiz Alisher Navoiyning "Tilga e'tiborsiz-elga e'tiborsiz" degan so'zlarida naqadar chuqur hayotiy haqiqat mujassam ekanligiga yana bir bor ishonch hosil qilamiz. Tabiiyki, har bir xalqning, millatning madaniyati, san'ati, sintaktik terminlar jumladan, teatr san'ati ham o'ziga xos bo'ladi. Unda o'sha millatga xos muammolar, mavzular, voqealar va taqdirlar aks etadi. Tarixdan bilamizki, o'tgan asrda professional shaklga kirgan o'zbek teatri qanchadan-qancha badiiy barkamol asarlarni sahnaga qo'ydi. Ularning ko'pchiligi ham badiiy, ham g'oyaviy, ham kompozitsion jihatdan mukammal darajadagi asarlar edi.. Yoshlarni to'g'ri yo'lga boshlashda pand-nasihat bilan kifoyalanib bo'lmaydi. Ezgulikni, yurtparvarlikni, insoniy fazilatlarni kamol toptirishga xizmat qiladigan amaliy ishlar qilish kerak. Ana shunday amaliy tarbiya omillaridan biri so`zlarni to`g`ri qo`llay olishdir. Shu bilan birgalikda tilshunosligimizda shakllanayotgan sintaktik terminlar tadqiqi yo'nalishi tilni jamiyat hayotida tutgan o'rnini ochib bermoqda. Mazkur ilmiy ishning dolzarbligi mustaqillik davri o'zbek nutqining sintaktik termin xoslanishi yosh, jins jihatlari tomonidan ochib berilgan. Tilshunosligimizning shakllanajak sintaktik terminlar tadqiqi yo'nalishi asosiy diqqatini til birliklarining jamiyat orasida qanday ahamiyatga ega ekanligini, asosan, nutqning sintaktik xoslanishidagi o'zaro o'xshashliklar va tafovutlar asosida tekshirishdir. Tilning ijtimoiy xoslanishiga bag'ishlangan mazkur kurs ishi ilg'or tajribalarga tayanilgan holda ijodiy rivojlantirildi,milliy tilimiz imkoniyatlari doirasida tahlil qilindi va xalqimizdagi mavqesi, jinsi, yoshi xoslanganligi jihatidan farqlanuvchi kishilar nutqidan olingan ayrim misollar bilan boyitildi. Ishda jamiyat a'zolarining til imkoniyatlaridan foydalanish holati, adabiy til, jonli so'zlashuv tilining sintaktik termin mohiyati, nutq madaniyati asoslari kabi masalalarni keng ravishda yoritib berish asosida o'zbekona nutqni yaratishga bog`liq bo`lgan izlanishlar xususan keyingi yillarda bu boradagi tadqiqotlar ko'lami ancha kengaydi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi. Tadqiqotlarda sintaktik terminlar tadqiqining markaziy masalasi bo lgan til va jamiyatning o'zaro ta'siri, tilningʻ jamiyatda tutgan o'rni, milliy tillar va davlat tili, til siyosatiga doir qarashlar hind, 4 yapon, ingliz, nemis va chex tilshunosliklarida sintaktik terminlar tadqiqi nomi ostida bo'lmasada, o'rganilgan edi. Mamlakatimiz tilshunoslari sintaktik termin tadqiqotlar ko'p hisoblanib,O'zbek tilshunosligida sintaktik termining ijtimoiy tabiati, jamiyatning tilga ta'siri masalasiga doir Hojiyev A.Tilshunoslik sintaktik terminlarining izohli lug'ati. - Toshkent: O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, Ermatov I.R. O'zbek tilshunoslik sintaktik terminlarining shakllanishi va taraqqiyoti: filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PHD)dissertatsiyasi avtoreferati. –Toshkent va Xudoyberganova D. Lingvokulturologiya sintaktik terminlarining qisqacha izohli lug'ati muhim ahamiyatga egadir.Mutaxassislar S.Mo'minovning "O'zbek muloqot nutqining ijtimoiy-lisoniy xususiyatlari" nomli doktorlik dissertatsiyasini sintaktik termin aspektdagi ilk ish sifatida qayd etadi. Keyingi yillarda bu boradagi tadqiqotlar ko'lami ancha kengaydi. Tadqiqot predmeti: Mustaqillik davrida yaratilgan dramatik asarlarni sintaktik termin nuqtai nazaridan tahlil qilish. Ishning maqsadi. Mazkur kurs ishining maqsadi tilning ijtimoiy hayotida tutgan o'rni va nutqning sintaktik termin xoslanishi xususiyatlarini sinxron usulda yoritib berish va uni kengroq tavsiflashdan iborat. Kurs ishining vazifalari: Mazkur tadqiqotda ko'zda tutilgan vazifalar quyidagilardan iborat: So‘z, til, sintaktik termin munosabatlarini kengroq ko'lamda yoritish; Og`izki nutqda va yozma sintaktik termin omillarning o'rnini aniqlash; Tilning ijtimoiy xoslanishidan tashqari vazifasini o'rganish,o'zbek milliy xarakteri uchun xos bo'lgan birliklarni tahlil qilish va aniq xulosalar chiqarish. Kurs ishi obyekti: O‘zbek tilshunosligida sintaktik terminlar tadqiqi oid "Sharq Yulduzi"jurnalida e'lon qilingan maqolalar, so'nggi yillarda tilshunoslik sohasida yozilgan dissertatsiya va avtoreferatlar,oliy ta'lim tizimi o'quv qo'llanmalari va darsliklar ishning obyektni tashkil qiladi. Kurs ishi predmeti: Sintaktik terminlar tadqiqini amalga oshirishi va rijojlanishida katta hissa qo'shgan tilshunoslarning tadqiqotlarini o'rganib tahlil 5 etish va xulosalash. Sintaktik terminlar tadqiqini ijtimoiy xoslanishini kengroq yoritish. Zero, tilning hayot bilan, jamiyat bilan chambarchas bog'langanligi aslida til va sotsium munosabati asosida ekanligi, shuningdek, milliy an'ana milliy qadriyatlarning yuzaga kelishi sintaktik terminlar tadqiqi tushunchasiga mohiyatiga mosdir. Til jamiyat taraqqiyoti, mehnat faoliyati jarayonida yuzaga kelganligi uchun ijtimoiy xarakter kasb etadi. Til faqat jamiyatda, odamlar orasida ijtimoiy qurol vazifasini bajardi. Uning taqdiri, yashashi va rivojlanishi faqat shu tilda gaplashuvchi jamiyat a'zolariga bog'liq holda bo'ladi. Til va jamiyat o'rtasidagi behad mustahkam aloqadorlikni butun ko'lami bilan anglash, tilshunoslik va sotsiologiyaning kesishadigan ko'plab nuqtalarini idrok etish natijasida dunyo tilshunosligida sintaktik terminlar tadqiqi yo'nalishi yuzaga keldi. O'zbekiston Respublikasining iqtisodiy, ijtimoiy, siyosiy va madaniy- ma'naviy sohalardagi rivoji fan va ta'lim darajasini yanada kuchaytirish, fanlarning iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligiga erishishning yangi bosqichlariga ko'tarishni dolzarb qilib qo'ymoqda. Ayniqsa, til ta'limining milliy ma'naviyatni o‘rganish masalasi atroflicha ishlanishni talab qiluvchi, nazariy va amaliy qimmati katta bo‘lgan dolzarb masalalaridandir. Kurs ishining amaliy tuzilishi: Ushbu kurs ishi kirish, 2 bob, 4 ta paragraf, xulosa , foydalanilgan adabiyotlardan iborat bo‘lib, 41 betni tashkil etadi. 6 I BOB. SINTAKTIK TERMIN VA SINTAKTIK TERMINOLOGIYA. 1.1. Sintaktik termin va Sintaktik terminologik lug‘atlar, ularning mazmun va sifatini aniqlash Hozirgi o ‘zbek adabiy tili qurilishida sintaktik terminologiya alohida o ‘rin va mavqega egaligi bilan ajralib turadi. Sintaktik terminologiyaning til lug‘at tarkibidagi roli haqida ikki dunyoqarash mavjud. Birinchi g ‘oyaga ko‘ra, sintaktik terminologiya adabiy til leksikasining mustaqil qatlami tarzida e’tirof etilsa, ikkinchi ta’limotga muvofiq u adabiy til so‘z boyligi tarkibidan ajratiladi, “alohida turuvchi” obyekt tarzida baholanadi va nutqning turlari (sheva, jargon, jonli so‘zlashuv)ga tenglashtiriladi. V.P.Danilenkoni ng ta’kidlashicha, sintaktik terminologiya deganda umumadabiy tilning mustaqil fimksional turi, ya’ni an’anaviy fan tili (fan, ilm yoki texnika tili) nazarda tutiladi. Fan tili umumadabiy tilning funksional sistemalaridan biri sifatida jonli so‘zlashuv tili va badiiy adabiyot tili tushunchalari bilan bir qatorda turadi. Fan tili millatning umumadabiy tili asosida shakllanadi va rivojlanadi. Shu bois fan, ilm tili poydevorini umumadabiy tilning leksikasi, so‘z yasalishi va grammatikasi tashkil qiladi. X. Xyuellning qayd etishiga ko‘ra, sintaktik terminologiya muayyan fanga oid sintaktik terminlar yoki texnika sohasida qo‘llanadigan so‘zlar yig‘indisidir. Biz sintaktik terminlar ma’nosini qayd etish orqali ular ifodalaydigan tushunchalami ham qayd etamiz Sintaktik termin so‘zini turlicha tushunish mavjud. Chunonchi, mantiqshunoslar (logiklar) uchun sintaktik termin-aniq obyektga tegishli tavsif (yoki tavsiflar) yig‘indisini nazarda tutuvchi va unda tatbiq etiluvchi so‘z hisoblanadi. Har qanday tildagi istalgan so‘z sintaktik termin bo‘lishi mumkin. Fan va texnikada sintaktik termin sun’iy o‘ylab topilgan yoki tabiiy tildan olingan maxsus so‘z sanaladi. Bunday so‘zlaming qo‘llanish sohasi u yoki bu ilmiy maktab vakillari tomonidan aniqlashtiriladi yoxud chegaralanadi. Umumtil tenninlaridan farqli o‘laroq, ilm-fan, texnikaga xos sintaktik terminlar iyerarxik birliklar sifatida sintaktik terminologik sistemalarga birlashadi, ular o‘z m a’nolariga faqat ayni sistema ichida erishadi, bu sistemada ularga mantiqiy (tushunchaga oid) sintaktik 7 terminologik may don mos keladi. Fandagi har qanday rivojlanish, taraqiyot ilmiy sintaktik terminlarning yuzaga chiqishi yoki oydinlashishidan darak beradi. Tamg‘alangan (markerlangan) va tamg'alanmagan (markerlanmagan) birliklar nazariyasi mantiqiy (logik) bo‘linishning rivojlanish va takomillashishida yangi qadam sanaladi. XX asming 30-yillarida ushbu masala bilan yaqindan shug‘ullangan Praga lingvistik maktabi g ‘oyalarining 60-yillarda matnga mashina (EHM) yordamida ishlov berish, ya’ni matnlami kodlash va qaytakodlash, m a’lumotlami mashina yordamida axtarish, matnni bir tildan boshqa bir tilga tarjima qilish singari jarayonlarda o‘ta mahsuldor ekanligi isbotlandi.1 Tamg‘alanmagan birliklaming nol ko‘rsatkichli, tamg‘alangan birliklaming esa tamg‘alanmagan birliklarga nisbatan qo‘shimcha ma’lumot tashishi jihatidan farqlanishi aniqlandi. Sintaktik termin va sintaktik terminologik leksika tushunchalarini bir-biridan farqlash zarar. Sintaktik terminlarning qo‘llanish, tarqalish ko‘lami muayyan sintaktik terminologik sistema bilan cheklangan bo‘lib, ular insonning faoliyati doirasidagi aniq uslubda harakat qiladi, voqelanadi. Sintaktik terminologik leksika o‘z tarkibiga tor mutaxassislik doirasidan ommaviy muloqot doirasiga ko‘chgan noprofessional nutqiy kontekstda keng qo‘llanadidigan so‘z va so‘z birikmalarini qamrab oladi. Umumadabiy til doirasiga o‘tgan sintaktik termin o‘z sintaktik terminologiyasi, sintaktik terminologik maydoni va sistemasidan yiroqlashadi, sintaktik terminlik xarakteristikasidan ajralib qoladi. Sintaktik termin ta’rifi xususida ilmiy adabiyotlarda ko‘pdan-ko‘p mulohazalar bildirilgan. Deyarli barcha ta’riflarda sintaktik termin maxsus ilmiy-texnikaviy tushunchani ifodalovchi so‘z yoki so‘z birikmasi tarzida tavsiflanadi. O.Vinokuming fikricha, sintaktik termin - har doim aniq va ravshan. Sintaktik terminlar sistemasi tili ongli shakllantiriladi. Zero, sintaktik termin o'z-o'zidan, stixiyali tarzda paydo boim aydi, balki zarurligi, jamiyatda unga ehtiyoj mavjudligi bois yaratiladi. A.Gerdning mulohazasiga ko‘ra, tennin ilm-fan taraqqiyotining muayyan bosqichida mavjud tushunchalaming asosiy xususiyatlarini aniq va to‘laligicha aks ettiruvchi maxsus sintaktik terminologik m a’noga ega tabiiy va sun’iy til birligi, ya’ni so‘zyoki so‘z 1 (PLM) a’zolari (N.Tmbetskoy, R.Yakobson) 8 birikmasidir O.Raxmanovaning ta’kidlashicha, sintaktik terminologiya qaysidir fan o‘z taraqqiyotining oliy darajasiga erishgandagina yuzaga chiqadi, ya’ni sintaktik termin muayyan tushuncha aniq ilmiy ifoda kasb etgandan so'ng tan olinadi. Sintaktik terminni nosintaktik termindan farqlashning muhim vositasi uni ilmiy asosda ta’riflashmng mumkin emasligidadir. V.G.Gak sintaktik terminning ta’rifini berish qatori, uning mohiyatini ochadi va sintaktik terminning biror bir til so‘z boyligidagi o‘rnini belgilaydi. U ilmiy ishlarda sintaktik terminga lug’aviy birliklaming alohida turi tarzida qaralishiga e’tiroz bildiradi hamda sintaktik termin-funksiya, leksik birliklar qo‘llanishining bir qo‘rinishi, degan g‘oyani ilgari suradi (Gak, 1972; 68 -71). V.P.Danilenkoning e’tirof etishicha, jamiyatda sodir bo‘ladigan har qanday jarayonning in’ikosi dastavval sintaktik terminologiyada o‘z ifodasini topadi yoki muayyan sintaktik terminlaming tranformatsion o‘zgarishi oqibatida voqelanadi (Danilenko, 1971; 9). D.Lottening ishlarida sintaktik terminga alohida belgi sifatida emas, balki aniq sistemaning a’zosi shaklida qarash, munosabatda bo‘lish zarurligi ta’kidlangan. Uning fikriga muvofiq mazmun planidagi sistemli munosabatlar sintaktik terminlaming sistem xarakterga egaligini belgilaydi. Sintaktik terminlaming sintaktik terminlar sistemasidagi o‘rni, mavqei muayyan tushunchaning tushunchalar sistemasidagi o‘rni, mavqei bilan aniqlanadi. Sintaktik terminologiya turli-tuman maktab, ilmiy yo‘nalish va aniq fikrlarga xos ketegorial apparatni ifodalovchi, sintaktik terminlar sistemasiga birlashgan maxsus tushunchalar yig‘indisi, majmui tarzida qaraladi Hozirgi tilshunoslikda yangi sintaktik terminlaming paydo bo‘lishi, ulaming hayotga tatbiq qilinishidagi to‘siqlar, yasalish prinsiplari va usullari xususida turfa g‘oyalar, nuqtai nazarlar ko‘zga tashlanadi. Sintaktik termin so‘zi interpretatsiyasining substansional, funksional, dervatsion, semantik va pragmatik prinsiplari e’tirof etilmoqda. Substansional nuqtai nazar vakillariga ko‘ra, sintaktik termin maxsus so‘z yoki so‘z birikmasi bo‘lib, boshqa nominativ birliklarga nisbatan birma’nolili gi, aniqligi, sistemliligi, kontekstdan xoliligi va emotsional jihatdan neytralligi bilan ajralib turadi. Funksional nuqtai nazarga binoan sintaktik terminlar maxsus so‘z emas, balki maxsus funksiyaga ega so‘zlardir; sintaktik terminning o‘rni(roli)ni 9 istalgan so‘z bosishi, o‘ynashi mumkin. Derivatsion nuqtai nazar sintaktik terminlarning yasalish jarayonlari bilan chambarchas bog‘langan. Ushbu g‘oya tarafdorlarining fikricha, sintaktik termin nafaqat oddiy so‘zning varianti, shuningdek, yangi, o‘ziga xos spetsifik belgilarga ega maxsus yasalgan birlik sifatida ham tan olinadi. Yangi sintaktik terminlaming yuzaga chiqish sabablari yangi realiyalami ifodalash ehtiyoji bilan baholanadi. Sintaktik terminga muayyan talablar qo‘yiladi, ushbu jihat uni umumtil va lahja hamda shevalardagi oddiy so‘zlardan ajratib turadi. Nomenklatura sintaktik terminologiyaga nisbatan yangi kategoriya hisoblanadi. Har qanday soha nomenklaturasi shu sohaga oid barcha tur nomlarini o‘zida mujassam etadi. Ulaming miqdori haddan ortiq darajaga yetganda, maxsus strukturani taqozo etadi. Masalan, hozirgi kunda 200 mingdan ortiq o‘simlik turlarining har biriga alohida nom qo‘yishga urinish befoyda, buning imkoni ham yo‘q. Insoniyatning tabiatni bilish, anglash bosqichlarini o‘zida aks ettiruvchi tabiiy fanlar nomenklaturasidan inson tomonidan kashf etiladigan, yaratiladigan(ishlab chiqarish nomenklaturasi) texnik nomenklatura, shuningdek, xaridorbop tovarlar bilan ta’minlash, ularni sotish maqsadida mdxsus yuzaga chiqariladigan savdo-sotiq nomenklaturasini farqlash lozim bo‘ladi. Garchi har uchala nomenklatura ham manfaatdor subyektlar tomonidan yaratilsa-da, biroq ular turli asos, turli maqsad va turli prinsiplar negizida voqelanadi. Ilmiy bilish nomenlarining inson tomonidan yaratilgan ilmiy-texnikaviy nomenlardan farqi shundaki, ilmiy nomenlar tabiatda mavjud bo‘lsa, ikkinchisi tabiatda mavjud emas) Kashfiyotchi tomonidan yaratilgan narsa-buyumlar uchun nom xalq tilidan olinmaydi (samolyot, vezdexod, samokat kabi birliklar bundan mustasno). Ushbu kategoriyalar, ya’ni nomenlami ifodalovchi so‘zlar o‘z yoki chet tillardagi leksemalarga tayanilib, sun’iy ravishda yaratiladi, bunda harf va raqamlar indeksatsiyasi alohida ta’kidlanadi: “Moskvich-412”, “MAZ -5”, “Tu-144”, “Mig-29”, “Su-34”, “T-90” va sh.k. Inson tomonidan yasaladigan narsa-buyum ham ishlab chiqarish, ham savdo-sotiqqa doir nomlarga ega bo‘ladi. Masalan, Volga yengil avtomashinasi “GAZ-21”, “GAZ-24”, “GAZ-32” kabi ishlab chiqarish nomenlariga ega bo‘lgan. Moskva shahridagi Lixachev nomli korxonada ishlab 10 chiqarilgan yuk mashina (gruzovik) (tur nomi) “ZIL-130” ishlab chiqarish raqami bilan yuritilgan. Ayrim hollarda davlatlararo ishlab chiqarilgan ayni mahsulot yoki tovar turli ma’no kasb etishi mumkin. Chunonchi, sobiq sho‘rolar davlatida ishlab chiqarilgan “M-20” yengil avtomashina “Pobeda”, Polshada esa “Varshava” nomlari bilan atalgan. Nomenklatura va sintaktik terminologiya o‘rtasidagi prinsipial farqlardan biri - nomenlar, odatda, sintaktik terminologik lug‘atlarda qayd etilmaydi yoxud o‘ta cheklangan miqdorda lug‘atlardan o‘rin oladi. M a’lumki, rasmiy ilmiy nomenga ega atsetilsalitsil kislota dorisi tijoriy aspirin nomi bilan keng ommalashgan va sh.k. Fan turli sohalarining rivojlanishi jarayonida ayrim nomenlar sintaktik terminlar tizimiga o‘tishi, sof leksik nominativ birliklardan mantiqiy (logik) axborot, m a’lumot elementi, ya’ni ilm-fan sintaktik terminiga aylanishi mumkin. Nomenklatura, garchi, tushunchaga aloqador bo‘lsa-da, biroq u hisobsizdir. Muayyan fan sintaktik terminologiyasining esa miqdori, soni aniq, zotan, ular tushunchalar sistemasini og‘zaki tarzda ifodalaydi. M a’lumki, sintaktik terminologiyada polisemiya va sinonimiya hodisalarining mavjud bo‘lishi ma’qullanmaydi. Biroq qator sintaktik terminologik sistemalarda muayyan narsa- buyum yoki tushunchani ifodalashda ba’zan ikki yoki undan ortiq sinonim (dublet)lardan foydalanish ko‘zga tashlanadi. Chunonchi, sintaktik terminologiya masalalariga qaratilgan ayrim ishlarda sintaktik termin-atama-istiloh so‘zlaridan sinonimik uya tarzida foydalaniladi. Sir emaski, o‘zbek tiliga davlat maqomi berilgandan keyin ba’zi subyektiv nuqtayi nazarlar natijasida sintaktik termin o‘mida atama derivatini qo‘llash faollashdi. Bir qaraganda, baynalmilal o‘zlashmaga har jihatdan mos tushgan o‘zso‘zning qo‘llanishi m a’quldek tuyuladi. Lekin sintaktik termin o‘zlashmasining ta’rifi bilan atama yasamasi qamrovini qiyoslash har ikki leksemani sinonim tarzda ishlatishning maqsadga muvofiq emasligini ko‘rsatadi. o‘z vaqtida A.Hojiyev sintaktik termin so‘zini atama yasamasi bilan almashtirishning noto‘g‘ri ekanligi, uning sabab va oqibatlari xususida jiddiy mulohaza yuritgan edi (Hojiyev, 1996; 22- 25). Shulami hisobga olgan holda, sintaktik termin o ‘zlashmasini ilm-fan, texnika sohalari yoki tarmoqlarida qo‘llanuvchi so‘z va so‘z birikmalari, atama so‘zi ni shartli ravishda 11 qo‘yilgan nomlar (nomenklatura, nomenlar), xususan, geografik obyektlar, joy nomlari (toponimlar), arabcha istiloh o‘zlashmasini esa tarixiy sintaktik terminologiya aspektidagi izlanishlar, tarixiy manbalar matnidagi tushunchalarga nisbatan ishlatish o‘zini oqlaydi. Xullas, sintaktik terminlar umumadabiy so‘zlardan tubdan farqlanuvchi leksik qatlamni o'zida mujassam etadi. Ushbu farq quyidagi asosiy xususiyatlarda aksini topadi: semiotik (sintaktik terminlarda belgi va ifodalovchi o‘zaro simmetrik munosabatga kirishadi); vazifaviy (sintaktik terminlar nafaqat nominativ, balki definitiv funksiyaga egaligi bilan ham xarakterlanadi); semantik (sintaktik terminlar faqat maxsus tushunchalami ifodalaydi, ulaming har biri o ‘z m a’nosiga ko‘ra unikaldir); tarqalish, ommalashish (faqat fan tiliga oid sintaktik terminlar muayyan qismining umumadabiy tilga kirishi ulaming boshqa sistemaga xosligiga to‘sqinlik qilmaydi); shakllanish yo‘llari va vositalari (sintaktik terminologiyada umumadabiy til so‘z yasalishi vositalarining harakati maxsuslashgan, standart, turg‘un modellami ishlab chiqishga bo‘ysunadi) O‘zbek sintaktik terminologik lug‘atlari, ta’bir joiz boTsa, fan sohalarining deyarli barchasini qamrab olgan deyish mumkin. Aniq fan sohalari kabi ijtimoiy- gumanitar fan sohalari doirasida qo‘llanuvchi sintaktik terminlarning ma’no- mohiyatini ifodalashga yo‘naltirilgan lug‘atnavislik (sintaktik terminografiya) ishlari respublika ilmiy-tadqiqot institutilari yetakchi olimlari, oliy o‘quv yurtlari professor-o‘qituvchilari tomonidan tuzilgan. Sintaktik terminologik lug‘atlaming aksariyati rus tilidan o‘zlashgan sintaktik terminlarning o‘zbek tilida ifodalanish masalasiga bag‘ishlangan. Albatta, o‘zbek sintaktik terminografiyasida mavjud asarlaming ko‘lamini hisobga olib, ayrim fan sohalari, chunonchi, tibbiyot, huquqshunoslik, tarix, tilshunoslik, harbiy ish doirasida yaratilgan ba’zi sintaktik terminologik lug‘atlarga to‘xtalamiz. O.Usmonov va R.Doniyorov tomonidan 1979- yili “O‘zbekiston” nashriyotida 15000 adadda tuzatilgan va toTdirilgan holda ikkinchi marta nashr qilingan “Ruscha internatsional so‘zlar izohli lug‘ati”, mualliflar ta’kidlaganidek, o‘zbek tilining keng ma’nodagi izohli lug‘ati boTmay, uning vazifasiga faqat rus tilidan va rus tili orqali boshqa tillardan o‘zlashtirilgan 12 so‘zlari, shuningdek, o‘zbekcha gazeta va jurnallarda, ilmiy-ommabop va ijtimoiy- siyosiy asarlarda uchraydigan ruscha-baynalmilal va ilmiy-publitsistik sintaktik terminlamigina o‘z ichiga olgan va ularga o‘zbek tilida o‘zlashtirilishi asosida izoh berilgan, izohlanayotgan so‘zlaming etimologiyasi (kelib chiqishi) haqida ham ba’zi ma’lumotlar keltirilgan. Lug‘atdan joy olgan so‘z va sintaktik terminlar rus tilidan va rus tili orqali qadimgi yunon, lotin hamda Yevropa va qisman Sharq xalqlari tillaridan o‘zlashtirilgan so‘zlar va sintaktik terminlar hisoblanadi. Bu so‘z va sintaktik terminlarning bir qismi sof ruscha o‘zlashmalar bo‘lib, qolgan qismi esa xalqaro , baynalmilal yoki internatsional xarakterga ega bo‘lgan. Mazkur lug‘at mutaxassislarga emas, balki keng o‘quvchilar ommasiga, xususan, ziyolilar va talabalarga mo‘ljallangan edi. Lug‘atning tuzilish tartibi tubandagicha ko‘rinishni hosil qilgan: Bosh so‘zlaming barcha so'z va sintaktik terminlari alifbe tartibida berilgan va ular yirik qora harflar bilan terilib, har qaysisi abzatsdan boshlangan. So‘z yoki sintaktik termin ko‘p ma’noli bo‘lsa, u holda ma’nolarning har biri arab raqamlari bilan ko‘rsatilgan va ular o‘zaro nuqta bilan ajratilgan. Bosh so‘z yoki sintaktik termin boshqa so‘z bilan qo'shilib ishlatilganda, u holda bosh so‘zdan keyin ikki nuqta qo‘yilib, ketidan tarkibida o‘sha so‘z yoxud sintaktik termin kelgan so‘z birikmasi berilgan. Tarkibida bosh so‘z ishlatilgan turg‘un so‘z birikmalari, tarkibli sintaktik terminlar ham misol tarzida berilgan. Lug‘atda ular romba ishorasi bilan ajratilib, qora kursiv bilan belgilangan: absolyut... absolyut namlik va sh.k. Biologik jinsni anglatuvchi so‘zlaming har ikki shakli ham lug‘atga kiritilgan: laborant laborantka, stenografist - slenografistka va sh.k. Mexanizatsiya, dezinfeksiva, koordinatsiya kabi so‘zlar mexanizatsiyalash, dezinfeksiyalash, koordinatsiyalash singari o‘zbekcha shakllari bilan yonma-yon berilgan. Vuz, zags, dot, dzot, nep, radar singari qisqartmalar o‘zbek tilida mustaqil, yaxlit so‘z yoki sintaktik termin sifatida lug‘atdan o‘rin olgan. Omonimlar lug‘atda alohida-alohida berilgan, bir- biridan rim raqami bilan ajratilgan. Omoformlar ham rim raqamlari bilan ajratilib, alohida-alohida talqin qilingan. Sinonimlar mutlaq ma’noga ega bo‘lsa, u holda izoh eng faol qo‘llanadigan sinonimga berilib, kam ishlatiladigan yoki eskirgan ma’nodoshi 13 so‘z.ayn.o‘zi. ishorasi orqali unga havola qilingan: Lokator. Radiolokator so‘z .ayn.o‘zi va sh.k. Antonim so‘z yoki sintaktik terminlar mustaqil tarzda berilgan bo‘lsa-da, lekin ular bir-biriga havola qilinmaydi. Mobodo bunday xavola antonim so‘zlardan birining yoki har ikkisining ma’nosini ochishga, izohlashga yordam bersa, unday holatda ular bir-biriga havola qilingan: mikroskopik; aksi -makroskopik va h.k. O‘zbek ilmiy sintaktik terminlogiyasiga mansub bo‘lgan qo‘shma va murakkab qisqartma so‘zlarning tarkibiy qismlari lug‘atda bosh so‘z tariqasida berilgan: avia-, avto-, agro-, geo-, gidro-, mikro-, moto-, radio-, tele-, ultra-, foto- kabi. Lug‘atda keltirilgan so‘zlarga o‘mi bilan fiz., tex., mat., geol., astr., med.,farm. singari belgilar qo‘yilgan. Ta’kidlash joizki, mazkur lug‘atdan o‘rin olgan va izohlangan baynalmilal so‘z yoki sintaktik terminlaming muayyan adadi Mustaqillikdan so‘ng jamiyatda yuz bergan tub o‘zgarishlar oqibatida o‘zbek tili so‘z boyligidan chiqib ketdi yoki ular moziyda ajdodlar tomonidan qoMlangan leksik birliklar bilan almashtirildi. Tarixda qo‘llangan sintaktik terminlar izohiga bag‘ishlab mamlakatimizda nisbatan katta yoki kichik hajmdagi lug‘atlar nashr qilindi. Shunday lug‘atlar sirasiga X.Y.Bekmuhamedovning “Tarix sintaktik terminlari izohli lug‘ati” (Pedagogika oliy o‘quv yurtlarining studentlari va o‘rta maktab tarix o‘qituvchilari uchun. Toshkent: 0 ‘qituvchi, 1978), M.Ismoilov, A.Sharopovlamig “Tarix atamalari lug‘ati”.-Toshkent: Akademnashr, 2013, H. Dadaboyevning “Tarixiy harbiy sintaktik terminlar lug‘ati” (Toshkent, 2007) singari asarlami kiritish o‘zini oqlaydi. Y.Shermuhamedov va A. Umarov hamkorligida tuzilgan, 1981-yilda “Fan” nashriyotida chop etilgan “Ruscha- o‘zbekcha harbiy sintaktik terminlar lug‘ati” umumharbiy va harbiy-siyosiy xarakterdagi sintaktik terminlar, qurolli kuchlar turlari, ulaming tuzilishi, qurol- yarog‘lari, strategiyasi va taktikasi, ommaviy qirg‘in qurollari, ulardan himoyalanish, zamonaviy harbiy texnika turlari, ustav, harbiy topografiya, shuningdek, harbiy san’at va harbiy ishning boshqa sohalarida qo‘llanuvchi sintaktik terminlami ichiga olgan. 8000 dan ortiq sintaktik terminlami qamragan ushbu lug‘atda sintaktik terminlar qo‘llanishda qanday tartibda uchrasa shundayligicha alifbo tartibida berilgan. Undan tub, yasama sintaktik terminlar 14 qatori tarkibli sintaktik terminlar ham o‘rin olgan. Ruscha sintaktik termin o‘zbek tilida ikki yoki undan ziyod ma’noda ishlatilsa o‘zbekcha variantlar vergul bilan ajratilgan: ispitaniye - sinov, sinash; poxod -safar, yurish va sh.k. Rus tilidagi sifat- sintaktik termin o‘zbek tiliga bir necha variantda tarjima qilinganda uning o‘zbekcha variantlari yaqqol namoyon bo‘lishi maqsadida alohida lug‘at maqolasi tarzida berilgan; boyevoy-jangovor, portlovchi, о ‘qlangan va sh.k. Ruscha omonimlar rim raqami bilan belgilanib, alohida maqola sifatida keltirilgan: armiya I -armiya (jami qo‘shin); armiya II-anniya (harbiy qo‘shiIma) va sh.k. Ayrim ruscha sintaktik terminlarning tarjimasini keltirishda sintaktik termin darajasiga chiqmagan, ammo ba’zan qo‘llanadigan variant(dublet)lar qavs ichida qayd etilgan: kambuz-kambuz (kema oshxonasi), katapultirovaniye-katapultirovaniye (irg'itish) va sh.k. Ruscha komanda va komandaga oid iboralar, qisqartmalar, harfiy shartli belgilar lug‘atga ilova qilingan: ogon-o't och, nazad-orqaga qayt; BTR- bronetransporter VMF-HDF, PVO-HHM va sh.k. Lug‘atdan armata-armata, bastion-bastion, bataliya-bataliya, kadet-kadet singari tarixiy sintaktik terminlarga ham joy berilgan. Huquqshunoslik doirasida ham lug‘atlar tuzish borasida sezilarli ishIar amalga oshirilganini ta’kidlash lozim. Shu o‘rinda G‘.Ahmedov va H.Bektemirov tomonidan tuzilgan “Ruscha-o‘zbekcha yuridik atamalar lug‘ati”ning “Adolat” nashriyotida A.Saidov ma’sul muharrirligi ostida 2002 yili e’lon qilinganini e’tirof etish maqsadga molik. Binobarin, bu lug‘at tuzilishi va unda materiallaming berilishi jihatidan avvalgi lug‘atlardan farq qiladi. Lug‘atga qonunlar, huquqshunoslik, xalqaro huquq sohasi, huquqqa oid darsliklar hamda ish yuritishda ishlatiladigan tenninlar kiritilgan. Bozor iqtisodiyoti munosabatlariga o‘tishda ham iqtisodiy, ham huquqiy sintaktik terminlar bir-biri bilan bog'lanib ketganligi bois iqtisod va huquqqa oid chegaradosh sintaktik terminlar ham lug‘atdan o‘rin olgan. Lug‘atning afzalliklaridan biri - unda tenninlaming kirill yozuvidan tashqari lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosida ham berilishidir. Ushbu lug‘atni yaratishda F. Bakirovning “Yuridik sintaktik terminlar lug‘ati” (Toshkent, 1959), “Yuridik atamalar va iboralar lug‘ati” (Toshkent, 1993)dan foydalanilgan. Bu yo‘nalishda 15 so‘nggi paytlarda e’lon qilingan ishlardan biri sifatida Z.Muqimov hamda O.Tursunovalar tomonidan tuzilgan va Samarqandda 2007-yilda chop etilgan “0 ‘zbek davlatchiligida qo‘llangan tarixiy-huquqiy atamalar”ni keltirish mumkin. Lug‘at o‘zbek davlatchiligi tarixining turli davrlarida, turli tillarda qo‘llangan tenninlar, ulaming etimologiyasi (qaysi tilga xosligi), til va huquqqa oid ma'nolari izohlarini qamrab olgan. 0 ‘zbek lug‘atshunosligida tilshunoslikka oid sintaktik terminologik lug‘atlar yaratish borasida ayrim ishlar qilindi. Chunonchi, A.Hojiyevning “Tilshunoslik sintaktik terminlarining izohli lug‘ati” hamda N.Mahkamov va I.Ermatovlar hammualliflig idagi “Tilshunoslik sintaktik terminlarining izohli lug‘ati”(- Toshkent: Fan, 2013)da bugungi kunda til sohasida faol qo‘llanayotgan sintaktik terminlaming izohi berilgan. D.Xudayberganovaning “Lingvokulturologiya sintaktik terminlarining qisqacha izohli lug‘ati” (Toshkent, Turon zamin ziyo, 2015)da tilshunoslikning yangi sohalaridan hisoblanmish lingvokulturologiyaga oid 100 ga yaqin sintaktik terminlar izohini topgan va sh.k. Respublikamizda tibbiyot sohasida qo‘llanayotgan sintaktik terminlar lug‘atlarini tuzish borasida ulkan tajriba va yutuqqa erishildi. 1999- yilda 0 ‘zbekiston FA akademigi Y.X.To‘raqulov bosh muharrirligi ostida “Kamalak”-“Hamshira” nashriyotida chop etilgan “Ruscha-lotincha-o‘zbekcha tibbiy sintaktik terminlar lug‘ati”da tibbiyot sohalariga oid sintaktik terminlar alifbo tartibida keltirilgan, ularning o‘zbekcha muqobillari va izohlari berilgan. 2010-yilda A.Usmonxo‘jayev, V.Y.Avakov, E.I.Basitxanova hammuallifligida “Noshir” nashriyotida e’lon qilingan “Katta tibbiy etimologik lug‘at (mscha-lotincha-o‘zbekcha) (Bolshoy meditsinskiy etimologicheskiy slovar (russko-latinsko-uzbekskiy) yurtimizda etimologik lug‘atlar yaratish borsidagi harakatlami yuqoriroq bosqichga olib chiqdi. Shu yilda Usmonxo‘jayev A., Basitxanova Е.1., Nazirov P.H., Turaxanova M.S) hamkorligida “Sug‘diyona” nashriyotida bosilgan “Tibbiy sintaktik terminlar ensiklopedik lug‘ati (Ensiklopedicheskiy slovar meditsinskix sintaktik terminov)” ikki jildan iborat bo‘lib, hozirgi tibbiyotda qo‘llanilayotgan 20000 dan ortiq sintaktik terminlar va tushunchalami izohlashga yo‘naltirilgan. Lug‘atdan o‘rin olgan sintaktik terminlar kirill hamda yangi o‘zbek yozuvida keltirilgan. Kezi 16 kelganda, tibbiy sintaktik terminlar lug‘atlarini tuzishda jonbozlik ko‘rsatayotgan A.Usmonxo‘jayev ishlarining alohida e’tirofga molikligini ta’kidlash lozim bo‘ladi. Olimning 2013-yilda “Navro‘z” nashriyotida lotin alifbosi asosidagi yangi o‘zbek yozuvida dunyo yuzini ko‘rgan “Katta tibbiy o‘quv lug‘ati (ruscha-lotincha- o‘zbekcha) (Bolshoy meditsinskiy uchebniy slovar (russko-latinsko-uzbekskiy) asari 10000 atrofidagi klinik sintaktik terminlar va tibbiy tushunchalami o‘z ichiga qarnrab olgani bilan qimmatlidir. Tibbiy sintaktik terminlarga doir lug‘atlar xususida so‘z ketganda, A.Qosimovning to‘rt jilddan iborat “Tibbiy sintaktik terminlar izohli lug‘ati”ni ham e’tibordan qochirmaslik zamr.Ushbu lug‘atda yakka ishlatiladigan o‘zbekcha va baynalmilal sintaktik terminlar alohida-alohida, shuningdek, o‘zbekcha va baynalmilal elementlardan yasalgan birikma sintaktik terminlar ham alohida-alohida berilgani bois uning hajmi kengayib ketgan. 1.2 O‘zbek sintaktik terminologiyasini takomillashtirish borasida amalga oshirilayotgan ishlar. Arxaizmlar ostida o‘tmishda faol qoilangan, biroq vaqt-zamon o‘tishi bilan ishlatilish chastotasi o‘ta susaygan yoxud o‘mini tub yoki o‘zlashmalarga bo‘shatib berishga majbur bo‘lgan leksik birliklar nazarda tutiladi. Arxaizmlar o‘zbek tili so‘z boyligining shakllanish va rivojlanishining bizga ma’lum bareha davrlarida mavjud bo‘lgan. Sobiq sho‘rolar hukmronligi davrida o‘zbek tili leksikasida qadimdan faol qo‘llanib kelgan ko‘pdanko‘p tub hamda arab va fors-tojik tilidan turli omillar oqibatida o‘zlashgan so‘z va iboralar ruscha yoki rus tili orqali G‘arbiy Yevropa tillaridan kirib kelgan leksik birliklar bilan almashtirilgan edi. Buning natijasida, eski turkiy til va eski o‘zbek adabiy tilida ishlatilgan minglab so‘zlar, sintaktik terminlar eskirgan, ya’ni arxaizmlar sirasiga kirib qolgan edi. 0 ‘zbek tilining 1980- yilda Moskvada nashr qilingan ikki tomdan iborat izohli lug‘atida talaygina so‘zlarga eskirgan belgisi qo‘yilgani ma’lum. 0 ‘zbekiston Respublikasi 1991 -yilda o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritgach, mamlakat rahbariyati va hukumati oldida yuqoridagi nohaqlikka barham berish, moziyda ajdodlar tilida 17 keng ko‘lamda ishlatilgan so‘z va sintaktik terminlarga qayta jon ato etib, ularga til so‘z boyligidan munosib o‘rin berish, ya’ni eskirgan tamg‘asi bosilgan leksik birliklami ruscha va u orqali tilimizga zo‘rma-zo‘raki olib kirilgan g‘arbiy yevropacha so‘z va istilohlar o‘mida qo‘llash borasida jiddiy harakatlar amalga oshirildi. Buning natijasi o‘laroq, o‘zbek tilining leksik tarkibi, xususan, sintaktik terminlar tizimida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Ijtimoiy hayotning barcha jabhalarini qamrab olgan ushbu hodisa oqibatida ko‘pdan-ko‘p eskirgan so‘zlar qaytadan muomalaga olib kirildi, va aksincha, totalitar tuzum va kommunizm qurish g‘oyasi, mafkurasi bilan bog‘liq tushunchalar insonlar turmush tarzidan chiqib ketgaeh, ulami ifodalovi ko‘pgina so‘z va sintaktik terminlami ishlatishga ortiqcha hojat qolmadi. Chunonchi, demokratik sentralizm, sintaktik terminizm, tarixiy materializm, ilmiy kommunizm kabi sintaktik termin va birikmalar tarix sahifasidan o‘rin oldi. Aksincha, tom ma’nodagi erkin va ozod davlat barpo etish mafkurasi ostida o‘z yo‘lini tanlab olgan o‘zbek xalqi turmish tarzida paydo bo‘lgan mutlaqo yangi tushunchalar va realiyalar eski so‘zlar qatoriga kiritilgan leksemalar yordamida ifodalandi. Bunday holat ayniqsa, ijtimoiy-siyosiy va sintaktik termin-iqtisodiy sintaktik terminlar tizimida ravshan ko‘zga tashlandi. Davlat boshqaruv strukturasining ijrochi, qonun chiqamvchi va nazorat qiluvchi organlariga taqsimlanishi shu sohalarga oid sintaktik terminlar tizimining sof o‘zbekcha yoki arabcha va forscha-tojikcha so‘zlar hisobiga kengayishiga olib keldi. 0 ‘zbek tili ijtimoiy-siyosiy sintaktik terminlar tizimidan vazir, bosh vazir, vazirlik, viloyat, tuman, qo‘rg‘on, hokim, viloyat hokimi, tuman hokimi, hokimlik//hokimiyat, oqsaqol, qishloq oqsoqoli .singari arxaizmlar mustahkam o‘rin oldi. Jarayon, m a’ruza, mavzu, hujum, hamla, ilg‘or, soqchi, malham, shifokor, bosh shifokor, saraton, qorason, hay 'at, bo‘hron, muhit; yorliq, taftish singari turfa sohalarga oid sintaktik terminlar bugungi kunda millat vakillari tilida faol ishlatilmoqda. Xullas, istiqlol tufayli anchagina eskirgan so‘z va istilohlar o‘zbek tili lug‘at tarkibidan qayta o‘rin egalladi va ular millat vakillarining kundalik muloqati uchun zamr vazifani bajarishda xizmat qilmoqda. Sintaktik terminologiyaga doir adabiyotlarda ta’kidlanishicha, motivlanmagan, ya’ni belgili 18 sintaktik terminlar o‘z tarkibiga tilda mavjud tub leksik birliklar,boshqa tillardan kirgan o‘zlashmalar, kalkalar, shuningdek, o‘z so‘zlardan semantik (metonimik) ko‘chim orqali hosil bo‘lgan sintaktik terminlami qamrab oladi. O‘zlashmalaming har qanday til taraqqiyoti va boyishi qonuniyatining manbalaridan biri ekanligi sir emas) O‘zlashtirish jarayoni murakkab hodisa bo‘lib, lingvistik hamda ekstralingvistik omillar bilan chambarchas bogiangan. Ijtimoiy - siyosiy, tijoriy- iqtisodiy, diniy munosabatlar, madaniy aloqalar, bir tildan boshqa tilga qilinadigan adabiy tarjimalar va sh.k. natijasida u yoki bu til lug‘at tarkibida o‘zlashmalar paydo bo‘ladi. Tabiiy, ushbu hodisa boshqa qarindosh bo‘lmagan tillardan kirgan katta miqdordagi o‘zlashmalarga ega o‘zbek adabiy tili uchun ham taalluqlidir. Uzoq muddatli tarixiy taraqqiyot davomida o‘zbek xalqi o‘zga xalq va millatlar bilan mustahkam siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ilmiy va lisoniy munosabatlarda bo‘lgan. Bunday aloqlar natijasida o‘zbek adabiy tilining lug‘at tarkibi yangi tushunchalar hamda realiyalar hisobiga yanada boyidi va boyib bormoqda. O'zbek adabiy tiliga kelib chiqishi nuqtai nazaridan turfa va rang-bararang so‘zlar o‘zlashgan. Kalkalash so‘z o‘zlashtirishning oliy shakli bo‘lib, tilning bugungi kundagi lug‘at tarkibi kengayishi va boyishida juda faolligi allaqachon aniqlangan. Kalkalash jarayoni o‘zbek tilining barcha sintaktik terminologik sistemalariga xos bo‘lib (Shaaxmedov, 1974), asosan ikki ma’lum, ya’ni: a) sturuktur (so‘z yasash), b) semantik kalka turi orqali reallashadi. Bu tizimda, shubhasiz, struktur kalkalar yetakchilik qiladi. Struktur (so‘z yasash) kalkalar sirasiga o‘zbek adabiy tili vositalari yordamida boshqa tillarga oid modellardan, ulaming morfologik qismlarini tarjima qilish bilan yasalgan sintaktik terminlar kiradi. Muayyan tilning leksik - so‘z yasash materiallari negizida hosil qilingan struktur kalkalar tom ma’nodagi o‘zlashma hisoblanmaydi (Tixonov 1991; 136). Hozirgi o‘zbek sintaktik terminologiyasi tizimida chet tillarga xos elementlaming alohida miqdori mavjud bo‘lib, ulami kalkalashga hech qanday hojat yo‘q. Masalan, telefon, telegraf, traktor, tank, izotop, indikator, orden, bolt, arfa, ring, xokkey, departament, parlament, mina, import, eksport, antenna, armatura, prokuror, aerobus, avtobus, metro, ampermetr, motor, dizel, astronavt, mexanik, radiotexnik, 19 proton, neytron, elektron, radioaktiv, distributiv, audiovizual, identifikatsiya, autentifikatsiya, retranslyatsiya,- divergensiya, dissimilyatsiya, iyeroglif, diftong kabi ruscha-baynalmilal xarakterdagi ko‘pgina sintaktik terminlar tarkiban o‘ta rang - barang bo‘lib, texnika, ilm-fan, madaniyat, san’atning hamma sohalarini qamrab olgan. Bunday yuzaga kelishni ifodalovchi hamda muttasil rivojlanuvchi sintaktik terminlar qatlami o‘zbek tilining mulkiga aylangan. Hozirgi paytda ham tayyor sintaktik terminlarni о‘zlashtirish jarayoni o‘z faolligini saqlab qolmoqda. Ayni chog‘da, o‘zbek tili ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va sh.k. sohalari sintaktik terminologiyasi tizimida o‘zbek tili qonunlariga bo‘ysungan holda muayyan qismi o‘zbek tilining so‘z yasovchi elementlari bilan almashtirilgan ulkan miqdordagi ruscha-baynalmilal sintaktik terminlar qo‘llanmoqda. So‘z yasovchi suffiksi o‘zbek tili affiksi bilan almashtirilgan o‘zlashma - sintaktik terminlar. Rus tili sintaktik terminologiyasi tarkibining salmoqli ulushini so‘z yasovchi suffikslar bilan yasalgan, motivlangan tenninlar tashkil qiladi (Istoriya leksiki russkogo literatumogo yazika 1981; 152-166). So‘z o‘zlashtirish jarayonida kam miqdordagi sintaktik terminlar so‘z yasovchi suffikslari bilan birga o‘zlashtiriladi (metallist, militarist, motorist, nigilist, sintaktik terminist, oportunist, kommunist va sh.k.). Biroq aksariyat hollarda sintaktik terminlar yasashda qatnashgan suffikslar o‘zbek tilining aynan bir xil, o‘xshash affikslari bilan almashtiriladi. So‘z yasovchi suffikslari -chi affiksi bilan almashtirilgan sintaktik terminlar a) -ist: tank-chi (tankist), traktor-chi (taktorist), shtanga -chi (shtangist), parashyut-chi (parashyutist), roman-chi (romanist), torpeda-chi (torpedist), radiometr-chi (radiometrist), monarxiya-chi (monarxist), futbol-chi (futbolist), signalchi (signalist) va h. k.; b) -nik: transport-chi (transportnik), montaj-chi (montajnik), neft-chi (neftyanik), desant-chi (desantnik) va h. k.; v) -shik: armatura-chi (armaturshik), twmel-chi (tunnelshik), tramvay-chi (tramvayshik), falsovka-chi (falsovshik; falsovshitsa), postanovka-chi (postanovshik), signal-chi (signalshik) va h. k.; g) -chik: proxod-chi (proxodchik), raketa-chi (raketchik), razvedka-chi (razvedchik), prokat-chi (prokatchik), parketchi (parketchik) va h. k.; d) -ovshik// - Ishik: kran-chi (kranovshik), seyalka-chi (seyalshik), nivelirovka-chi 20 (nivelirovshik), shtamp-lovchi, shtampovka-chi (shtampovshik) vash.k.; y) -yor: lift- chi (liftyor), bashnya-chi (bashnyor), eksport-chi (eksportyor), import-chi (importyorA boks-chi (boksyor) va h. k.; j ) -tor: aviasiya-chi (aviator), eksperiment- chi (eksperimentator), ekspropriasiya-chi (ekspropriator), evakuasiya-chi (evakuator), dekorasiya-chi (dekorator) va sh.k.; i) -sk (iy): gvardiya-chi (gvardeyskiy; gvardeyets), polisiya-chi (politseyskiy) va h. k.; k) -smen: rekord-chi (rekordsmen), sport-chi (sportsmen),polisiya-chi (polismen), yaxta-chi (yaxtsmen) vah. k. 1) - ant: diversiya-chi (diversant) va h. k. Shunday qilib, shaxs oti, muayyan kasb-hunar egasi nomi hamda shaxsning holati, ahvoli, vaziyatini ifodalovchi ruscha suffikslami o‘zbekcha (turkiyy -chi affiksi bilan almashtirish natijasida quyidagi jihatlar voqclanadi: a) ruscha-baylalmilal so‘zning asosi o‘zgarmagan holda yangi sintaktik termin yasaladi ( respublika-chi - respublikanets, dozimetr-chi - dozimetrist, medalchi-medalist); b) o‘zlashma asos shakli to‘la tiklangandan so‘ng yangi sintaktik termin yuzaga keladi( seleksiya - chi - seleksioner, seyalka - chi - seyalshik) va sh.k. O‘zbek tiliga o‘zlashgan fe’ldan yasalgan ot - sintaktik terminlar. Ma’lumki, rus tilida fe’ldan yasalgan ismlar - ni(ye), -k(a), -atsi(ya),-izatsi(ya), - fikatsiya singari suffikslar ko‘magida hosil qilinadi. Mazkur suffiksli sintaktik terminlar o‘zbek tili sintaktik terminologiyasi sistemasiga o‘zlari ifodalovchi realiyalar va tushunchalar bilan birgalikda tayyor til birliklari sifatida kirib keladi. Masalan: amortizatsiya, nevrotizatsiya, neyrulyatsiya, anneksiya, assimilyatsiya, artikulyatsiya, alliteratsiya, aeronavigatsiya, korporatsiya, kriminalistika, kriminologiya, leksikologiya, intonatsiya, dissimilyatsiya va sh.k. Shu bilan bir qatorda, fe’ldan yasalgan ot - sintaktik terminlar o‘zlashtirish jarayonida o‘zbek tili ta’siriga uchraydi va fe’ldan ot yasovchi suffikslar hech bir qiyinchiliksiz o‘zbekcha -lash,- lashtirish kabi faol affikslar bilan almashtiriladi. Ba’zi bir ashyoviy materiallarga murojaat qilamiz: a) -ni (ye): akkredit-lash (akkreditovaniye), kod-lash (kodirovaniye), asfalt-lash (asfaltirovaniye) va sh.k. Tormojeniye, kooperirovani ye, izolirovaniye singari o‘zlashma sintaktik terminlaming asosi o‘zbek tilida mustaqil ma’no ifodalamaydi. Bunday vaziyatlarda o‘zbek tilida o‘zlashmaning asosi qayta tiklanadi va unga o‘zbekcha 21 affiks qo‘shiladi. Masalan, tormoz-lash (tormojeniye), abstrakt-lash (abstragirovaniye), model-lashtirish (modelirovaniye) va sh.k.; b) -atsi(ya), - izatsiya, -fikatsiya, -k(a): sian-lash (sianizatsiya), ionlash (ionizatsiya), mexanika- lash (mexanizatsiya), gaz-lashtirish (gazifikatsiya), germet-lash (germetizatsiya), kondens-lash (kondensatsiya), tabul-lash (tabulyatsiya), vals-lash (valsovka), frezer- lash (frezerovka), legal-lashtirish (legalizatsiya), pasport-lashtirish (pasportizatsiya), verbal-lashish (verbalizatsiya), konseptual-lashish (konseptualizatsiya) va h.k. Ba’zan modemizatsiya, elektrofikatsiya singari o‘zlashmalarg a -lash, -lashtirish qo‘shimchalar i qo‘shilishi natijasida modernizatsiyalash, modernizatsiyalashtirish, elektrofikatsiyalash, elektrofikatsiyalashtirish singari sintaktik terminlar ham pay do bo‘ladi. Qo‘shma sintaktik terminlami kalkalash. Qo‘shma sintaktik terminlami kalkalab taijima qilish jarayonida ulaming har ikki komponentiga mutanosib tushadigan o‘zbekcha so‘z tanlanadi. Xususan: yarimo 'tkazgich (poluprovodnik), shaltoqsepgich (jijerazbrasivatel), ariqkovlagich (kanavakopatel), suvo ‘Ichagich (vodomer), gazo‘lchagich (gazomer), tezotar (skorostrelniy ), moyjuvoz (masloboyka), bugtarqatgich (paroraspredelitel), tulkiquyniq (lisoxvost), yog'och kesuvchi (lesorub), muzvorar (ledokol), kamqonlik (malokroviye), arzonbaho (malotsenniy), junqanot (zool.sherstokril), asalxo‘r (zool. medoyed), qisqa metrajli (korotkometrajniy), qiziltan (krasnokojiy), qizilqanot (zool. krasnoperka), kartoshkaekkich (kartofelesajalka), kartoshkaqazgich (kartofelekopatel), suvgid (bot. vodokras), suvqovoq (bot.gorlyanka) singari katta miqdordagi sintaktik terminlar ayni shunday yo‘l bilan hosil qilingan. Internet tarmoqlarida qo‘llanayotgan katta miqdordagi ikki tarkibli sintaktik termin-birikmalaming birinchi komponenti inglizcha, ikkinchi komponenti esa o‘zbekcha so‘z bilan berilmoqda. М.: Banyan tarmog‘i, Internet tarmog 7, Internet banki, Internet texnologiyasi, Internet provayderi va sh.k. Ayrim hollarda ikki tarkibli o‘zlashma sintaktik terminlaming birinchi komponenti inglizcha leksemalaming qisqargan bosh harfi, ikkinchi komponenti esa o‘zbekcha elementdan tasbkil topishi kuzatiladi: DNS serveri, BGP bayonnomasi, NSFNET tarmog‘i, CASE tizimi va 22 sh.k. Bugungi kunda internet sintaktik terminlari tizimida faol ishlatilayotgan www. mail.ru, www.hotmail.ru,www.mail.uz,www.inbox.uz singari pochta qutilari orqali kiriladigan bepul elektron pochta xizmati hamda gipermatnli sahifalarga kirishni havola qtluvchi www.saytlar temrnn-biribnalar qatorini yanada boyitishda xizmat qilmoqda. Shuni alohida ta’kidlash joizki, o‘zlashayotgan qo‘shma sintaktik terminlaming ikkinchi komponenti ma’no nuqtai nazardan unga mos tushuvchi o‘zbekcha so‘z bilan har vaqt ham almashtirilavermaydi: -xorta: ko'chatxona (lesopitomnik), - zor: ko'chatzor (lesopitomnik), - dor: yerdor, zamindor (zemlevladelets), -chan; yonuvchan (legkovosplamenyayushiysya), - xo'r: qasamxo'r (klyatvoprestupnikj.-.voz.- kemasoz (korablestroitel), -qich: yirtqich (krovojadniy), -ish: nurlanish (lucheispuskaniye) va sh.k. 0 ‘zbek tili sintaktik terminologiyasi tizimida ruscha-baynalmilal prefiksoidlar yoxud xalqaro sintaktik terminelementlar (Madvaliyev, 2017, 34-54) yordamida hosil qilingan kalkalar faol qo‘llanadi (Begmatov 1985; 181; Doniyorov 1977; 145-146). Bunday usulda yasalgan sintaktik terminlar sirasiga quyidagilami kiritish o‘rinli: avia-: civiaaloqa (aviasvyaz), aviaqism (aviachast), aviato‘p (aviapushka), aviasanoat (aviapromishlennost), aviakorxona (aviazavod) va h.k.; avto-: avfo/joz/r (avtokontrolyor), avtoyo 7 (avtodoroga), avtoyuklagich (avtopogruzchik), avtohavoskor (avtolyubitel), avtotirkama (avtopritsep), avtosug'orgich (avtopolivshik), avtomaktab (avtoshkola), avtopoyga (avtogonki), avtopoygachi (avtogonshik), avtoulov (автомашина) va h.k.; aero-: aeropurkagich (aeroopriskivatel), aerochanglagich (aeroopilitel), aerotadqiqot (aeroissledovaniye), aerosurat (aerosnimok) va h.k.; agro: agrosanoat (agropromishlennost), agrokimyo (agroximiya), agromadaniyat (agrokultura), agroiqlim (agroklim at), agroo‘rmo n (agroles) va h.k.; anti-: antizarra (antichastitsi), antimodda (antiveshestvo), antidunyo (antimir), antijismlar (antitela) va h.k.; geo-: geosiyosat (geopolitika), geokimyo (geoximiya), geoiqlim (геоклимат) va h.k.; gidro-: gidroinshoot (gidrosoorujeniye), gidroko ‘targich (gidropodyomnik), gidrokuchaytirgich (gidrousilitel) va h.k.; giper-: gipertekislik (giperploskost), gipertovush (giperzvuk), giperchiziq (giperliniya), giperloyiha 23 (giperproyekt) va h.k.; izo- : izochiziqlar (izolinii), izomoy (izomaslo) va h.k.; kvazi-: kvaziyulduz (kvazizvezda) , kx’aziquloq (kvaziuxo), kvaziqavariq (kvazivipuklost), kvazidavlat (квазигосударство) va h.k.; infra-: infratovushlar (infrazvuki), infraqizil (infrakrasniy), infratizim (infrastruktura) va h.k.; 24 II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SINTAKTIK TERMINLAR USLUBIYOTI 2.1. Sintaktik terminlarning yasalish usul va yo‘llari Sintaktik terminologiyaga bag'ishlangan ishlarning barchasida u yoki bu sohaning muayyan tushunchalarini anglatadigan, asosan, nominativ funksiyani bajaradigan birliklar sintaktik termin hisoblanadi deb qaraladi. Hozirgi vaqtda sintaktik terminologiya masalasining o'sib borishi, bir tomondan ilm-fan, qishloq xo'jaligi, iqtisodiyotning dinamik rivojlanishi tufayli yangi tushunchalarning ko'payib borilishi deb qaralsa, ikkinchi tomondan, sintaktik terminlarning shakllanish jarayoni rivojlanishi va funksiyasi kabi masalalarni chuqurroq o'rganilishi zarurligi bilan izohlanadi. Terminologik tizimilarning boyib borish yo'llari har xil bo'lib, uning asosiysi so’z yasashdir. Umumadabiy tildan farqli o'laroq, sintaktik terminlarni yasalishida, asosan, quyidagi uch xil usuldan foydalaniladi: 1.Semantik 2.Morfologik 3.Sintaktik O'zbek tilshunosligida so'z ma'nosining o'zgarishi, ma'noning ko'chishi, polisemantik so'zlarning ba'zi ma'nolari orasidagi bog'lanish uzilib, ayrimlarining maxsuslanishi orqali yangi so'zning hosil bo'lishi semantik yoki leksik-semantik yo'l bilan yasash deb yuritiladi. Ma'lumki, tilda so'zlarning ma'nolari har xil usullar bilan ko'chishi mumkin. Chunonchi, so'z semantikasi dagi o'zgarish, asosan, metafora, metonimiya, sinekdoxa, vazifadoshlik kabi semantik transformatsiya asosida ro'y beradi. Tilshunoslarning yakdillik bilan bildirgan fikrlariga qaraganda, semantik usul bilan sintaktik termin hosil qilishda asosiy rolni metafor o'ynaydi. Chunki umumadabiy yoki jonli tildagi so'zlarning biror xususiyatini, masalan, shaklan o'xshashligini, rang-tusidagi bir xillikni asos qilib olish yo'li bilan yangi-yangi sintaktik terminlar vujudga keladi. 25 O'zbek tili iqtisodiy sintaktik terminlarining semantik yoxud semantik- sintaktik usul bilan yasalishi sof o'zbekcha yoki o'zbek tilida avvaldan ishlatilib kelingan arabcha va fors-tojikcha so'zlarni yangi, iqtisodiy ma'noda qo'llashdan iboratdir. O'zbek tilida nashr etilgan iqtisodga oid darsliklar, o'quv qo'llanmalar, sintaktik terminologik hamda izohli lug'atlar va boshqa manbalardan to'plangan misollarni tahlil qilib chiqib, o'zbek tili leksikasining qator qatlamlaridan olingan leksik birliklar iqtisodiy sintaktik terminlarga aylanganligining guvohi bo'lamiz. Bu o'rinda mazkur so'zlarning ma'nosi o'zgargan yoki ko'chma ma'noda qo'llangan. O'zbek iqtisodiy sintaktik terminlarning ma'lum qismini tashkil qiluvchi bunday birikma sintaktik terminlar boshqa sohalarda bo'lganidek, tushunchalarni mantiqan to'g'ri, mazmunan va grammatik jihatdan to'g'ri ifodalashda birikmaning semantik transformatsiyaga uchragan ikkinchi qismining ahamiyati kattadir. Shu narsa ayon bo'ldiki, iqtisodiyot sintaktik terminologiyasida butun nomini anglatuvchi sintaktik terminlarga qaraganda, uning qismlarini anglatuvchi sintaktik terminlar kamroq ekan. Ma'lumki, muayyan sintaktik terminologik tizim yoxud umumiste'moldagi ma'nosi ko'chirilgan leksemalar boshqa sohaning "mulki"ga aylanar ekan yakka holatda ham, ma'lum so'zlar qurshovida (ya'ni birikma tarkibida) ham shu sohaga doir tushunchalarni ifodalay oladi. Masalan, shunday bir tushunchani olib ko'raylik: "qimmatbaho qog 'ozlar, valyuta, tovar narxining pasayishidan foydalanuvchi birja chayqovchilari ". O'zbek tilida yetuk so'zidan yetuklik yasalgan. Bu "jismoniy jihatdan to'la rivojlanganlik, kamolatga yetganlik, bilimli, ilmlilik" ma'nolarini anglatadi. Iqtisodiyotda esa yetuklik maxsus sintaktik termin sifatida quyidagi defirinitsiyaga ega: "Tovarni sotish sur'atlarining asta-sekin pasayish davri". To'g'ri, bu kabi sintaktik terminlar kam miqdorni tashkil etadi. Biroq, iqtisodiyot sintaktik terminologiyasida semantik va sintaktik usul bilan yasalgan, ya'ni birikma sintaktik terminlar tez-tez qo'llanib turilishi mumkinligini tasdiqlovchi misollar mavjud. Fikrimizning tasdig'i uchun ayrim misollarga murojaat etamiz. 26 1. Matematik sintaktik terminlar iqtisod sintaktik termini vazifasini bajarib kelishi mumkin. Masalan: chorak reja, normativ qiymat, differentsial renta, yig 'ma ko 'rsatkich, ish haqi darajasi, daromadning qoldig'i, iqtisodiy integratsiya, bozor hajmi, nisbiy daraja, narx darajasi, foyda miqdori, qiymat o 'lchovi, bo 'linma, qiymat solig'i. 2. Texnika vositalari va ularning qismlari hamda atributlarini anglatuvchi sintaktik terminlar. Masalan: amortizatsiya fondi, mashinalashgan hisob, kreditning elastikligi, talabning egiluvchanligi, bozor mexanizmi. Moliyaviy mexanizm har bir soha va bo 'g 'inlar bir butun yaxlitlikning tarkibiy qismi hisoblanadi. 3. Fizikaviy sintaktik terminlar bilan aloqador so'zlar iqtisod sintaktik termini vazifasini bajarib kelishi mumkin. Masalan: bozor muvozanati, mehnat sig'imi, kapital sig'im, nisbiy daraja, pul massasi, tebranuvchi talab, o'zgaruvchan xarajat, doimiy xarajat, o 'zgaruvchan narx, mutloq daraja, talabning egiluvchanligi, fond sig'imi. 4. Qishloq xo'jaligi va uning atributlarini anglatuvchi sintaktik terminlar: agrar krizis, sohibkorlik, qiymatning o'sishi, tovar xo'jaligi, o'sim, qarz o'simi, undirilgan pul, pul undirish, unumsiz chiqim, unumsiz xarajat, undiriladigan soliq, iqtisodiy o 'sish, talabni o 'stirish, agrobiznes, agrosanoat. 5. Ijtimoiy fanlar va ularning atributlarini anglatuvchi sintaktik terminlar. Masalan: moliya oligarxiyasi, qadrli mablag', ixtisoslashtirilgan sarmoya, avtonom byudjet, absolyut renta, ta'sischilik aksiyalari, mutlaq naf, erkin savdo, tovar moddiy qadriyatlar, to 'lov qobiliyatsizligi, yetakchi valyuta, tovar turkumi, bozor unsurlari, daromad samarasi, ixtiyoriy ishsizlik, shiddatli inflyatsiya, o'rinbosar tovarlar, xayriya fondi, vaqf fondi, iqtisodiy inqiroz, iqtisodiy tanazzul, pulning qadrsizlanishi, muomala fondlari. Qisqasi, keltirilgan materiallar o'zbek tilining iqtisodiy sintaktik terminologik tizimida semantik va semantik-sintetik usul, ya'ni leksik birliklarning ma'nosini ko'chirish yo'li bilan ko'plab sintaktik terminlar hosil qilinganini yaqqol tasdiqlaydi. Bu jarayonda metaforaning o'xshatish prinsipi muhim rol o'ynaydi. 27 Turkiy tillarda leksemalar hosil qilishning keng tarqalgan yo'llaridan biri affikslar orqali so'z yasashdir. Bu usulning sintaktik terminlar yasash ko'lami keyingi davrlarda yanada kengaydi, sintaktik terminologik tizimga mansub sintaktik terminlarning ayni shu usul bilan yasalayotganligi shundan dalolat beradi. Sintaktik terminologiyaga oid tadqiqotlardan ma'lum bo'lishicha, biror sintaktik terminologik tizimda affiksatsiya usuli bilan sintaktik terminlar yasash bir qadar faol bo'lsa, boshqasida esa kammahsuldir. Masalan, o'zbek tilining texnika, musiqashunoslik, sintaktik terminologiyalarida sintaktik termin yasashda ko'plab affikslar ishtirok etgani holda, kasalliklar, dorishunoslik, ximiya sintaktik terminologiyalarida sintaktik termin yasovchi affikslarning miqdori ancha cheklangan. Hozirgi bosqichda iqtisodiyot sohasida qo'llanayotgan tub sintaktik terminlarning soni yuzdan ortiqdir. Bular jumlasiga asli o'zbekcha (ba'zilari umumturkiy) yoki o'zlashma (ular o'zi doir tilda yasama yoki qo'shma bo'lishidan qat'iy nazar, o'zbek tilida morfematik qismlarga ajratilmasligi tufayli tub maqomini oladi)sintaktik terminlar kiradi. Mana shunday tub, ya'ni noyasama iqtisodiy sintaktik terminlar sirasiga quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin: garov, ish, buyum, boy, bozor, qiymat, daromad, narx, qarz, raqobat, savdo, tarif, tovar, zayom, veksel, broker, demping, depozit, grant, davlat, fond, poshlina, bank va b. Misollardan ko'rinib turibdiki, hozirgi bosqichda o'zbek tilining iqtisodiy sintaktik terminologik tizimida tuzilishi jihatidan sodda, yaxlit o'zak -negiz sifatida qaraladigan tub sintaktik terminlar ham ancha o'rinni egallar ekan. Shu bilan birga iqtisodiyot sintaktik terminologiyasida sodda sintaktik terminlar asosida yuzlab yasama sintaktik terminlar yasalganligini ko'rish mumkin. Iqtisodiyot sintaktik terminologiyasida quyidagi affikslar ishtirokida ayni shu sohaning sintaktik terminlari hosil bo'lganligini ko'rish mumkin. 1. O'zbek tilida juda faol bo'lgan -chi qo'shimchasi birinchi galda, turli kategoriyalarga oid shaxs nomlarini yasab keladi. Iqtisodiy sintaktik terminologik tizimida ham u iqtisodning biror sohasida ish olib boruvchi shaxs ma'nosidagi ko'plab sintaktik terminlarni yasab keladi: iqtisodchi, xazinachi, saralovchi, 28 ijarachi, iste 'molchi, soliqchi, ta 'minlovchi, pudratchi, sanoatchi, hisobchi, nazoratchi, moliyachi, omonatchi, raqobatchi, buyurtmachi, kafolatlovchi va boshqalar. 2. -ma affiksi o'zbek tilida xilma-xil ma'noni ifodalovchi leksemalar yasaydi. Uning ayrimlari sintaktik terminologik tizimlarda birmuncha faol ekanligini qator ilmiy ishlar misolida ko'rish mumkin. Bu affiks yordamida, garchi kam miqdorda bo'lsa ham, har holda ayrim iqtisodiy sintaktik terminlar yasalganki, quyidagi misollar fikrimizni tasdiqlay oladi: g'amlama, ustama, uyushma, birlashma, tuzilma, buyurtma, bo'linma, undirma va boshqalar. 3. -kor affiksi ishtirokida: Mazkur affiks asosdan anglashilgan narsa-predmetni yetishtirish bilan shug'ullanuvchi shaxs otini yasasa (paxtakor, g'allakor kabi), iqtisodiy sintaktik terminologik tizimda mavhum otlarga qo'shilib, ulardan anglashilgan ish-harakat bilan shug'ullanuvchi shaxs oti yasaydi: chorakor, tadbirkor, tejamkor, sohibkor va boshqalar. 4. -dor affiksi ishtirokida: Bu affiks asosdan anglashilgan narsa-predmetga ega bo'lgan shaxs nomini hosil qiladi. Masalan, mulkdor, xaridor, qarzdor, nasiyador, sarmoyador, hissador va boshqalar. 5. -noma affiksi ishtirokida: Bu affiks iqtisodiy sintaktik terminologik tizimda asosdan anglashilgan narsani ifodalovchi matn, xat va shu kabilarni bildiradi. Masalan, omonatnoma, shartnoma, yo 'riqnoma, ruxsatnoma, so 'rovnoma, topshiriqnoma va boshqalar. 6. - ot (-at, -yot, -yat) affiksi ishtirokida: Aslida arabiy leksemalar tarkibidagina lug'aviy birliklarni yasab kelgan mazkur so'z yasovchi qator sintaktik terminologik tizimlarda bir qadar faolligi bilan ishtirok etib kelmoqda. Buni quyidagi iqtisodiy sintaktik terminlar misolida yaqqol ko'rish mumkin: taqsimot, hisobot, iqtisodiyot, qadriyat, ta 'minot, mahsulot, raqobat va boshqalar. 7. - xona affiksi ishtirokida: bojxona, zarbxona va boshqalar. 29 8. - lik affiksi ishtirokida: O'zbek tilshunosligida mazkur affiksning so'z yasash xususiyatlari xususida qator maqolalar, hatto nomzodlik ishi ham himoya qilingan. Bu ishlarda uning asosiy vazifalaridan biri mavhum otlar yasashdan iborat ekanligi alohida ta'kidlangan. Iqtisodiyot ham ko'proq abstrakt tushunchalar bilan ish ko'rganligi boisidan uning sintaktik terminologik tizimida -lik affiksi yordamida ko'plab sintaktik terminlarning yasalganligini quyidagi misollar yaqqol tasdiqlay oladi: taqchillik, tanqislik, mulkchilik, foydalilik, boqimandalik, manfaatdorlik, mahsuldorlik, rentabellik, xojalik, ustuvorlik, samaradorlik, yetuklik, alohidalik, mustaqillik va boshqalar. 9. -be affiksi ishtirokida: behisob, bebaho, bepul, befoyda, bevosita va boshqalar. 10. -siz affiksi ishtirokida: hisobsiz, bahosiz va boshqalar. Bunda be- affiksi bilan -siz affiksi sinonim holda qo'llangan: behisob- hisobsiz. 11. -xo'r affiksi ishtirokida: Aslida fors-tojik tillaridan o'zlashtirilgan yaxlit leksemalar tarkibida mavjud bo'lgan mazkur affiks hozirgi bosqichda ko'plab asosdan anglashilgan narsani doim iste'mol qiluvchi, shuni yaxshi ko'ruvchi ... ma'nosidagi shaxs nomlarini yasab kelganki, u iqtisodiyot atamashunosligida ham qator sintaktik terminlar tarkibida o'z "vazifa"sini ado etib kelmoqda. Quyida keltirilgan misollar shundan dalolat beradi: foydaxo „r, sudxo „r, nafaqaxo „r, merosxo „r va boshqalar. 12. -sh (-ish) affikslari ishtirokida: Hozirgi o'zbek tilida, xususan, uning sintaktik terminologik tizimlarida -sh (-ish) affiksi faollashib ketganligi leksikologiya, sintaktik terminologiyaga bag'ishlangan qator tadqiqotlarda alohida ta'kidlangan. Ularda bayon etilgan fikrlarning qay darajada to'g'ri va haqli ekanligini faktlar ham yaqqol tasdiqlay oladi. Chunki o'zbek tilining iqtisodiy sintaktik terminologiyasida mazkur affiks 30 yordamida hosil qilingan yuzlab sintaktik terminlar o'z vazifasini bajarib kelmoqda. Keltirilgan misollarning ayrimlari tegishli manbalarda ishlatilgan va "Izohli lug'at"dan o'rin olgan bo'lsa-da, ba'zilari, masalan, xususiyl ashtirish barqarorlashtirish, sog „lomlashtirish, himoyalash, aksionerl ashtirish, tijoratlashtirish kabilar yangi leksik birliklar sifatida qaralmog'i kerak. 13. Hozirgi iqtisodiyot sintaktik qayd etilgan affikslardan tashqari, garchi kam miqdorda bo'lsa-da, yana ayrim affikslar ishtirokida sintaktik terminlar hosil qilingan. Shunday affiksli iqtisodiy sintaktik terminlar jumlasiga quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin: a) -m (-im) affiksli sintaktik terminlar: boqim, bitim, kirim, chiqim. b) -v (-ov) affiksli sintaktik terminlar: to „lov, o „lchov. v) -q (-iq) affiksli sintaktik terminlar: soliq, sotiq. g) -gar affiksli sintaktik terminlar: savdogar. Iqtisodiy sintaktik terminologik tizimda, qayd etilganlardan tashqari, ayrim murakkab affikslar ishtirokida ham sintaktik termin yasash ancha faollashganligi kuzatildi. Mana shunday affikslar jumlasiga quyidagilarni keltirish mumkin. 1. Iqtisodiy sintaktik terminlarning -chilik affiksi bilan yasalishi. Iqtisodiyotga oid sintaktik terminologik tizimda -chilik affiksi biror narsa bilan bog'liq bo'lgan holatni anglatuvchi sintaktik terminlarni yasaydi: tijoratchilik, mulkchilik, kasanachilik. 2. Iqtisodiy sintaktik terminlarning -korlik murakkab affiksi bilan yasalishi. Fors-tojikcha -kor affiksiga asli o'zbekcha -lik yasovchisining qo'shilib ketishidan hosil bo'lgan -korlik affiksi ham ko'plab iqtisodiy sintaktik terminlar yasashda ishtirok etib kelmoqda: tejamkorlik, tadbirkorlik. 3. Iqtisodiy sintaktik terminlarning - lilik affiksi bilan yasalishi. Tadqiqot obyektimizda ayni shu affiks ishtirokida yasalgan qator sintaktik terminlar iqtisodiyot sohasida keng qo'llanmoqda: tejamlilik, unumlilik, likvidlilik. 31 4. O'zbekcha -lik va forsiy -dor affikslarining birikuvidan tashkil topgan mazkur murakkab affiks iqtisodiy sintaktik terminlar tarkibida ishtirok etmoqdaki, buni quyidagi misollar tasdiqlay oladi: mahsuldorlik, mulkdorlik, aksiyadorlik, samaradorlik, unumdorlik. Xulosa qilib aytganda, hozirgi o'zbek tilining iqtisodiy sintaktik terminologik tizimida sintaktik terminlar hosil qilish anchagina faoldir, chunki bu jarayonda xilma-xil affikslardan yoki affiksoidlardan keng foydalanib kelinmoqda. Demak, bozor iqtisodiyotining o'tish davrida yangi-yangi sintaktik terminlarning kirib kelishi iqtisodiyot sintaktik terminologiyasining boyib borishiga sabab bo'ldi. O'zbek tilining iqtisodiyot sintaktik terminologiyasida(atamashunosligida), boshqa sintaktik terminologik tizimlarda bo'lganidek, iqtisodiy tushunchalarni birikma vositasida ifodalashning o'ziga xos bir yo'li qaror topdi. Bu hol o'zbek tilida yuzlab iqtisodiy sintaktik terminlarning paydo bo'lishiga olib keladi. Barcha sintaktik terminologiyada ham ikki va undan ortiq komponentli birikma sintaktik terminlardan foydalanilmoqda. Bu sohada ikki komponentli sintaktik terminlar miqdor jihatdan ko'pligi bilan ajralib turadi. Yana "Ishbilarmon" lug'ati"ga murojaat qilamiz. Lug'atda, yuqorida qayd etilganidek, jami birikma sintaktik terminga izoh berilgan bo'lib, uning ko'p qismi ikki komponentlarni tashkil etadi: tijorat hisobi, taftish dalolatnomasi, oltin g'amlamasi, omonat guvohnomasi, soliq imtiyozlari, tirikchilik qiymati va boshqalar. Shu bilan birga, mazkur lug'atda komponentli (narxning tashkil topishi, mas'uliyati cheklangan shirkat kabi) to'rt va undan ortiq komponentli (vekselni xatlab olish protsenti, o'zaro to'lovlarni hisobga olish, mumkin qadar qulaylik berish tartibi va boshqalar) sintaktik terminlar mavjud. Iqtisodiy sintaktik terminologiyaning ko'p qismini ikki komponentli birikmalar tashkil etishi boisidan quyida bu kabi birikmalarning grammatik jihatdan tarkib topish usullarini ko'rib chiqish lozim, deb topildi (uch va undan ortiq komponentli birikmalarning yasalishi ayni shu omildan kelib chiqishi tufayli ularga alohida to'xtab o'tilmaydi). 32 Ma'lumki, turkiy tillarda, jumladan, o'zbek tilida ham ikki qismli sintaktik terminologik birikmalar til materialiga qarab, asosan ot+ot yohud sifat+ot modeli asosida yasalgan bo'ladi. Shunga ko'ra quyida mana shu birikmalarni alohida- alohida qarab chiqamiz. I. Ot+ot modelida yasalgan birikma sintaktik terminlar. Boshqa turkiy tillarda bo'lganidek, o'zbek tilida ham ot+ot tipidagi birikmalar izofa orqali birikib keladi. Bunday izofa 3 xil ko'rinishga egadir. 1) Birinchi tip izofa vositasida hosil bo'lgan birikmaning har ikkala qismining o'zaro bog'liqligi so'z tartibi va birlashtiruvchi ohang bilan belgilanadi. Iqtisodiyot olamida bu kabi birikmalarning barmoq bilan sanarli darajada kam. Ular jumlasiga quyidagilar misol bo'ladi: yer renta, bozor narx kabi. 2) Ikkinchi tip izofali birikma biror predmet, narsa, voqea-hodisaga qarashliligini, mansubligini anglatadi. Bu xildagi birikmalarning qaratqich komponenti -i yoxud -si egalik qo'shimchasi bilan shakllantiriladi, qaralmish komponenti esa grammatik qo'shimchalarga ega bo'lmaydi. Shu xildagi iqtisodiy sintaktik terminlar jumlasiga quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin: sotish ustamasi, bojxona boshqarmasi, savdo vakili, talab ko„lami, qarz tilxati, pul muomalasi, tannarx ko„rsatkichlari, davlat qarzi va boshqalar. Misollardan shunday xulosaga kelish mumkinki, ikkinchi tip izofali birikmalar o'z o'rnida ishlatilmoqda, ya'ni tushunchalarni to'g'ri ifodalamoqda. 3) Birikma sintaktik terminlarning bu xili boshqa sintaktik terminologik tizimlarga qaraganda izofaning haqiqiy bo'lmish uchinchi tipi asosida shakllantirilgan birikmalar o'z o'rnida qo'llanilgan. Masalan: pulning qadrlanishi, daromadning taqsimlanishi, hamkorlikning rivojlanishi, tovarning qiymati, mahsulotning bahosi, fondlarning samaradorligi, kreditning qaytarilishi, so „mning qiymati. 33 Yuqoridagi misollardan o'zbek tilining iqtisodiyot sintaktik terminologiyasida izofa birikma sintaktik terminlar o'ziga xos o'rinni egallab kelayotganligi ma'lum bo'ladi. Sifat+ot modelida yasalgan birikma sintaktik terminlar asliy sifat+ot tashqi audit sof daromad yalpi mahsulot nisbiy sifat+ot tovarlashgan xizmat maqsadli auditoriya an'anaviy iqtisodiyot Qayd etish lozimki, o'zbek tilining iqtisodiyot sintaktik terminologiyasida ham boshqa sintaktik terminologik tizimlarning mulki bo'lmish aniqlovchili birikmalarni hosil qiluvchi sifat yasovchi qo'shimchalar ishtirok etadi. Biroq bu o'rindagi farq shundan iboratki, ayrim sifat yasovchi affikslar nihoyatda sermahsul bo'lsa, boshqalari bir qadar kammahsuldir. Demak, iqtisodiyotga aloqador birikma sintaktik terminlar ichida sodda birikma sintaktik terminlar ko'pligi bilangina emas, balki iqtisodiy tushunchalarni to'g'ri, aniq va ixcham tarzda ifodalab kelishi bilan ham o'ziga xos afzalliklarga egadir. 2.2. Tilshunoslik sintaktik terminlarining shakliy strukturasi tahlili Ma'lumki, til va jamiyat bir-biri bilan chambarchas bog'langan. Jamiyatdagi o'zgarishlar tilda o'z ifodasini topishi zarur. Shu nuqtayi nazardan sintaktik terminologiya tilshunoslikning tez o'zgaruvchan va murakkab tuzilishga ega sohasi hisoblanadi. Har bir fan sintaktik terminlar tizimidir. Rus faylasufi P.A.Florenskiy sintaktik terminlarning fandagi o'rnini quyidagicha izohlagan: "Fanning mohiyati sintaktik terminologiyani tuzish, aniqrog'i, joy-joyiga qo'yishdan iborat...Sintaktik terminlar hayoti fan tarixining o'zidir". Tilshunoslik ham o'z lingvistik sintaktik terminlariga ega. Til ta'limiga lingvistik sintaktik terminlar mohiyatini o'rganish asosida kechadigan jarayon sifatida qarash mumkin. Ona tilida sintaktik terminlarning puxta ishlanishi va tartibga solinishi nafaqat darslik va qo'llanmalar 34 yaratish, ona tilida dars olib borish uchun, balki ijtimoiy hayotda ham ahamiyati katta bo'lgan masaladir. Xamroyeva Sh.M kabi tilshunoslar tomonidan atroflicha o'rganilgan. Ammo lingvistik sintaktik terminologiyamizda o'z yechimini kutayotgan muammolar yetarli darajada mavjud. Sintaktik terminlarning standartligini ta'minlash va modellashtirish, shuningdek, tarjima jarayonida ularning moddiy ko'rinishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa ilmiy sintaktik terminologiya, sintaktik terminografiya taraqqiyoti, sintaktik terminologik korpus, sintaktik terminologik ma'lumot bazalarini yaratishning asosiy shartidir. Sintaktik terminshunos olim R.Doniyorov sintaktik terminologik sistemani guruhlarga bo'lib o'rganishning imkoniyatlari xususida ta'kidlaganidek, bu jarayon, birinchidan, shu sistemaning umumsintaktik termin boyligi haqida tasavvur hosil qiladi; ikkinchidan, bu sistemaning so'z yasash imkoniyatlari haqida ma'lumot beradi; uchinchidan, sistemaning har qaysi mavzu guruhidagi so'z yasash modeli qanday ekanligini aniqlab beradi. Tilshunoslik sintaktik terminlarining shakliy tuzilishini ona tili darsliklaridagi lingvistik sintaktik terminlar misolida ko'rib chiqamiz. Ona tili darsliklarida keltirilgan lingvistik sintaktik terminlarni shakliy tuzilishiga ko'ra quyidagicha tasnif qilish mumkin: 1. Sodda sintaktik terminlar 2. Qo'shma sintaktik terminlar 3. Juft sintaktik terminlar 4. Sintaktik termin-birikmalar Sodda sintaktik terminlar. Sodda sintaktik terminlar ot turkumiga mansub bo'lib, bir o'zak va shakliy -ma'noviy yaxlitlikka ega bo'ladi. Masalan: ot, sifat, son, ega, bog'lovchi, nutq, omonim, sinonim, metafora, uslubiyat, harf, matn, gap, vergul, nuqta va b. Sodda sintaktik terminlar derivatsion xususiyatlariga ko'ra sodda tub sintaktik terminlar va sodda yasama sintaktik terminlarga bo'linadi: - sodda tub sintaktik terminlar: til, nutq, urg'u, sintaktik termin, lug'at, asos, fe'l, ravish, kesim, ega, hol, tire, iqtibos, kinoya, sinekdoxa, me'yor, nisbat, paronim, bo'g'in va h.k. 35 - sodda yasama sintaktik terminlar: tilshunoslik, lug'atshunoslik, taklifnoma, tabriknoma, ifodalilik, uslubiyat, sifatdosh, ravishdosh, to'plam, yozuv, turlanish kabi. Qo'shma sintaktik terminlar. Bunday sintaktik terminlar birdan ortiq o'zak birikuvidan iborat qo'shma so'zlar hisoblanadi. Ona tili darsliklaridagi lingvistik sintaktik terminlarning ushbu ko'rinishi faqat o'zlashgan qatlamga tegishli bo'lib, ularga o'zbek tilida tub sintaktik termin sifatida qaraladi: leksikologiya, leksikografiya, orfoepiya, orfografiya... Juft sintaktik terminlar . Juft sintaktik terminlar ikki so'zning juftlanishi asosida hosil bo'ladi. Biz tadqiqot davomida birgina so'z-gap juft sintaktik terminiga duch keldik. Sintaktik termin- birikmalar. Barcha sintaktik terminosistemalarda kuzatilgani kabi lingvistik sintaktik terminlarimiz orasida ham sintaktik termin-birikmalar miqdori ustuvorlik kasb etadi. Birikma tarzidagi sintaktik terminlar birdan ortiq leksik birlikdan tashkil topadi va birikma holatida bo' ladi: unli tovush, nutq a'zosi, bosh so'z, hikoya matni, so'z yasovchi qo'shimcha, sodda yasama so'z, fe'lning vazifa shakllari, buyruq-istak mayli, otlashgan sifat, vazifadosh bog'lovchi, adabiy me'yor, nutqning boyligi, nutqning jo'yaliligi va b. Ona tili darsliklarida ifodalangan lingvistik sintaktik termin-birikmalarni tarkib nuqtayi nazaridan guruhlaymiz: Ikki tarkibli sintaktik termin-birikmalar - sodda so'z birikmasi shaklida bo'lib, shaklan hokim-tobelik munosabati sezilib turadi: badiiy nutq, nutq tovushi, unli tovush, undosh tovush, nutq a'zosi, fonetik hodisa, tovush ortishi, tovush tushishi, tovush almashishi, ochiq bo'g'in, yopiq bo'g'in, so'z urg'usi, gap urg'usi, qo'sh undosh, qator undosh, so'z turkumlari, mustaqil so'zlar, o'timli fe 'l, o'timsiz fe'l, o'zlik nisbat, birgalik nisbat, harakat nomi, adabiy me 'yor, nutq madaniyati, undov belgisi, o'zlashtirma gap, ajratilgan hol, sifatlovchi aniqlovchi, vositasiz to'ldiruvchi, daraja-miqdor holi, atov gap, buyruq-istak mayli, shaxs-son qo'shimchalari, o'rin-payt kelishigi, nutq texnikasi kabi. Uch tarkibli sintaktik termin-birikmalar - bunday murakkab sintaktik terminlar uch mustaqil ma'noli lug'aviy birlikdan iborat bo'ladi, ya'ni uch tarkibli so'z birikmasi zanjiri sintaktik termin sifatida ma'no ifodalab, bir tushunchani 36 anglatishga xizmat qiladi: shakl yasovchi qo'shimcha, so'z yasovchi qo'shimcha, sodda yasama so'z, fe'lning vazifa shakllari, fe'lning munosabat shakli, so'roq va taajjub yuklamalari, tovushga taqlid so'z, holatga taqlid so'z, vazifadosh modal so'z, sinonim so'zlar qatori, adabiy nutq uslubi, erkin mavzudagi insho, otli so'z birikmasi, fe'lli so'z birikmasi, shaxsi ma'lum gap, shaxsi umumlashgan gap, shaxsi noma'lum gap, ikkinchi darajali bo'lak, ajtatilgan izoh bo'lak, qo'shma gap qismlari, bog'langan qo'shma gap, bog'lovchisiz qo'shma gap, ritorik so'roq gap, tinish belgilari me 'yori kabi. To'rt tarkibli sintaktik termin-birikmalar. Tilshunoslikka oid bunday sintaktik termin-birikmalar ona tili darsliklarida nisbatan kamligi bilan xarakterlanadi: ko 'chirma gapli qo'shma gap, lug'aviy shakl yasovchi qo'shimcha, sintaktik shakl yasovchi qo'shimcha kabi. 37 XULOSA Kuzatishlardan ma'lum bo'ladiki, tilshunoslikda besh va undan ortiq tarkibli sintaktik termin-birikmalar uchramaydi hamda sodda sintaktik terminlar va sintaktik termin-birikmalar yetakchi o'rinda bo'lgani holda, qo'shma va juft sintaktik terminlar miqdori juda kam hajmni tashkil etadi. Ona tili darsliklarida mavjud lingvistik sintaktik terminlar tizimidagi murakkab sintaktik terminlarning aksariyati umumnutqda so'z birikmasi sifatida ham ishla tiladi va ular tarkibidagi har bir lug'aviy ma'noli birlik o'z avtosemantikligini saqlab qoladi. Faqat bir ilmiy- lingvistik tushunchani anglatishi, ba'zilarining boshqa tillarga bir so'z bilan tarjima qilinishi kabi xususiyatlar ularni sintaktik termin-birikmalar safiga kiritishga asos bo'ladi. Sintaktik terminologik korpus, sintaktik terminologik ma'lumot bazalari yaratishda sintaktik terminni modellashtirish asosiy bosqichlardan sanaladi va bu jarayonda ham, sintaktik terminni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilishda ham murakkab tarkibli sintaktik terminlar turli qiyinchiliklarni yuzaga keltirishi mumkin. Bu esa tilshunoslik sintaktik terminologiyasi oldiga lingvistik sintaktik terminlarni qayta ishlash, tizimlashtirish va tartibga solish vazifasini qo'yadi. O‘quvchilarni ng savodxonligin i oshirish ularning bilim ko‘lamini chuqurlashtirishimizda asosiy omil bo‘ladi. Yana shuni alohida ta'kidlashlozimki, o‘quvchilariga o‘rgatishorqali ularning og‘zaki va yozma nutqi shakllantiriladi. O‘qituvchi har bir darsga tayyorlanish jarayonida Sintaktik terminni o‘quvchilarga o‘rgatishning eng qulay usullarini va darsning qaysi o‘rnida tushuntirishni blgilab oladi. O‘quvchilarning o‘zbеk tilining sintaktik qurilishida terminni o‘rganish masalasi atroflicha ishlanishni talab qiluvchi, nazariy va amaliy qimmati katta bo‘lgan dolzarb masalalaridandir. Maxsus mavzular,lug`atlar yordamida mavzuni o‘tish va o‘rganishda katta yordam bеradi. Natijada o‘quvchilarning so‘z boyligi oshadi,fikr doirasi kengayadi, nutqi chiroyli va ravonlashadi. 38 Har qanday muloqotning asosida to‘g‘ri tuzilgan va to`g`ri ishlatilgan nutq yotadi. Nutqni to‘g‘ri tuzush uchun uchun esa o‘quvchilardan ma’lum bilim, ko‘nikma va malakalar talab etiladi. Nutq ishtirokchilarining to‘gri nutq tuzish malakalarini shakllantira borish lozim, bu jarayonda sintaksisning o‘rni katta albatta. Chunki fikr ifodalovchi birlik bu gap hisoblanadi. Gap esa albatta gaplarning terminlarini to‘g‘ri ishlata bilish muammosi bugungi ona tili ta’limining diqqat qaratilishi lozim masalalaridan biri hisoblanadi. Shu jarayonda sintaksisga oid bilimlarni o‘rgatish usullarini ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq qilishdan iborat. Ana shu maqsadni amalga oshirish uchun kurs ishimiz oldiga vazifa qilib qo`ydik. Xulosa qilib aytganda, Sintaktik terminlarni to`g`ri qo`llagan gaplarni ishlatish o‘quvchilarning o‘z fikrini aniq, mantiqli va ifodali bayon etishga yordam bеradi. Mazkur rеfеratda sintaktik terminni o‘quvchilarga o‘rgatish asosida o‘qitish o‘z tahlilini topgan. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Ergashev T. Iqtisodiy atamalarning o'zbekcha-inglizcha-ruscha lug'ati. "Sharq" nashriyoti. T., 2001. 2. Iqtisodiyotga oid atamalar va tushunchalar izohli lug'ati. "Fan" nashriyoti, T., 3. Qosimova M. Jabbarova Sh. "Iqtisodiy sintaktik terminlarning qo'llanilishi: muammolar va yechimlar" Iqtisodiy va innovatsion texnologiyalar ilmiy elektron jurnali. 5-son. 2017. 1-8 betlar. 4. Qosimova M. Jabbarova Sh. Ziyatova M. O'zbek tilida iqtisodiyotga oid atamalarni qo'llanilishi. ". Iqtisodiy va innovatsion texnologiyalar ilmiy elektron jurnali. 4-son. 2020. 1-6 betlar. 5. O'zbekiston qishloq xo'jaligida iqtisodiy islohotlar atamari lug'ati. T., 2007. 6. 2004. 7. Hojiyev A.Tilshunoslik sintaktik terminlarining izohli lug'ati. - Toshkent:O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2002 8. Ermatov I.R. O'zbek tilshunoslik sintaktik terminlarining shakllanishi va taraqqiyoti: filologiya fanlari bo'yicha falsafa doktori (PHD)dissertatsiyasi avtoreferati. -Toshkent, 2019 9. Xudoyberganova D. Lingvokulturologiya sintaktik terminlarining qisqacha izohli lug'ati. -Toshkent:Turon zamin ziyo, 2015 10.Хамроева Ш.М. Корпус лингвистикаси атамаларининг кискача изошли луFати. - 2020 11.Doniyorov R. O'zbek tili texnik sintaktik terminologiyasining ayrim masalalari. -Toshkent:Fan, 1977 12.Umumiy o'rta ta'lim maktablarining 5-11 sinfi uchun darslik. - Toshkent, 2020 13.Yuldashev I. 0 ‘zbek kitobatchilik sintaktik terminologiyasi: shakllanishi, taraqqiyoti va tartibga solish. Filol. fan. dokt. diss. avtoref.- Toshkent, 2005. 40 14.0‘zbek tili sintaktik terminologiyasi va uning taraqqiyot perspektivalari. 1 respublika sintaktik terminologiya konferensiyasi materiallari. -Toshkent: Fan, 1986. 15.0‘zbek tilining izohli lug‘ati. 1-R -М., Russkiy yazbik. 1981. 16.0 ‘zbek tilining izohli lug‘ati 1-U.- Toshkent: Fan, 2000-2006. 17.0‘zbek sintaktik terminologiyasi: bugungi holati va istiqboli. Ilmiynazariy anjkman materiallari.-Toshkent, 2017(lotin yozuvida). 18.0‘razboyev A. Ogahiyning tarixiy asarlari leksikasi.-Toshkent: Muharrir nashriyot, 2013. 19.0‘rinov a O. 0 ‘zbek tilidagi qoramolchil ik sintaktik terminlarining leksik-semantik tadqiqi. Filol. fan. nomz. diss. avtoref.- Toshkent, 2007. 20.Hojiyev A. Sintaktik termin tanlash mezoni.-Toshkent, 1996. 21.Hojiyev A. Tilshunoslik sintaktik terminlarining izohli lug‘ati.- Toshkent, 2002 Internet saytlari 1. www. Literature.uz 2. www. genhis philol.ru 3. www. library.ziyonet.uz 4. www.lingvo-online.ru 5. www.globalsintaktik terminology.com 6. www.basiccomputersintaktik terminology.com 7. www.tilde.com 8. www.oxfordhandbookS) com 41

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. SINTAKTIK TERMIN VA SINTAKTIK TERMINOLOGIYA

1.1. Sintaktik termin va Sintaktik terminologik lug‘atlar, ularning mazmun va sifatini aniqlash

1.2 O‘zbek sintaktik terminologiyasini takomillashtirish borasida amalga oshirilayotgan ishlar

II BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA SINTAKTIK TERMINLAR USLUBIYOTI

2.1. Sintaktik terminlarning yasalish usul va yo‘llari

2.2. Tilshunoslik sintaktik terminlarining shakliy strukturasi tahlili

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить