O’zbek tilshunosligida til, lison, nutq tushunchalari talqini
![Lisoniy birliklar UMIS sifatida mavjud ekan, u moddiylikdan xoli bo‘lmog‘i
lozim. Bunda «lisoniy birlikning tashqi tomoni» ko‘rinishga, moddiylikka ishora
qilmaydimi, degan savol tug‘ilishi tabiiy. To‘g‘ri, lisoniy birlik moddiy qiyofadan
xoli. Biroq ular ongda qandaydir tarh, ramz sifatida saqlanadi. Masalan, [a]
fonemasining talaffuz xususiyatlari xaqida umumlashma tasavvur o‘zbek tilida
so‘zlashuvchi barcha jamiyat a’zolari ongida birdir. Bu [a] fonemasining shakli,
tashqi tomoni bo‘lsa, uning ma’no farqlash, chegaralash tomoni ichki jihati
sanaladi. [a] fonemasi xususiyatlari va ma’no farqlashning o‘ziga xos birligi,
yaxlitligi sifatida ongda mavjud bo‘ladi. Har bir fonemaning ma’no farqlash va
talaffuz xususiyatlari umumlashmasi o‘ziga xos bo‘lib, biriniki ikkinchisinikidan
farqlanadi va mustaqil fonemaga qo‘yilgan talab ularning aynan o‘xshash
bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Lisoniy birliklarining bu tashqi va ichki tomonini bir-biridan ajratish uchun
ulardan birini mutlaqlashtirish mumkin emas. Ichki va tashqi tomon bir varaqning
ikki betiga o‘xshaydi va ularni ajratib bo‘lmaydi. Nutq esa yuqorida ta’riflangan
lisoniy so‘zlashish qobiliyati asosida ayrim shaxs tomonidan ma’lum bir xabar
berish maqsadi uchun ishga solinish yoki qo‘llanish natijasidir.
Bir-birini shartlovchi, bir-biriga bog‘liq bo‘lgan «lison - nutq qobilyati - nutq»
zanjirida faqat nutqqina tashqi (moddiy) shaklda (og‘zaki, yozma) namoyon
bo‘ladi va bizning sezgi a’zolarimizga ta’sir qiladi.
F.de Sossyur lison-nutq munosabatini shatranj o‘yini qoidalari asosida
tushuntirib berishga harakat qilgan.
Shaxmat donalari va har bir donaning yurish qoidasi ongimizdagi lisoniy
birliklar va ularning birikish imkoniyatlariga, o‘yinchi bamisoli so‘zlovchi bo‘lib,
shaxmat o‘yinini bilishi esa so‘zlovchining nutq qobiliyatiga o‘xshaydi.
Donalarning harakatlantirilishini nutqqa qiyoslash mumkin. Qiyoslang:
shaxmat - o‘ynash qobiliyati
lison - nutq qobiliyati – nutq
6](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_6.png?v=1)
![Shaxmat donalari va ularning yurish imkoniyatlari o‘ynovchilarning barchasi
uchun umumiy bo‘lganligi kabi lisondan foydalanish ham shu tilda
so‘zlashuvchilar uchun tengdir.
Lison va shatranj qurilmalari o‘zaro qiyoslanadigan bo‘lsa, avvalo, ularning
birliklari orasida umumiy o‘xshashliklar borligini ta’kidlash lozim. Har ikkala
qurilma ham birliklar sistemasi (tizimi) va bu birliklarning o‘ziga xos vazifalari
bilan ish ko‘radi. Bunda ma’lum qoida va qonunlarga tayaniladi. Har ikkala
holatning ham ishtirokchilari insonlar bo‘lib, ular har ikkala faoliyatda ham
ma’lum bir imkoniyatlarni ishga soluvchilardir. Shu boisdan shaxmat taxtasi,
uning donalari, shaxmat o‘yinining tashqi, moddiy tomonini lisoniy birliklarning
tashqi tomoniga, shaxmat o‘yini qoidalari - donalarining joylashuvi, harakat
qoidalari, ya’ni shatranj o‘yinining ichki tomoni xaqidagi tasavvurlarni lisoniy
birliklarning mazmun mundarijasiga qiyoslash mumkin.
Lison va nutq munosabatiga dialektik, dialektika kategoriyalari nuqtai
nazaridan yondashilganida, u haqdagi tasavvur va bilimlarimiz to‘laqonli bo‘ladi.
Lisoniy ziddiyat va uning asosiy turlari. Lisoniy paradigmaga birlashuvchi
birliklar, paradigma a’zolari orasidagi munosabatlar lisoniy ziddiyat deyiladi.
Ziddiyat (ar.qarama-qarshilik: var.oppozitsiya. lat.oppositio-qarama-qarshi
qo‘yish) lisoniy birliklarning ifodalanmi-shidagi farqlarga muvofiq
ifodalovchilarining va, aksincha, ifodalovchilardagi farqlarga muvofiq
ifodalanmishlarining muhim lisoniy farqlanishidir. Masalan, [b] va [t] fonemalari
orasida ziddiyat mavjud bo‘lib, shunga muvofiq, (bosh) va (tosh) birliklari orasida
shakliy-mazmuniy qarama-qarshilik munosabati amal qiladi. Yoki «birlik son»,
«ko‘plik son» orasidagi semantik ziddiyat (kitob) va (kitoblar) birliklarida ham
shakliy (formal), ham mazmuniy (semantik) farqlarni keltirib chiqaradi.
Tabiat, jamiyat va tafakkurdagi mavjudlik va taraqqiyotning asosiy omili
qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni bo‘lganligi kabi lisoniy
paradigmalarda birliklarni bir-biriga bog‘lab turuvchi, paradigmalarning
yashovchanligini ta’minlovchi omil lisoniy ziddiyatlardir. Demak, lisoniy
7](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_7.png?v=1)
![ziddiyatlar falsafiy qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonunning tildagi
xususiylashmasi, voqelanishidir.
Lisoniy ziddiyatlarni aniqlash yoki ziddiyatlarga bunday yondashish
ziddiyatli va ziddiyatsiz munosabatlarni farqlashni taqozo qiladi. Chunki turli
lisoniy birliklar va bir birlikning turli variantlari orasidagi munosabatlar turli
tabiatli vohidlar, a’zolar orasidagi munosabatlar sifatida muayyanlashtirilmog‘i
lozim. Masalan, shaxs-son shakli bo‘lmish [ -miz ] va [ -siz ] ( o‘qiymiz-o‘qiysiz ) har
xil lisoniy morfologik birliklar bo‘lib, bir paradigmaning turli a’zolari sifatida
ziddiyatli munosabatda bo‘ladi. Biroq turli farqli xossalarga ega bo‘lgan til oldi va
til orqa ( o‘ ) unlilari bitta ( o‘ ) fonemasining variantlari sifatida fonetik jihatdan
farqlanishsa-da, funktsional jihatdan tafovutga ega emas. Chunki o‘zbek adabiy
tilida bitta ( o‘ ) fonemasi mavjud bo‘lib, uning variantlari ma’no farqlash tabiatiga
ega emas. Ba’zilar [ o‘y ] so‘zini ayt-ganda, ( o‘ )ni til oldi, boshqalar esa til orqa
unlisi sifatida talaffuz qilishadi. Baribir, ( o‘ ) tovushlari qanday bo‘lishidan qat’i
nazar, bu so‘z «fikr», «xayol» ma’nolarini beradi. Lisoniy birlikning variantlari
orasidagi bunday munosabat ziddiyatsiz munosabat deyiladi.
Ziddiyatlar paradigmatik munosabatlarning xos ko‘rinishi va xossalari sifatida
sintagmatik munosabatlarga qarama-qarshi qo‘yiladi.
Ma’lum bir lisoniy birliklar mansub ziddiyatlar majmui bu birlikning
paradigmatik sifatini aniqlashda, paradigmatik muayyanlash-tirishda hal qiluvchi
rol o‘ynaydi. Paradigmatik muayyanlashtirish birlikning boshqa birlikdan
farqlanuvchi zotiy tabiatini oydinlashtirish demakdir.
Tilshunoslar lisoniy ziddiyatlarni bir necha tomondan tasniflaydilar:
1.Ziddiyatlar tizimida tutgan o‘rniga ko‘ra.
2.Ziddiyat a’zolarining o‘zaro munosabatiga ko‘ra.
3.Turli vaziyatlarda ziddiyatlarning amal qilishiga ko‘ra.
8](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_8.png?v=1)
![Lisoniy ziddiyat ziddiyatlar tizimiga munosabatiga ko‘ra o‘lchami va
uchrovchanlik belgilari bilan farqlanadi.
Lisoniy ziddiyatlar o‘lchoviga ko‘ra, bir o‘lchamli va ko‘p o‘lchamli turlarga
bo‘linadi.
Agar belgilar majmui tizimda zidlanuvchi ikki a’zo uchungina amal qilib,
boshqa a’zolarga tegishli bo‘lmasa, bir o‘lchamli ziddiyat deyiladi. Masalan,
o‘zbek tilidagi [ l ] va [ h ] fonemalari hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra «yon» va «bo‘g‘iz»
belgilari asosida zidlanib, bu belgi undoshlar tizimining boshqa a’zolarida
uchramaydi. Chunki bu undoshlar o‘zbek tili fonologik tizimida yagona yon va
yagona bo‘g‘iz undoshlaridir.
Ko‘p o‘lchamli ziddiyatda zidlanuvchi birlikdagi belgi boshqa a’zoda ham
uchraydi. Masalan, til oldi undoshlari bo‘lgan [ m ] - [ d ] zidlanar ekan, [ m ]dagi «til
oldi»lik belgisi [ d ] fonemasida ham mavjud. Bunda a’zolar boshqa belgi asosida
zidlanadi.
«Uchrovchanlik» belgisiga ko‘ra ziddiyatlar «ajralgan» va muntazam
ziddiyatlarga bo‘linadi. Ajralgan ziddiyatda shunday belgi asos qilib olinadiki, bu
belgi boshqa ziddiyatlarga asos bo‘la olmaydi. Masalan, unlilarning lablangan-
lablanmaganlik belgisi faqat teng qiymatli ziddiyat uchun asos bo‘ladi. Bunday
ziddiyat «ajralgan» ziddiyat deyiladi. Lekin tilning ko‘tarilish darajasiga ko‘ra
belgisi teng qiymatli ziddiyatga ham asos bo‘lib xizmat qiladi.
Bir belgi turli a’zolarni juftlab zidlash uchun xizmat qilsa, muntazam ziddiyat
deyiladi. Masalan, erlik, ayollik jinsi asosidagi ziddiyat [ ota ]-[ ona ], [ o‘g‘il ]-[ qiz ],
[ aka ]-[ singil ], [ chol ]-[ kampir ] ziddiyatlarida uchrayveradi.
A’zolari orasidagi munosabatlarga ko‘ra ziddiyatlar:
A) noto‘liq (privativ);
B) darajali (gradual);
9](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_9.png?v=1)
![V) teng qiymatli (ekvipolent)
kabi turlarga bo‘linadi.
Noto ‘ liqziddiyatdaqarshilanuvchia ’ zolardanbiriziddiyatbelgisigaijobiy ,
boshqasiesabetarafmunosabatdabo ‘ ladi . Masalan , [ bola ] va [ o ‘ g ‘ il ] leksemalarini
olaylik . Ular «erkak jinsli» deb atalgan ziddiyat belgisiga ikki xil munosabat
bildiradi. Bu belgi [ o‘g‘il ] leksemasi semantik tarkibida aniq berilgan, shu boisdan
uning munosabati ijobiy yoki belgilangan deyiladi va shartli ravishda [+] belgisi
bilan beriladi. [ bola ] leksemasida esa jins belgisi aniq emas. Chunki uning
semantik tarkibida «er» yoki «ayol» (ya’ni jins) semasi yo‘q. Boshqacha
aytganda, bola o‘g‘il ham qiz ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun bu
leksemaning ziddiyat ko‘rsatkichiga ishorasi belgilanmagan (noma’lum, majhul)
deyiladi va shartli ravishda +/- yoki O (nol) belgisi bilan beriladi. Buni chizmada
quyidagicha beramiz. Noto‘liq ziddiyat tilning barcha sathlarida amal qiluvchi
muhim qonuniyatdir. Masalan, morfologiyada leksemalarni umumiy grammatik
ma’nolariga ko‘ra, mustaqil va nomustaqil leksemalarga bo‘lish privativlik
asosida amalga oshiriladi. Bunda «lug‘aviy ma’no ifodalay olmaslik» noto‘liq
ziddiyatning belgisi bo‘lib, ziddiyatda mustaqil leksemalar belgilanmagan, kuchsiz
a’zo bo‘lsa, nomustaqil leksemalar belgili, kuchli a’zo sifatida namoyon bo‘ladi:
10](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_10.png?v=1)
![Chunki mustaqil leksemalar lug‘aviy ma’no ifodalashi ham, nomustaqil
leksemalar vazifasida kelishi ham mumkin. Masalan, ko‘makchilar, fe’l
ko‘makchilar, ko‘makchi fe’llar va h.lar nomustaqil leksemalar kabi lug‘aviy
ma’noga ega bo‘la olmaydi.
Noto‘liq ziddiyatda belgi tanlash ixtiyoriy emas. Masalan, bir qarashda
yuqoridagi ziddiyatda belgini «lug‘aviy ma’no ifodalash» deb ham, «lug‘aviy
ma’no ifodalay olmaslik» deb ham qo‘yish mumkindek tuyuladi. Keling, ziddiyat
belgisini yuqorida qo‘yilganidek emas, balki «lug‘aviy ma’no ifodalay olish» deb
o‘zgartirib ko‘raylik:
Bu to‘g‘rimi? Birinchidan, noto‘liq ziddiyatda qaysidir bir a’zo O (nol)
belgisini olishi kerak. Oldingi ziddiyatda mustaqil leksemalar ushbu belgiga ega
edi. Bunda endi nomustaqil leksemalar olishi kerakka o‘xshaydi. Yo‘q, mutlaqo
bunday emas. Chunki nomustaqil leksemalar goh lug‘aviy ma’no ifodalash, goh
ifodalamaslik xossasiga ega emas. Ziddiyatning ikkinchi a’zosi [+] belgisiga
egami? Yo‘q, u, yuqorida aytilganidek, [-] belgisiga ham, qisqasi [O] belgiga ega.
Demak, keyingi «ziddiyat» ziddiyat emas. Ziddiyat lisoniy birliklarining
mohiyatini, zotiy tabiatini o‘zida aks ettirmog‘i lozim. Aks holda «sun’iy»
ziddiyatlar kelib chiqadi. Boshqa ziddiyatlar kabi noto‘liq ziddiyat ham ob’ektiv va
bizning xohish-irodamizga bog‘liq emas.
Darajali ziddiyat a’zolari kamida uchta bo‘lib, bir belgi (ziddiyat belgisi)ning
o‘sib yoki kamayib borishiga ko‘ra a’zolar qator hosil qiladi. Masalan, tilning
ko‘tarilish darajasiga ko‘ra, unli fonemalar darajalanishi quyidagicha: [ a ] - [ e ] - [ i ]
yoki [ o ]-[ o‘ ]-[ u ]. Bunda belgi birinchi a’zoda kuchsiz, ikkinchi a’zoda o‘rtacha va
keyingi a’zoda kuchli yoki aksincha bo‘lishi mumkin. Darajali ziddiyat ham
11](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_11.png?v=1)
![barcha sath birliklarida uchraydi. Masalan, leksikada ninni-chaqaloq-go‘dak-
bola..., turq-bashara-bet-yuz-chehra..., morfologiyada harakat nomi-sifatdosh-
ravishdosh («fe’lni o‘zgalash darajasiga ko‘ra» belgisi asosida) kabi.
Ekvipolent (teng qiymatli) ziddiyatda ikki a’zo qarshilantirilib, har biri o‘ziga
xos, ikkinchisiga xos bo‘lmagan belgiga ega bo‘ladi. Masalan, ovoz va shovqinga
ko‘ra jarangli va jarangsiz undoshlar teng qiymatli (o‘ziga xos belgiga ega bo‘lgan
a’zoli) ziddiyatni hosil qiladi.
Muntazam (proportsional) ziddiyatda bir ziddiyat belgisi turli juftlangan
birliklar uchun oppozitiv ko‘rsatkich bo‘lib xizmat qiladi. «jins» belgisi ota-ona ,
aka-opa, singil-uka, tog‘a-xola lug‘aviy zidlanishlari uchun umumiydir.
Ziddiyatlar a’zolari miqdoriga ko‘ra ikki a’zoli (binar) va uch (ko‘p) a’zoli
(ternar) ziddiyatlarga bo‘linadi. Noto‘liq, teng qiymatli ziddiyatlar binar va darajali
ziddiyat ternar ziddiyat deyiladi.
Uchinchi belgisiga ko‘ra ziddiyatlar doimiy va mo‘’tadillashgan ziddiyatlarga
bo‘linadi.
Mo‘’tadillashish jarayonida munosabatga kirishayotgan birliklar o‘rtasidagi
ziddiyat kuchsizlanadi. Masalan, yot-yod zidlanishda so‘z oxiridagi [ t ], [ d ]
tovushlari jarangli-jarangsizlik bilan farqlanmaydi. [ d ] fonemasining nutqdagi
vaziyatidan kelib chiqqan holda unda jarangsizlik belgisi kuchsizlanadi. Ammo bu
sof nutqiy hodisadir. Mo‘‘tadillashish lisoniy birliklarning nutqiy voqelanishlarida
yuz beradi. Leksemalar va morfemalar ham nutqiy voqelanganda, ularning lisonda
boshqa birliklar bilan ziddiyatli munosabatlarini belgilaydigan xossalari, belgilari
kuchsizlanishi mumkin.
Yuqorida keltirilgan [ t ] va [ d ] undoshlarining jarangli-jarangsizlilik belgisiga
ko‘ra zidlanishini yorqin namoyon qiladigan vaziyat [ d ] fonemasining so‘z boshi
va so‘z o‘rtasida voqelanishidir. Ziddiyatni voqelantiradigan pozitsiya kuchli va
uni so‘ndiradigan nutqiy xolat kuchsiz pozitsiya deyiladi.
12](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_12.png?v=1)
![1.2. Til sathlari va birliklari
Til sathlari, nutqiy va lisoniy birliklar. Lison va nutq munosabatiga
dialektikaning umumiylik va yakkalik, mohiyat va hodisa, imkoniyat va voqelik,
sabab va oqibat munosabati asosida yondashilsa, masala yanada ravshanlashadi:
Lison bilan nutqning o‘zaro munosabatini yaxshi anglamoq uchun, avvalo,
lisonning o‘zini, uning qanday qurilma ekanligini aniq tasavvur etmoq lozim
bo‘ladi.
Lison bo‘linuvchan birliklarning majmui yoki turg‘un xususiy birliklarning
o‘zaro barqaror, doimiy bog‘lanish munosabati asosida tashkil topgan yangi bir
butunlikdir. Masalan, gap so‘zlar va qo‘shimchalarga, ular esa tovushlarga
bo‘linadi. Shu nuqtai nazardan lisoniy birliklarni avvalo, ikki guruhga ajratish
mumkin:
a) tashkil etuvchi eng kichik lisoniy birliklar;
b) hosila lisoniy birliklar.
O‘zbek tilidagi fonemalar ma’lum bir butunlikni, bir sath (fonologik sathni) ni
tashkil etadi. Bu sath esa unlilar va undoshlar tizimlaridan tashkil topadi. Deylik,
unlilar tizimi yana ikkig - lablanmagan unlilar ([ i ]-[ e ]-[ a ]) va lablangan unlilar
([ u ]-[ u ]-[ o ]) tizimchalaridan tashkil topgan. Ko‘rinadiki, tashkil etuvchining o‘zi
ham tashkil etuvchilardan tashkil topadi. Demak, tashkil etuvchilik nisbiy
tushunchadir. Bunda minimal tashkil etuvchigina boshqa bo‘laklarga bo‘linmasligi
mumkin. Minimal tashkil etuvchi nafaqat birliklarni, shu bilan birgalikda,
birliklarning o‘zaro munosabatlarini ham o‘z ichiga oladi. Shuni ta’kidlash
lozimki, eng kichik (minimal) tashkil etuvchilar bo‘lgan fonemalar yana ichki va
13](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_13.png?v=1)
![boraveradi. Masalan, o‘zbek tilidagi 6 ta unli bir tizim bo‘lib, ular shovqinsizligi
bilan undoshlardan ajraladi. Biroq bu tizimchaning o‘zi ham unsurlarning qarama-
qarshi belgilari asosida bo‘linadi. Unlilarning qarama-qarshi qo‘yilishi
quyidagicha: i u - e o’ - a o
Fonemalarning ma’no farqlash xossasi mavjud bo‘lib, bir fonemaning turli
ko‘rinishlari bo‘lgan tovushlarda bu hodisa kuzatilmaydi. Bir fonemaning nutqiy
varianti bo‘lmish tovush boshqa fonemaning varianti bo‘lgan tovush bilan almash-
tirilsa, so‘z ma’nosi yangilanadi, ya’ni boshqa so‘zga aylanadi. Qiyoslang: [ qora ]
va [ qara ], [ ota ] va [ ata ], [ ona ] va [ ana ]. Shu boisdan ham fonemaga tilning ma’no
farqlovchi eng kichik birligi deb ta’rif beriladi. Bir fonemaning turli variantlari
ma’no farqlamaydi. Masalan, til oldi va til orqa ( o‘ ) unlilari quyidagi so‘zlarda
ma’no farqlamagan: o‘l-o‘l.
Tasnif (arabcha «saralash», «tartibga solish») narsa va predmetlarni aniq va
doimiy o‘ringa ega bo‘lgan guruh (sinf) larga bo‘lishdir. Agar tasnif ilmiy asosga
ega bo‘lsa, u uzoq davr mobaynida amal qiladi. Masalan, ximiyaviy elementlar
soni 200 dan oshib ketayotgan bo‘lsa-da, ularning tasnifi bugungi kunda ham
o‘zgarmasdan amal qilmoqda.
Tasnif oddiy bo‘laklashdan barqaror tabiatliligi bilan ajralib turadi. To‘g‘ri,
tasniflashda ham oddiy bo‘lishda amal qiladigan barcha tamoyillar asos bo‘lib
xizmat qiladi. Ya’ni tasnifda ham bo‘lishdagi kabi:
1) tasniflangan bo‘laklar hajmi tasniflanayotgan butunlik hajmiga teng
bo‘lishi;
2) tasnif bir asosda amalga oshirilishi;
3) tasniflangan guruhlar bir-birini inkor qilishi;
4) tasnif uzluksiz bo‘lishi, ya’ni unda «sakrash» bo‘lmasligi lozim.
Tasnif dixotomik, politomik yoki dixopolitomik bo‘lishi mumkin.
15](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_15.png?v=1)
![ongida aka va uka tushunchalari mavjud. Biroq bu tushunchalar brother (ingliz),
brat (rus) va bruder (nemis) leksemalarida bitta ma’no (semema)da birlashgan.
Yoki [ yuz ], [ bet ], [ bashara ], [ chehra ], [ oraz ] leksemalari bitta tushunchani
ifodalaydi, lekin ularning ma’nolari o‘zaro farqlanadi.
Leksemalarning mazmun silsilasi bo‘lgan sememani tashkil etuvchi uzvlar -
semalardir. Nomema tovushlarning turlicha kombinatsiyalari asosida tashkil
topganligi kabi, ana shu semalarning turlicha birikuvi va ba’zilarining o‘rin
almashinuvi asosida turli mazmundagi semema vujudga keladi. Masalan:
[ yuz ] - «odamga xos», «boshning old qismi», «burunning ikki tomoni»,
«peshonadan iyakkacha», «burundan quloqqacha», «qo‘llanilishi
chegaralanmagan», «uslubiy betaraf», «turkiy qatlamga oid», «umumiste’mol».
[ jamol ] - «odamga xos», «boshning old qismi», «burunning ikki tomoni»,
«peshonadan iyakkacha», «burundan quloqqacha», «qo‘llanilishi chegaralangan»,
«badiiy uslubga xos», «arabiy qatlamga xos»,
Har ikkala leksema ham bir tushunchani ifodalaydi. Ularning mazmun rejasi -
sememalarining semik tarkibi farqlanadi. Leksemalar sememalarining atash
semalari denotatning ongdagi in’ikosi - tushunchani ifodalaydi. Har bir leksema
sememasi o‘xshash va farqlovchi semalarga ega. O‘xshash semalar ularni
guruhlarga birlashtirish farqli semalar esa ajratish uchun xizmat qiladi.
Leksemaning nutqiy qo‘llanilishidagi varianti so‘zlar bo‘lib, ular turlicha
matniy qurshovlar asosida har xil xususiyatlar kasb etadi.
Leksemalar tub yoki yasama bo‘lishi mumkin. Masalan, [ kitob ], [ savdogar ],
( nonchi ) birliklarini olaylik. Qatordagi [ kitob ] va [ savdogar ] birliklari tayyorlik,
umumiylik, ijtimoiylik xossalariga ega. Savdogar leksemasi yasama bo‘lsa-da,
tayyorlik belgisiga ega. Biroq tilimizda ( nonchi ) degan lisoniy birlik yo‘q. U nutq
jarayonidagina hosil qilinishi mumkin va yuqoridagi birliklar ega bo‘lgan
xususiyatlardan xoli. [ nonchi ] birligining nutq jarayonigagina xosligi uning
tayyorlik belgisiga ega emasligini ko‘rsatadi.
Morfema va qo‘shimcha . Morfema leksemadan ajralgan xolda o‘z
mohiyatini namoyon qila olmaydigan, shakl va denotativ bo‘lmagan mazmunning
18](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_18.png?v=1)
![birligidan iborat bo‘lgan kichik lisoniy birlikdir. Qo‘shimcha esa ana shu
psixofizik mohiyatning nutqda namoyon bo‘lishidir. Morfema ham tashqi
(moddiy) va ichki (ma’no, vazifa) jihatlar yaxlitligidan iborat. Atov mustaqilligiga,
mustaqil sintaktik mavqega ega bo‘lmagan bu birliklar o‘zida leksik va gramatik
mohiyatlarni uyg‘unlash-tirgan bo‘ladi:
a)yangi so‘zlar hosil qiladi;
b)so‘zlarga qo‘shimcha leksik-semantik qiymat beradi.
Har bir tilga xos birliklar boshqa tillarnikidan o‘zaro farqlanadi. Masalan,
aloqasiz (amorf), yelimlovchi (agglyuti-nativ) va egiluvchan (flektiv) tillardagi
leksemalar mohiyatan o‘ziga xosdir.
Qolip va hosila . Lisoniy birliklarning navbatdagi turi qurilma - qoliplardir.
Qolip deganda yasama so‘z, so‘z birikmasi va gaplar hosil qilish sxemalari
tushuniladi. Qoliplar ikki xil bo‘ladi:
a) so‘z yasash qoliplari;
b) sintaktik (so‘z birikmasi va gap) qoliplar.
Qoliplar ham boshqa lisoniy birliklar kabi UMIS tabiatli bo‘ladi. Masalan,
nutqimizdagi cheksiz yasama so‘zlar (( nonchi ), ( sutchi ), ( uzumchi ), ( nisholdachi )
kabi) bitta bevosita kuzatishda berilmagan lisoniy birlik (masalan, [ narsa/buyum
oti+chi=shu narsa buyum bilan shug‘ullanuvchi kishi ] ya’ni co‘z yasash
qolipining nutqiy hosilalaridir. kitobni o‘qimoq nutqiy hosilasi boshqa o‘ziga
o‘xshash cheksiz so‘z birikmalari ( qog‘ozni yirtmoq, uyni sotmoq va h.k.) bilan
birgalikda [ ot t.k
.+ fe’l ] = vositasiz to‘ldiruvchili fe’lli birikma ] lisoniy sintaktik
qolipidan chiqqan nutqiy hosilalardir.
Shunday qilib fonema, morfema, leksema va qolip lisoniy birliklar bo‘lib,
tovush, qo‘shimcha, so‘z, so‘z birikmasi va gaplar nutqiy birliklar sanaladi.
Ularning o‘zaro munosabati va o‘ziga xos belgilariga doir fikrlarni jadvalda
quyidagicha xulosalash mumkin:
19](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_19.png?v=1)
![Lisoniy paradigma . Lisoniy birliklar bir-birini eslatib turish xossasiga ega.
Shu boisdan ular jamiyat a’zolari ongida bir tizimga birlashgan holda yashaydi.
Masalan, [ a ] fonemasi [ o ]fonemasini, [ u ] fonemaci [ o‘ ] fonemasini, [ i ] fonemasi
[ e ] fonemasini eslatadi. Lekin [ a ] fonemasi dabdurustdan [ q ] yoki [ h ] fonemasini
eslatmaydi. Chunki ular ikki tizim - unli va undoshlar tizimiga kiradi. Unlilar bir-
birini unlilar tizimida, undoshlar esa undoshlar tizimida eslata oladi. Hatto [ u ]
fonemasining [ a ]ni eslatishi o‘z tizimdoshlari bilan birgalikda amalga oshiriladi.
Masalan, [ a ], [ o ] fonemalari kichik, ichki tizim hosil qilib, ular birgalikda qolgan
fonemalar juftliklarini eslatadi. Eslatish ikki tomonlama bo‘lishi ham mumkin.
Masalan, [ yuz ] leksemasi bir tomondan [bet], [ chehra ], [ jamol ], [ oraz ] kabi
birliklarni, ikkinchi tomondan [ burun ], [ ko‘z ], [ quloq ], [ qosh ], [ lab ] leksemalarini
eslatadi va bunda u ikki tizimning a’zosi hisoblanadi.
Bir-birini eslatuvchi birliklar umumiy, o‘xshash belgi-xususiyatlarga ega
bo‘ladi. Ana shu o‘xshashlik va umumiylik ularning birlashtiruvchi, bog‘lab, bir
tizimda ushlab turuvchi belgilari sanaladi. Masalan, unlilar «sof ovozga egalik»
umumiy belgisi ostida birlashadi. Ammo ular farqli belgilarga ham ega bo‘lishi
shart. Masalan, [ a ] «ablanmaganlik», [ o ] «lablanganlik» farqlovchi belgilarga ega,
«kenglik» belgilari esa ularni birlashtiradi.
Umumiy belgilari asosida birlashgan va bir-birini taqozo etadigan, ammo har
biri o‘ziga xos belgilari bilan boshqasiga qarama-qarshi turuvchi lisoniy birliklar
tizimi paradigma deyiladi ( paradigma grekcha paradeigma - misol, namuna
20](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_20.png?v=1)
![Masalan, [ kitob ] leksemasi beshta tovushning birikuvidan iborat nomemaga ega
bo‘lib, u lisoniy birlik sanaladi. Shuningdek, yasama so‘z (( suvchi ), ( ertapishar )),
so‘z birikmasi ( kitobni o‘qimoq ) da ham birikuvchi a’zolar sintagmatik aloqada
bo‘ladi.
Sintagmatik aloqani sintaktik aloqadan farqlash lozim. Sintagmatik aloqa
barcha til birliklariga xos ketma-ket bog‘lanish bo‘lsa, sintaktik aloqa so‘z va
gaplarning hokim-tobelik munosabatidir. Demak, sintagmatik aloqa va sintaktik
aloqani butunlay boshqa-boshqa hodisalar ham, shuningdek, ularni bir-biriga
aynan tenglashtirish, bir-birini qoplovchi tushunchalar sifatida qarash ham mumkin
emas. Sintagmatik va sintaktik aloqa butun-bo‘lak munosabatidadir. Boshqacha
aytganda, sintaktik aloqa sintagmatik aloqaning bir ko‘rinishidir.
Ko‘pincha sintagmatik aloqani nutqqagina xos deb tushunish hollari ham
uchraydi. Bu hodisani biryoqlama, tor tushunish oqibatidir. Yuqoridagi gapda
ishtirok etayotgan birliklar orasida pog‘onali munosabat ham mavjuddir. Pog‘onali
munosabat deganda birliklarning boshqasi tomonidan qamrab olinishi tushuniladi.
Masalan, Salim va Karim so‘zlari erkak kishilarning ismi bo‘lib, ayollarning ismi
bo‘lgan Halima so‘ziga qarama qarshi turadi. Lekin ularning barchasini [ ism ]
lekse-masi qamrab oladi. [ ism ] leksemasi esa, [ nom ] leksemasi bilan birgalikda,
[ ot ] leksemasi tomonidan qamrab olinadi.
Bu pog‘ona yuqoriga va quyiga qarab yana davom ettirilishi mumkin. Demak,
[ Salim ], [ ism ], [ ot ] leksemalari pog‘onali munosabatga kirishgan. Lisoniy
birliklarning pog‘onali munosabatlari ikki xildir. Masalan, [ daraxt ] va [ tana ],
[ ildiz ], [ barg ], [ shox ] birliklarining o‘zaro munosabati [ daraxt ] va [ olma ], [ o‘rik ],
[ nok ], [ gilos ] leksemalarining o‘zaro munosabatlaridan farq qiladi.
Avvalgi pog‘onali munosabatda [ daraxt ] butunni va qolganlari qismni
ifodalab, keyingisida [ daraxt ] turni ifodalasa, mevaning muayyan nomlarini
ifodalovchi birliklar turning ko‘rinishlari - jinslar sifatida namoyon bo‘ladi.
Ikkinchi munosabatdagi birliklar [ daraxt ] leksemasining xususiy ko‘rinishlari -
juziylashishidir. Birinchisida esa bunday munosabat mavjud emas. Shu boisdan
23](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_23.png?v=1)
![« Gilos daraxtdir » tarzidagi hukmni aytish mantiqiydir. Biroq « Ildiz daraxtdir »
deyish mumkin emas.
Tilshunoslikda lisoniy birliklarning butun-bo‘lak munosabati partonimik ( part
- qicm, bo‘lak), tur-jins munosabatlari giponimik (tur-jins) munosabatlar deyiladi.
Partonimik munosabatlarga kirishuvchi qismni ifodalovchi birliklar partonimlar ,
giponimik munosabatga kirishuvchi jins nomlari giponimlar deyiladi. Butunlik
totonim va tur nomi giperonim deyiladi.
O‘xshashlik (paradigmatik) munosabatlari o‘zaro teng (pog‘onali
munosabatdagi [ daraxt ] va [ tana ], [ daraxt ] va [ gilos ] birliklari semantik qamrovi
jihatdan teng emas edi), bir umumiy belgi asosida birlashib, qator hosil qiluvchi,
ammo o‘ziga xos belgilarga ko‘ra farqlanib turuvchi birliklarning o‘zaro muno-
sabatini ifodalaydi.
Yuqorida aytilganidek, paradigma a’zolari o‘zaro teng bo‘lib, nutqda bir xil
o‘rinni egallaydi va bir xil xususiyatlarga ega bo‘ladi. Berilgan misoldagi [ Salim ],
[ Karim ], [Halima] so‘zlari o‘zaro teng, bir xil o‘rinda kela oladi, biroq o‘zaro
farqlarga ham ega.
O‘zaro o‘xshashlik munosabatlarida bo‘lgan birliklarning bir-biri bilan farqli
xususiyatlari asosida qarama-qarshi qo‘yilishi ziddiyat ( oppozitsiya ), ziddiyatga
kirishayotgan paradigma a’zolari ziddiyat a’zolari deyiladi. Ziddiyatdagi birliklar
o‘zaro ma’lum bir belgi asosida qarama-qarshi qo‘yiladi. Bu belgi ziddiyat
belgisi deb yuritiladi.
24](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_24.png?v=1)
![1.2 Roman kompozitsiyasining xususiyatlari
M.Lermontovning "Zamonamiz qahramoni" romani
kompozitsiyasining xususiyatlari. “Qahramonning ichki dunyosiga bosqichma-
bosqich kirib borish... Hamma hikoyalarda bitta fikr bor va bu fikr barcha
hikoyalar qahramoni bo‘lgan bir shaxsda ifodalanadi” [3; 46-bet] – deydi
Belinskiy. "Zamonamiz qahramoni" romani haqida. Bu asar birinchi rus psixologik
romanidir, chunki undagi hikoya voqealar xronologiyasi bilan emas, balki
qahramon xarakterining rivojlanishi bilan belgilanadi.
M.Yu. Lermontov o‘z romani haqida shunday degan: “Tasodifan
chizib qo‘yiladigan na sahifa, na so‘z, na xususiyat yo‘q: bu yerda hamma narsa
bitta asosiy fikrdan kelib chiqadi va hamma narsa unga qaytadi” [9; 65-
bet]. Shuningdek, asarning mazmuni ham, shakli ham Lermontovda romanning
asosiy g'oyasini ochishga xizmat qiladi. Asarning asosiy g'oyasi zamonaviy
jamiyatdagi g'ayrioddiy odamning shaxsiyati, uning yomonliklari va fazilatlari
muammosiga tegishli. Romanning so'zboshisida Lermontov shunday deb yozgan
edi: "U (muallif) uchun zamonaviy odamni o'zi tushunadigan tarzda chizish juda
qiziqarli edi ... Bundan tashqari, kasallik ko'rsatilgan bo'ladi, lekin Xudo uni
qanday davolashni biladi. ” [9; 67-bet].
1839 yilda "Otechestvennye zapiski" jurnalining uchinchi sonida
Mixail Lermontovning "Bela" hikoyasi nashr etildi. Keyin, o'n birinchi sonida
"Fatalist" hikoyasi va jurnalning 1840 yil uchun ikkinchi kitobida - "Taman" paydo
bo'ldi. Xuddi shu 1840 yilda o'quvchiga ma'lum bo'lgan, ma'lum bir Pechorin
hayotidagi turli epizodlar haqida hikoya qiluvchi uchta qisqa hikoya "Zamonamiz
qahramoni" romanining boblari sifatida nashr etildi. Tanqid yangi asarni noaniq
tarzda kutib oldi: keskin tortishuvlar kelib chiqdi. Lermontov romanini “butunlay
yangi san’at olami”ni ifodalovchi asar deb atagan “g‘azabnok” Vissarion
Belinskiyning shiddatli ishtiyoqi bilan bir qatorda, unda “inson qalbi va zamonaviy
jamiyatni chuqur bilish”, “yo‘l-yo‘riq boyligi”ni ko‘radi. mazmuni va o'ziga
xosligi", matbuotda romanni mutlaqo qabul qilmagan tanqidchilarning ovozlari
eshitildi. Pechorinning surati ularga tuhmat karikaturasi, G'arb modellariga taqlid
28](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_28.png?v=1)
![qilib, aniq bir tamoyil izlanadi, muallifning bosh qahramonga munosabati ochib
beriladi.
Romanda hikoyachilar tizimidan foydalaniladi. Birinchidan, biz Pechorin
haqida yosh ofitserni tushunmaydigan mutlaqo boshqa davradagi Maksim
Maksimichdan bilib olamiz. V. G. Belinskiy Maksim Maksimichda "sof ruscha
tip" deb tan oldi. U shunday deb yozgan edi: “...Siz, aziz o‘quvchi, ehtimol, bu
keksa go‘dakdan bu qadar mehribon, shunchalik shirin, insonparvar va uning
tushunchalari va tajribasining yaqin ufqidan tashqarida bo‘lgan hamma narsada
tajribasiz bo‘lmagandirsiz. Xudo esa hayot yo‘lingda Maksimov Maksimichi bilan
uchrashishni nasib etsin!” [3;72-bet].
Maksim Maksimich, Belinskiyning so'zlariga ko'ra, "o'zining tabiati
qanchalik chuqur va boy ekanligi, qanchalik yuksak va olijanob ekanligidan
shubhalanmaydigan mehribon sodda odam" [3; 71-bet]. Maksim Maksimich obrazi
Lermontov ijodining demokratik intilishlarini tushunish uchun muhim ahamiyatga
ega.
Maksim Maksimich kambag'al, yuqori martabaga ega emas va unchalik
ma'lumotli emas. Uning hayoti qiyin kechdi va harbiy xizmat uning xarakterida
ma'lum iz qoldirdi. Maksim Maksimich hayotga muhabbat va uning atrofidagi
dunyoning go'zalligini nozik idrok etish qobiliyati bilan ajralib turadi. Shtab
kapitaniga go'zallik tuyg'usi berilgan, u insonparvar va fidoyi, odamlarga qanday
g'amxo'rlik qilishni biladi.
Pechoringa nisbatan Maksim Maksimich mehribon va
mehmondo'st. Keksa ofitser Grigoriy Aleksandrovichga chin dildan bog'lanib,
unga mehr va e'tibor beradi.
Uning mehribonligi va samimiyligiga qaramay, Maksim Maksimich juda
yolg'iz. U oila qura olmadi va butun vaqtini yo'qolgan qal'ada o'tkazdi, muntazam
ravishda o'z vazifalarini bajardi. “U uchun yashash - xizmat qilish va Kavkazda
xizmat qilish demakdir” [3; 71-bet], deb yozgan Belinskiy. Maksim Maksimich
tog'liklar hayotini va mahalliy urf-odatlarni juda yaxshi biladi: “Bu osiyoliklar
31](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_31.png?v=1)
![XULOSA
Lison deyilganda ma’lum bir jamiyatning barcha a’zolari uchun avvaldan
(oldingi avlodlar tomonidan) tayyor holga keltirib qo‘yilgan, hamma uchun
umumiy va majburiy, fikrni ifodalash va boshqa maqsadlar uchun xizmat qiladigan
birliklar hamda bu birliklarning o‘zaro birikish qonuniyatlari yig‘indisi tushuniladi.
Demak, lisonda birliklar va birikish qonuniyatlari farqlanadi.
Har qanday lisoniy birlik psixofizik tabiatli bo‘ladi. Shu bilan birga ular ikki
tomonning bir butunligidan iborat:
a) lisoniy birlikning shakliy, tashqi tomoni;
b) lisoniy birlikning ma’lum bir vazifasi, ma’noviy qiymati.
Lisoniy birliklar UMIS sifatida mavjud ekan, u moddiylikdan xoli bo‘lmog‘i
lozim. Bunda «lisoniy birlikning tashqi tomoni» ko‘rinishga, moddiylikka ishora
qilmaydimi, degan savol tug‘ilishi tabiiy. To‘g‘ri, lisoniy birlik moddiy qiyofadan
xoli. Biroq ular ongda qandaydir tarh, ramz sifatida saqlanadi. Masalan, [a]
fonemasining talaffuz xususiyatlari xaqida umumlashma tasavvur o‘zbek tilida
so‘zlashuvchi barcha jamiyat a’zolari ongida birdir. Bu [a] fonemasining shakli,
tashqi tomoni bo‘lsa, uning ma’no farqlash, chegaralash tomoni ichki jihati
sanaladi. [a] fonemasi xususiyatlari va ma’no farqlashning o‘ziga xos birligi,
yaxlitligi sifatida ongda mavjud bo‘ladi. Har bir fonemaning ma’no farqlash va
talaffuz xususiyatlari umumlashmasi o‘ziga xos bo‘lib, biriniki ikkinchisinikidan
farqlanadi va mustaqil fonemaga qo‘yilgan talab ularning aynan o‘xshash
bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Lisoniy birliklarining bu tashqi va ichki tomonini bir-biridan ajratish uchun
ulardan birini mutlaqlashtirish mumkin emas. Ichki va tashqi tomon bir varaqning
ikki betiga o‘xshaydi va ularni ajratib bo‘lmaydi. Nutq esa yuqorida ta’riflangan
lisoniy so‘zlashish qobiliyati asosida ayrim shaxs tomonidan ma’lum bir xabar
berish maqsadi uchun ishga solinish yoki qo‘llanish natijasidir.
47](https://docx.uz/documents/24493435-f6d2-46d8-9ac1-0db4f242f931/page_47.png?v=1)
MUNDARIJA
KIRISH
I.BOB. TIL, LISON VA NUTQ MUNOSABAT VA ULARNING BIRLIKLARI
1.1. Til, lison va nutq munosabat
1.2. Til sathlari va birliklari
II.BOB. LISONIY PARADIGMA LISONIY ZIDDIYAT VA TALQINIDA O’ZIGA XOSLIK
2.1. Lisoniy paradigma lisoniy ziddiyat va uning turlari
2.2.O’zbek tilshunosligida til, lison, nutq tushunchalari talqinida o’ziga xoslik
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI