Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 64.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Oʻzbek tilshunosligida til, lison, nutq tushunchalari talqini

Купить
“ O zbek tilshunosligida til, lison, nutq tushunchalari talqiniʻ ” mavzusidagi KURS ISHI 1 Mavzu: O zbek tilshunosligida til, lison, nutq tushunchalari talqini.ʻ Reja: Kirish. I bob.Til ,lison va nutq tushunchalari 1.1Ti,l lison, nutq va me’yor munosabati 1.2.Lison va nutqiy birlik. Lisoniy paradigm va uning turlari II.Asosiy qism: 2.1. Tilshunoslikda til va nutq dixotomiyasi (bo linishi) muammosi. ʻ 2.2.Lisoniy birliklar va nutqiy voqelanish. 2.3. Lisoniy me'yor va nutq madaniyati munosabati. III BOB. Til va nutq masalasining nazariy asoslari 3.1Jahon tilshunosligida til va nutq farqlanishining tarixi 3.2.O zbek tilshunosligida til, lison va nutqning o‘rganilishi ʻ XULOSA. Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati. 2 Kirish. Til insoniyat jamiyatining eng muhim va ajralmas ijtimoiy hodisalaridan biri bo‘lib, u inson tafakkuri, madaniyati, milliy o‘zlik va ijtimoiy munosabatlarning shakllanishida asosiy vosita hisoblanadi. Jamiyat taraqqiyoti, millatning ma’naviy kamoloti va ilmiy-texnik rivojlanish jarayonlari bevosita til bilan uzviy bog‘liqdir. Inson o‘z fikrini, hissiyotini, xohish-istaklarini aynan til orqali ifodalaydi va boshqalarga yetkazadi. Shu bois til hodisasini chuqur va har tomonlama o‘rganish tilshunoslik fanining muhim vazifalaridan biri sanaladi. Tilshunoslik fanida til hodisasi turli jihatlardan tahlil qilinib, uning mohiyatini ochib beruvchi bir qator nazariy tushunchalar shakllangan. Shular orasida til, lison va nutq tushunchalari markaziy o‘rin egallaydi. Ushbu tushunchalar o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lishiga qaramay, ular mazmunan va funksional jihatdan bir-biridan farqlanadi. Til — jamiyat a’zolari uchun umumiy bo‘lgan, tarixiy taraqqiyot jarayonida shakllangan belgilar tizimi sifatida qaraladi. Lison esa tilning ichki tizimi, ya’ni fonetik, leksik va grammatik birliklar hamda ularning o‘zaro munosabatini ifodalovchi imkoniyatlar majmui hisoblanadi. Nutq esa ana shu til va lison vositalarining real muloqot jarayonida, muayyan vaziyat va shaxs bilan bog‘liq holda namoyon bo‘lishidir. O‘zbek tilshunosligida til, lison va nutq masalasi alohida ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, bu tushunchalarning talqini ko‘plab ilmiy izlanishlar markazida bo‘lib kelgan. Ayniqsa, XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab jahon tilshunosligida yuzaga kelgan strukturaviy, funksional va kommunikativ yondashuvlar ta’sirida mazkur tushunchalarga nisbatan yangicha qarashlar shakllandi. Bu jarayon o‘zbek tilshunosligiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatib, tilni faqat tayyor vositalar majmui sifatida emas, balki murakkab, ko‘p qatlamli va dinamik tizim sifatida talqin qilishga zamin yaratdi. O‘zbek tilshunos olimlari tomonidan til, lison va nutq tushunchalarining nazariy asoslari ishlab chiqilib, ularning chegaralari va o‘zaro munosabatlari aniqlashtirildi. Xususan, til — ijtimoiy hodisa, lison — tilning imkoniyatlar tizimi, nutq esa individual va konkret jarayon sifatida izohlandi. Ushbu qarashlar til birliklarini funksional-semantik jihatdan o‘rganish, nutq faoliyatini tahlil qilish va kommunikativ jarayonlarni anglashda 3 muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, til, lison va nutq tushunchalarini aniq farqlash va to‘g‘ri talqin qilish tilshunoslikning boshqa bo‘limlarini — grammatika, stilistika, pragmatika va matnshunoslik kabi sohalarni chuqur o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, ushbu tushunchalar tilni o‘qitish metodikasida, nutq madaniyatini shakllantirishda ham muhim nazariy poydevor hisoblanadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi — o‘zbek tilshunosligida til, lison va nutq tushunchalarining ilmiy talqinini atroflicha yoritish, ularning o‘zaro farqli va umumiy jihatlarini aniqlash hamda zamonaviy tilshunoslikdagi ahamiyatini ochib berishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun ishda quyidagi vazifalar belgilandi: til, lison va nutq tushunchalarining nazariy asoslarini tahlil qilish; o‘zbek tilshunos olimlarining mazkur masaladagi qarashlarini yoritish; ushbu tushunchalarning o‘zaro munosabatini ilmiy jihatdan asoslash. Kurs ishining obyekti — o‘zbek tilshunosligida til hodisasini tavsiflovchi nazariy qarashlar bo‘lsa, predmeti — til, lison va nutq tushunchalarining ilmiy talqini va ularning funksional xususiyatlaridir. Ishni bajarishda tavsifiy, qiyosiy va tahliliy metodlardan foydalanildi. Mazkur kurs ishi kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat bo‘lib, asosiy qismda mavzuga oid nazariy masalalar izchil va tizimli tarzda yoritiladi. 4 I BOB. O‘zbek tilshunosligida til, lison, nutq tushunchasi 1.1. Til, lison, nutq va me’yor munosatbati UMIS va AHVO munosabati dialiktikaning (ya’ni butun borliq – tabiat, jamiyat va inson tafakkurining asosiy yashash ) qonuniyatidan biri bo ‘lganligi sababli, u har bir fanda o ‘ziga xos tarzda xususiyatlashadi. UMISning tildagi tajallisi lison, AHVOniki esa nutq deb yuritiladi. Lison va nutqning majmui til deyiladi. Tilshunoslikda lisoniy va nutqiy jihatni farqlashga intilish ushbu fan bilan tengdosh. Chunki har qanday fan cheksiz hodisalarni umumlashtirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Xususiy hodisalar zamiridagi umumiylikni ko‘rishga intilish bilishning har ikkala bosqichida ham mavjud. Shu boisdan aytish mumkinki, bilishning fahmiy bosqichi mutlaq xusuxiylik bilan o‘ralashib qolmasligi kabi, idrokiy bosqich ham mutlaq umumiylikni – UMISni tiklay olmaydi. Biroq har bosqich o ‘z vazifasiga ega. Chunki har bir davr o‘z fani oldiga muayyan maqsad va aniq talablarni qo ‘yadi. Zamonaviy o‘zbek tilshunosligining birinchi bosqichi, dialektika nuqtayi nazaridan, tildagi UMIS va AHVOni bir- biridan farqlamay tasnif etish bosqichi. Tilshunoslikda lison va nuqtai izchil farqlab o‘rganish avvalo, tilshunoslar V.fon Humboldt, B.de Kurtene va F.de Sossyur nomi bilan bog ‘liq. Lison va nutqning farqlanishi, tilga tizim sifadida yondashuv XX asr jahon tilshunosligida tub burulish sifatida baholanadi. Chunki u mavjud qarashlarni tubdan o‘zgartirib yubordi. Tilga, xususan, o ‘zbek tiliga sistema sifatida yondashuvning dastlabki yillarida lison o ‘rnida til atamasi qo ‘llanilib, u ko ‘p ma’nolilik tabiatiga ega bo‘lganligi sababli ayrim chalkashliklarni keltirib chiqarar edi. Chunonchi, lisonning nutq so ‘zlash qobilyati ham, nutqi ham ushbu atama bilan yuritilar edi. Shu boisdan nazaryotchi tilshunoslar UMISning tildagi voqealanishiga nisbatan lison atamsini qabul qildilar. Natijada til, lison, nutq munosabati quyidagicha tushunildi: TIL 5 LISON | ME'YOR | NUTQ Yuqorida UMIS va AHVOning tildagi tajallisi misolida lison va nutqning o ‘zaro munosabati haqida kirish harakterida so ‘z yuritildi. Endi unga batafsil to‘xtalinadi. Til - sof lisoniy qobilyat va imkoniyat. U tafakkurni shakillantirishga, xotirada qat’iy sistemaga tizib saqlashga, axborotni uzatish va qabul qilishga imkoniyat beruvchi muhim insoniy ishtimoiy-ruhiy kommunikatsiya vositasi. Tilda bosh ichki ziddiyat - atash va ifodalash vazifalarining dialektik birligi. Lison – UMIS tabiyatli lisoniy birliklarning serqirra, ko ‘p qavatli sathlaridan tashkil topgan barqaror, tashqi muhit ta’siriga o ‘ta sezgir , o‘zgarish, rivojlanish va moslashish immnent qobiliyatini o ‘z ichida mujassamlashtirgan murakkab qurulishli iyerarxik sistemasidir. Lison deyilganda, ma’lum bir jamiyatning barcha a’zolari uchun avvaldan tayyor holga keltirib qo ‘yilgan, hamma uchun umumiy va majburiy, fikrni ifodalash va boshqa maqsad uchun hizmat qiladigan birliklar hamda bu birliklarning o‘zaro birikish qonuniyatlari yig ‘indisi tushuniladi. Me’yor – lisonning ichki qurulish tizimiga nisbatan tashqi omil bo ‘lib, lisoniy imkoniyat – sinonimik qator, lisoniy birliklarning dublet, allovariant va variantlari, sohaviy birliklardan har birining voqealanish o ‘rni va xususiyatini belgilaydi. Nutq-lisonning me’yor elagidan o ‘tgan muayyan moddiy shakillaridan birida voqealanishidir. Demak, lisonda birlik va birikish qonuniyati farqlanadi. Har qanday lisoniy birlik psixo-fizik tabiyatli bo ‘ladi. Shu bilan birga ular ikki tomonning bir butunligidan iborat: a) Lisoniy birlikning shakily, tashqi tomoni ; b) Lisoniy birlikning ma’lum bir vazifasi, ma’noviy qiymati. Lisoniy birlik UMIS sifatida mavjud ekan, u moddiylikdan holi bo‘lmog‘i lozim. F.de Sosssyur lison- nutq munosabatini shatranj o ‘yini qoidalari asosida tushuntirib berishga harakat qilgan. Shaxmat donalari va har bir donaning yurish qoidasi ongdagi lisoniy birliklar va ularning birikish imkoniyatiga o‘xshaydi. O’yinchi bamisoli 6 so’zlovchi bo ‘lib, shaxmat o ‘yinini bilishi esa so‘zlovchining nutq qobilyatiga o ‘xshaydi. Donalarning harakatlantirilishini nutqqa qiyoslash mumkin. Qiyoslang: Shaxmat-o‘ynash qobilyati Lison-nutq qobilyati-nutq. Lison bilan nutqning o ‘zaro munosabatini teran anglamoq uchun,uchun avvalo , lisonning o‘zini ,uning qanday qurilma ekanligini aniq tasavvur etmoq lozim bo‘ladi. Lison bo ‘linuvchan birliklarning majmui yoki turg ‘un xususiy birliklarning o‘zaro barqaror, doimiy bog ‘lanish munosabati asosida tashkil topgan yangi bir butunlik. Masalan, gap so‘z va qo‘shimchaga, ular esa tovushga bo‘linadi. Shu nuqtayi nazardan lisoniy birliklarni avvalo, ikki guruhga ajratish mumkin: a) Tashkil etuvchi eng kichik lisoniy birlik ; b) Eng kichik tashkil etuvchilar asosida vujudga kelgan hosila lisoniy birlik. Lison hamda nutq birliklari sifatida quyidagilar ajratiladi. Lison va mutq birliklari ham lison va nutqning o‘zi kabi UMIS va AHVO munosabatida bo ‘ladi. Bular: 1.Lisoniy birlik: fonema, morfema, leksema, qolip. 2.Nutqiy birlik: tovush, qo‘shimcha, so ‘z, yasama so ‘z, so ‘z birikmasi, gap. 7 1.2.Lisoniy va nutqiy birlik 1. Fenoma va tovush. Eng kichik bir yoqlama lisoniy birlik – fonema. Fonema muayyan til egalarining ma’lum tovush tipi haqidagi umumiy tasavvuri. Har bir fonema so ‘zlovchi ongida o ‘z tipini farqlovchi belgilari majmui asosida vujudga kelgan maxsus ,,akustikartikulyatsion portret “ yoki ,,tovush obzari” sifatida saqlanadi. Muayyan fonemaning farqlovchi belgilari uning artikulyatsion va akuakustik xususiyati asosida shakllanadi. Artikulyatsion belgi muayyan tovushni talaffuz qilish uchun nutq a’ zolarining bir xil harakatga moslashgan avtomatik, standart holati haqidagi tasavvur bo ‘lsa, akustik belgi sifatida bir turdagi tovushga xos talaffuz sifati va miqdori tushuniladi. O‘zbek tilida so ‘zlovchi shaxsning ongida hozirgi o ‘zbek tilidagi 30 ta tovush tipi – fonema haqida ma’lumoti bor.Bu ma’lumot kishi ongida uning tilo ‘rganishi, o ‘zgalar va o ‘zinig nutqini kuzatish natijalari sifatida hosil bo ‘ladi. Masalan, o ‘zbek tili sohibi o ‘zining eshitish va so ‘zlash a‘zolari faoliyatini kuzatish natijasida fonemasining unlilik, kenglik, lablanmaganlik, fonemasining unlilik, torlik, lablanganlik,fonemasining undoshlik, shovqinlilik, jarangsizlik, portlovchilik, lab-lablik kabi belgilarga ega ekanligi haqidagi ,,tabiiy’’ bilimga ega bo ‘ladi. Nutq so ‘zlaganda, ana shu umumiy belgini jonlantirishga, ongidagi imkoniyatni voqelantirishga, fonetik umumiylikni xususiylashtirishga harakat qiladi. Hozirgi o ‘zbek tilida 30 ta fonema so ‘zlovchi ongida, avvalo, ikki guruh – unli va undoshga bo ‘lingan holda mavjud bo ‘ladi. Bu guruhlar tovush talaffuzidagi ovoz va shovqinning ishtiroki darajasiga qarab belgilanadi. Bo‘linish shu tarzda alohida fonemagacha davom etib boradi. Unli ham, undosh ham qarama-qarshi belgilari asosida kichik guruhchalarga bo‘linib boraveradi. Masalan, o ‘zbek tilidagi ta unli bir tizim bo’ lib, ular shovqinsizligi bilan undoshdan ajraladi. Biroq bu tizimchaning o ‘zi ham unsurlarning qarama- qarshi belgilari asosida bo‘linadi. Unlilarning qarama-qarshi qo ‘yilishi 8 quyidagicha: Leksema va so’z. Lisonning borliq hodisalarini nomlash, ifodalash, ko’ rsatish uchun xizmat qiluvchi birligi – leksema. Lisoniy birlik sifatidagi leksema biri ikkinchisisiz mavjud bo ‘la olmaydigan ikkita psixofizik tomon – akustik struktura, ya’ ni nomema hamda ma ‘lum bir tushuncha asosida vujudga kelgan mazmuniy struktura, ya ‘ni sememaning birligidan iborat. Lisoniy birlik sifatidagi leksemaning tovush strukturasi fonetik birlik ko‘rinish (variant)larining turlicha kombinatsiyalari asosida vujudga kelgan. O‘zbek tilida mavjud barcha leksemaning shakliy tomoni tilimizda mavjud 30ta fonema asosida, xolos. Shu boisdan tashqi fonetik strukturasi asosida leksemalarni kuchli va kuchsiz ziddiyatga qo ‘yish mumkin. Kuchli oppozitsiya bittadan, ikkitadan, uctadan, to ‘rttadan fonema variantining zidlanishi asosida hosil bo ‘lgan bo ‘lsa, kuchsiz ziddiyat leksemaning tarkibidagi ayrim fonema variantlari asosida bo ‘ladi. Leksemaning mazmun silsilasi bo ‘lgan sememani tashkil etuvchi a ‘zo – leksema. Nomema tovushlarning turlicha kombinatsiyalari asosida tashkil topganligi kabi, ana shu semalarning turlicha brikuvi va ba ‘zilarning o‘rinalmashinuvi asosida turli mazmundagi semema vujudga keladi.Bu sememlarning semik tarkibi quyidagicha: Yuz - ,,odamga xos “, ,,boshning old qismi “, ,,burunning ikki tomoni “, ,,peshonadan iyakkacha “, ,,burundan quloqqacha “, ,,qo ‘llanilishi chegaralangan “, ,, badiiy uslubiy betaraf “, ,,turkiy qatlamga oid “, ,,umumiste ‘mol; Jamol - ,,odamga xos “, ,,boshning old qismi “, ,,burunning ikki tomoni “, ,,peshonadan iyakkacha “. 2.Morfema va qo ‘shimcha . Morfema leksemadan ajralgan holda mohiyatini namoyon qila olmaydigan, shakl va denotativ bo ‘lmagan mazmunning birligidan iborat bo ‘lgan kichik lisoniy birlik. Qo‘shimcha ana shu psixofizik mohiyatning nutqda namoyon bo ‘lishi. Morfema ham tashqi va ichki ma ‘no, jihat yaxlitligidan iborat. Atov mustaqilligiga, mustaqil sintaktik 9 mavqega ega bo‘lmagan bu birliklar o ‘zida leksik va grammatik mohiyatini uyg ‘unlashtirgan: a) yangi so ‘zlar hosil qiladi; b) so ‘zlarga qo ‘shi,cha leksik-semantik qiymat beradi. Bir tilga xos birlik boshqa tillarnikidan farqlanadi.Masalan, amorf, agglyutinativ va flektiv tillardagi leksema mohiyatan o ‘ziga xos. 3. Qolip va hosila.Lisoniy birlikning navbatdagi turi-qurilma-qolip. Qolip deganda yasama so ‘z, so ‘z birikmasi va gaplar hosil qilish sxemalari tushiniladi. Qoliplar ikki xil bo ‘ladi: a) so ‘z yasash qolipi; b) sintaktik qolip . Qolip ham boshqa lisoniy birlik kabi UMIS tabiyatli bo ‘ladi. Masalan, nutqdagi cheksiz yasama so ‘z kabi bitta bevosita kuzatishda berilmagan lisoniy birlik bilan birgalikda lisoniy sintaktik qolipidan chiqqan nutqiy birlik. Qolip miqdoran cheklangan. Masalan, o‘zbek tilida so ‘z birikmasi hosil qilishning 18 ta ustuvor qolipi ajratilgan va nutqimizda ulardan son- sanoqsiz so ‘z birikmasi hosil qilinadi.Qolip ham boshqa lisoniy kabi shakl va mazmun yaxlitligidian iborat. Yuqorida keltirilgan qoliplarning tenglikdan chap qismi shakliy, o‘ng qismi esa mazmun tomoni deb yuritiladi. Qolipning sifat+ot tarzida mazmuniy tomonsiz berilishi ham xato emas. Chunki, masalan, -mi morfemasi misol sifatida olinganda, uning grammatik ma ‘nosi, leksemasi haqida fikr yuritilganda, har doim uning sememasi ham berilishi shart emas. Shu boisdan qolip haqida gap ketganda, uning shakl tomonini qayd etish yetar li. Lisoniy paradigma va uning turlari: Paradigma (yunoncha paradeigma – misol, namuna) – til tizimidagi o‘zaro umumiy va farqli belgilarga ege bo ‘lgan, bir-biriga qarama-qarshi qo‘yiladigan va bir-birini taqozo etuvchi birliklar majmuidir. Soddaroq aytganda, patadigma – bu ma’lum bir belgi asosida birlashgan til birliklarning ,,vertikal “ qatoridir.Masalan, ,,maktab“ so ‘zining barcha kelishik 10 shakllari bitta paradigmani tashkil qiladi. Tilshunoslikda birliklar ikki xil munosabatda bo‘ladi: 1. Sintagmatik munosabat: Nutq jarayonida birliklarning yonma-yon kelishi.Masalan: Aqlli talaba. 2. Paradigmatik munosabat: Til xotirasida o‘xshashlik asosida guruhlanishi. Masalan: Talaba, o‘quvchi, magistr. Lisoniy paradigmalar tilning sathlariga qarab bir necha turga bo ‘linadi: 1. Marfologik paradigma. Bu eng ko ‘p o ‘rganilgan va yaqqol ko ‘zga tashlanadigan turdir. Bir so‘zining barcha grammatik shakllari majmuini o‘zi ichiga oladi. Otlar paradigmasi: Kelishik va egalik qo ‘shimchalari bilan o‘zgargan shakllar. Fe‘llar paradigmasi: Shaxs-son va zamon qo‘shimchalari bilan hosil qilingan shakllar. 2. Leksik-semantik paradigm.Ma’nosi jihatidan bir- biriga yaqin yoki qarama-qarshi bo ‘lgan so ‘zlar guruhi. Sinonimik paradigma:Ma ‘nodosh so ‘zlar juftligi. Gipnominik paradigma:Tur va jins munosabatidagi so‘zlar Antonimik paradigma: Zid ma ‘noli so ‘zlar juftligi. 3. Fonetik paradigma. Bir xil pozitsiyada bir-birining o ‘rnini bosa oladigan fonemalar guruhi. Masalan, hol, mol, bol, yol so ‘zlaridagi boshlang ‘ich undoshlar bitta fonologik paradigmani hosil qiladi, chunki ular so ‘z ma’nosini farqlashga xizmat qilmoqda. 4. So ‘z yasalish paradigmasi. Bir o ‘zakdan yasalgan turli so ‘zlar majmui. Masalan: ish, ishchi, ishlamoq, ishxona, ishsiz. Paradigmaning ahamiyat. Lisoniy paradigmalar tilni tartibli tizim sifatida saqlab turadi. Agar paradigmalar bo ‘lmaganda edi: Nutqimizdagi so ‘zlarni to‘g‘ri tanlay olmasdik. Grammatik shakllar tartibsiz bo ‘lib ketardi. Tilning lug ‘at boyligi tizimsiz so ‘zlar to ‘plamiga aylanib qolardi. Paradigma tushunchasini tilshunoslikka birinchi bo‘lib tizimli ravishda Ferdinand de Sossyur olib kirgan, biroq u buni ,,assotsiativ munosabatlar “ deb atalgan. Lisoniy birliklar bir-birini eslatib turish xossasiga ega. Shu boisdan ular jamiyat a‘zolari ongida bir tizimga birlashgan holda yashaydi. Ferdinand de Sossyur 11 lisoniy mikrosistema va umuman, lisoniy birlik orasidagi paradigmatik munosabatini lisoniy birlik uchun eng asosiy munosabat sifatida baholagan. Bir paradigm tarkibiga kiradigan birliklar quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak: 1. Paradigmadagi bitta birlik eslanganda, shu paradigmaga kiruvchi boshqaa ‘zo ham xotirlanishi zarur. 2. Muayyan: nutq sharoiti uchun o‘zaro paradigmatik munosabatda turgan birlikdan, ya‘ni paradigm a‘zolaridan bittasi tanlanishi lozim. 3. Bir paradigmaning a ‘zolari o ‘zaro o‘xshashlik bilan birga, har bir a ‘zo ikkinchisidan qaysidir bir xususiy belgisi bilan farqlanib turushadi. 4. Paradigma a ‘zolari nutqda bir pozitsiyada kelib, bir-birini ma ‘lum holatda olishi, o‘rnini egallashi mumkin. Lisoniy paradigma va uning a ‘zolariga nisbatan Ferdinand de Sossyur tomonidan qo‘yilgan bu talab qariyib 100 yildan beri deyarli o‘zgarishsiz saqlanib kelinmoqda. Lisoniy birliklar tizimining qaysi lisoniy fathga mansubligiga ko‘ra, fonetik, leksik, morfologik, sintaktik paradigma farqlanadi. Aytilganidek, fonema tizimi va ularning ichki bo‘linishi fanalogik paradigma deyiladi. Fanalogik paradigmaning xususiyati, uni tashkil etuvchi birlikning paradigmatik munosabati xususida ,,Fonetika-fonologiya “ bo‘limida bahs yuritiladi. Sementik-grammatik umumiylikka ega bo ‘lgan leksik birliklar lug‘aviy paradigmani tashkil etadi. Sinonimik, partonimik ,giponimik, ierarxionimik, graduonimik, funksionimik qatoriga birlashgan leksemalar, tizimi alohida lug‘aviy guruh, lug‘aviy-mavzuviy to‘da, so ‘z turkumi ham yirik paradigmani tashkil etadi. Leksik paradigm va ularda amal qiluvchi paradigmatic munosabat haqida ,,Leksikologiya-semasilogiya“ bo‘limida bahs yuritiladi. Morfologik kategoriya-morfologik paradigmatir.Morfolgik shakllarning paradigmatic munosabati haqida,, marfalogiya-morfemika “ bo‘limida batafsil to‘xtalinadi. Sintaktik qoliplar tizimi sintaktik paradigmani tashkil etadi. Sintaktik paradigm ikkiga – gap baradigmasi va so ‘z birikmasi paradigmasiga bo‘linadi.Gap paradigmasining o ‘zi ikki-sodda gap qolipi va qo‘shma gap qolipi kabi ichki baradigmaga bo ‘linadi. 12 II. Asosiy qism. 2.1. Tilshunoslikda til va nutq dixotomiyasi (bo linishi)ʻ muammosi. Tilshunoslik fanida til va nutq dixotomiyasi masalasi til hodisasini ilmiy jihatdan tushunish va izohlashda markaziy o‘rin tutadi. Ushbu dixotomiya tilni ikki asosiy jihatga — til va nutqqa ajratib talqin qilishni nazarda tutadi. Til va nutq bir- biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lsa-da, ularning mohiyati, vazifasi va mavjudlik shakli jihatidan farqlanishi tilshunoslikda muhim nazariy muammo sifatida qaraladi. Bu masala nafaqat tilning tuzilishini o‘rganishda, balki uning jamiyat va shaxs hayotidagi o‘rnini anglashda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Til va nutq dixotomiyasi ilmiy jihatdan ilk bor Ferdinand de Sossyur tomonidan asoslab berilgan. U tilni jamiyatga xos bo‘lgan, barcha a’zolar uchun umumiy va majburiy belgilar tizimi sifatida ta’riflaydi. Til shaxs ongida mavhum holda mavjud bo‘lib, u tarixiy taraqqiyot jarayonida shakllanadi va avloddan avlodga meros bo‘lib o‘tadi. Nutq esa til tizimining muayyan shaxs tomonidan aniq kommunikativ vaziyatda qo‘llanishi, ya’ni tilning real voqelikka chiqish shaklidir. Sossyur tilni ijtimoiy hodisa, nutqni esa individual faoliyat mahsuli sifatida baholaydi. Til va nutq o‘rtasidagi asosiy farqlardan biri ularning ijtimoiylik va individuallik xususiyatida namoyon bo‘ladi. Til jamiyatga tegishli bo‘lib, undagi birliklar barcha nutq egalari uchun umumiydir. Nutq esa har bir shaxsning individual xususiyatlari, tafakkuri, psixologik holati va kommunikativ maqsadiga bog‘liq holda yuzaga keladi. Shu sababli nutq shakllari xilma-xil va o‘zgaruvchan bo‘lib, ular til tizimining konkret namoyon bo‘lishidir. Bundan tashqari, til va nutq barqarorlik va o‘zgaruvchanlik jihatidan ham farqlanadi. Til nisbatan barqaror bo‘lib, undagi o‘zgarishlar sekin va uzoq tarixiy jarayon davomida yuz beradi. Nutq esa tezkor, vaziyatga bog‘liq va 13 doimiy o‘zgarishda bo‘lgan hodisadir. Shuningdek, til imkoniyatlar majmui sifatida mavjud bo‘lsa, nutq ana shu imkoniyatlarning real qo‘llanishi, ya’ni voqelikka chiqishidir. Til va nutq dixotomiyasi tilshunoslik metodologiyasiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ushbu bo‘linish natijasida til tizimini alohida, mustaqil obyekt sifatida o‘rganish imkoniyati paydo bo‘ldi. Strukturaviy tilshunoslik tilni markazga qo‘yib, fonologik, morfologik va sintaktik tizimlarni izchil tahlil qilishga e’tibor qaratdi. Biroq bu yondashuv nutqning kommunikativ, ekspressiv va pragmatik jihatlarini yetarli darajada qamrab ololmadi. Shu sababli til va nutq dixotomiyasi ko‘plab tilshunoslar tomonidan tanqid qilindi. Ayrim olimlar tilni nutqdan mutlaqo ajratish mumkin emasligini, til faqat nutq jarayonida yashashi va rivojlanishini ta’kidladilar. Nutq til tizimining passiv ko‘rinishi emas, balki uning faol va ijodiy namoyon bo‘lish shakli ekanligi qayd etildi. Bu qarashlar tilshunoslikda nutqqa bo‘lgan qiziqishning ortishiga sabab bo‘ldi. Keyingi bosqichda til va nutq dixotomiyasini yanada aniqlashtirish maqsadida ayrim tilshunoslar uch bosqichli modelni ilgari surdilar. Bu yondashuvga ko‘ra, til hodisasi til, lison va nutq kabi uch o‘zaro bog‘liq jihatda namoyon bo‘ladi. Lison tilning ichki imkoniyatlar tizimi sifatida talqin qilinib, til va nutq o‘rtasida bog‘lovchi bo‘g‘in vazifasini bajaradi. Ushbu model o‘zbek tilshunosligida keng qo‘llanilib, til birliklarini yanada tizimli tahlil qilish imkonini berdi. O‘zbek tilshunosligida til va nutq dixotomiyasi masalasi grammatik qurilish, uslubiyat va nutq madaniyatini o‘rganishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qildi. Til birliklarining normativ jihatlari til doirasida, ularning qo‘llanish xususiyatlari esa nutq doirasida tahlil qilindi. Bu esa adabiy til me’yorlarini belgilash va nutq madaniyatini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etdi. Zamonaviy tilshunoslikda til va nutq o‘rtasidagi munosabat yanada murakkab tizim sifatida qaralmoqda. Kognitiv va pragmatik yondashuvlar nutqni inson tafakkuri va kommunikativ faoliyati bilan chambarchas bog‘lab o‘rganadi. Bugungi kunda til va nutq bir-birini to‘ldiruvchi, ajralmas hodisalar sifatida talqin qilinib, ularning o‘zaro ta’siri til taraqqiyotining asosiy omillaridan biri sifatida baholanmoqda. Tilshunoslik fanida til va nutq dixotomiyasi masalasi til hodisasini anglashda fundamental nazariy muammolardan biri hisoblanadi. Til va nutq bir-biridan ajralgan mustaqil 14 hodisalar emas, balki yagona lingvistik tizimning o‘zaro bog‘liq va bir-birini taqozo etuvchi jihatlaridir. Shunga qaramay, ularni farqlash zarurati tilshunoslik fanining rivojlanishida muhim bosqich bo‘lib, til tizimini nazariy jihatdan chuqurroq o‘rganish imkonini yaratdi. Mazkur dixotomiya tilning ijtimoiy mohiyati, nutqning individual xususiyati hamda ularning o‘zaro munosabatini aniqlashga xizmat qiladi. Til va nutq bo‘linishining nazariy asoslari Ferdinand de Sossyur ta’limotiga borib taqaladi. U tilni jamiyat ongida mavjud bo‘lgan belgilar tizimi sifatida tushunib, nutqni esa ushbu tizimning alohida shaxs tomonidan muayyan kommunikativ vaziyatda amalga oshirilishi sifatida izohlaydi. Til ijtimoiy, barqaror va nisbatan yopiq tizim bo‘lib, u jamiyat a’zolari tomonidan umumiy qabul qilingan qoidalar majmuasidan iborat. Nutq esa individual, o‘zgaruvchan va ochiq jarayon bo‘lib, unda shaxsning psixologik holati, bilim darajasi va kommunikativ maqsadi muhim rol o‘ynaydi. Til va nutqning asosiy farqlari Til va nutqni bir-biridan ajratishda quyidagi mezonlar muhim hisoblanadi: 1. Ijtimoiylik va individuallik Til — ijtimoiy hodisa, jamiyatga tegishli; Nutq — individual hodisa, alohida shaxs faoliyati mahsuli. 2. Barqarorlik va o‘zgaruvchanlik Til nisbatan barqaror, sekin rivojlanadi; Nutq tez o‘zgaruvchan, vaziyatga bog‘liq. 3. Mavhumlik va konkretlik Til mavhum tizim sifatida mavjud; Nutq konkret, eshitiladigan yoki yoziladigan hodisadir. Dixotomiya muammosiga bildirilgan tanqidlar. Til va nutq dixotomiyasi ko‘plab tilshunoslar tomonidan tanqid qilindi. Ularning fikricha, tilni nutqdan mutlaqo ajratish mumkin emas, chunki til faqat nutq orqali mavjud bo‘ladi va rivojlanadi. Masalan: 15 Sh. Balli nutqning hissiy-ekspressiv tomonlarini alohida ta’kidladi; E. Benvenist tilning subyektivlik bilan bog‘liqligini ko‘rsatib berdi; V. fon Gumboldt (Sossyurdan oldin) tilni doimiy harakatdagi faoliyat ( energeya ) sifatida talqin qilgan. Bu qarashlar nutqni faqat ikkilamchi hodisa sifatida emas, balki tilning yashash shakli sifatida ko‘rishga undadi. Tilning mavjudligi mavhum xarakterga ega bo‘lib, u real muloqotdan tashqarida mustaqil holda namoyon bo‘la olmaydi. Til birliklari faqat nutq jarayonida voqelikka chiqadi va real shakl kasb etadi. Shu ma’noda nutq tilning yashash shakli hisoblanadi. Biroq bu holat til va nutqni tenglashtirishga asos bo‘la olmaydi, chunki til nutqqa nisbatan kengroq va umumlashtirilgan hodisa sifatida mavjud bo‘ladi. Til va nutq o‘rtasidagi farqni aniqlashda imkoniyat va voqelik kategoriyalari muhim ahamiyat kasb etadi. Til imkoniyatlar majmui bo‘lsa, nutq ana shu imkoniyatlarning konkret voqelikka chiqishidir. Til fonetik, leksik va grammatik birliklarning cheklangan tizimidan iborat bo‘lsa, nutqda bu birliklar cheksiz kombinatsiyalar hosil qiladi. Bu esa nutqning ijodiy xarakterga ega ekanligini ko‘rsatadi. Dixotomiya masalasi metodologik jihatdan ham muhimdir. Strukturaviy tilshunoslik tilni mustaqil obyekt sifatida o‘rganib, nutqni ikkilamchi hodisa sifatida talqin qildi. Natijada tilning ichki tuzilishi, uning qatlamlari va birliklari tizimli tarzda o‘rganildi. Biroq bu yondashuv tilning kommunikativ vazifasi va nutq faoliyatini yetarli darajada qamrab olmadi. Shu sababli keyingi davrlarda nutqga e’tibor kuchaydi va kommunikativ-pragmatik yondashuvlar vujudga keldi. Til va nutq dixotomiyasiga nisbatan tanqidiy qarashlar ham mavjud. Ayrim olimlar tilni nutqdan qat’iy ajratish sun’iy ekanligini ta’kidlab, tilning rivoji aynan nutq orqali amalga oshishini ko‘rsatdilar. Nutq til tizimini boyitadi, yangilaydi va harakatga keltiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, til va nutq o‘zaro dialektik birlikda mavjud bo‘ladi. Mazkur muammoni yanada chuqurroq anglash maqsadida ayrim tilshunoslar til hodisasini uch pog‘onali tizim sifatida talqin etdilar. Bu yondashuvda til — ijtimoiy hodisa, lison — tilning ichki imkoniyatlar tizimi, nutq esa lisoniy birliklarning real qo‘llanish 16 jarayoni sifatida izohlanadi. Ushbu model til va nutq o‘rtasidagi murakkab munosabatni aniqroq ifodalash imkonini beradi va ayniqsa, o‘zbek tilshunosligida keng qo‘llaniladi. O‘zbek tilshunosligida til va nutq dixotomiyasi grammatik, stilistik va funksional-semantik tadqiqotlarda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Til birliklari til tizimi doirasida normativ jihatdan o‘rganilsa, ularning nutqdagi qo‘llanishi kommunikativ, uslubiy va pragmatik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Bu esa adabiy til me’yorlarini belgilash, nutq madaniyatini shakllantirish va tilni o‘qitish metodikasini takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy tilshunoslikda til va nutq munosabati inson omili bilan chambarchas bog‘liq holda o‘rganilmoqda. Antropotsentrik yondashuv tilni shaxs tafakkuri, madaniyati va kommunikativ faoliyati bilan bir butun holda talqin qiladi. Kognitiv tilshunoslik nutq jarayonini tafakkur mexanizmlari bilan bog‘lab, til birliklarining ma’no hosil qilishdagi rolini ochib beradi. Pragmalingvistika esa nutqning vaziyatga bog‘liqligi va kommunikativ maqsadlarni amalga oshirishdagi ahamiyatini yoritadi. Shunday qilib, til va nutq dixotomiyasi tilshunoslikda muhim nazariy poydevor bo‘lib, til hodisasini tizimli va chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Bugungi kunda bu bo‘linish mutlaq qarama-qarshilik sifatida emas, balki o‘zaro bog‘liq va bir-birini to‘ldiruvchi jihatlar sifatida talqin qilinmoqda. Til va nutqning o‘zaro ta’siri tilning taraqqiyoti, nutq madaniyatining yuksalishi va samarali muloqotning ta’minlanishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. O'zbek tilshunosligi o'zining (XX asrning 20-yillaridan 90-yillarigacha) amaliy bosqichni bosib o'tdi. Bu davrda amalga oshirilgan ishlar quyidagilardan iborat edi: 1) tilning bo'limlari aniqlandi; 2) har bir bo'limga doir birliklar chegaralandi; 3) birliklarning zohiriy alomatlari yoritildi. Masalan, fonetika sohasida hozirgi o'zbek tilida 6 ta unli, 24 ta undosh borligi aniqlanib, ularning bevosita sezgi a'zolariga ta'sir qiluvchi xossalari o'rganildi. Unlilardagi lablanganlik-lablanmaganlik, til orqa, til o'rta, til oldi, yuqori torlik, quyi va o'rta kenglik belgilari shular 17 jumlasidandir. Biroq har bir unlining mohiyati-substantsiyasiga bu zohiriy belgilar qay darajada daxldor degan muammo nazariy o'rganish jarayonida fonemalarming variant-invariantlik muammosi ostida tadqiq qilindi. Har bir unlining (undoshlarning ham) mohiyati nazariy usullarda ochib berildi. Shunday holatni morfologiyada ham kuzatish mumkin. Bunda so'z turkumlari, har bir turkumga xos grammatik shakllar aniqlandi. Grammatik shaklning zohiriy belgilari nutqiy xususiyati tadqiq qilindi. Masalan, har bir kelishikning 20 dan 50-60 tagacha ma'nosi ajratilib, tavsiflandi. Bu ma'nolarni yanada ko'paytirish mumkin edi. Zero hodisalar cheksiz bo'lib, ular qanchalik ko'paysa, manba mohiyatini shuncha qorong'ilashtiradi, to'sib qo'yadi. Quyidagi misollarga diqqat qiling: Shahnozaning kitobi Shahnozaning opasi Shahnozaning uyi Shahnozaning sumkasi Bunda empirik yondashuv qaratqich kelishigining «qarashlilik», «mansublik», «egalik», «subyekt-harakat» kabi to'rtta ma'nosini farqlashni taqozo qiladi (qatorni yana davom ettirish va ma'nolar sonini ko'paytirish mumkin). Bu - zohiriy ma'no, nutqiy hodisa. Empirik tilshunosdan mohiyatga tomon bundan chuqurroq borish talab qilinmaydi. Nazariyotchi kelishikning har bir qo'llanishidagi farqdan «ko'z yumib, umumiy jihatni qidiradi. Farqlarning (kitob), (opa), (uy), (yig'i) va boshqa so'zlar ta'sirida ekanligini nazariy yo'l bilan aniqlaydi hamda shu asosda qaratqich kelishigining mohiyatini ochadi. Nazariy o'rganish jarayonida til hodisalarida zohiriy (nutqiy) va botiniy (lisoniy) jihat farqlanadi. Har bir birlik yondoshlari bilan o'zaro munosabatda o'rganiladi, ularga tizimiy yondashiladi. Masalan, yuqoridagi misolning birinchisida (Gulnoraning kitobi) qaratqich kelishigining «qarashlilik», ikkinchisida (Gulnoraning opasi) «mansublik» nutqiy (xususiy) ma'nolari voqelangan. Biroq qaratqich kelishigi shaklining barcha qo'llanishi uchun umumiy jihat oldingi ismni keyingi ismga tobelash ma'nosi bevosita kuzatishda berilmagan 18 va lisoniy ahamiyatga ega. Bu umumiylik yuqoridagi misollarda «Gulnora so'zining opa so'ziga qaratuvchilik munosabatini ifodalash», ikkinchisi «Gulnora so'zining kitob so'ziga qaratuvchilik munosabatini ifodalash tarzida bevosita kuzatishga chiqqan, sezgi a'zosi bilan his qilinadigan qiymat kasb etib xususiylashgan. Empirik tilshunos har bir birlikni alohida-alohida tekshiradi. Masalan, a unlisini boshqa unlisiz, biror zamon yoki kelishik shaklini boshqasidan ajratib, uzib o'rganadi. Nazariy o'rganish bosqichida esa ular o'z tizimdoshi bilan yaxlitlikda tahlil etiladi. Har bir birlikning, deylik, unlining, boshqa tizimdoshi bilan o'zaro munosabatida namoyon bo'ladigan belgisi nazariyotchi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Til hodisalarini bu tarzda o'rganish tizimiy yondashish deyiladi. Nazariy tilshunoslik har qanday birlikning mohiyati uning munosabatini chuqur tahlil qilish bilan ochiladi, degan g'oyaga tayanib ish ko'radi. Tilshunoslikda til va nutq dixotomiyasi masalasi til hodisasini ilmiy jihatdan anglashda muhim nazariy muammo hisoblanadi. Til va nutq yagona lingvistik hodisaning o‘zaro bog‘liq jihatlari bo‘lib, ularni farqlash tilning ijtimoiy mohiyati hamda nutqning individual-kommunikativ xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi. Ushbu bo‘linish tilni barqaror, tizimli va ijtimoiy hodisa sifatida, nutqni esa til birliklarining real muloqot jarayonida namoyon bo‘lishi sifatida talqin qilishga xizmat qiladi. Til va nutqning imkoniyat va voqelik, ijtimoiylik va individuallik, barqarorlik va o‘zgaruvchanlik kabi jihatlar asosida farqlanishi til hodisasining murakkab tabiatini ochib beradi. Nutq tilning yashash va rivojlanish shakli bo‘lib, til esa nutq faoliyatini tartibga soluvchi umumiy tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli til nutqsiz mavjud bo‘la olmaydi, nutq esa til tizimisiz yuzaga chiqmaydi. Umuman olganda, til va nutq dixotomiyasi tilshunoslikda muhim nazariy poydevor bo‘lib, til tizimini va nutq faoliyatini chuqur o‘rganishga xizmat qiladi. Ushbu muammo tilning taraqqiyoti, nutq madaniyatining yuksalishi hamda samarali muloqotni ta’minlashda nazariy va amaliy ahamiyatga ega ekanligi bilan alohida e’tiborga loyiqdir. 19 2.2.Lisoniy birliklar va nutqiy voqelanish. Lisoniy birliklar va nutqiy voqelanish masalasi tilshunoslikda til tizimi bilan uning real muloqot jarayonida namoyon bo‘lishi o‘rtasidagi murakkab munosabatni yorituvchi muhim nazariy muammo hisoblanadi. Til tizimi o‘z mohiyatiga ko‘ra lisoniy birliklar majmuasidan tashkil topgan bo‘lib, ular tilning ichki imkoniyatlarini ifodalaydi. Nutqiy voqelanish esa ana shu imkoniyatlarning muayyan kommunikativ vaziyatda, konkret shaxs tomonidan amalga oshirilishi jarayonidir. Ushbu ikki tushuncha til va nutq munosabatini anglashda asosiy kategoriyalar sifatida qaraladi. Lisoniy birliklar til tizimining asosiy elementlari bo‘lib, fonema, morfema, leksema, so‘z birikmasi va gap kabi birliklarni o‘z ichiga oladi. Bu birliklar til tizimida mavhum holda mavjud bo‘lib, ularning shakli, ma’nosi va funksiyasi umumiy me’yorlar asosida belgilanadi. Lisoniy birliklar tilning barqarorligini ta’minlaydi, chunki ular jamiyat a’zolari uchun umumiy va majburiy hisoblanadi. Shu jihatdan lisoniy birliklar tilning ijtimoiy mohiyatini ifodalaydi. Nutqiy voqelanish esa lisoniy birliklarning real muloqot jarayonida konkret shaklga ega bo‘lishidir. Nutqda lisoniy birliklar shaxsning kommunikativ niyati, nutq vaziyati, adresat xususiyatlari va uslubiy talablarga ko‘ra tanlanadi, o‘zgartiriladi va turli kombinatsiyalarda qo‘llanadi. Natijada lisoniy birliklar nutqda yangi ma’no nozikliklari, ekspressivlik va pragmatik yuklamalar kasb etadi. Bu holat nutqning ijodiy va dinamik xususiyatini ko‘rsatadi. Lisoniy birliklar va nutqiy voqelanish o‘rtasidagi farq imkoniyat va voqelik kategoriyalari orqali yanada aniqroq namoyon bo‘ladi. Lisoniy birliklar til tizimida imkoniyat sifatida mavjud bo‘lsa, nutqiy voqelanish bu imkoniyatlarning real kommunikativ voqelikka chiqishidir. Masalan, til tizimida mavjud bo‘lgan bir grammatik shakl nutqda turli vaziyatlarda turlicha ma’no va funksional yuklama bilan qo‘llanishi mumkin. Bu esa nutqning tilga nisbatan kengroq kommunikativ imkoniyatlarga ega ekanligini ko‘rsatadi. Nutqiy voqelanish jarayonida lisoniy birliklar faqat grammatik me’yorlarga bo‘ysunib qolmay, balki nutq vaziyati va muloqot ishtirokchilarining o‘zaro munosabatiga ham bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli nutqda lisoniy birliklarning normativ shakllari bilan bir qatorda variantlari, qisqartmalari va ekspressiv shakllari ham yuzaga keladi. Bu holat 20 nutqning o‘zgaruvchan va moslashuvchan tabiatini ifodalaydi. Lisoniy birliklar va nutqiy voqelanish masalasi funksional tilshunoslikda alohida ahamiyatga ega. Ushbu yondashuvda lisoniy birliklar ularning nutqdagi vazifasi, kommunikativ maqsadga xizmat qilishi va ma’no hosil qilishdagi roli asosida o‘rganiladi. Natijada til birliklari faqat strukturaviy element sifatida emas, balki faol kommunikativ vosita sifatida talqin qilinadi. O‘zbek tilshunosligida ham lisoniy birliklar va nutqiy voqelanish munosabati grammatik, uslubiy va funksional-semantik tadqiqotlarda keng yoritilgan. Til birliklarining adabiy til me’yorlariga mosligi lisoniy jihatdan aniqlansa, ularning nutqdagi qo‘llanishi nutqiy jihatdan baholanadi. Bu esa nutq madaniyatini shakllantirish va rivojlantirishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Zamonaviy tilshunoslikda lisoniy birliklar va nutqiy voqelanish inson omili bilan uzviy bog‘liq holda o‘rganilmoqda. Kognitiv va pragmatik yondashuvlar lisoniy birliklarning nutqiy voqelanishini tafakkur jarayonlari, bilim strukturalari va kommunikativ niyat bilan bog‘laydi. Shu tariqa lisoniy birliklar nutqda faqat shakliy emas, balki ma’no va funksional jihatdan ham boyib boradi. Xulosa qilib aytganda, lisoniy birliklar til tizimining asosiy elementlari sifatida tilning barqarorligi va uzluksizligini ta’minlasa, nutqiy voqelanish ana shu birliklarning real muloqot jarayonida jonlanishi va faoliyatga kirishishini ifodalaydi. Ularning o‘zaro munosabati til hodisasining murakkab va ko‘p qirrali tabiatini ochib berib, tilshunoslikning nazariy va amaliy muammolarini hal etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Lisoniy sathlar va ularning hujjatdagi nutqda namoyon bo‘lishi masalasi rasmiy- idoraviy uslubning lingvistik xususiyatlarini anglashda muhim ahamiyat kasb etadi. Til tizimi ko‘p qatlamli tuzilishga ega bo‘lib, u fonetik, leksik, morfologik, sintaktik va uslubiy sathlardan tashkil topadi. Ushbu lisoniy sathlar til tizimida mavhum va imkoniyat holatida mavjud bo‘lsa, hujjatdagi nutqda ular aniq, normativ va maqsadga yo‘naltirilgan shaklda namoyon bo‘ladi. Rasmiy hujjatlar nutqi aniqlik, mantiqiylik va standartlik talablariga bo‘ysunganligi bilan boshqa nutq shakllaridan ajralib turadi. Fonetik sath hujjatdagi nutqda bevosita eshitiladigan shaklda emas, balki yozma nutq me’yorlari orqali namoyon bo‘ladi. Hujjat matnlarida so‘zlarning 21 adabiy talaffuzga mos yozilishi, fonetik variantlardan qochilishi va qisqartmalarning belgilangan qoidalarga muvofiq berilishi muhim hisoblanadi. Bu holat hujjat matnining aniqligi va tushunarliligini ta’minlaydi hamda turli xil talqinlarga yo‘l qo‘ymaydi. Lisoniy sathlar hujjatdagi nutqda turli shakllarda namoyon bo‘ladi, ularni fonetik, leksik, morfologik, sintaktik va uslubiy sathlar bo‘yicha misollar bilan ko‘rsatish mumkin. 1. Fonetik sath Hujjat matnida so‘zlarning talaffuzi yozuv orqali nazorat qilinadi, qisqartmalar va noaniq talaffuzlarga yo‘l qo‘yilmaydi. Masalan:Prezident qarori bilan” so‘z birikmasida “qarori” so‘zi fonetik jihatdan aniq va to‘liq shaklda yoziladi; qisqartma shakllari (“qaror.”) rasmiy hujjatlarda ishlatilmaydi. Shuningdek, “majburiyatlar” so‘zi o‘zbek tilining adabiy talaffuziga mos keladigan shaklda ishlatiladi, shunda matnning tushunarli va normativligi saqlanadi. 2. Leksik sath Hujjat nutqi rasmiy-texnik va terminologik leksikaga ega bo‘ladi. Misollar: “Tashkiliy yig‘ilish” o‘rniga “yig‘ilish” yoki “tadbir” so‘zlarining tasodifiy ishlatilishi rasmiy hujjatda noto‘g‘ri hisoblanadi. “Shartnoma taraflari o‘z majburiyatlarini bajaradilar” jumlasi — leksik jihatdan aniq va huquqiy terminologiyaga mos keladi. 3.Morfologik sath Morfemalar va grammatik shakllar hujjat matnida qat’iy me’yorlarga bo‘ysunadi: Fe’llarning hozirgi zamon va kelasi zamon shakllari, masalan: “ijro etadi”, “taqdim etiladi”, nutqiy voqelikni aniq va rasmiy ifodalaydi. Buyruq va majburiyatni ifodalovchi shakllar: “majburiyatlarni bajarish shart” — hujjat nutqining normativ va barqaror morfologik shakllarini ko‘rsatadi. 22 3. Sintaktik sath Hujjat nutqi murakkab sintaktik strukturaga ega bo‘ladi, chunki ma’lumot mantiqan izchil bo‘lishi kerak: “Aholi punktlarida ko‘rsatilgan xizmatlar sifatini nazorat qilish va tegishli choralarni ko‘rish majburiyati mahalliy hokimlik zimmasida saqlanadi” — bu jumla qo‘shma gap va aniqlovchi konstruktsiyalar orqali sintaktik jihatdan boyitilgan. “Shu hujjat qabul qilingan kundan e’tiboran kuchga kiradi” — vaqt va sabab- oqibat munosabatini ifodalovchi qo‘shma jumla. 4. Uslubiy sath Hujjat nutqi rasmiy-idoraviy uslubga mos keladi: Mazkur qaror bilan barcha muassasalar xodimlari majburiy tartibda ro‘yxatga olinadi” — subyektiv baho yoki hissiy ifoda yo‘q, matn obyektiv va xolis. “Ta’lim muassasalarida sanitariya-gigiyena qoidalariga qat’iy rioya qilinadi” — uslubiy jihatdan betaraf, standart va rasmiy shakl. Hujjatdagi nutqda lisoniy sathlarning namoyon bo‘lishi tilning barqaror tizimini real kommunikativ voqelikka aylantiradi. Fonetik, leksik, morfologik, sintaktik va uslubiy sathlar birgalikda rasmiy hujjat matnining aniqligi, tushunarliligi va normativligini ta’minlaydi. Leksik sath hujjat nutqida alohida ahamiyatga ega bo‘lib, unda terminologik aniqlik asosiy talab sifatida namoyon bo‘ladi. Rasmiy hujjatlarda ko‘p ma’noli, obrazli yoki hissiy-ekspressiv so‘zlar deyarli qo‘llanilmaydi. Aksincha, aniq, bir ma’noli, rasmiy-huquqiy va ma’muriy terminlar ustunlik qiladi. Leksik birliklarning bunday tanlovi hujjatning huquqiy kuchini va axborotning aniqligini ta’minlaydi. Morfologik sath hujjatdagi nutqda grammatik shakllarning normativ va standart qo‘llanilishi bilan xarakterlanadi. Fe’llarning asosan hozirgi va kelasi zamon 23 shakllari, majhul nisbat, buyruq va majburiyatni ifodalovchi shakllar keng qo‘llaniladi. Shuningdek, shaxs-son ko‘rsatkichlarining cheklanganligi, ko‘pincha uchinchi shaxs shakllarining ishlatilishi hujjat nutqining betaraf va obyektiv xarakterini ta’minlaydi. Sintaktik sath hujjat nutqida murakkab va kengaytirilgan gaplar orqali namoyon bo‘ladi. Gaplar asosan mantiqiy izchillik va sabab-oqibat munosabatlarini aniq ifodalashga xizmat qiladi. Qo‘shma gaplar, aniqlovchi va to‘ldiruvchi konstruktsiyalar hujjat nutqining asosiy sintaktik vositalari hisoblanadi. Shu bilan birga, gap bo‘laklarining aniq tartibi va standart sintaktik modellardan foydalanish hujjat matnining rasmiyligini kuchaytiradi. Uslubiy sath hujjat nutqida rasmiy-idoraviy uslub doirasida namoyon bo‘ladi. Bu uslubda shaxsiy munosabat, subyektiv baho va emotsional ifoda deyarli uchramaydi. Matn obyektiv, xolis va aniq bo‘lishi talab etiladi. Uslubiy jihatdan barqaror qoliplar, tayyor nutq formulalari va andozaviy iboralar hujjat nutqining muhim belgilaridan biridir. Hujjatdagi nutqda lisoniy sathlarning bunday tarzda uyg‘unlashuvi tilning ijtimoiy va normativ funksiyasini yaqqol namoyon etadi. Lisoniy birliklar hujjat nutqida individual ijod mahsuli sifatida emas, balki ijtimoiy kelishilgan va huquqiy kuchga ega bo‘lgan vosita sifatida qo‘llaniladi. Shu sababli hujjat nutqida til birliklarining erkin variantlari emas, balki qat’iy me’yoriy shakllari ustunlik qiladi. Xulosa qilib aytganda, lisoniy sathlar hujjatdagi nutqda o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘lib, ularning har biri rasmiy nutqning aniqligi, mantiqiyligi va standartligini ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu sathlarning uyg‘un qo‘llanilishi hujjat matnining kommunikativ samaradorligini oshiradi hamda uning huquqiy va ijtimoiy ahamiyatini mustahkamlaydi. 2.3. Lisoniy me'yor va nutq madaniyati munosabati. Tilshunoslikda lisoniy me’yorlar va nutq madaniyati o‘rtasidagi munosabat tilning nazariy va amaliy jihatlarini tahlil qilishda markaziy ahamiyatga ega. Lisoniy me’yor — til birliklarining grammatik, leksik, fonetik va uslubiy jihatdan belgilangan, jamiyat tomonidan qabul qilingan standart shakllarini bildirsa, nutq 24 madaniyati — shaxsning nutq jarayonida ushbu me’yorlarga rioya qilgan holda muloqotni samarali, tushunarli va odobli tarzda amalga oshirish qobiliyatidir. Shu bilan, lisoniy me’yorlar nutq madaniyatining nazariy poydevori, nutq madaniyati esa lisoniy me’yorlarning amaliy qo‘llanilishi sifatida qaraladi. Lisoniy me’yorlar tilning barqarorligini va ijtimoiy kelishilganligini ta’minlaydi. Ular insonlar o‘rtasida muloqotning tushunarli va samarali bo‘lishini kafolatlaydi. Masalan, grammatik me’yorlar orqali fe’l shakllarining to‘g‘ri qo‘llanishi, fonetik me’yorlar orqali talaffuzning aniq bo‘lishi, leksik me’yorlar orqali so‘zlarning ma’nosi va qo‘llanilishi tartibga solinadi. Barcha bu me’yorlar nutqning jamiyat uchun tushunarli va standart shaklda bo‘lishiga xizmat qiladi. Nutq madaniyati esa lisoniy me’yorlarning ijtimoiy kontekstda to‘g‘ri qo‘llanishi bilan chambarchas bog‘liq. Nutq madaniyatiga ega shaxs til me’yorlarini biladi, ularni vaziyatga mos ravishda qo‘llaydi va o‘z fikrini mantiqan aniq, odob-axloq me’yorlariga mos tarzda ifodalay oladi. Nutqiy faoliyatda uslubiy qurishning tanlanishi va nutqning boyligi masalasi tilshunoslikda kommunikativ samaradorlikni tushunishning markaziy nuqtalaridan biridir. Nutqiy faoliyat shaxsning til birliklarini maqsadga muvofiq, vaziyatga mos va auditoriya talablariga javob beradigan tarzda qo‘llash jarayoni sifatida talqin qilinadi. Shu jarayonda uslubiy qurishning tanlanishi nutqning mantiqan izchil va kommunikativ maqsadga mos bo‘lishini ta’minlaydi, nutqning boyligi esa lisoniy birliklarning xilma-xilligi va ijodiy kombinatsiyalari orqali amalga oshadi. Nutqiy faoliyatda uslubiy qurish shaxsning nutq vaziyatini, auditoriyani va kommunikativ maqsadni hisobga olgan holda so‘z va iboralarni, gap tuzilishini va ifoda shakllarini tanlashini bildiradi. Uslubiy qurish va nutq boyligi o‘rtasida uzviy bog‘liqlik mavjud. Nutq boyligi uslubiy qurish imkoniyatlarini kengaytiradi, shuningdek, tanlangan uslub nutq boyligini aniq maqsadga yo‘naltiradi. Misol uchun, rasmiy hujjat nutqida boy leksik kombinatsiyalar cheklangan bo‘lsa, badiiy yoki ilmiy nutqda ular mavzuga, maqsadga va auditoriyaga mos ravishda keng qo‘llaniladi. Nutq boyligi shuningdek shaxsning til madaniyati va kommunikativ kompetentsiyasi bilan bog‘liqdir. Boy nutqga ega shaxs turli vaziyatlarda lisoniy birliklarni mos ravishda 25 tanlay oladi, grammatik va sintaktik imkoniyatlardan foydalangan holda o‘z fikrini aniq va ta’sirli ifodalay oladi. Shu tariqa nutq boyligi nafaqat so‘z boyligi, balki grammatik, sintaktik va stilistik imkoniyatlarning to‘liq ishlatilishini bildiradi. O‘zbek tilshunosligida uslubiy qurish va nutq boyligi masalasi ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Ular nutqiy vaziyat, auditoriya, mavzu va kommunikativ maqsadga qarab uslubiy tanlovning nutq samaradorligini aniqlashda muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydilar. Masalan, A. Qodiriy nutq boyligini shaxsning ma’naviy va lingvistik tajribasi bilan bog‘lab, uslubiy qurish orqali nutqning ijodiy imkoniyatlarini kengaytirish mumkinligini ko‘rsatadi. Lisoniy me’yorlar tilning normativ qoidalari, ya’ni grammatika, fonetika, leksika va uslubiy qatlamlardagi belgilangan va jamiyat tomonidan qabul qilingan qoidalardir. Bu me’yorlar jamiyat a’zolari o‘rtasida muloqotning tushunarli va samarali bo‘lishini kafolatlaydi. Nutq madaniyati esa shaxsning ushbu me’yorlarni amalda, muloqot jarayonida vaziyatga mos va odob- axloq me’yorlariga muvofiq qo‘llash qobiliyatini bildiradi. Lisoniy me’yor va nutq madaniyati munosabati faqat nazariy-standart va amaliy jihatdan emas, balki ijtimoiy kontekst, kommunikativ vaziyat va kognitiv jarayonlar nuqtai nazaridan ham o‘rganilishi kerak. Tilshunoslikda lisoniy me’yorlar va nutq madaniyati o‘rtasidagi munosabat tilning nazariy va amaliy jihatlarini anglashda markaziy ahamiyatga ega. Lisoniy me’yor — til birliklarining grammatika, fonetika, leksika va uslubiy jihatdan belgilangan, jamiyat tomonidan qabul qilingan standart shakllarini bildiradi. Ushbu me’yorlar jamiyat a’zolari o‘rtasida muloqotning tushunarli va samarali bo‘lishini kafolatlaydi. Nutq madaniyati esa shaxsning til me’yorlarini amalda, muloqot jarayonida vaziyatga mos va odob-axloq me’yorlariga muvofiq qo‘llash qobiliyatini bildiradi. Shu bilan, lisoniy me’yorlar nutq madaniyatining nazariy poydevori, nutq madaniyati esa lisoniy me’yorlarning amaliy qo‘llanilishi sifatida qaraladi. Ushbu munosabatni chuqurroq anglash uchun, avvalo nutq madaniyatining ijtimoiy kontekst va kommunikativ vaziyat bilan bog‘liqligini hisobga olish zarur. Lisoniy me’yorlar jamiyatda umumiy qabul qilingan normativ 26 asos sifatida mavjud bo‘lsa-da, nutq madaniyati bu me’yorlarning ijtimoiy sharoitga mos qo‘llanishini ta’minlaydi. Masalan, rasmiy yig‘ilishda shaxs: “Xodimlar majburiy tartibda ro‘yxatdan o‘tadilar” deb ifoda qilsa, bu nutq normativ va qat’iy shaklda bo‘lib, rasmiy me’yorlarga mos keladi. Shu jumlani do‘stona suhbatda: “Hamma ro‘yxatdan o‘tishi kerak” tarzida ifodalash mumkin, bunda grammatika me’yorlari saqlanadi, lekin ifoda yumshatiladi va vaziyatga moslashadi. Nutq madaniyati shaxsga me’yorlarni vaziyatga moslash imkonini beradi. U auditoriyaga qarab leksik, sintaktik va stilistik tanlov qilish, so‘z va iboralarni moslashtirish qobiliyatini bildiradi. Masalan, ilmiy maqolada terminlar qat’iy va bir ma’noli bo‘lishi zarur: “Leksik birliklarning semantik o‘zgaruvchanligi nutq boyligini oshiradi.” Shu bilan birga, badiiy matnda shaxs so‘zlarning ma’nosini kengaytirib, metaforik va obrazli ifodalar yaratishi mumkin: “So‘zlar ruhni ochadigan kalitga aylandi.” Nutq madaniyati shaxsning til me’yorlarini kognitiv darajada anglash va qo‘llash qobiliyati bilan bevosita bog‘liqdir. Me’yorni bilish yetarli emas, ularning mantiqiy va semantik funksiyalarini tushunish va nutqda samarali qo‘llash ham zarur. Shu tariqa nutq tushunarli, ta’sirli va auditoriya uchun maqbul bo‘ladi. Nutq boyligi va uslubiy qurish ham lisoniy me’yor va nutq madaniyati munosabatini yanada boyitadi. Nutq boyligi — lisoniy birliklarning turli kombinatsiyalari, so‘z boyligi va grammatik imkoniyatlar yordamida fikrni aniq, ta’sirli va estetik tarzda ifodalash qobiliyatidir. Uslubiy tanlov esa nutqning mavzu, vaziyat va auditoriyaga mos ravishda qurilishini ta’minlaydi. Masalan, jurnalistik nutqda me’yoriy grammatik va leksik birliklar saqlanadi, lekin stilistik boylik va ekspressiv ifodalar yordamida auditoriyaga ta’sirchan yetkaziladi. O‘zbek tilshunosligida ham, lisoniy me’yor va nutq madaniyati munosabati ayniqsa rasmiy-texnik va adabiy nutq tahlilida ahamiyatli hisoblanadi. Rasmiy xatlarda me’yorlar qat’iy qo‘llaniladi, nutq madaniyati esa ifoda aniqligi va odob-axloqni ta’minlaydi. Adabiy matnlarda esa me’yorlar grammatik va leksik barqarorlikni beradi, nutq madaniyati esa ifodaning boyligi va muloqot samaradorligini oshiradi. Xulosa qilib aytganda, lisoniy me’yor 27 va nutq madaniyati o‘zaro chambarchas bog‘liq, bir-birini to‘ldiruvchi kategoriyalardir. Lisoniy me’yorlar nutq madaniyatining nazariy poydevori bo‘lsa, nutq madaniyati ushbu me’yorlarni real kommunikativ vaziyatda samarali, tushunarli va odobli qo‘llash imkonini beradi. Ijtimoiy kontekst, kommunikativ vaziyat va kognitiv faktorlar bu munosabatni yanada murakkab va boy qiladi, tilshunoslik va kommunikativ amaliyotda markaziy o‘rin egallaydi. 28 II BOB .Til va nutq masalasining nazariy asoslari 3.1.Jahon tilshunosligida til va nutq farqlanishining tarixi XX asr tilshunosligining — sistem tilshunoslikning bosh, asosiy mezoni til vanutq munosabati, til va nutq hodisalarini, birliklarini farqlash bo‘ldi. Ushbu muammo tarixiga nazar tashlasak, professor X.Ne‘matovning ma‘lumot berishicha, til va nutq hodisalarini o‘zaro farqlash dastlab VII-IX asrlarda shakllangan arab tilshunosligining til o‘rganish usullarida ko‘rish mumkin. Professor A.Nurmonovning tadqiqotida esa temuriylar davri o‘zbek tilshunosligining sardori bo‘lgan Alisher Navoiy asarlarida til va nutq hodisalari farqdangani, alloma shu masalaga aloxida e'tibor bergani qayd etiladi. Til va nutq muammosi umumiy nazaryadida tilshunoslikning asoschisi bo‘lgan Vilgelm fon Gumboldtning tildagi energeo (xarakat, jarayon, kuch) va ergon (maxsulot), tilshunoslikdagi psixologizm oqimining asoschisi G.Shteyntalning tildagi ―barkaror mohiyat va ―harakatdagi kuchlari, buyuk nazariyotchi va amaliyotchi tilshunos Boduen de Kurtenening ―tildagi barkarorlik va o‘zgaruvchanlik haqidagi ta‘limotlarida ham beriladi. Ta‘kidlash shart, til va nutq, dialektik munosabati o‘zining dastlabki haqiqiy,mukammal ilmiy – nazariy yechimini tilshunoslik fanida keskin burilish yasagan buyuk tilshunos olim Ferdinand de Sossyur asarlarida topdi. Demak, til va nutq, masalasi nafaqat sistem tilshunoslikning, umuman, jahon tilshunosligi fanining hamma davrlaridagi - ham diaxron, ham sinxron bos- qichlaridagi eng jiddiy nazariy muammosi bo‘lgan va bundan keyin ham shunday bo‘lib qoladi. Chunki, tilshunoslikning ushbu o‘ta murakkab va o‘ta dolzarb muammosisiz nafaqat nazariy-umumiy tilshunoslikning, balki xususiy- amaliy tilshunoslikning ham qator eng muhim, asosiy masalalarini to‘liq, mukammal va ob‘yektiv hal qilib bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra til va nutq, dialektikasi jahon tilshunosligi fanining doimiy muammolaridan biri sifatida qolaveradi. F. De Sossyur tomonidan xalqning aloqa qilish, fikr ifodalash vositasining til va nutq deb berilishi, bularning bir-biridan farqlanishi olimlar o‘rtasida fikrlar qarama-qarshiligini tug‘dirdi. Bir kator olimlar til va nutq o‘zaro farqlanmaydi, aslida 29 farqlanmaydigan bitta ob‘yekt mavjuddir, til va nutq bir narsa, desa, boshqa bir qator olimlar til va nutqni farqlash albatta, kerak bular farqlanadi,degan fikrlarni bildirishgan. Xullas, hozirda til va nutqni, til va nutq, hodisalarini, birliklarini farqlash umumtilshunoslikda, shuningdek, o‘zbek tilshunosligida ham mustahkam o‘rin egalladi. Til va nutq, dialektikasida til o‘ziga xos murakkab tuzilishga (strukturaga) ega bo‘lgan bir butun sistema sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Demak, F.de Sossyur mutlaqo to‘g‘ri ta‘kidlaganidek, til sistemadir.Til sistemasining bir-biri bilan uzviy bog‘langan tovush tomoni, lug‘at tarkibi, grammatik ko‘rilishi mavjud bo‘lib, ular birgalikda bir butunlikni, sistemani tashkil etadi. Tilning sistem xarakteri aslida qayd etilgan satrlar, qatlamlar (yaruslar) bilan belgilanadi, asoslanadi. Ayni vaqtda ushbu satrlarning har biri o‘ziga xos sistema-ichki sistema bo‘lib, til sistemasining tarkibiga kiradi. Demak, til sistemalar sistemasi-supersistema, makrosistema sifatida jamiyatga xizmat qiladi, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘ladi, ijtimoiy - amaliy vazifa bajaradi. Tilning ijtimoiy mohiyati jamiyatda aloqa-aralashuv quroli bo‘lishida ko‘rinadi. Shunga ko‘ra professor. S.Usmonov ―Insonlar orasidagi munosabat uchun xizmat qiladigan narsa, albatta, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lishi lozim. Chunkibunday munosabat, aloqa kollektiv ichida-jamiyatda paydo bo‘ladi deydi. Tilning material mohiyati haqida fikr yuritilganda, tilni belgilar sistemasi yoki semiotik sistema deb qarash hozirda tilshunos olimlar tomonidan qabul lingan. Masalan, professor V. M. Solnsev ―Til tipik semiotik yoki belgilar sistemasidir desa, tilshunos B.V.Kosovskiy ―til o‘zining material mohiyatiga ko‘ra belgilar sistemasini yoki semiotik sistemani hosil qiladi , deb alohida qayd‖ etadi. Xullas, til supersistema-sistemalar sistemasi sifatida jamiyat uchun tarixan mukammal yaratilgan barchaga birday xizmat qiladigan va barcha uchun umumiy bo‘lgan, asosan fikr ifodalash, fikrni moddiy qilish uchun ishlatiladigan alohida so‘zlar, gaplar nutq biriklaridan, ifoda vositalaridan, ularning o‘zaro mantiqiy bog‘lanishi uchun, nutqni ko‘rish uchun xizmat qiladigan qonun- qoidalardan tashkil topadi. Til o‘zining jamiyatdagi kommunikativ (informativ, 30 ekspressiv, emotiv, volyuntativ va boshqa) vazifasini qanday ko‘rinishda, qanday qiyofada, qanday shaklda amalga oshiradi? Ijtimoiy-psixik jarayon bo‘lgan til o‘zining jamiyatdagi kommunikativ, umuman har qanday vazifasini nutq shaklida, nutq ko‘rinishida, nutq orqali amalga oshiradi. Nutq til sistemasining so‘zlashuv, fikr almashuv jarayonidagi yoki yozuvdagi-matndagi aniq ifodasidir, ko‘rinishidir, holatidir. Shunga ko‘ra, S.Usmonov ―Til qachon ma‘lum funksiyami bajarishi mumkin? Til nutq sifatida namoyon bo‘lgandagina ma‘lum funksiyani bajarishi mumkin deydi. Miyamizda (ongimizda) ob‘yektiv olamning ta‘siri tufayli hosil bo‘lgan tushunchalar, tasavvurlar, turli xil fikrlar, demak, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan til (nutq) orqali voqelashadi. Yana ham aniqrog‘i, har qanday fikrni ifodalash,boshqalar bilan aloqada bo‘lish, faqat til materiali orqali amalga oshadigan real, jonli nutq jarayonida sodir bo‘ladi til aloqa quroli, insonlar orasidagi munosabat vositasi deb baholanganida til materialiga asoslaigan nutq ko‘zda tutiladi? Ichki - ideal jarayon, tashqi-material voqelikka o‘tar ekan, aylanar ekan, buutish-jarayon faqat nutq asosida, ya‘ni doim til materialiga suyanadigan nutq, orqali amalga oshadi. Nutq uchun esa asos (baza) vazifasini til boyligi, til materiali o‘taydi. Til materialini S.Usmonov ikkiga bo‘ladi: 1. Psixik material. Bu-so‘z, morfema va fonemalarning xotiradagi obrazi(qiyofasi). 2. Moddiy material. Bu-nutq yaratish chog‘ida belgili tovush qobig‘iga ega bo‘lgan, aniq talaffuz qilinayotgan so‘zlar, morfemalar va tovushlar. Demak, real jonli nutqning real til birliklaridan tashkil topishi isbot talab qilmaydigan haqiqatdir. Masalan. Bizning davrimiz bozor itisodiyotiga o’tish davridir, gapi real nutq bo‘lib, u tovush materiyasiga ega bo‘lgan real til birliklaridan tashkil topadi. Ya‘ni, ushbu gap: biz, ning, davr, i, miz, bozor, Iqtisod, i, yot, i, ga, o’t, ish, davr, i, dir kabi aniq til birliklaridan-so‘z (leksema) va affiksal morfemalardan tarkib topgan. Demak, ayni gapni qayd etilgan til birliklariga-so‘z (leksema) va affiksal morfemalarga ajratish, aslida, uni real til birliklariga ajratish demakdir. Ammo ajratishdan hosil bo‘lgan har bir element 31 o‘sha nutq o‘tib ketganidan keyin o‘z material qobig‘ini yo‘qotib, ma‘lum obrazlar sifatida doimiy ravishda xotirada saqlanadi. Xotiradagi bu elementlar endi moddiy hodisa bo‘lmay, psixik hodisadir. Psixik hodisadan esa lozim bo‘lganida nutq a‘zolarining faoliyati tufayli yana moddiy hodisa hosil qilish mumkin. Psixik hodisa bilan real nutq orasidagi oraliq hodisa xotiradagi real til elementlarining, til birliklarining nutq tuzish vaqtida talaffuz orqali ro‘yobga chiqariladigan real ekvivalentlaridir. Demak, xotiradagi til elementlarining obrazlari nutq, faoliyati vaqtida real til elementlariga aylanadi. Zotan real elementlar aslida birlamchi bo‘lib, ularning ongdagi (xotiradagi) obrazlari ikkilamchidir va ular real elementlar tufayli hosil bo‘ladi. Til ―tashqi jihatdan ham moddiy ham psixik hodisa. Uning moddiyligi tovushmateriyasi bo‘lsa, psixik hodisaligi xotirada saqlanish xususiyatidir. Tilning ijtimoiy vazifasi moddiylikda ko‘rinadi. Tildagi moddiylik so‘z, so‘z birikmasi va morfemalarning tovush materiyasiga o‘ralganligida namoyon bo‘ladi. Xuddi shu xususiyat tildan ijtimoiy maqsadda foydalanish imkoniyatini beradi. Ma‘lum bo‘ldiki, tildan fikr almashuv-kommunikatsiya maqsadida foydalanish jarayoni nutqdir. Hozirgi vaqtda nutqning til materiali orqali aloqa qilish jarayoni ekanligi tajriba yo‘li bilan ham isbotlangan. Masalan, psixolog Z.A.Ne‘matov ―Eksperimental — fonetik va eksperimental — psixologik tadqiqotlar nutqning til orqali aloqa qilish jarayoni ekanligiga bizni ishontirmoqda. Hozirda ko‘pchilik psixologlar, usulist va tilshunoslar ushbu fikrga kelishgan. Demak, til nutq orqali, nutq esa til materiali orqali amalga oshadi. Akademik I.P. Pavlov tomonidan ikkilamchi signallar sistemasi deb nom olgan tilning nutq bilan chambarchas bog‘liqligini yana shundan ham bilish mumkinki, har bir til tarixiy taraqqiyot davomida, odamlarning nutq vositasi bilan aloqa bog‘lash jarayonida vujudga keladi. Til va nutq o‘rtasidagi bog‘liqlik, o‘zaro aloqadorlik yana quyidagilardan ham ma‘lum bo‘ladi. Til nutq asosida tashkil topadi va nutq orqali reallashadi. Til bir vaqtning o‘zida ham asos ham nutq maxsuli. Til aloqa uchun material bo‘lsa, nutq shu materialdan fikr shakllantirishdir. F. De Sossyur aytganidek, til bizga nutq tushunarli bo‘lishi uchun zarur bo‘lsa, nutq esa tilning 32 taraqqiyoti, yashashi, shakllanishi uchun zarur. Tarixiy jihatdan nutq, faktlari tildan oldin keladi. Shu o‘rinda proffessor. B.A.Serebrennikovning fikrini ham keltirish maqsadga to‘la muvofiqdir. U ta‘kidlaganidek ― til nutq, jarayonida foydalaniladi. Har bir nutq, faoliyatida til elementlari ishtirok etadi. Agar til sistem xarakterga ega bo‘lsa, nutq ham til elementlari asosida namoyon bo‘lgandan keyin sistem xarakterga ega bo‘ladi. Bizningcha ham nutq, sistemadir, sistem xarakterga egadir. Ammo u tilganisbatan ikkinchi darajali sistema bo‘lib, til sistemasiga asoslanadi, undan imkoniyat sifatida foydalanadi. Til sistemasi asosida nutqiy sistema, nutq faoliyati, fikrni ifodalash sistemasi yuzaga keladi. Shuningdek, nutq, (nutqiy faoliyat) fikrni ifodalash jarayoni ekan, ayni jarayonda ishtirok etuvchi birliklar o‘zaro mantiqiy, zaruriy munosabatga kirishib, bir butunlikni-sistemani, masalan, nutqni, gapni hosil qiladi. Qolaversa, nutqdagi — fikr ifodalash jarayonidagi so‘z ham, so‘z birikmasi ham, gap ham, matn ham uziga xos mikro va makrosistemalardir. Tilning yashashi, mavjudligi, taraqqiyoti nutq orqali bo‘ladi. Masalan, men o‘z nutqimda o‘zbek tilidan foydalanib gapiryapman, demak, bu o‘zbek tilining mavjudligi, uning yashayotganligidir. Yoki men o‘z nutqimda ingliz tilidan foydalanib gapirsam bu ham ushbu tilning mavjudligi va uning yashayotganligini bildiradi. 33 3.2.O zbek tilshunosligida til, lison va nutqning o‘rganilishiʻ Til va nutq,dialektikasida til o‘ziga xos murakkab tuzilishga (strukturaga) ega bo‘lgan bir butun sistema sifatida faoliyat ko‘rsatadi. Demak, F.de Sossyur mutlaqo to‘g‘ri ta‘kidlaganidek, til sistemadir. Til sistemasining bir-biri bilan uzviy bog‘langan tovush tomoni, lug‘at tarkibi, grammatik ko‘rilishi mavjud bo‘lib, ular birgalikda bir butunlikni, sistemani tashkil etadi. Tilning sistem xarakteri aslida qayd etilgan satrlar, qatlamlar (yaruslar) bilan belgilanadi, asoslanadi. Ayni vaqtda ushbu satrlarning har biri o‘ziga xos sistema-ichki sistema bo‘lib, til sistemasining tarkibiga kiradi. Demak, til sistemalar sistemasi- supersistema, makrosistema sifatida jamiyatga xizmat qiladi, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘ladi, ijtimoiy - amaliy vazifa bajaradi.Alisher Navoiy til va nutqni o‘zaro biri ikkinchisiz bo‘lolmaydigan hodisalarsifatida talqin qiladi.[1] Til nutq uchun ashyodir, imkoniyatdir, nutq esa voqelikdir, ya’ni nutq til materiali asosida tashkil topishini uqtiradi. Buni quyida isbotini ko‘rish mumkin. Til – shuncha sharafi bilan nutqning qurolidir. Agarnutq nomaqul bo‘lib chiqsa tilning ofatidir. Yugnakiy ham bu masalada juda o‘rinli fikrlarni qoldirgan. U ham tildan maqsadli foydalanish haqida fikr bildirib, tildagi bor so‘zni o‘ylab- o‘ylamay tilga chiqarish zarar ekanligini uqtirib buni quyidagicha izohlaydi: “Tiling bakta tutg‘il , tishing sinmasun, Qoli chiqsa bakta tishingni siyur. Sonip so‘zlagan er so‘zi so‘z sog‘i, O‘kush yangshagan tiley olmas yog‘i” Alisher Navoiyimkoniyat tarzidagi so‘z (til birligi) so‘zlovchi tomonidan turli xil jilvalantirilishi (nutq birligi sifatida reallashtirilishi) mumkinligini aytadi.Uning tushunishicha, til ijtimoiy hodisadir. Til insonni hayvondan ajratibturadigan “gavhari sharif”dir. U ma’noni birlamchi, shaklni ikkilamchi 34 deb.hisoblaydi, ma’noga “so‘zning joni” deb baho beradi.Til va nutq masalasi o‘zbek tilshunosligida Sh.Rahmatullayev, A.Hojiyev,A.Nurmonov, H.Ne’matov, O.Bozorov kabi olimlarning ishlarida keng va atroflicha tahlil qilingan.A.Nurmonov lingvistik belgi tahliliga bag‘ishlangan ishida til va nutqbirliklari masalasi haqida ham fikr yuritib, tilshunoslikdagi nazariy qarashlarni umumlashtiradi hamda til belgisi va til birliklari o‘rtasidagi farqli jihatlarni ko‘rsatadi, xulosalarini bayon etadi. Uningcha, lingvistik belgining ifodalovchi va ifodalanmishi o‘rtasida qisman motivatsiya munosabati bolsa ham, umuman olganda ular o‘rtasidagi munosabat erkindir.Til va uning mohiyati, nutq va uning mohiyati, til va nutq birliklariningo‘ziga xos tabiati tavsifidan ayonki, sistemaviy-struktur tilshunoslik lingvistik tadqiqot obyektini – til va nutq birliklarining tabiatini an’anaviy tilshunoslikka nisbatan boshqacha tushunadi: sistemaviy-struktur tilshunoslikda til birliklari deb olinadigan elementlar bevosita kuzatishda berilmagan va faqat aqliy tahlil, intellektual usul bilan ochilishi mumkin.Demak, sistemaviy-struktur vaan’anaviy tilshunoslikda til birliklarining tushunilishi, ularning tabiatini o‘rganuvchi tadqiqot usullari, metodologiyasi o‘zaro farq qiladi. An’anaviy.tilshunoslikda til birliklari deb konkret, moddiy, bizning sezgi a’zolarimizga ta‘sir etadigan holatda berilgan xususiyliklar tushuniladi va bu tilshunoslik ushbu xususiyliklarni tasvirlash metodidan, tajriba, kuzatish, jonli mushohada usullaridan, ya’ni empirik tahlil metodologiyasidan foydalanadigan va shu metodologiya asosiga qurilgan tilshunoslikdir. Shuning uchun bugungi o‘zbek tilshunosligida yetakchi yo‘nalish, empirik, nominalistik yo‘nalishdir. Sistemaviy-struktur tilshunoslikda esa bevosita kuzatishda berilmagan, faqat nutqqa tayanilgan holda aqliy yo‘l bilan ochiladigan til birliklarining tabiati dialektik umumiylik, imkoniyat va mohiyat sifatida tushuniladi hamda bu tilshunoslik dialektik umumiylik, imkoniyat va mohiyatni ochish usullari- dialektik, radionalistik (aqliy) tahlil metodologiyasiga asoslanadi. Tilning ijtimoiy mohiyati jamiyatda aloqa-aralashuv quroli bo‘lishidako‘rinadi. Shunga ko‘ra prof. S.Usmonov “Insonlar orasidagi munosabat uchun xizmat 35 qiladigan narsa, albatta, ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lishi lozim. Chunki bunday munosabat, aloqa kollektiv ichida – jamiyatda voqe bo‘ladi” deydi. Tilning material mohiyati haqida fikr yuritilganda, tilni belgilar sistemasi yoki semiotik sistema deb qarash hozirda tilshunos olimlar tomonidan qabul qilingan. Masalan, prof. V.M.Solnsev “Til tipik semiotik yoki belgilar sistemasidir” desa, tilshunos B.V.Kosovskiy “til o‘zining material mohiyatiga ko‘ra belgilar sistemasini yoki semiotik sistemani hosil qiladi”, deb alohida qayd etadi.Til materialini S.Usmonov ikkiga bo‘ladi: 1. “Psixik material. Bu – so‘z, morfema va fonemalarning xotiradagi obrazi(qiyofasi) .2. Moddiy material. Bu – nutq yaratish chog‘ida belgili tovush qobig‘iga egabo‘lgan, aniq talaffuz qilinayotgan so‘zlar, morfemalar va tovushlar” “tashqi”jihatdan ham moddiy, ham psixik hodisa. Uning moddiyligi – tovush materiyasi bo‘lsa, psixik hodisaligi xotirada saqlanish xususiyatidir. Tilning ijtimoiy vazifasi moddiylikda ko‘rinadi. Tildagi moddiylik so‘z, so‘z birikmasi va morfemalarning tovush materiyasiga o‘ralganligida namoyon bo‘ladi. Xuddi shu xususiyat tildan ijtimoiy maqsadda foydalanish imkoniyatini beradi. Ma’lum bo‘ldiki, tildan fikr almashuv – kommunikatsiya maqsadida foydalanish jarayoni nutqdir. Hozirgi vaqtda nutqning til materiali orqali aloqa qilish jarayoni ekanligi tajriba yo‘li bilan ham isbotlangan. Masalan, psixolog V.A.Artemov kuyidagicha ta’kidlaydi: “Eksperimental – fonetik va eksperimental – psixologik tadqiqotlar nutqning til orqali aloqa qilish jarayoni ekanligiga bizni ishontirmoqda. Hozirda ko‘pchilik psixologlar, metodist va tilshunoslar ushbu fikrga kelishgan”. Demak, til nutq orqali, nutq esa til materiali orqali amalga oshadi. Til va nutq urtasidagi bog‘liqlik, o‘zaro aloqadorlik yana quyidagilardan ham ma’lum bo’ladi. Til nutq asosida tashkil topadi va nutq orqali reallashadi. Til bir vaqtning o‘zida ham asos, ham nutq mahsuli. Til aloqa uchun material bersa, nutq shu materialdan fikr shakllantirishdir. Demak, til bizga nutq tushunarli bo‘lishi uchun zarur bo‘lsa, nutq esa tilning taraqqiyoti, yashashi, shakllanishi uchun zarur. 36 Xulosa. O‘zbek tilshunosligida til, lison va nutq tushunchalari til hodisasini ilmiy jihatdan talqin qilishning asosiy kategoriya va yo‘nalishlarini tashkil etadi. Til — bu jamiyat a’zolari o‘rtasidagi muloqot vositasi sifatida barqaror, tizimli va ijtimoiy hodisa sifatida talqin qilinadi. Til birliklari grammatik, leksik, fonetik va uslubiy me’yorlar majmuasidan iborat bo‘lib, ularning jamiyat tomonidan qabul qilinishi muloqotning tushunarli va normativ bo‘lishini ta’minlaydi. Lison tushunchasi tilning ichki imkoniyatlar tizimi sifatida ko‘riladi. Lison orqali til birliklari o‘zaro bog‘liq qatlamlarda – fonetik, morfologik, leksik va sintaktik darajada tizimlashtiriladi. Lison tilning nafaqat strukturaviy jihatlarini, balki ularning semantik, funksional va kommunikativ imkoniyatlarini ham o‘rganishga xizmat qiladi. Nutq esa til va lisonning real muloqot jarayonida namoyon bo‘lishidir. Nutqda til birliklari shaxsning ijodiy faoliyati, kommunikativ niyati va muloqot vaziyatiga mos ravishda ishlatiladi. Shu tariqa, nutq tilning barqaror tizimini hayotiy voqelikka aylantiradi va uni individual-kommunikativ kontekstda jonli qiladi. Nutqning boyligi va uslubiy moslashuvi shaxsning nutq madaniyati va lingvistik kompetentsiyasini namoyon qiladi. O‘zbek tilshunosligida til, lison va nutqning o‘zaro munosabati ko‘plab olimlar tomonidan tahlil qilingan. Bu tadqiqotlar tilni faqat grammatik va leksik tizim sifatida emas, balki nutq jarayonida amaliy qo‘llanilishi, ijtimoiy va madaniy kontekstga moslashuvi bilan birga o‘rganish zaruratini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, til va nutq dixotomiyasi, lisoniy me’yorlar va nutq madaniyati, uslubiy qurish va nutq boyligi kabi masalalar O‘zbek tilining nazariy va amaliy tadqiqotlarida asosiy mavzular sifatida ahamiyatli rol o‘ynaydi. Xulosa qilib aytganda, til, lison va nutq tushunchalari o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, tilshunoslikning nazariy poydevorini, tilni o‘rganishning tizimli yondashuvini va nutqiy faoliyatning kommunikativ samaradorligini shakllantiradi. Ularning tadqiqi 37 o‘zbek tilining rivoji, nutq madaniyatining yuksalishi va muloqotning samarali bo‘lishi uchun muhim ahamiyatga ega. 38 I. Foydalanilgan adabiyotlar. 1. Abdurahmonov, M. O‘zbek tili nazariyasi. Toshkent: Fan, 2015. 2. Asqarov, S. Tilshunoslik asoslari. Toshkent: Sharq, 2017. 3. Karimov, A. O‘zbek tili va nutq madaniyati . Toshkent: Akademnashr, 2016. 4. Sodikova, N. Lison va nutq. Toshkent: O‘zbekiston, 2018. 5. Sobirov, T. Til va nutq dixotomiyasi. Toshkent: Fan, 2014. 6. Qodiriy, A. O‘zbek tilining funksional imkoniyatlari. Toshkent: Akademiya, 2013. 7. Sossyur, F. de. Cours de linguistique générale . Paris: Payot, 1916. 8. Halliday, M.A.K. An Introduction to Functional Grammar . London: Arnold, 1994. 9. Hobsbaum, J. Language and Culture. Cambridge: CUP, 2001. 10. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. O‘zbek tili o‘quv dasturi . Toshkent: 2019. 39

MUNDARIJA

Kirish

I bob.Til ,lison va nutq tushunchalari

1.1Ti,l lison, nutq va me’yor munosabati

1.2.Lison va nutqiy birlik. Lisoniy paradigm va uning turlari

II.Asosiy qism

2.1. Tilshunoslikda til va nutq dixotomiyasi (boʻlinishi) muammosi

2.2.Lisoniy birliklar va nutqiy voqelanish

2.3. Lisoniy me'yor va nutq madaniyati munosabati

III BOB. Til va nutq masalasining nazariy asoslari

3.1Jahon tilshunosligida til va nutq farqlanishining tarixi

3.2.Oʻzbek tilshunosligida til, lison va nutqning o‘rganilishi

XULOSA

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить