O‘zbek tilshunosligida umumiy va xususiy grammatik ma’no tavsifi
![UGM XGMga qarama-qarshi turadi. UGM XGM orqali voqelanadi.
UGM hamma XGMlarni o‘z ichiga oladi. UGM va XGMlar haqida gapirishdan
oldin, biz umumiylik va xususiylik nima, umumiy va xususiy ma’noning o‘zi
nimaligi haqida bahs yuritaylik.
Biz ko‘ra oladigan, seza oladigan, o‘lchay oladigan, kuzata oladigan
narsa, belgi, voqea - hodisa xususiylikdir. Masalan; daraxt ni biz ko‘ra olamiz,
paypaslaymiz, shoxlari va barglarini, mevasini sanay olamiz. Daraxt ning
moddiyligi uning ildizi, tanasi, shox-shabbasida. Har bir daraxt takrorlanmas,
chunki bir yilda ekilgan 2 ta olma daraxti 2 ta alohidalikdir- mevasi, tanasi bir
xil bo‘lsa-da, barglar miqdori bilan farqlanishi mumkin. Demak, yer yuzida
nechta daraxt bo‘lsa, shuncha xususiy daraxt bor. Ularning hisobi nisbiy, chunki
sanaguncha nechtasi quriydi, nechtasi yonib ketadi va hokazo...
Bir ashulani san’atkor 2 marta aytar ekan, bu bir emas, ikki xususiylikdir.
"Men ma’ruza o‘qiyapman" gapini 2 marta takrorlasak, bunda ikki xususiylik
voqelangan bo‘ladi. Chunki bu ikki gap hech bo‘lmaganda zamonda farqlanadi. 3
Umumiylik nima? Xohlagan xususiylikda umumiylikning belgisi yotadi.
Minglab daraxtlar uchun (olma, anjir, chinor... daraxtlari) umumiy bo‘lgan tomon
- tanasi, shoxi bor o‘simlik. Bizning ongimizda daraxt xuddi shu ma’no bilan
yashaydi. "Umumiylik - bevosita kuzatishda berilgan alohida xususiyliklardagi
belgilarning ongimizdagi obrazi" [1,8;]. Umumiyliklar mayda - chuyda belgilarni
o‘z ichiga olmaydi, umumiylik xususiyliklarda takrorlanib turadi. Demak, xulosa
shuki, xususiylik - takrorlanmas, chegaralangan; umumiylik - takroriy,
chegaralanmagan.
Istalgan butunlik shakl va ma’no tomondan iborat bo‘ladi. Yana daraxt
misoliga qaytamiz. Daraxt ning shakl tomoni bizga ma`lum: qattiq tanali o‘simlik.
Daraxt nima uchun kerak?
a) soya soladi;
b) meva beradi;
3
Rasulov R.Umumiy tilshunoslik. -Toshkent, 2013.
6](https://docx.uz/documents/2d84918f-9c93-42b3-97c9-b31dd8cf3d0b/page_6.png?v=1)
![Sanskrit tili tadqiqotchisi, “Ashtadxyan” asari muallifi Panini ham ushbu
nazariyani e’tirof etgan. Yunon olimi Dionisiy va uning zamondoshlari ham so‘z
turkumlarini tasniflash chog‘ida aynan sintaktik vazifa bajaruvchi qo‘shimchalarga
tayanadi. Uning ta’rificha: ot (sifat ham) kelishik va songa ko‘ra o‘zgaruvchi
turkumdir. Fe’l kelishiksiz so‘z turkumidir. Sifatdosh esa fe’l va otlarga xos
bo‘lgan birliklarni birlashtiruvchi kategoriya hisoblanadi 1
. Qadimgi hind va yunon
tilshunosligi nazariy ma’lumotlariga tayangan Yevropa tilshunoslari ilmiy
tadqiqotlarida ham grammatik shakllar tasnifi uchun alohida boblar ajratiladi.
O‘zbek tili morfologik tizimi va sintaktik imkoniyatini o‘rganish Yevropa
tilshunosligi mezonlari asosida talqin va tavsif etildi. So‘z shakli tushunchasi
o‘zbek tilshunosligiga XIX asrning 2-yarmidan boshlab kirib kela boshladi. Bunda
Yevropa tilshunosligi va o‘zbek tili bo‘yicha yevropaliklar tomonidan yaratilgan
darsliklar turtki bo‘ldi. Shuningdek, turkiyzabon tadqiqotchilarimizning arab
tilshunosligiga tayangan holda olib borgan izlanishlari ham o‘zbek tili
grammatikasida ushbu tushunchaning shakllanishiga sabab bo‘ldi. Chunki mazkur
masala sharq olimlari tomonidan qadimdan tadqiq etib kelingan. 6
Turkiy tillar, xususan, o‘zbek tili morfologik vositalarini nomlash,
tasniflashga intilishning dastlabki ildizlari X-XI asrlarga borib taqaladi. Bu ish
bilan, ya’ni turkiy tillarnig fonetik, grammatik va leksik tahlili bilan ilk bor
shug‘ullangan kishi – O‘rta Osiyo xalqlari orasida yetishib chiqqan yirik
adabiyotshunos, tarixchi, geograf va etnograf, shuningdek, o‘z ta’biri bilan
aytganda «...tilda ularning eng yetuklaridan, eng katta mutaxassislaridan,
xushfahmlaridan, eski qabilalaridan, usta nayzadorlaridan» [DLT.,I.-44] bo‘lgan
qomusiy olim Mahmud Qoshg‘ariydir. U turkiy urug‘ va qabila tillarini, ularda
qo‘llangan so‘zlarning leksik va grammatik xususiyatlarini chuqur o‘rganish
asosida ikki yirik asar «Devonu lug‘otit turk» va «Javohir un nahv fi lug‘atit
turk»larni yatatdi.
Turkiy tillarning so‘z yasash, so‘z o‘zgartirish va shakl yasash imkoniyatlari
6
Bushuy A.M., Safarov SH. Til qurilishi: tahlil metodlari va metodologiyasi. - Toshkent: Fan, 2007.
9](https://docx.uz/documents/2d84918f-9c93-42b3-97c9-b31dd8cf3d0b/page_9.png?v=1)
![o‘zbek tilida qo‘shimchalardan aloqa - munosabat qo‘shimchalari va lug‘aviy
shakl hosil qiluvchi qo‘shimchalar, asosan, grammatik ma’no ifodalaydi.
Masalan, kitobi so‘zshakliga e’tibor bersak. Bu shakldagi [ -i ] qo‘shimchasi
kitobning qandaydir uchinchi bir shaxsga tegishliligini ifodalasa, "O‘tgan
kunlar" kitobi” birikmasida tur va jins nomini o‘zaro bog‘lab birikma hosil
qilyapti. Shu ma’nolar [- i ] qo‘shimchasida mujassamlangan va shu ma’no ushbu
affiksal morfema orqali yuzaga chiqmoqda. Kelishik qo‘shimchalari grammatik
ma’no ifodalaydi. Masalan, "Javondagi kitoblardan oldi" gapida [– dan ]
qo‘shimchasi ma’lum bir manbadan biror narsa ajralayotganini ifodalasa,
"Vijdondan qo‘rqing" gapida [- dan ] vijdon va " qo‘rqmoq so‘zlarini bir-biriga
bog‘lashga xizmat qilyapti, "Anvar uydan chiqdi" gapida esa Anvar degan
shaxsning chiqish joyini ko‘rsatmoqda. Yuqorida keltirgan misollarimizdan
shunday xulosaga kelish mumkinki, grammatik ma’no lisoniy va nolisoniy
munosabatlarning muayyan shakl(qolip) da mujassamlangan mavhum inikosidir.
Chunki, yuqoridagi kitobi so‘zidagi [ –i ] qo‘shimchasida, " Javondagi kitoblardan
oldi" gapidagi [ -dan ] qo‘shimchasida nolisoniy munosabat yotsa, "O‘tgan kunlar”
kitobi” birikmasidagi [- i ] va "Vijdondan qo‘rqing" gapidagi [- dan ]
qo‘shimchalarida sof lisoniy munosabat mujassamlangan. Shuning uchun
grammatik ma’no tarkiban murakkab bo‘lib, lisoniy va nolisoniy munosabatlar
inikosining birikishidan iboratdir.
Fe’l zamonlari ham grammatik ma’no ifodalaydi. Bu zamonlar faqat
nutqdagi, matndagi so‘zlarning qaysi zamonga oid ekanligini ko‘rsatish bilan
chegaralanmay, balki tashqi dunyoda sodir bo‘ladigan voqea va hodisalarning
qachon bo‘lib o‘tganini, ya’ni aynan gapirilayotgan vaqtda yoki gapirilayotgan
vaqtdan oldin yo keyin sodir bo‘layotganligini ifodalash uchun ham xizmat
qiladi : Lola o‘qidi; Lola o‘qiydi; Lola o‘qiyotir; Лола прочитала ; Лола
читаеть …
Sifat darajalari ham grammatik ma’no anglatadi. Ular narsa, predmet,
hodisalarning borliqdagi nisbiy farqini aks ettiradi: tor/ torroq /eng tor; go‘zal/
go‘zalroq/ eng go‘zal; красивый - красивее - самый красивый .
19](https://docx.uz/documents/2d84918f-9c93-42b3-97c9-b31dd8cf3d0b/page_19.png?v=1)
![sintaktik aloqaga kiritish vazifasini bajaradi.
3. Lug‘aviy-sintaktik shakl leksemaning ham lug‘aviy ma’nosiga ta’sir
qiladi, ham uning sintaktik vazifasini belgilaydi” 1
.
Turkiy tillarda ilk marotaba murakkab tabiatli ravishdosh, sifatdosh, harakat
nomi shakllari tadqiqi bilan shug‘ullangan M.Qoshg‘ariy ham ular tabiatidagi bu
nozik jihtni e’tibordan chetda qoldirmaydi. «Devon»ning katta qismi (II tom) fe’l
qoidalari, yasalishi, fe’l boblari, turlari va boshqalarga bag‘ishlanadi.
M.Qoshg‘ariyning ta’kidlashicha, turkiy tillar fe’l qurilishi arab tilidagi fe’llar
tuzilishiga o‘xshaydi. har ikki tilda ham masdar(harakat nomi), sifat(ismi foil, ismi
maf’ul - sifatdosh)larning qo‘llanilishi bir xil. «Fe’llarning tuslanishi va
sifatlarning bayoni» bobida fe’llarning yasalishi xususida to‘xtalib shunday fikrlar
keltiriladi: «...fe’llarning yasalishida o‘tgan zamon fe’li va buyruq formasi asosdir,
dedim. Chunki o‘tgan zamon fe’lining bosh harfi maftuh(-a li) bo‘lsa, kelasi
zamon fe’li ham, masdar ham maftuh(-a li) bo‘ladi. Uning bosh harfi marfu’(-lo
li) bo‘lsa, o‘tgan zamon fe’li ham, masdar ham shunday bo‘ladi: bardi – barir, turar
– turmaq.
«Devon»da ish-harakatning bajarilganligini bildiruvchi sifatida ismi maf’ul
termini qo‘llanilib, harakat nomi deb izohlab ketiladi: «...ish-harakatning
bajarilganligini bildiruvchi ismi maf’ul formasi hamma fe’l boblarida bir xil usulda
– buyruq shakli oxiriga -sh,-m qo‘shib yasaladi: qazmish ariq - qazilgan
ariq. O‘zak bu xil sifatlarda har vaqt o‘z holida hech qanday o‘zgarishsiz
saqlanadi. O‘zakka o‘timli fe’llarda - mish qo‘shimchasi qo‘shiladi. O‘tgan zamon
o‘timsiz fe’llarda ham – mish qo‘shimchasi qo‘shiladi, u holda bu– mish o‘tgan
zamon gumon fe’lini yasaydi: evga barmish – uyga borgan emish[DLT.,II.62-63].
Mahmud Qoshg‘ariy sifatdosh shakllarini ish-harakatning bajarilishini
bildiruvchi sifat deb ataydi va buni quyidagicha izohlaydi:»...barmish, kelmish
so‘zlari otlar oldida aniqlovchi bo‘lib kelganda sifatga aylanadi: barmish kishi –
boradigan kishi. Buning o‘rnida bardi fe’lidagi di ni qo‘llashning o‘rni emas.
Ko‘rinib turibdiki, hozirgi kunda unumsiz sifatdosh hosil qiluvchi
sanaladigan
23](https://docx.uz/documents/2d84918f-9c93-42b3-97c9-b31dd8cf3d0b/page_23.png?v=1)
![32shakllar dastavval «boshqaruvchi fe’l ifodalagan harakat paytiga munosabat»
belgisi ostida privativ ziddiyat hosil qiladi. -a / y, -(i)b, -may / masdan, -gancha, -
gali shakllarida paytga munosabat belgilanmagan bo‘lib, u imkoniyat sifatidagina
mavjud bo‘ladi:
Ko‘rinadiki, ravishdosh shakllari bir umumiy belgi (kuchli sintaktik
imkoniyat
- “fe’lni fe’lga bog‘lash” belgisi) asosida birlashib, ravishdoshning zotiy
mohiyatiga daxldor bo‘lmagan belgilar asosida turli xil ziddiyatli munosabatlarda
bo‘ladi. Shu bois zotiy mohiyatning parchalanishi asosida emas, balki zotga
daxldor bo‘lmagan xossalar asosida farqlanishi ravishdosh shakllarini yaxlit
morfologik paradigmaga - kategoriyalarga birlashtirish uchun mone’lik qiladi va
barcha shakllarni bitta ravishdoshning qorishiq ma’nolar bilan murakkablashgan
turli ko‘rinishlari sifatida qarashga asos bo‘ladi.
2.2. Sifatdosh shaklining lug‘aviy-sintaktik shakllik tabiati
Sifatdoshlar nokesimlik shakllari bo‘lib, fe’lni nutqqa voqelantirar ekan, uni
o‘zidan keyingi ot(ba’zan fe’l)ga bog‘lashdek sintaktik va o‘zi shakllantirayotgan
fe’lga sifatlik belgisini berishdan iborat morfologik ma’nolarni namoyon qiladi.
Sifatdosh ko‘rsatkichlarining lug‘aviy-sintaktik shakllik tabiati ularning
umumiy sintaktik mohiyati - fe’lni ot(yoki fe’l)ga tobe uzv sifatida bog‘lash va shu
bilan bog‘liq holda kelib chiqqan ma’noviy xususiyat - fe’l anglatgan harakat va
harakat natijasini narsa-predmetning belgisi sifatida nutqda voqelantirishdan
iboratdir.
Sifatdosh shakllarining so‘z lug‘aviy ma’nosiga ta’siri nutqiy hodisa bo‘lib,
istalgan fe’l nutq tarkibida kirgandagina sifatdoshlik xususiyatini namoyon qiladi.
Shaklning lug‘aviy ma’noga ta’siri leksema semasiga ta’sir qilish degan gap emas.
Masalan, o‘qigan bola birikmasidagi “o‘qimoq” so‘zi ma’nosida orttirilgan “belgi”
ottenkasi [o‘qi] leksemasining lisoniy mohiyatini o‘zgartirmaydi.
Lug‘aviy ma’noga ta’sir tur kategoriyasining barcha shakllarida birdek](https://docx.uz/documents/2d84918f-9c93-42b3-97c9-b31dd8cf3d0b/page_32.png?v=1)
MUNDARIJA
I BOB. O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA GRAMMATIK SHAKLLARINING O‘RGANILISH TARİXİ
1.1. O‘zbek tilshunosligida grammatik shakllarning milliy talqini va unda lug‘aviy-sintaktik shakllarning o‘rni
II BOB. LUG‘AVIY-SINTAKTIK SHAKLLAR VA SO‘Z BIRIKMALARINI AJRATISH MUAMMOLARİ
2.1. Ravishdosh shaklining lug‘aviy-sintaktik shakllik tabiati
2.2. Sifatdosh shaklining lug‘aviy-sintaktik shakllik tabiati
XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati