Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 70.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida umumiy va xususiy grammatik ma’no tavsifi

Купить
2O‘zbek tilshunosligida umumiy va xususiy grammatik ma’no tavsifi Mundarija: Kirish........................................................................................................................3 I bob. O‘zbek tilshunosligida grammatik shakllarining o‘rganilish tarixi..........5 1.1.   O‘zbek tilshunosligida  grammatik  shakllarning  milliy  talqini  va  unda  lug‘aviy- sintaktik  shakllarning  o‘rni ........................................................................................5 1.2.   Lug‘aviy-sintaktik   shakllar   va   so‘z   birikmalarini   ajratish muammolari...........16 II bob. Fe’lning lug‘aviy shakllarida shakllik tabiati..........................................24 2.1.   Ravishdosh   shaklining   lug‘aviy-sintaktik   shakllik tabiati.................................26 2.2.   Sifatdosh   shaklining   lug‘aviy-sintaktik   shakllik tabiati....................................27 Xulosa.....................................................................................................................29 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.....................................................................31 3Kirish Mavzuning dolzarbligi:  Dunyodagi  fanlarning  eng  qadimiylaridan bo‘lmish  tilshunoslik  necha  o‘n  asrlardiki,  til  deyiladigan  tilsimning  tabiatini,  tub mohiyatini  tushunish  va  tushuntirish  yo‘lida  tinimsiz  izlanadi.  Shu  bois  keyingi yillarda  lug‘aviy-sintaktik  shakllarnining  sintaktik  imkoniyatlari  o‘zbek  tili materiallari  asosida  yangicha  tadqiq  etish  va  tahlil  qilishga  qaratilgan  izlanishlar silsilasi  yuzaga  keldi.  Bu  izlanishlarning  salmog`i  kundan-kunga  oshib  bormoqda. O‘ zbekistоn   Respublikаsi   Prezidentining   2016-yil   13-mаydаgi   PF-4797-sоn  «Аlisher  Nаvоiy  nоmidаgi  Tоshkent  dаvlаt  o‘zbek  tili  vа  аdаbiyoti universitetini  tаshkil  etish  to‘g`risidа»,  2017-yil  7-fevrаldаgi  PF-4947-sоn «O‘zbekistоn  Respublikаsini  yanаdа  rivоjlаntirish  bo‘yichа  Hаrаkаtlаr  strаtegiyasi to‘g`risidа»gi  Fаrmоnlаri,  O‘zbekistоn  Respublikаsining  1995-yil  21-dekаbrdа yangi  tаhrirdа  qаbul  qilingаn  «Dаvlаt  tili  hаqidа»gi  Qоnuni  hаmdа  mаzkur fаоliyatgа  tegishli  bоshqа  me’yoriy-huquqiy  hujjаtlаrdа  belgilаngаn  vаzifаlаrni аmаlgа  оshirishdа  ushbu  lоyihа  ishi  muаyyan  dаrаjаdа  хizmаt  qilаdi. Ya’ni, grammatik  shakllarni  asosiy  xususiyatiga  ko‘ra  uchga  ajratilib  o‘rganish  tavsiya etildi:  a)  lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchi;  b)sintaktik  shakl  hosil  qiluvchi;  d)lug‘aviy- sintaktik  shakl  hosil  qiluvchi.  Shulardan   lug‘aviy   shakl   hosil   qiluvchi   va sintaktik   shakl   hosil   qiluvchilar  tadqiqotchilar  tomonidan  o‘z  ilmiy  isbotini topgan.  Ammo  lug‘aviy-sintaktik  shakllar  va  “Oraliq  uchinchi”  maqomiga  ega o‘zgalovchi  kategoriyasining  sintaktik  imkoniyatlari  hamon  munozarali  mavzu sifatida  qolmoqda.  Uzluksiz  ta’limda  grammatik  shakllar  va  so‘z  birikmalarini o‘qitishda  ayrim  muammolar  ko‘zga  tashlanmoqda.  Shuningdek,  so‘z birikmalarining  grammatik  tuzilishiga  ko‘ra  tasnifida  ham  chalkashliklar  mavjud. Shunday  ekan,  mazkur  masalani  tadqiq  etish  zarurati  va  mavjud  imkoniyat malakaviy-bitiruv  ishining  shakllanishi  uchun  yetarlicha  asos  bo‘la   oladi. Ma’lumki,  o‘zbek  tili  qurilishiga  doir  tadqiqot,  darslik  va  o‘quv qo‘llanmalarida  tilning  sistemaviy  xarakteri  haqida  ko‘plab  fikr-mulohazalar bildirilgan,  sintaktik  sathning  asosiy  birliklaridan  biri  sifatida  so‘zlarning  erkin 4bog‘lanish omillari  va  ularni  hosil  qilishda  bevosita  ishtirok  etuvchi  lug‘aviy- sintaktik  shakllar  turli  ilmiy  qarashlar  va  yondashuvlar  asosida  tadqiq  etilgan. Fanimizda  “Oraliq  uchinchi”  qonuniyati  tadqiqi  bilan  bog`liq  ma’lumotlar qimmatli  manba  sifatida  qaraladi.  O‘zbek  tilshunosligida  G`.Abdurahmonov, M.Asqarova,  Sh.Rahmatullayev,  B.Mengliyev,  B.Bahriddinova  va  S.Nazarova kabi  tilshunos  olimlar  yaratgan  darslik,  o‘quv  qo‘llanma  va  ilmiy  asarlarda lug‘aviy-sintaktik  shakllar  hamda  so‘z  birikmalarini  ajratish  tahlili  natijasida to‘plangan  ilk  ilmiy  dalillar  yaratilgan.  Lug‘aviy-sintaktik  shakllar  borasidagi ilmiy  izlanishlar  morfologik  sath  doirasida  taqdim  etilgan  bo‘lsa-da,  lekin  uning sintaktik  imkoniyatlari  tadqiq  qilinmagan  va  bu  o‘z  ilmiy  isbotini  kutayotgan dolzarb  muammolardan   biridir. Kurs ishining obyekti ni O‘zbek  tilshunosligida  umumiy  va  xususiy grammatik  ma'no  tavsifi   haqida  tushunchalarni   tаshkil  etаdi . Kurs ishi predmeti:   O‘zbek  tilshunosligida  umumiy  va  xususiy  grammatik ma'no  tavsifi   bo‘yichа  SG  mаvzulаrini  o‘qitishdа  qo‘llаnilаdigаn  ilg`оr  pedаgоgik teхnоlоgiya  (grаfik  оrgаnаyzer)lаrni  qo‘llash. Kurs ishi mаqsаdi:   tа’lim  jаrаyonini  sifаtli  vа  sаmаrаli  tаshkil  etish bаrоbаridа  “ O‘zbek  tilshunosligida  umumiy  va  xususiy  grammatik  ma'no  tavsifi ” mоdulini  o‘qitishdа  grаfik  оrgаnаyzerlаrdаn  fоydаlаnish  yo‘llаrini  yoritishdаn ibоrаt 5I bob. O‘zbek tilshunosligida grammatik shakllarining o‘rganilish tarixi 1.1. O‘zbek tilshunosligida grammatik shakllarning milliy talqini va unda lug‘aviy-sintaktik shakllarning o‘rni Tilshunosligimizda grammatik  shaklning  grammatik  ma’nosi  bilan  bog‘liq masalalar  kam  o‘rganilgan  mavzulardan  biri  hisoblanadi.  Ma’lumki,  grammatik shakl  deganda  grammatik  ma’no  ifodalovchi  morfologik  ko‘rsatkich  tushuniladi. Boshqa  birliklar  kabi  grammatik  shakl  uch  tomon  – shakl,  ma’no  va  vazifaning yaxlitligidan  iborat.  Grammatik  shakl  va  uning  tasnifi  har  doim  dolzarb  bo‘lib kelgan.  O‘tgan  davr  mobaynida  o‘zbek  tili  grammatik  ko‘rsatkichlarining  tasnifi yaratildi,  ammo  qoidalar  avval  arab,  so‘ngra  rus  tili  grammatik  me’yorlariga tayanilgan  holda  taqdim  etilgan  edi.  O‘zbek  substansial  tilshunosligi  ona tilimizning   agglutinativlik   xususiyatiga   muvofiq   ravishda   grammatik ko‘rsatkichlarning  yangicha  tasnifini  taqdim  etishdi.  Bunga  ko‘ra: 1. lug‘aviy  shakl  hosil   qiluvchi; 2. sintaktik  shakl  hosil   qiluvchi; 3. lug‘aviy-sintaktik  shakl  hosil  qiluvchi  ko‘rsatkichlar   farqlandi 1 . Lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchi  qo‘shimchalarning  so‘z  ma’nosini  qisman o‘zgartiruvchi,  muayyanlashtiruvchilik  xususiyatiga  egaligi,  shuningdek,  sintaktik shakl  hosil  qiluvchilarning  so‘z  lug‘aviy  ma’nosiga  ta’sir  etmay,  so‘zlarni   bir- biriga  bog‘lashga  yoki  ularga  ma’lum  bir  sintaktik  vazifa  berishga  xizmat  qilishi barchamizga  ma’lum.  Biroq  o‘zbek  tilida  shunday  shakllar  borki,  ular  bir tomondan  so‘zning  lug‘aviy  ma’nosiga  ta’sir  etadi,  ikkinchi  tomondan,  ularni sintaktik  aloqaga  kiritadi.  Shunga  muvofiq  ravishda  fe’lning  o‘zgalovchi kategoriyasi  shakllarining  ikkiyoqlama  mohiyatga  egaligi  isbotlandi.  Masalan, qiziqib so‘ramoq birikmasida   (-ib) ravishdosh  shakli   (qiziq) so‘zining  lug‘aviy ma’nosiga  yaqin  ma’no  bergan,  shu  bilan  birgalikda,  bu  so‘zni  keyingi  so‘zga bog‘lash  vazifasini  ham  bajarmoqda.  Shuning  uchun  o‘zgalovchi  kategoriyasi shakllari  lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchilar  va  sintaktik  shakl  hosil  qiluvchilar   orasida 6oraliq vaziyatni  egallab,   lug‘aviy-sintaktik shakl hosil qiluvchi atamasi  bilan nomlanadi. Tilshunoslik,  xususan,  o‘zbek  tilshunosligi  hozirgi  darajaga  yetguncha  uzoq tarixiy  rivojlanishni  bosib  o‘tdi.  Tilshunoslik  fani  bosib  o‘tgan  uzoq  o‘tmishga nazar  tashlasak,  o‘zbek  tili  taraqqiyoti  va  takomillashuvining  olis  moziyga  borib taqalishiga  guvoh  bo‘lamiz.  Shu  davr  mobaynida  boshqa  sohalar  singari  o‘zbek tilshunosligining  barcha  tarmoqlarida  ilmiy  izlanishlar  olib  borildi  va  fandagi yangiliklar  hayotda  tadbiq  etilmoqda. Morfologik   ko‘rsatkichlar   masalasi   tilshunoslik   fanining   azaliy muammolaridan  hisoblanadi.  Jahon  tilshunosligida  qator  grammatik  shakllar tasnifida  uzoq  davrlardan  hozirga  qadar  munozara  davom  etib  kelayotganligi fikrimizning  dalilidir .   Tilshunoslik  tarixiga  e’tibor  bersak,  grammatik  shakl tushunchasi  xususida  turli  xil  yondashuvlar  kuzatiladi.  Bu  xilma-xillikning  ta’sirini bugungi  grammatikaga  doir  tadqiqotlardan  ham  payqash  qiyin  emas.  Xususan,  u “grammatik  kategoriyaning  tashqi  lisoniy  vositalar  bilan  ifodalanishi”,  “ayrim grammatik  ma’noni  ifodalovchi  formal  belgi”,  “ma’lum  grammatik  ma’no ifodalovchi  shakl”  sifatida  tavsiflanadi.  Ammo  grammatik  shakl  atamasi  deyarli barcha  tilshunoslar  tomonidan  so‘z  shakliga  nisbatan  qo‘llaniladi. Grammatik  shakllarning  qator  tilshunoslik  maktablarida  o‘rganilish  tarixi mavjud,  hamda  ushbu  mavzu  yuzasidan  o‘zbek  tilshunoslari  tomonidan  olib borilgan  ilmiy  tadqiqotlarda  ham  mazkur  maktablarning  qimmatli  ma’lumotlariga tayaniladi.  Xususan,  grammatik  shakllar  to‘g‘risidagi  nazariy  qarashlar  ilk  bor Vedalar  tilini  tadqiq  qilgan  hind  olimlari  tomonidan  e’tirof  etiladi.  Ular  so‘zlarni tahlil  qilish  va  tarkibini  o‘rganish  jarayonida  so‘z  tarkibini  quyidagi  bo‘laklarga bo‘lganlar: 1 1) o‘zak; 2) suffiks; 3) qo‘shimcha  (turlovchi  va   tuslovchi). Qadimgi  hindlar  turlovchi  va  tuslovchilarning  so‘z  o‘zgartiruvchi  grammatik 1   Mirziyoyev  Sh.M.  "Buyuk  kelajagimizni  mard  va olijanob  xalqimiz  bilan   birga  quramiz".  Toshkent,  ―O’zbekiston,  2017. 7shakllar ekanligini  aniqlaganlar,  ammo  mazkur  shakllarni  muayyan  nomlar  ostida birlashtirmasdan  ular  o‘rtasidagi  farqni  faqatgina  raqamlar  bilan  ajratganlar. Sanskrit  tili  tadqiqotchisi,  “Ashtadxyan”  asari  muallifi  Panini  ham  ushbu nazariyani  e’tirof  etgan.  Yunon  olimi  Dionisiy  va  uning  zamondoshlari  ham  so‘z turkumlarini  tasniflash  chog‘ida  aynan  sintaktik  vazifa  bajaruvchi  qo‘shimchalarga tayanadi.  Uning  ta’rificha:  ot  (sifat  ham)  kelishik  va  songa  ko‘ra  o‘zgaruvchi turkumdir.  Fe’l  kelishiksiz  so‘z  turkumidir.  Sifatdosh  esa  fe’l  va  otlarga   xos bo‘lgan  birliklarni  birlashtiruvchi  kategoriya  hisoblanadi 1 .  Qadimgi  hind  va  yunon tilshunosligi  nazariy  ma’lumotlariga  tayangan  Yevropa  tilshunoslari  ilmiy tadqiqotlarida  ham  grammatik  shakllar  tasnifi  uchun  alohida  boblar   ajratiladi. O‘zbek  tili  morfologik  tizimi  va  sintaktik  imkoniyatini  o‘rganish  Yevropa tilshunosligi  mezonlari  asosida  talqin  va  tavsif  etildi.  So‘z  shakli  tushunchasi o‘zbek  tilshunosligiga  XIX  asrning  2-yarmidan  boshlab  kirib  kela  boshladi.  Bunda Yevropa  tilshunosligi  va  o‘zbek  tili  bo‘yicha  yevropaliklar  tomonidan  yaratilgan darsliklar  turtki  bo‘ldi.  Shuningdek,  turkiyzabon  tadqiqotchilarimizning  arab tilshunosligiga  tayangan  holda  olib  borgan  izlanishlari  ham  o‘zbek  tili grammatikasida  ushbu  tushunchaning  shakllanishiga  sabab  bo‘ldi.  Chunki  mazkur masala  sharq  olimlari  tomonidan  qadimdan  tadqiq  etib  kelingan. Turkiy  tillar,  xususan,  o‘zbek  tili  morfologik  vositalarini  nomlash, tasniflashga  intilishning  dastlabki  ildizlari  X-XI  asrlarga  borib  taqaladi.  Bu  ish bilan,  ya’ni  turkiy  tillarnig  fonetik,  grammatik  va  leksik  tahlili  bilan  ilk  bor shug‘ullangan  kishi  –  O‘rta  Osiyo  xalqlari  orasida  yetishib  chiqqan  yirik adabiyotshunos,  tarixchi,  geograf  va  etnograf,  shuningdek,  o‘z  ta’biri  bilan aytganda  «...tilda  ularning  eng  yetuklaridan,  eng  katta  mutaxassislaridan, xushfahmlaridan,  eski  qabilalaridan,  usta  nayzadorlaridan»  [DLT.,I.-44]  bo‘lgan qomusiy  olim  Mahmud  Qoshg‘ariydir.  U  turkiy  urug‘  va  qabila  tillarini,  ularda qo‘llangan  so‘zlarning  leksik  va  grammatik  xususiyatlarini  chuqur   o‘rganish asosida  ikki  yirik  asar  «Devonu  lug‘otit  turk»  va  «Javohir  un  nahv  fi  lug‘atit turk»larni  yatatdi. Turkiy  tillarning  so‘z  yasash,  so‘z  o‘zgartirish  va  shakl  yasash  imkoniyatlari 8haqidagi ilk  nazariy  qarashlar  ham  arab  olimlari  tomonidan  beriladi.  Xususan,  Abu Hayyon  al  – Andalusiyning  1312-yilda  yaratilgan  “Turklar  tilini  tushunish”  nomli asarida  morfologiya  va  sintaksisning  so‘z  birikmasi  ta’limotiga  alohida  e’tibor qaratiladi.  Grammatika  va  mantiqni  bir-biriga  bog‘lab  o‘rgangan  turkiyzabon qomusiy  olim  Abu  Nasr  Forobiyning  “Fanlar  tasnifi  haqidagi  so‘z”  asarida  so‘z birikmalarini  so‘zlarni  bog‘lovchi  shakllar  asosida  tahlil  qiladi.  Shunga  muvofiq so‘z  birikmasi  qonunlari  haqidagi  fan  - bobni  ikki  qismga  bo‘ladi: 1) ot  va  fe’llarning  “oxiri”  (qo‘shimchalari)   qoidasi; 2) so‘z  qo‘shimchalarining  qo‘shilish   qoidalari 1 . So‘z  oldiga  qo‘shiladiganlar,  so‘z  oxiriga  qo‘shiladiganlar.  O‘zgaradigan (turlanuvchi  ot  va  tuslanuvchi  fe’l)  va  o‘zgarmaydigan  so‘zlarga  bo‘lish.  “Harf” deb  qaralgan  qo‘shimchalar  va  yuklamalar  o‘zgarmaydigan  so‘zlar  sifatida qaraladi. Abu  Hayyon  yaratgan  “Kitobul  idrok  lil-lisonil  atrok”  nomli  asari  ta’sirida XIV-XV  asrda  yozilgan  muallifi  noma’lum   “At   –  tuhfatuz  zakiyati  fillug‘atit turkiya”  asarida  o‘zbek  tili  morfologik  va  sintaktik  xususiyatining  ilk  tizimli bayoni  beriladi.  Har  ikkala  asar  muallifi  o‘z  talqinida  arab  tilshunosligi  grammatik an’analariga  tayanadi.  Lekin  arab  tilshunosligi  ichki  fleksiyaga  ega  arab  tili qoidalari  asosida  ish  tutganligi  sababli,  bu  asosda  turkiy  tillarning  agglutinativ tabiatini  to‘g‘ri  baholab  bo‘lmas  va  ilmiy  manba  sifatida  uzoq  yillar  foydalanilgan darsliklarda  so‘zning  asosiga  qo‘shilib  keluvchi  qo‘shimchalar  arab  tili yuklamalariga  o‘xshash  bo‘lganligi  uchun  “harflar”  deb  baholanar  edi.   Abu Hayyon  va   “At   tuhfa”  asari  muallifi  turkiy  tilning  agglutinativlik  xususiyatini  – so‘z  shakli  yasash  jarayonida  o‘zak-negizning  o‘zgarmasligini  anglaganlar  va  o‘z tavsiflarida  uni  ochib  berishga  intilganlar.  Ular  o‘z  davri  turkiy  tili  so‘z   o‘zgartirish tizimi  uchun  xos  bo‘lgan  deyarli  barcha  shaklning  – ot  va  olmoshda  ko‘plik  va kelishik,   egalik   shakli,   fe’l   nisbati,   harakat   nomi   bilan   sifatdosh, bo‘lishli/bo‘lishsizlik  shakli,  mayli,  zamoni  hamda  tuslanishi  tavsifini,  har  birining arab  tilidagi  muqobilini  sinchiklab  yoritganlar. Alisher  Navoiyning  lisoniy  qarashlari,  asosan,  “Muhokamatul  lug‘atayn” 9(1499) asarida  o‘z  ifodasini  topgan.  Ikki  til  – o‘zbek  va  fors  tillarning  solishtirma tahliliga  bag‘ishlangan  ushbu  asarda  so‘z  yasashga  asos,  yasovchi  vosita  va yasalma  tushunchalari  haqida  qisqacha  ma’lumot  beriladi.  Alisher  Navoiy  ikki  til bahsini  grammatik  sathda  olib  borganligi  tufayli,  bugungi  kunda  so‘z  yasalishi, shakl  yasalishi  atamalari  bilan  farqlanuvchi  yasalishlarni  bir-biridan  ajratmaydi. Lekin  ravishdoshning   -gach shakli   (tegach, aytgach, yorg‘och, topqoch, sotqoch) ning  fe’lga  qo‘shilib,  uning  ma’nosiga  “sur’at  yo‘sunluk”  bir  ma’no  yuklashini ta’kidlaydi.  Shuningdek,  fe’lning  orttirma  nisbati  shakli  haqida  ham  aytib  o‘tadi  va bu  nisbat  ma’nosi   -t qo‘shimchasi  orqali  ifodalanishini  qayd  etadi.  Masalan, yugurt, yashurt, chiqart . O‘rta  asr  tilshunoslaridan  biri,  “Sangloh”  asari  muallifi  Mirzo  Mehdixon ham  turkiy  qo‘shimchalarga  “harflar”  sifatida  qaraydi  va  6 mabna  (qism)dan  iborat Tarsif  (grammatika)ning  4-qismi  “harf”  atamasi  ostida  qo‘shimchalar  ro‘yxati  va ularning  tavsifiga  bag‘ishlanadi.  Ushbu  qismda  bir  so‘zning  turli  shakllarini alohida   tasniflaydi. 2 Yevropada  tilshunoslik  chinakam  fan  sifatida  XIX  asr  boshlarida  shakllana borib,  bu  davrda  turli  lingvistik  qarashlar  olimlar  tomonidan  e’tirof  etila  boshlandi. Ayni  vaqtda  ilmiy-nazariy  fikrlar,  asosan,  til  va  uning  tarixiy  taraqqiyoti  bilan bog`liq  fikrlar  jamlanmasi  edi.  Bu  davrda  tarkibi  tekshirilgan  tillar  qiyosiy-tarixiy jihatdan  tadqiq  etildi.  Agglutinatsiya  nazariyasini  yaratgan  (garchi  keyinchalik anchayin  o‘zgartirilgan,  takomillashtirilgan  bo‘lsa-da)  F.Bob  muloqotdagi  nemis tilini  qadimgi  grek,  lotin,  slavyan,  zend  (qadimgi  avesto  tili)  bilan  qiyoslash jarayonida  tillarning  grammatik  shakliga  e’tibor  beradi.  Ya’ni,  uning  nazaricha, barcha  turlovchi  va  tuslovchi  qo‘shimchalar  ilgari  mustaqil  qo‘llangan  o‘zak bo‘lgan.  Keyinchalik  tarixiy  taraqqiyot   natijasida  ular   affiks   holatiga  kelgan   va hatto  fe’llardagi  shaxs-son  qo‘shimchalari  ham  olmosh  o‘zaklaridan  kelib  chiqqan. Qiyosiy  tilshunoslik  oqimi  vakillaridan  yana  biri,  agglutinativ  belgili  tillarni o‘simlikka  o‘xshatgan  olim  Avgust  Shleyxer  o‘zining  biologik  (naturalistik) konsepsiyasiga  tayangan  holda  bildirgan  fikrlarida  so‘zning  shakliy  (grammatik) 2   2022-2026  yillarga  mo'ljallangan  O'zbekistonning  yangi  taraqqiyot  strategiyasi"  2022  yil  28-yanvar 10xususiyatlariga alohida  ahamiyat  qaratadi.  U  so‘z  strukturasi  tiplarini  aniqlash maqsadida  so‘z  formalari  haqidagi  ta’limotni  yaratdi  hamda  uni  bungacha  faqat tabiatshunoslar  qo‘llab  kelgan   “morfologiya” atamasi  bilan  nomladi.  Shuningdek, A.Shleyxer  turkiy  tillarni  agglutinativ  oilaning  sintetik  tipi  sifatida  talqin  etadi. Rus  olimi  A.A.Shaxmatov,  boshqa  olimlardan  farqli  ravishda,  morfologiyani faqatgina  so‘z  turkumlari  haqidagi  ta’limot  deb  tushunmay,  balki  o‘zgaradigan so‘zlar  (fe’l,  ot,  sifat,  son,  olmosh)ning  grammatik  formalari  haqidagi  tilshunoslik sohasi  sifatida  talqin  qiladi.  U  so‘z  shakllarini  o‘zgaradigan  so‘zlardagina  mavjud deb  biladi.  A.A.Shaxmatov  grammatik  shaklga  quyidagicha  ta’rif  beradi: “So‘zning  formal  (boshqa  so‘zlar  bilan  aloqasidagina  bilinadigan)  ma’nolariga ko‘ra  farqlanadigan  turli  ko‘rinishlari  grammatik  forma  deyiladi” 2 .  Olim  tilni o‘rganish  sintaksisga  asoslanib  olib  borilishi  kerak  degan  fikrda  edi.  Qizig‘i shundaki,  A.A.Shaxmatov  so‘z  o‘zgartirish  hodisasidan  farq  qiladigan  sifat darajalari,  sifatdosh,  ravishdosh,  harakat  nomi,  nisbat  shakllarining  yasalishini  ham grammatik  formaga  kiritadi. So‘z  shakllari  va  ularning  paradigmalarini  ajratish  N.Ostroumov, G.Vamberi,  L.V.Shcherba  va  boshqa  rus  tadqiqotchilarining  ilmiy  izlanishlaridan boshlanadi.  Yani,  so‘z  shakllari  o‘zaro  bog‘lanishlari  jihatidan  ikkiga  ajratildi: 1) paradigma  hosil  qiladigan   shakllar; 2) paradigma  hosil  qilmaydigan  shakllar; Ushbu  bo‘linishga  ko‘ra  paradigma  hosil  qiladigan  shakllar  sirasiga  ot  va otlashgan  so‘zlardagi  grammatik  son  (birlik,  ko‘plik),  kelishiklar,  egalik  shakllari va  fe’llardagi  bo‘lishli/bo‘lishsizlik  hamda  shaxs-son  formalari  kiritiladi. Pradigma  hosil  qilmaydigan  shakllar  tarkibida  esa  hozirda  lug‘aviy  shakl hosil  qiluvchi  nomi  ostida  birlashtirilgan  otlardagi  kichraytirish-erkalash, sifatlardagi  daraja,  fe’llardagi  nisbat  va  vazifa  shakllari  hamda  shu  kabi  boshqa shakllar  o‘rganildi.  Akademik  L.V.Shcherba  morfologiya  sohasida,  so‘z turkumlari,  so‘z  shakllari  masalalarida  o‘z  davri  uchun  yangilik  bo‘lgan  fikrlar bilan  chiqdi.  U  barcha  so‘z  shakllari  so‘z  birikmalarining  normal  holda,  nutq vaziyatida,   shu   vaqtning  aniq  sharoitida  yaratiladi 1 ,  deya  ta’kidlaydi.  L.V.Shcherba 11fikrlarini  rivojlantirgan   Y.D.Polivanovning   nazariy   qarashlari,   xususan, grammatika  sohasida  hammadan  oldin  uning  morfema  haqidagi  fikrlari  diqqatni o‘ziga  tortadi.  U  morfemani  ikki  turga  – leksik  (o‘zak)  va  formal  (grammatik)  kabi turlarga  ajratadi.  Shakl  yasash  masalasiga  to‘xtalganida,  u so‘z  yasash  va  so‘z o‘zgartirish  orasida  turuvchi  “ichki  tartibdagi  shakl  yasash”  hodisasi  borligini ko‘rsatadi.  Shuningdek,  Y.D.Polivanov  agglutinativ  tillarni  tuzilish  jihatidan, boshqa  tilshunoslardan  farqli  ravishda,  analitik  tipga  kiritdi.  Chunki  u tillarning sintetik  yoki  analitik  bo‘lishini  aniqlashda,  odatdagidek,  grammatik  ma’noning, so‘zning  (so‘z  shaklining)  o‘z  ichida  qo‘shimchalar  (sintetik)  yoki  yordamchi  so‘z bilan  (analitik)  ifodalanishidan  emas,  har  bir  grammatik  ma’noning  alohida  bitta qo‘shimcha  orqali  ifodalanishi  yoki  bitta  qo‘shimchaning  bir  necha  grammatik ma’noni  ifodalashidan  kelib   chiqadi. Ma’lumki,  qo‘shimchalar  o‘zi  yakka  holda  qo‘llanmaydigan,  so‘z  yasash yoki  forma  yasash  asosi  bilan  birikib  turli  ma’nolar  (so‘z  yasalish  ma’nosi, grammatik  ma’no)ni  hosil  qiladigan  yordamchi  morfemalardir.  Ular  ana  shu mavqeyiga  ko‘ra,   ko‘makchi morfema, ergash morfema, affiks morfema tarzida nomlanib  kelinmoqda.  Ushbu  mavzu  yuzasidan  ilk  qarashlar  o‘zbek  tilshunosligida XX  asr  boshlarida  paydo  bo‘lib,  20-yillarda  qo‘shimchalar   “belgilar” deb  atalgan va  uch  guruhga  ajratib  o‘rganilgan: 1) ayiruv  belgilari:   -da, -ga, bilan, uchun; be-, -siz, -ma, -mi?, -ay, -dosh va h.k; 2) turlov  belgilari:   - di, -ib, -gach, -g‘ali, -g‘ay, -ing, - roq va   b;  yasov belgilari:   - la, -mak, -m, -ag‘on, -tir, -ma 1 ; Yuqoridagi  tasnifda  qo‘shimcha  bilan  yuklama  va  ko‘makchilar  umumiy vazifa  asosida  bir  guruhga  kiritilgan.  Turlovchi  va  so‘z  yasovchilar  o‘zaro farqlanmagan,  shuningdek,  ularning  mohiyati  nazarda  tutilmagan. A.Fitratning  “Sarf”  va  “Nahv”  darsliklaridan  keyin  “so‘z  shakli” tushunchasi  o‘zbek  tilshunosligida  ommalasha  boshladi.  Bu  davrda  so‘z  shakli deganda  asosga  qo‘shilib  kelgan  har  qanday  qo‘shimcha  tushunilib,   kitoblar ham, kitobcha ham,   yozdik ham,   yozdi ham  so‘zning  shakli  deb  talqin  qilinardi.  Garchi 12tugal bo‘lmasa-  da,  Fitratning  mazkur  asarlari  o‘zbek  tilshunosligida morfologiyaning  ilk  tavsifi  sifatida  tarixiy  ahamiyatini  yo‘qotmaydi,  chunki  u keyingi  davrda  – 1943-yilgacha  bo‘lgan  boshqa  darsliklarda  berilgan  nazariy talqinlar  uchun  qimmatli  manba  vazifasini  bajargan. 40-yillarda  S.Barxudarov  darsligi  namunasi  asosida  yangi  turdagi  o‘zbek  tili darsliklari  yaratila  boshlangach,  tilshunosligimizga  F.F.Fortunatov  asos  solgan Moskva  lingvistik  maktabining   forma yasash, so‘z o‘zgartirish, forma yasovchi qo‘shimchalar, so‘z o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar va   negiz atamalari  kirib  kela boshladi.  F.F.Fortunatovning  o‘zi  so‘z  shakllari  haqida  ikki  xil  fikr  bildiradi: 1) so‘zlarning  negiz  va  affikslarga  bo‘linish  qobiliyati   formadir; 2) so‘zlarning  affikslarga  ko‘ra  farqlanishi   formadir 2 . Shu  asosda  50-yillargacha  qo‘shimchalar  ikki  turga  – so‘z  yasovchilar  va so‘z  o‘zgartiruvchilarga  ajratilgan.  Jumladan,  O.Usmon,  B.Avizovlarning  “O‘zbek tili  grammatikasi”  nomli  1941-yilda  nashr  etilgan  kitobida  qo‘shimchalar “suffikslar” nomi  bilan  yuritilib   “yasovchi suffikslar” va   “turlovchi suffikslar” deb  ikkiga  bo‘linadi.  Shu  kitobda  turlovchi  suffikslarga  quyidagicha  ta’rif  va misollar  keltiriladi: So‘zlarning bir-biri bilan bog‘lanishini, o‘zaro aloqasini ko‘rsatadigan suffikslar so‘z turlovchi suffiks deyiladi .  Bunda:   Men bu kitob ni kutubxona dan ol dim (turlovchilar:   -ni, -dan, -dim ),   Ahmad ning aka si institut da o‘qiy di (turlovchilar:   -ning, -si, -da, -di ),   Karim dalaga ket di ( -ga, -di )  gaplaridagi so‘zlarning  o‘zaro  bog‘lanishiga  xizmat  qiluvchi  suffikslarning  o‘rniga  ahamiyat berilgan.  Lekin  fe’llardagi  zamon  qo‘shimchalari  ( -di: ketdi -  o‘tgan  zamon) turlovchilar  qatoriga  kiritiladi.  Bu  esa  mazkur  mavzuga  tegishli  masalalarning atroflicha  o‘rganilmaganligi  bilan  izohlanadi.  Shunga  qaramay,  bu  tasnif qo‘shimchalarning  bo‘linishi  ma’lum  bir  izchillikka  tusha  boshlaganligidan  dalolat beradi.  1943-yilda  prof.  A.G‘.G‘ulomov  turlovchilarni  farqlash  uchun  “tuslanish” atamasini  taklif  qildi.  Bungacha  esa  tuslanish  va  turlanish  umumiy  bir  nom  ostida “turlanish” deb  nomlanar  edi. 70-yillarga  qadar  maktab  darsliklarida  shakl  yasovchi  va  so‘z  o‘zgartiruvchi 13qo‘shimchalar farqlanmay,  barchasi   so‘z formasi deb  atalgan  edi.  Ya’ni  so‘z o‘zgarishi  va  shakl  yasalishi  kabi  so‘zning  grammatik  shakllarini  ikki  guruhga ajratishga  hech  qanday  asos  yo‘q  ekanligi  ta’kidlab  kelinadi 2 .  Lekin  oliy  o‘quv yurtlarida  va  qator  ilmiy  tadqiqotlarda  shakl  yasash  va  so‘z  o‘zgartirishni  farqlash 50-yillardayoq  boshlangan  bo‘lib,  1965-yil  nashr  etilgan  U.Tursunov,  J.Muxtorov, Sh.Rahmatullayevlarning  “Hozirgi  o‘zbek  adabiy  tili”  qo‘llanmasida  zikr etilayotgan  grammatik  shakllarga  quyidagicha  ta’rif  beriladi:  “…  affikslar  ma’no va  vazifalariga  qarab  uch  xil  bo‘ladi:  so‘z  yasovchilar,  forma  yasovchilar  va  so‘z o‘zgartiruvchilar” 3 .  Shuningdek,  ushbu  qo‘llanmada  forma  yasovchilarga quyidagicha  izoh  beriladi:  “So‘zning  leksik  ma’nosini  o‘zgartirmay,  unga  har  xil semantik-grammatik  ottenkalar,  qo‘shimcha  ma’nolar  kiritadigan  affiks  forma yasovchi  affiks  deyiladi.  Forma  yasovchilar  yangi  so‘z  yasamaydi,  shu  bilan  birga so‘zlarning  o‘zaro  munosabatini  ko‘rsatish  uchun  xizmat  qilmaydi”.  So‘z o‘zgartirish  esa:  “Grammatik  ma’no  ifodalab,  o‘zi  qo‘shilib  kelgan  so‘zning boshqa  so‘zlar  bilan  munosabatini  bildiradigan  affiks  so‘z  o‘zgartiruvchi  affiks deyiladi.  So‘z  o‘zgartiruvchi  affikslar  turlovchi  va  tuslovchilarga  bo‘linadi”,-  deb ko‘rsatiladi.  Shundan  so‘ng  o‘zbek  tilshunosligida  va  shu  davrda  olib  borilgan qator  ishlarda  forma  yasovchi  va  so‘z  o‘zgartiruvchi  qo‘shimchalari   kabi tushunchalar  va  ularga  doir  grammatik  ta’riflar  keng  qo‘llanila  boshlandi.  70- yillardan  keyin  “maktabni  fan  bilan  bog‘lash”,  “fan  yangiliklarini  maktabga kiritish”  shiori  ostida  ona  tili  ta’limiga  dastlab  so‘z  o‘zgartiruvchi  qo‘shimchalar kiritilib,  ular  turlovchi  va  tuslovchilar  bilan  chegaralandi.  Forma  yasovchilar  esa sharhlanmadi. O‘zbek  tilshunosligida  ikki  qismlik  “O‘zbek  tili  grammatikasi”ning  1975- yilda  nashr  etilishi  o‘zbek  tili  morfologiyasini  tadqiq  etishdagi  eng  katta  yutuq bo‘ldi.  Ushbu  akademgrammatika  o‘zbek  tilshunosligining  morfologiya  sohasida qilingan  jiddiy  tadqiqotlardagi  barcha  yangi  qarashlarni  o‘zida  mujassam  etadi. Unda  “So‘z  yasalishi”  alohida  qayd  etilib,  qo‘shimcha,  o‘zak  va  uning  tarkibi hamda  morfemikaga  oid  barcha  qarashlar  o‘z  ifodasini  topdi.  O‘zbek tilshunosligiga  doir  ushbu  qimmatli  manbada  shakl  hosil  qiluvchi  va  so‘z 14o‘zgartiruvchi qo‘shimchalar  quyidagicha  umumlashtiriladi:  “Forma  yasovchi affikslar  yangi  so‘z  hosil  qilmaydi,  ma’noni  keskin  ravishda  boshqa  qilib yubormaydi,  balki  har  xil  ottenkalar  orttiradi,  modifikatsiya  qiladi.  Yasovchilar leksik  ma’no  bilan  bog‘lansa,  ular  grammatik  ma’noga  ega  bo‘ladi.  Bular kichraytirish,  erkalash,  chegaralash,  kamlik,  oshirish,  ko‘paytirish,  gumon,  taxmin, emotsionallik  kabilarni  bildirish  –  asosiy  ma’noga  shularni  qo‘shish  bilan xarakterlanadi.  Bular  orttirgan  qo‘shimcha  ma’no  yasovchi  darajasidagi  ayrim ma’no  emas.  Anglashiladiki,  forma  yasovchilar,  so‘z  o‘zgartiruvchilardan  ham farqlanadi:   leksik ma’noga qo‘shimcha ottenka berish, sintaktik xarakterga ega emaslik, paradigma hosil qilmaslik va  boshqalar.  Forma  yasovchi  affikslar: ot  turkumida  (keng  ma’noda);  kichraytirish,  erkalash,  achinish,  kamaytirish, taxmin,  gumon  kabi  ma’nolar  bildiradigan  affikslar   (qizcha, bo‘taloq, qo‘zichoq, onajon, bolagina, semizroq, oqish, qoramtir, qisqacha va b.) ;  otlardagi  (olmoshda ham)  ko‘plik  ko‘rsatkichi   (bolalarni, nimalarni) ,  sonlarning  turli  ko‘rinishlarini hosil  qiladigan  affikslar   (-ta, -inchi, -ala, -cha, -tacha ) ;  gumon  olmoshi  hosil qiluvchi   -dir (kimdir, nimadir) affiksi,  fe’l  turkumida;  bo‘lishsizlik  ko‘rsatkichi   - ma ,  fe’lning  “kengaytiruvchi”  – intensivlik  bildiruvchi,  kuchaytiruvchi,  vid-tus, harakatning  takrorlanishi,  uzoq  davom  etishi  va  kuchsizlanishini   bildiradigan affikslari   (-qi, -qa, -gi, -g‘i, -la, -inqira, -i, -a kabilar;   bur-bura, chay-chayqa, to‘z- to‘zg‘i, qo‘zi-qo‘zg‘a, yul-yulqi, tep-tepkila, oqardi-oqarinqiradi, kuldi- kulimsiradi va  boshqalar.  Qiyoslang;   terladi-terchiladi, terdi-termachaladi) ; buyruq-istak  maylining  “kuchaytiruvchilari”   (-gil, -in; borgil, bilayin) ,  zamon, mayl  ko‘rsatkichlari;  fe’l  funksional  formasini  hosil  qiluvchi  affikslar  (sifatdosh, ravishdosh,  harakat  nomi)  daraja  ko‘rsatkichlari,  taqlid  so‘zlarning  kengaygan formasini  hosil  qiladigan   -ir kabi  affikslar  ham  forma  yasovchiga  kiradi:   taq-tuq, taqir-tuqir). So‘z  o‘zgartiruvchi  affikslar  so‘zlarni  bir-biriga  bog‘lash  uchun  xizmat qiladi. Ular  egalik,  kelishik,  fe’llardagi  shaxs  va  son  ko‘rsatkichlaridir. So‘z  o‘zgartiruvchilarning  ma’nosi  sof  grammatik  xarakterdadir.  Forma 15yasovchilar bilan  so‘z  o‘zgartiruvchilarning  ikkalasi  ham  faqat  bir  turkum doirasida   bo‘ladi” 1 . Shu  bilan  o‘zbek  tilshunosligida  forma  yasash  va  so‘z  o‘zgartirish  qat’iy ajratildi  va  shunday  izchillikda  o‘rgatib  borildi. O‘zbek  tili  me’yorlarini  belgilash  va  ommalashtirishni  o‘z  oldiga  maqsad qilib  qo‘ygan  rus  tili  darsligi  namunasi  asosida  tuzilgan  qo‘llanmalar   90- yillargacha  amalda  bo‘ldi.  Bu  hol  ta’lim  tizimining  turg‘unlikka  yuz  tutishiga  va ijtimoiy  tarraqqiyot  hamda  ijtimoiy  ehtiyojdan  uzilib  qolishiga  olib  keldi.  Shuning uchun  istiqlol  davri  boshlaridayoq  ona  tilining  ta’lim  mazmunini  yangilash,  o‘zbek tili  grammatik  qurilishini  rus  tili  grammatik  me’yorlari  chizmasi  asosida  baholash asoratidan  qutqarish  harakati  boshlandi.  Chunki  shakl  yasash  va  so‘z  o‘zgartirish o‘zbek  tili  tabiatidan  kelib  chiqqan  hodisa  emas.  Har  ikki  tushuncha  ham  tabiatan flektiv  bo‘lgan  rus  tili  me’yorlari  asosida  ishlab  chiqilgan.  Shu  bois  umumiy  o‘rta ta’limda  ona  tilidan  ta’lim  mazmuni  va  usulini  yangilash  bo‘yicha  izlanishlar boshlanib,  respublikamizda  ona  tilidan  o‘quv  fani  maqsad  va  mazmunini yangilashga  qaratilgan  dasturlarga  tanlov  e’lon  qilindi.  Mavjud  imkoniyatlar doirasida  o‘ndan  ortiq  o‘quv  dasturlari  ishlab  chiqildi  va  jamoatchilik  e’tiboriga havola   etildi. 3 Umuman  olganda,  yuqorida  ko‘rib  o‘tganimiz,  qadimgi  dunyoning  barcha tilshunoslik  maktablarida  yaratilgan  ja’miki  ilmiy  izlanishlar  keyinchalik shakllangan  Yevropa  lingvistikasi  tamal  toshining  qo‘yilishiga  asos  bo‘lgan. Shuningdek,  yangi  o‘zbek  tilshunosligining  shakllanishi  hamda  taraqqiy  etishida olis  Sharq  va  G‘arb  tilshunosligining  ham  ahamiyati  katta  bo‘ldi.  Shu  bilan  birga istiqlol  davri  o‘zbek  tilshunosligida  ham  mazkur  maktab  vakillari  yondashgan ilmiy  qarashlardan  qimmatli  manba  sifatida  hozirgacha  ham  foydalanib kelinmoqda. Shuningdek,  mustaqillik  sharofati  bilan  ta’lim  mazmuni  va  usulini yangilash,  o‘zbek  tili  grammatik  qurilishi  talqinini  rus  grammatikasi  asoratidan xoli  qilish  umumxalq  va  davlat  ahamiyatiga  molik  ishga  aylandi.  Ayniqsa,  1997- 3   O zbekiston  Respublikasi  Prezidentining  “2017-2021  yillarda  maktabgacha  ta lim  tizimini  yanada   ʻ ʼ takomillashtirish  chora-tadbirlari  to g risida”  2016  yil  29 dekabrdagi  PQ-2707-son  qarori. ʻ ʻ 16yili O‘zbekiston  Respublikasi  Oliy  Majlisi  to‘qqizinchi  sessiyasida  “Ta’lim to‘g‘risida”  gi  Qonun  va  “Kadrlar  tayyorlash  milliy  dasturi”  qabul  qilinishi  ona  tili ta’limida  ham  tez  orada  o‘z  samarasini  berdi.  Uzluksiz  ta’limning  yangi  tizimi bo‘yicha  qator  ishlar  amalga  oshirildi.  O‘zbek  tilshunosligi  ham  o‘zining  milliy tabiatidan  kelib  chiqqan  holda  tadqiq  qilinib,  qator  yutuqlarni  qo‘lga  kiritdi. Birgina  morfologik  shakllarning  lug‘aviy,  sintaktik  va  lug‘aviy-sintaktik  shakllar kabi   turlarga   ajratilib   o‘rganilayotgani   yangilanayotgan   ona   tilimiz muvaffaqiyatlaridan  biri   hisoblanadi. 171.2. Lug‘aviy-sintaktik shakllar va so‘z birikmalarini ajratish muammolariIstiqlol  sharofati  bilan  hamma  fan,  hamma  soha  bo‘yicha  jiddiy  ilmiy tadqiqot  ishlari  olib  borishga  keng  yo‘l  ochildi.  O‘zbek  tilshunosligini  Yevropa, ayniqsa,  rus  tilshunosligi  andozasi  ta’siridan  holi  tarzda  tadqiq  etish  imkoni yaratildi.  Endi  o‘zbek  tilshunosligi  mustaqil  tarzda,  asosan,  o‘zbek  tilining  o‘ziga xos  xususiyatidan  kelib  chiqqan  holda  milliy  til  hodisasini  baholash  imkoniga  ega bo‘ldi.  Ilmiy  izlanishlar  ko‘lami  kengaydi. 1999-yil  qabul  qilingan  DTS  talablari  va  ta’limdagi  qator  o‘zgarishlar natijasi  o‘laroq  o‘zbek  tilining  mumtoz  talqini  namunasi  asosida  o‘zbek  milliy tilshunosligini  yaratish  yuzasidan  bir  qancha  muhim  ilmiy-tadqiqotlar  amalga oshirildi,  yangicha  nazariy  qarashlar  asosida  darsliklar,  o‘quv  qo‘llanmalari  yuzaga keldi.  Bu,  avvalo,  istiqlol  tufayli,  qolversa,  Prezidentimiz  I.A.Karimovning qo‘llab-quvvatlashi  bilan  o‘zbek  tilining  mumtoz  tavsifini  berish,  o‘zbek tilshunosligini  yaratish  imkoni  vujudga  kelganligi  bilan  belgilanadi.  Berilgan imkoniyatlar  natijasi  o‘laroq  morfologik  ko‘rsatkichlarning  asl  tasnifi  taqdim etildi.  Yangilangan  ona  tili  darsligida  tilshunoslarimiz  o‘zbek  tilining  turkona agglutinativ  tabiati  va  shakl  yasash  xususiyatlariga  tayangan  holda  so‘z qo‘shimchalarinining  yangi  tasnifini  yaratdilar.  O‘zbek  tilshunosligi  tadqiq doirasiga   lug‘aviy shakl hosil qiluvchilar va   aloqa-munosabat shakli hosil qiluvchilar deb  nomlangan  yangi  atama  va  tushunchalar  kirib  keldi.  Yangi  nom ostida   qo‘shimchalarning   bunday   tasniflanishining   asosi   A.Bondarko, N.Y.Shvedova,  H.Ne’matov,  A.M.Peshkovskiy,  N.Mahmudov,  A.Nurmonov, Sh.Shahobiddinova,  Z.Qodirov  kabi  olimlarning  ilmiy  izlanishlarida  o‘z  aksini topdi. Keyingi  yillarda  nashr  etilayotgan  o‘rta  maktab  darslikliklarida  asos  va uning  qo‘shimchalari  quyidagi  turlarga  ajratiladi  va  shunday  izohlanadi:  “ Asos va qo‘shimchalar so‘zning  ma’noli  qismlaridir.  So‘zlarning  shakl  yasovchi qo‘shimchalarisiz,  tub  ma’noli  qismiga   asos deyiladi.  Mustaqil  qo‘llana 18olmaydigan, asosga  qo‘shilib  unga  yangi  yoki  qo‘shimcha  ma`no yuklaydigan,  shuningdek,  so‘zlarni  bog‘lashga  xizmat  qiladigan  qismga qo‘shimcha deyiladi”.  “Asosga  qo‘shilib,  yangi  ma’no  hosil  qiluvchi qo‘shimchalar   so‘z yasovchi qo‘shimchalardir”.  “Asosga  qo‘shilib,  uning ma’nosiga  qo‘shimcha  ma’no  yuklash  yoki  o‘zi  qo‘shilayotgan  so‘zni  boshqa so‘zga  bog‘lash  vazifasini  bajaruvchi  qo‘shimchalarga  shakl  yasovchi qo‘shimchalar  deb  ataladi.  Ular  vazifasiga  ko‘ra  ikki  turli  bo‘ladi: 4 1. Lug‘aviy shakl yasovchilar; 2. Sintaktik shakl yasovchilar (aloqa  munosabat   shakllari)” 1 . “Asosga  qo‘shilib,  uning  ma’nosiga  qo‘shimcha  ma’no  yuklovchi qo‘shimchalar   lug‘aviy shakl yasovchilardir.  Ularga  otlardagi  ko‘plik, kichraytirish-erkalash,  qiyoslash  ma’nolarini  beruvchi  shakllar,  sifatlardagi  daraja, shuningdek,  fe’ldagi  nisbat,  bo‘lishli-bo‘lishsizlik  hamda  fe’lning  vazifa  shakllari (ushbu  shakllarga  keyingi  qismlarda  chuqurroq  to‘xtalamiz)  kiritiladi”.  “O‘zi qo‘shilayotgan  so‘zni  boshqasiga  bog‘lash  vazifasini  bajaruvchi  qo‘shimchalar sintaktik shakl yasovchilar  (aloqa-munosabat  shakllari)  deyiladi.  Mazkur qo‘shimchalarga  egalik,  kelishik,  bog‘lamalar,  fe’llardagi  mayl,  zamon  hamda shaxs-son  shakllari  kiritiladi” 2 .  Keyingi  yillarda  boshqa  mualliflar  tomonidan yaratilgan  maktab  darsliklarida  ham  ushbu  ta’riflar  takrorlanadi. Uzluksiz  ta’limning  keyingi  uch  yillik,  akademik  litsey  va  kollejlar  tizimida ham  o‘quvchilarga  shu  tarzdagi  qoidalar  biroz  o‘zgartirilgan  holda  beriladi.  Unga ko‘ra  asos   yetakchi morfema va  qo‘shimcha   ko‘makchi morfema nomlari  ostida keltiriladi.  Shakl  yasovchi  morfemalarning  sintaktik  imkoniyatlari  hisobga  olingan holda  quyidagi  turlarga  bo‘linadi: 1) sintaktik  munosabat  bildirmaydigan  morfemalar  (lug‘aviy  shakl yasovchi  qo‘shimchalar); 2) sintaktik  munosabat  bildiradigan  morfemalar  (aloqa-munosabat shakllari). 4   Ilk  va maktabgacha  yoshdagi  bolalar  rivojlanishiga  qo'yilgan  davlat  talablari   2018-yil  18-iyun 19Lekin ushbu  mavzu  yuzasidan  ilmiy  izlanishlar  tilshunos  olimlar  tomonidan turlicha,  so‘z  shakllarining  hamma  imkoniyatlari  hisobga  olingan  holda istiqlolning  dastlabki  yillaridanoq  olib  borilgan  va  hali  ham  davom  etmoqda. Shuningdek,  qilinayotgan  keyingi  ishlarda  so‘z  shakllari  yangicha  tasnif  asosida taqdim  etilmoqda.  Morfologik  shakl  bo‘yicha  zamonaviy  o‘zbek  tilshunosligida amalga  oshirilgan  muhim  tadqiqot  sifatida  B.Mengliyev,  Sh.Shahobiddinova  va B.Bahriddinovalarning   ilmiy   izlanishlarini   alohida   ta’kidlash   lozim. Sh.Shahobiddinova  son  kategoriyasi  shakli  misolida  grammatik  shaklning  xususiy grammatik  ma’nosini  bosqichli  mavhumlashtirish  asosida  umumiy  grammatik ma’nosini  tiklash  usulini  taqdim  etdi.  B.Mengliyev  esa  morfologik  shaklning ma’noviy  jihati  bilan  birga  sintaktik  imkoniyatga  ega  ekanligini  ilmiy  asosladi. Olim  ishlarini  davom  ettirgan  B.Bahriddinova  grammatik  shaklning  barchasi semantik  tabiat  va  sintaktik  imkoniyatga  egaligi,  uning  ayrimlarida  lug‘aviy ma’noni  modifikatsiyalash,  ayrimida  gap  qurilishida  ishtirok  etish  xususiyati mohiyatni  belgilash  darajasida  bo‘lishini  va  ba’zilarida  har  ikki  jihat mushtarakligini  ilgari  surdi  hamda  o‘z  fikrini  sifatdosh,  ravishdosh,  harakat  nomi misolida  isbotlab  berdi 1 .  Shunga  ko‘ra,  o‘zbek  tilshunosligida  ilk  marotaba morfologik  shakl  yangicha  tasnif  asosida  ilmiy  tadqiq  qilindi.  Mazkur  yangilikda lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchilar  sirasiga  otdagi  son,  fe’ldagi  nisbat,  bo‘lishli- bo‘lishsizlik,  harakat  tarzi,  sifatdagi  daraja  kategoriyalarini;  sintaktik  shakl  hosil qiluvchilarga  kelishik,  egalik,  kesimlik  kategoriyasini  hamda  “lug‘aviy-sintaktik shakl  hosil  qiluvchi”ga  o‘zgalovchi  kategoriyasini  kiritdi.  Ushbu  tasnifni muallifning  o‘zi  quyidagi  ta’rif  ostida   tushuntiradi: “1.  Lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchi  – leksemaning  lug‘aviy  ma’nosini  nutq talabiga  muvofiq  ravishda  modifikatsiyalaydi. 2. Sintaktik  shakl  – leksemani  muayyan  gap  bo‘lib  kelishiga  xoslaydi  va sintaktik  aloqaga  kiritish  vazifasini   bajaradi. 3. Lug‘aviy-sintaktik  shakl  leksemaning  ham  lug‘aviy  ma’nosiga  ta’sir qiladi,  ham  uning  sintaktik  vazifasini   belgilaydi” 1 . Turkiy  tillarda  ilk  marotaba  murakkab  tabiatli  ravishdosh,  sifatdosh,  harakat 20nomi shakllari  tadqiqi  bilan  shug‘ullangan  M.Qoshg‘ariy  ham  ular  tabiatidagi  bu nozik  jihtni  e’tibordan  chetda  qoldirmaydi.  «Devon»ning  katta  qismi   (II   tom)  fe’l qoidalari,  yasalishi,  fe’l  boblari,  turlari  va  boshqalarga  bag‘ishlanadi. M.Qoshg‘ariyning  ta’kidlashicha,  turkiy  tillar  fe’l  qurilishi  arab  tilidagi  fe’llar tuzilishiga  o‘xshaydi.  har  ikki  tilda  ham  masdar(harakat  nomi),  sifat(ismi  foil,  ismi maf’ul  - sifatdosh)larning  qo‘llanilishi  bir  xil.  «Fe’llarning  tuslanishi  va sifatlarning  bayoni»  bobida  fe’llarning  yasalishi  xususida  to‘xtalib  shunday  fikrlar keltiriladi:  «...fe’llarning  yasalishida  o‘tgan  zamon  fe’li  va  buyruq  formasi  asosdir, dedim.  Chunki  o‘tgan  zamon  fe’lining  bosh  harfi  maftuh(-a  li)  bo‘lsa,  kelasi zamon  fe’li  ham,  masdar  ham   maftuh(-a  li)  bo‘ladi.  Uning  bosh  harfi  marfu’(-lo li)  bo‘lsa,  o‘tgan  zamon  fe’li  ham,  masdar  ham  shunday  bo‘ladi:  bardi  – barir,   turar – turmaq. «Devon»da  ish-harakatning  bajarilganligini  bildiruvchi  sifatida  ismi  maf’ul termini  qo‘llanilib,  harakat  nomi  deb  izohlab  ketiladi:  «...ish-harakatning bajarilganligini  bildiruvchi  ismi  maf’ul  formasi  hamma  fe’l  boblarida  bir  xil  usulda – buyruq  shakli  oxiriga  -sh,-m  qo‘shib  yasaladi:  qazmish  ariq  - qazilgan ariq.  O‘zak  bu  xil  sifatlarda  har  vaqt  o‘z  holida  hech  qanday  o‘zgarishsiz saqlanadi.  O‘zakka  o‘timli  fe’llarda  - mish  qo‘shimchasi  qo‘shiladi.  O‘tgan  zamon o‘timsiz  fe’llarda  ham  – mish  qo‘shimchasi  qo‘shiladi,  u holda  bu–  mish  o‘tgan zamon  gumon  fe’lini  yasaydi:  evga  barmish  – uyga  borgan   emish[DLT.,II.62-63]. Mahmud  Qoshg‘ariy  sifatdosh  shakllarini  ish-harakatning  bajarilishini bildiruvchi  sifat  deb  ataydi  va  buni  quyidagicha  izohlaydi:»...barmish,  kelmish so‘zlari  otlar  oldida  aniqlovchi  bo‘lib  kelganda  sifatga  aylanadi:  barmish  kishi  – boradigan  kishi.  Buning  o‘rnida  bardi  fe’lidagi  di  ni  qo‘llashning  o‘rni  emas. Ko‘rinib  turibdiki,  hozirgi  kunda  unumsiz  sifatdosh  hosil  qiluvchi sanaladigan – mish  shakli  «Devon»da  masdar(harakat  nomi),  sifat(sifatdosh)  va o‘tgan  zamon  gumon  fe’li  yasaganligi  misollar  bilan  tushuntirilgan.  «...ishlovchini bildiruvchi  sifatlar(ismi  foillar)  o‘g‘iz,  qipchoq,  yamak,  yag‘mo,  arg‘ular  va suvorlardan  Tachanakkacha  bo‘lgan  ko‘chmanchilar  tilida  o‘tgan  zamon  fe’lidan 21tuziladi:   bardi – bardachi. Butun  fe’llarda  bu  qoida  shu   xildadir. Pedagogik  amaliyotlarda  olib  borilgan  kuzatuvlardan  shu  narsa  ma’lum bo‘ldiki,  qo‘shimchalarni  farqlash  va  to‘g‘ri  tasnif  qilgan  holda  yodda  saqlab qolish  6-sinf  o‘rta  maktab  o‘quvchisida  biroz  qiyinchiliklar  tug‘dirar  ekan. Shuningdek,  ularni  gap  tarkibida  tahlil  qilish  jarayonida  o‘quvchilar chalkashliklarga  yo‘l  qo‘yishadi.  Aksariyat  o‘quvchilargina  sintaktik  shakllarni farqlaydilar  (shunda  ham  yodlash  yo‘li  bilan,  tushungan  holda  emas).  Bunday hollarda,  tushuntirish  jarayonida  o‘qituvchilar  ham  qiyinchiliklarga  duch  kelishadi. Tahlil  vaqtida  qo‘shimchalarni  guruhlashda  ustozning  o‘zi  ham  biroz  qiynaladi. Dars  jarayonida  bu  kabi  muammolarga  duch  kelmaslik  uchun  esa  darslik mualliflaridan  to‘g‘ri  tasnif  qilgan  holda  qo‘shimchalarni  vazifasiga  ko‘ra guruhlash  talab   etiladi. Grammatik  shakllar  haqidagi  nazariy  qarashlar  B.Bahriddinova  tomonidan bir  qator  ilmiy  maqolalarda  ham  yoritildi.  Ayniqsa,  o‘rta  maktabda qo‘shimchalarning  o‘qitilishi  va  pedagog-kadrlar  tomonidan  o‘quvchilarga  qay tarzda  yetkazib  berishlari  xususidagi  olimaning  taklif  va  mulohazalari  uning keyingi  ishlarida  ham  namoyon  bo‘ladi: “Qo‘shimcha  tushunchasi  nihoyatda  serqirra  mazmunga  ega  bo‘lib,  uning har  bir  qirrasi  alohida  tasnifni  talab  etadi.  Tuzilishiga  ko‘ra  – sodda  va  murakkab; kelib  chiqishiga  ko‘ra  – o‘z  va  o‘zlashma;  shakl  va  ma’no  munosabatiga  ko‘ra  – shakldosh,  ma’nodosh,  zid  ma’noli,  talaffuzdosh,  shuningdek,  bir  ma’noli  va  ko‘p ma’noli,  so‘z  yasash  darajasiga  ko‘ra  – serunum,  kamunum,  unumsiz  va  boshqa guruhlarga  ajratiladi.  Ammo  qo‘shimchalarni  vazifasiga  ko‘ra  guruhlash  tasniflar ichida  eng  muhimidir” 1 .  “Lug‘aviy-sintaktik  shakllarni  alohida  ajratmaslik o‘quvchilarda  qo‘shimchalarning  vazifasini  aniqlashda  (ham  bog‘lash,  ham qo‘shimcha  ma’no  yuklash),  so‘z  birikmalarini  ajratishda  ( o‘qigan bola bitishuvmi,  boshqaruvmi?),  gap  bo‘laklarini  tahlil  qilishda  (lug‘aviy  shakllarning birortasi  ham  so‘zning  gapdagi  sintaktik  vazifasini  o‘zgartirmaydi)  kabi tushunmovchiliklarni  keltirib   chiqaradi” 2 . 22Grammatik shakllar  xususidagi  qarashlar  o‘z  ilmiy  isbotini  topgach,  keng jamoatchilik  e’tiboriga  havola  etildi.  Keltirilgan  ta’rif  va  tavsiflar  o‘quv darsliklaridan  ham  joy  ola  boshladi.  Xususan,  oliy  o‘quv  yurtlari  talabalari  uchun nazariy  manba  sifatida  taqdim  etilgan  “Hozirgi  o‘zbek  adabiy  tili” (R.Sayfullayeva,  B.Mengliyev  va  b)  darsligida  so‘z  shakllariga  quyidagicha  ta’rif beriladi: “O‘zbek  tilida,  flektiv  tillardagidan  farqli  o‘laroq,  o‘zak  mustaqil  ma’no anglatish  xususiyatiga  ega.  So‘zning  o‘zakdan  boshqa  qismlari  esa  undan  ayricha qo‘llanilmaydi  va  ma’no  anglatmaydi.  Shuning  uchun  ular   morfema deyiladi”. “Morfema  funksional-semantik  xususiyatiga  ko‘ra  ikki  guruhga  bo‘linadi: 1) derivatsion   morfema; 2) grammatik   morfema. Derivatsion  morfema  so‘zga qo‘shilib,  yangi  so‘z  hosil   qiladi”.   “Grammatik morfema  asosiy  xususiyatiga  ko‘ra  uchga   ajraladi: 1) lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchi   morfema; 2) sintaktik  shakl  hosil  qiluvchi   morfema; 3) lug‘aviy-sintaktik  shakl  hosil  qiluvchi   morfema 3 . Lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchi  morfema  leksema  lug‘aviy  ma’nosini  nutqqa moslashtirish  vazifasini  bajaradi.  Masalan,   kitob leksemasining  sememasida  birlik va  ko‘plik  ma’nosi  noma’lum.  Son  lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchisi  bo‘lgan   -lar uni ko‘plik  tomon  muayyanlashtiradi.  Bu  morfemaning  o‘ziga  xos  turi   lug‘aviy- sintaktik shakl hosil qiluvchi morfema bo‘lib,  lug‘aviy  ma’noni  muayyanlashtirish, nutqqa  xoslash  bilan  birga   (kel gan ), (o‘qi gach ) ,  so‘zni  sintaktik  aloqaga  ham kiritadi:   o‘qi gan bola, o‘qi gach gapirmoq . Sintaktik  shakl  hosil  qiluvchi  morfema  so‘zning  sintaktik  qurilmadagi o‘rnini  belgilaydi.  Masalan,  kelishik  kategoriyasi  so‘zga  kesimlik  mavqeyini beradi.  Kesimning  ega  va  hol  bilan  sintaktik  aloqasini  ta’minlaydi.  Kelishik morfemalari  oldingi  so‘zni  keyingi,  egalik  qo‘shimchalari  esa  keyingi  mustaqil so‘zni  oldingisiga  bog‘lash  vazifasini  bajaradi” 1 . Yuqoridagilardan  shunday  xulosaga  kelishimiz  mumkin,  o‘zbek  tilidagi 23qo‘shimchalar murakkab  tabiatga  ega.  Bu,  ayniqsa,  fe’lning  o‘zgalovchi kategoriyasida  yaqqol  namoyon  bo‘ladi.  Chunki  fe’lning  nisbat,  bo‘lishli- bo‘lishsizlik,  harakat  tarzi  va  lug‘aviy  shakllik  mohiyatiga  ega  bo‘lgan  tur  kabi to‘rt  lug‘aviy  shakli  mavjud.  Bu  lug‘aviy  shakllarning  har  biri  o‘ziga   xos xususiyatlarga  va  paradigmaga  birlashuvchi  necha  ko‘rinishlarga  ega,  shuningdek, ularning  nutqdagi  voqelanishi  turli  xil.  Shunga  qaramay  ular  nutqda  yuzaga chiqadi  va  fe’l  tarkibida  qoladi.  Shakl  yasovchi,  lug‘aviy  shakl  deb   yuritib kelingan  o‘zgalovchi  kategoriya  shakli  – ravishdosh,  sifatdosh  va   harakat nomining  o‘ziga  xos  murakkab  xususiyati  na  lug‘aviy  shaklga,  na  sintaktik  shaklga berilgan  ta’riflarga  mos  keladi.  Chunki  mazkur  shakl  so‘z  lug‘aviy  ma’nosini muayyanlashtirish  bilan  birga,  fe’lni  o‘zidan  keyin  kelgan  ot  yoki  fe’lga tobelantirib  bog‘lash  va  shu  asosda  uning  gapdagi  mavqeyiga  ham  kuchli  ta’sir etish  xususiyatiga  ega.  Lug‘aviy  ma’noni  muayyanlashtirishi,  aniqlashtirishi  va faqat  fe’lga  xosligi  ravishdosh,  sifatdosh,  harakat  nomi  shaklini  sintaktik  shakl sifatida  baholashga,  fe’lni  o‘zidan  keyingi  so‘zga  tobelab  bog‘lashi  hamda  gapdagi vazifasini  belgilashi  ularni  lug‘aviy  shakl  sifatida  baholashga  to‘siq  bo‘ladi. Shuningdek,  o‘zgalovchi  kategoriyasining  “fe’lni  boshqa  so‘zlarga  bog‘lash  va fe’lga  otga  xos  vazifalarini  berish”  UGMsini  “fe’lni  fe’lga  bog‘lash”  (ravishdosh), “fe’lni  otga  bog‘lash”  (sifatdosh)  hamda  “fe’lga  ot  vazifasini  berish”  (harakat nomi)   tarzida   xususiylashtirsak,   mazkur   shakllarning   sintaktik   imkoniyati natijasida  fe’llik  xususiyatidan  uzoqlashayotganligiga  guvoh  bo‘lamiz.  Demak, o‘zgalovchi  kategoriya  o‘zida  ham  lug‘aviy,  ham  sintaktik  shakllik  mohiyatini mujassamlashtiradi.  Masalan,  yorilgan devor, qizigan asfalt, qiziqib so‘ramoq, oqar daryo, o‘qigani kelmoq kabi  birikuvlarda  sifatdosh  shakli  fe’lni  otga tobelantirib  bog‘lamoqda  va  shu  bilan  birgalikda  fe’ldagi  harakat  ma’nosini kuchsizlantirib,  belgi  ma’nosi  bilan  nutqqa  olib  kirmoqda.  Masalan,  keltirilgan birikmalar  tarkibidagi  -gan sifatdosh  shaklining  ma’noviy  va  vazifaviy  xususiyati rang-barang  bo‘lib,  shu  boisdan  uning  talqinida  qarama-qarshi  nuqtayi  nazarni ko‘plab  uchratish  mumkin.  O‘zbek  tilshunosligida  bu  shakl  xususida  har-xil  fikrlar 24bildiriladi.  Birgina  -gan ko‘rsatkichining  sifatdosh  shakli  sifatidagi  umumiy grammatik  ma’nosi  hamda  uning  oraliq  grammatik  ma’no  orqali  voqelanishiga e’tibor  qaratsak,  mazkur  shaklning  boshqa  morfologik  shakllar  qatori  ma’noviy  va sintaktik  xossa  birligidan  iborat  butunlik  ekanligiga,  uning  umumiy  grammatik ma’nosi   ham  shu   yaxlitlik  asosida  tiklanishiga   amin   bo‘lamiz..  Shaklning ma’noviy  jihati  “fe’lga  sifatlik  xususiyatini  berish”  bo‘lsa,  sintaktik  vazifasini “fe’lni  ot  va  ot  vazifasidagi  so‘zga  bog‘lash”  tashkil  etadi.  Demak,  sifatdosh shaklining  umumiy  grammatik  ma’nosini  “fe’lga  sifatlik  xususiyatini  berish  va fe’lni  otga  bog‘lash”  deya  aytishimiz  mumkin  bo‘ladi.  Sifatdosh  shakli  umumiy grammatik  ma’nosining  sintaktik  mohiyati  deyarli  o‘zgarishsiz  - “fe’lni  otga bog‘lash”  tarzida  xususiylashadi,  bog‘lanuvchi  fe’l  yoki  ot  bu  vazifani  o‘ziga  xos tarzda  o‘zgartira  olmaydi.  Biroq  ma’noviy  jihat  to‘g‘ridan-to‘g‘ri  emas,  balki muayyan  oraliq  grammatik  ma’nosi  orqali  nutqqa  chiqadi,  xususiy  holda  namoyon bo‘ladi.  -gan shaklining  fe’lni  aniqlovchi  sifatida  nutqqa  olib  kirishga  asos bo‘luvchi  sintaktik  imkoniyati  borligini  ham  qayd  etishimiz  mumkin  bo‘ladi: Chinor bo‘lmasa ham, boshqa biror tup daraxt eksa, yer yuzini shovullagan bog‘lar qoplab ketardi.Shuningdek,  ravishdosh  shakli  ham  fe’lni  o‘zidan  keyingi  fe’lga  tobelab, harakat  ma’nosini  kuchsizlantirgan  holda  holat,  payt,  sabab  ma’nosi  bilan  nutqda voqelantiryapdi. Ravishdosh,  sifatdosh,  harakat  nomi  shakli  tizimini  kuzatish  shuni ko‘rsatadiki,  mazkur  shakllardagi  lug‘aviy  va  sintaktik  imkoniyat  birdek mutanosiblikda  emas. Shaklning  lug‘aviy  ma’noga  ta’siri  kuchayishi  bilan  unda  sintaktik  qobiliyat kuchsizlanib  boradi.  Ravishdosh  shaklida  fe’lni  fe’lga  tobelash  imkoni  kuchli, ammo  atash  ma’nosiga  ta’sir  nisbatan  kuchsiz.  Sifatdoshda  esa  har  ikki  jihatning mavjudligiga  guvoh  bo‘lamiz.  Harakat  nomi  shaklida  atash  ma’nosiga  ta’sir anchayin  sezilarli,  hatto  ayrim  o‘rinlarda  unga  ot  yasalishi  sifatida  qaraladi,  ammo fe’lni  boshqa  so‘z  bilan  aloqaga  kiritish  imkoniyati  tamoman  yo‘qolib  boradi.  Shu vaqtga  qadar  lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchi  shakl  sifatida  talqin  etilgan  o‘zgalovchi 25kategoriyasi shakli,  ta’kidlab  o‘tilganidek,  o‘ziga  xos  murakkab  tabiatga  ega. Uning  serqirra  mohiyati  lug‘aviy  shaklga  ham,  sintaktik  shaklga  ham  berilgan ta’rifni  tushunishimizda  murakkablik  keltirib  chiqaradi.  Chunki  ular  har  ikki shaklga  xos  bo‘lgan  xususiyatni  o‘zida  saqlaydi  va  aynan  shu  xususiyati  bilan ushbu  ikki  qarama-qarshi  sath  orasida  umumiylik  shakllanayotganini   ko‘rsatadi. II bob. Fe’lning lug‘aviy shakllarida shakllik tabiati Dunyoning  barcha  tillarida  fe’l  gap  tarkibida  u yoki  bu  bo‘lak  vazifasida kelishi  uchun  ma’lum  bir  shaklni  qabul  qiladi.  Qizig‘i  shundaki,  fe’lni   gap tarkibiga  olib  kiruvchi  bunday  shakllarning  har  biri  o‘zining  turli  atamalariga  ega. Masalan,  harakat  nomi  - rus  tilida  fe’lning  noaniq  shakli  - «infinitiv»,  Yevropa tillarida  «gerundiy»,  arabcha  «masdar»,  sifatdosh  - ruscha  «prichastiye», yevropacha  «partitsip»,  arabcha  «ismi  foil»  yoki  «ismi  maf’ul»,  ravishdosh  - ruscha  «deyeprichastiye»,  yevropacha  «adverbiyum»,  sof  fe’l  - ruscha  «fe’lning tuslangan  shakli»,  yevropacha  «verbum  finitum»,  arabcha  «fe’l»  kabi  atamalar bilan  yuritiladi.  Lekin  bu  to‘rt  turdagi  shakllar  tizimi  (o‘zbek  tilida)  o‘zining maxsus  atamasiga  ega  emas. Rus  tilshunosligida  bu  sira  fe’lning  funksional  formalari  degan  noaniq  atama bilan  birlashtiriladi  va  o‘zbek  tilshunosligiga  ham  bu  kalka  asosida  kirib  keladi. Atamaning  noaniqligi  va  kategoriyaning  nomi  bo‘la  olmasligi  haqida  ko‘pgina tilshunoslar  fikr  bildirganlar.  Ammo  bu  kategoriya  uchun  umumiy  bir  leksemali qulay   atamani   kamdan-kam   tadqiqotchilar   taklif   etganlar.   Jumladan, I.I.Smirnitskiy  bu  tizim  uchun  «kategoriya  reprezentatsii»  atamasini  qo‘llaydi. Turkiyshunoslikda  ham  bu  atama  H.Ne’matov  tomonidan  ma’qul  deb  topildi. O‘zbek  tilshunosligida  mazkur  kategoriya  uchun  birmuncha  munosib  nom B.Mengliyev  tomonidan  taklif  etildi.  Tadqiqotchi  bu  sirani  «fe’lning  o‘zgalovchi kategoriyasi»  deb  nomladi.  Ammo  bu  atamaning  ham  qulay  va  noqulay  tomonlari bor.  Qulayligi  shundaki,  u bir  so‘zdan  iborat  bo‘lib,  fe’lning  boshqa  turkum so‘zlariga  yaqinlashishiga  ishora  qiladi.  Noqulayligi  esa  fe’lni  o‘zgalash,  ya’ni fe’lni  fe’ldan  uzoqlashtirish  ma’nosining  anglashilib  turishidadir.  Harakat  nomi, ravishdosh,  sifatdosh  va  tuslangan  fe’llar  yaxlit  bir  turkumga  birlashadigan 26fe’lning turli  shakllari  bo‘lganligi  sababli,  masalan,  harakat   nomi   yoki   sifatdoshni «fe’ldan  o‘zgalandi»  deb  aytib  bo‘lmaydi.  Bu  shakllarning  barchasi  fe’l  turkumi doirasida  qoladi,  ya’ni  boshqa  turkum  so‘zlariga  o‘tmaydi  - o‘zgalanmaydi.  Shu bois  o‘zgalovchi  atamasini  ham  qo‘llash  fanda  unchalik  o‘zini  oqlamaydi. Umumiy  o‘rta  ta’limning  Davlat  ta’lim  standartida  bu  hodisaga  nisbatan  - fe’lning  vazifa  shakllari  atamasi  qo‘llandi.  Vazifa  shakllari  atamasi  fe’lning  bu bo‘limida  tahlil  etilayotgan  tasniflovchi  (ya’ni,  bu  faqat  fe’l  turkumiga   oid so‘zlarga  aloqador),  vazifaviy  (fe’lga  gap  tarkibida  ma’lum  bir  mavqe,  vazifa bag‘ishlovchi)  va  lug‘aviy  shakl  hosil  qiluvchi  (fe’lning  lug‘aviy  ma’nosiga ma’lum  darajada  ta’sir  etuvchi)  shakllar  sirasiga  nisbatan  qo‘llanishi  fe’lning  bu shakllar  sirasini  yaxlit  bir  kategoriyaga  birlashtirish  va  shu  kategoriyaga  mansub shakllarni  alohida  bir  paradigmaga  tizish  imkoniyatini  beradi.  Mantiq,  aniqrog‘i, so‘z  va  tushuncha  orasidagi  murakkab  mutanosiblikdan  ma’lumki,  tushuncha  so‘z qobig‘ida  shakllantirilmasa,  u yaxlitlik  kasb   etmaydi. Fe’lning  vazifa  shaklari  harakat  nomi,  sifatdosh,  ravishdoshlar  va  fe’lning kesimlik  shakllari  kabi  a’zolardan  iborat  bo‘lib,  fe’lni  nutqqa  - gap  tarkibiga  olib kiradi.  Fe’l  nutqda  voqelanish  uchun  bu  kategoriya  shakllaridan  biriga  ega  bo‘lishi shart  va  zarur.  Kategoriyaning  yaxlitligi  faqat  mana  shu  leksik-funksional xususiyat  bilan  belgilanadi.  Fe’lning  vazifa  shakllari  (tur  kategoriyasi  ham  deb yuritiladi)  dan  birini  qabul  qilmasdan  turib  fe’l  kommunikatsiya  jarayonida voqelana  olmaydi.  Lekin  paradigma  unsurlarining  har  biri  mohiyatan   xilma-xil tabiatga  ega.  Shuning  uchun  ularning  hammasi  o‘ziga  xos  ichki  paradigma  hosil qiladi.  Bu  paradigmalar  yuqorida  ko‘rsatilgan  leksik-funksional  kategorial  belgini umumiylik  sifatida  saqlagan  holda  alohida-alohida,  har  bir  a’zo  uchun  tilda  zarur deb  sanalgan  belgilar  asosida  quriladi.  Tur  kategoriyasining  bir  unsuri  - fe’l kesimlik  shakli  - kesimlik  kategoriyasi  tomonidan  qamrab  olinganligi  sababli, ularning  ichki  paradigmasi  kesimlik  kategoriyasi  paradigmasi  ostida  ko‘riladi. Mazkur  shakllar  tur  kategoriyasi  uchun  kategorial  bo‘lgan  ma’no  asosida farqlansa(ya’ni  fe’lni  fe’lga  bog‘lash  vazifasi  - o‘timli  fe’lni  o‘timli  fe’lga,  o‘timli fe’lni  o‘timsiz  fe’lga,  o‘timsiz  fe’lni  o‘timli  fe’lga  bog‘lash,  fe’lning  bir  ma’noviy 27guruhini ikkinchi  turdagi  fe’l  bilan  bog‘lash  kabilarda  hususiylashsa),  bunday shakllar  tom  ma’noda  tur  kategoriyasining  alohida  shakllari  sifatida  baholanishi  va tur  kategoriyasi  shakllari  paradigmasiga  kiritilishi  mumkin. 2.1. Ravishdosh shaklining lug‘aviy-sintaktik shakllik tabiati Tur  kategoriyasining  tarkibiy  qismlaridan  bo‘lgan  ravishdosh  shakli  bir fe’lni  ikkinchi  bir  fe’lga  bog‘lash  uchun  xizmat  qiladi.  Bu  jihati  bilan  u kelishiklarga  o‘xshab  ketadi.  Ravishdoshning  sintaktik  mohiyatini  ravishdosh  hosil qiluvchi  boshqa  shakllar  uchun  umumiy  va  mutlaq  bo‘lgan  «oldingi  fe’lni  keyingi fe’lga  tobe  a’zo  sifatida  bog‘lash  bilan  fe’lni  nutqqa  kiritish»  vazifasi,  morfologik mohiyatini  «fe’lga  ravishlik  belgisini  berish»  ma’nolari  tashkil  etadi. Ravishdoshlar  garchi  umumiy,  barqaror  sintaktik  mohiyatga  ega  bo‘lsa-da, o‘zaro  o‘zga  kategoriyalar  tajallilari  asosida  xilma-xil  ma’noviy  paradigmatik munosabatlarda  bo‘ladi.  Xususan,  -gani  va  -guncha  shakllari  hokim  fe’l  ifodalagan harakatdan  keyin  yuz  beruvchi  harakatni  ifodalaydigan  ko‘rsatkichlar  qatorini  hosil qiladi.  Shu  bilan  birga,  ular  o‘ziga  xos  xususiyatlari  asosida  teng  qiymatli  ziddiyat hosil   qiladi.   Aniqrog‘i,   -gani   shakli   o‘zida   mayl   kategoriyasi   tajallisi   kuchliligi hamda  bajaruvchining  yakkaligi  bilan  bunga  salbiy  munosabatda  bo‘lgan  va  o‘zida zamon  kategoriyasi  tajallisi  kuchli  darajada  mavjud  bo‘lgan  -guncha  shakliga qarama-qarshi  turadi. -gach  va  (-i)b  shakllari  tobe  va  hokim  fe’llar  ifodalagan  harakatning bajaruvchisi  bilan  o‘zaro  zidlanadi.  Tobe  uzv  -(i)b  ko‘rsatkichi  bilan shakllanganda,  har  ikkala  fe’l  subyektlari  bitta  bo‘ladi:  Salim  xatni  o‘qib  o‘ylanib qoldi.  Tobe  o‘zv  -gach  ko‘rsatkichi  bilan  shakllanganda  tobe  va  hokim  fe’llar bajaruvchilari  bitta  ham(Salim  xatni  o‘qigach,  o‘ylanib  qoldi),  boshqa-boshqa ham(Salim  xatni  o‘qigach,  halim  o‘ylanib  qoldi)  bo‘lishi  mumkin.  Ko‘rinadiki, Salim  xatni  o‘qib,  o‘ylanib  qoldi  gapida  o‘qimoq  va  o‘ylanmoq  fe’llarining bajaruvchilari  boshqa-boshqa  bo‘lishi  mumkin  emas.  -gach  shaklida  bunga  to‘siq bo‘lish  imkoniyati   yo‘q. 28Bunday ziddiyatli  nuqtalarni  har  bir  shakl  misolida  ko‘plab  keltirish mumkin.  Ortiqcha  tafsilotlardan  tiyilib,  ravishdosh  shakllari  paradigmatik munosabatlarini  yaxlitlik  nuqtai  nazaridan  xulosalashga  harakat  qilamiz. «Fe’lni  fe’lga  bog‘lash»  umumiy  grammatik  ma’nosi  ostida  birlashgan shakllar  dastavval  «boshqaruvchi  fe’l  ifodalagan  harakat  paytiga  munosabat» belgisi  ostida  privativ  ziddiyat  hosil  qiladi.  -a  / y,  -(i)b,  -may  / masdan,  -gancha,  - gali  shakllarida  paytga  munosabat  belgilanmagan  bo‘lib,  u imkoniyat  sifatidagina mavjud   bo‘ladi: Ko‘rinadiki,  ravishdosh  shakllari  bir  umumiy  belgi  (kuchli  sintaktik imkoniyat -  “fe’lni  fe’lga  bog‘lash”  belgisi)  asosida  birlashib,  ravishdoshning  zotiy mohiyatiga  daxldor  bo‘lmagan  belgilar  asosida  turli  xil  ziddiyatli  munosabatlarda bo‘ladi.  Shu  bois  zotiy  mohiyatning  parchalanishi  asosida  emas,  balki  zotga daxldor  bo‘lmagan  xossalar  asosida  farqlanishi  ravishdosh  shakllarini  yaxlit morfologik  paradigmaga  - kategoriyalarga  birlashtirish  uchun  mone’lik  qiladi  va barcha  shakllarni  bitta  ravishdoshning  qorishiq  ma’nolar  bilan  murakkablashgan turli  ko‘rinishlari  sifatida  qarashga  asos   bo‘ladi. 2.2. Sifatdosh shaklining lug‘aviy-sintaktik shakllik tabiati Sifatdoshlar  nokesimlik  shakllari  bo‘lib,  fe’lni  nutqqa  voqelantirar  ekan,  uni o‘zidan  keyingi  ot(ba’zan  fe’l)ga  bog‘lashdek  sintaktik  va  o‘zi  shakllantirayotgan fe’lga  sifatlik  belgisini  berishdan  iborat  morfologik  ma’nolarni  namoyon   qiladi. Sifatdosh  ko‘rsatkichlarining  lug‘aviy-sintaktik  shakllik  tabiati  ularning umumiy  sintaktik  mohiyati  - fe’lni  ot(yoki  fe’l)ga  tobe  uzv  sifatida  bog‘lash  va  shu bilan  bog‘liq  holda  kelib  chiqqan  ma’noviy  xususiyat  - fe’l  anglatgan  harakat  va harakat  natijasini  narsa-predmetning  belgisi  sifatida  nutqda  voqelantirishdan iboratdir. Sifatdosh  shakllarining  so‘z  lug‘aviy  ma’nosiga  ta’siri  nutqiy  hodisa  bo‘lib, istalgan  fe’l  nutq  tarkibida  kirgandagina  sifatdoshlik  xususiyatini  namoyon  qiladi. Shaklning  lug‘aviy  ma’noga  ta’siri  leksema  semasiga  ta’sir  qilish  degan  gap  emas. 29Masalan, o‘qigan  bola  birikmasidagi  “o‘qimoq”  so‘zi  ma’nosida  orttirilgan  “belgi” ottenkasi  [o‘qi]  leksemasining  lisoniy  mohiyatini  o‘zgartirmaydi. Lug‘aviy  ma’noga  ta’sir  tur  kategoriyasining  barcha  shakllarida  birdek emas.  Ravishdoshlar  o‘zgalanish  jarayonida  fe’lning  lug‘aviy  ma’nosini  kuchli o‘zgartirmay,  unga,  asosan,  tobelovchi  sintaktik  vazifa  yuklasa,  sifatdoshlar fe’ldagi  dinamik  belgini  barqarorlashtirib,  uning  lug‘aviy  ma’nosini  qisman  bo‘lsa- da,  o‘zgartiradi.  Shuning  uchun  ayrim  nazariyotchilar  sifatdoshlarni  alohida  so‘z turkumi  sifatida  qaraydilar. Ko‘rib  o‘tilganidek,  sifatdoshlar  o‘z  mikrotizimi  ichida  sifatlik  belgisini barqarorlashtirish  va  fe’lni  otga  (qisman  fe’lga)  tobe  uzv  sifatida  bog‘lash belgilarini  muayyanlashtirish  jihatidan  emas,  balki  zamon,  harakat  tarzi kategoriyalari  uchun  kategorial,  sifatdoshlar  uchun  nokategorial  bo‘lgan ma’nolarni  ifodalash  jihatidan  farqlanadi.  Sanab  o‘tilgan  -gan,  -yotgan,  -adigan  / ydigan  shakllari  turli  xil  sifatdoshlar  emas,  balki  tur  kategoriyaning  bitta  shakli sifatida  namoyon  bo‘ladigan  sifatdoshning  zamon,  harakat  tarzi  kabi  boshqa kategoriyalarga  xos  ma’nolar  bilan  farqlanuvchi  ko‘rinishlaridir.  Shu  sababli sifatdoshlarni  alohida  grammatik  kategoriya  - paradigma  sifatida  baholashga  asos yo‘q. 5 Fe’l  leksemalar  nutqiy  aloqada  rasmiylashar  ekan,  yuqorida  aytilganidek,  tur kategoriyasi  shakllaridan  birini  qabul  qilishi  shart.  Fe’lni  nutqqa  olib  kiruvchi shakllar  orasida  harakat  nomlari  alohida  o‘rin  tutadi.  Ko‘rib  o‘tilgan  sifatdosh  va ravishdosh  shakllari  kommunkatsiya  jarayonida  fe’lni  fe’likdan  “uzoqlashtirib”, unga  tobe  uzvlik  maqomini  bergan  holda  o‘zidan  keyingi  so‘zga  bog‘lash vazifasini  yuklasa,  harakat  nomi  shakllari  esa  fe’llikni  kuchsizlantirish  uchungina xizmat  qiladi.  Ammo  shuni  aytib  o‘tish  kerakki,  bu  shakl  vositasida  nutqda reallashgan  fe’l  o‘z  fe’llik  belgilarini  sifatdosh  va  ravishdoshga  qaraganda  ko‘proq xiralashtiradi,  ya’ni  harakat/holat  belgisi  kuchsizlanib,  predmetlashish  - gapda  otga xos  belgilar  bilan  sintagmatik  munosabat  hosil  qilish  kuzatiladi.  harakat  nomi shaklariga  nisbatan  qat’iy  ”predmetlashish”  terminini  qo‘llamaymiz,  albatta. 5   Urinova  Feruzakhon  Uljaevna.  Botirova  Zuhra  Abdurahmonova,  Mirjalol  Turgunov  Mirzahamdam  ugli. 30Chunki, mazkur  so‘zshakllar  fe’llik  belgilarini(nisbat  - o‘qitish,  izlanish,  qisman bo‘lishsizlik  - istamaslik,  chekmaslik)  ham  o‘zida  saqlab   qoladi. 31XULOSA Xulosa qilib  aytganda  keyingi  yillarda  o‘zbek  tilshunosligida  morfologik shakllarni  uch  guruh:  lug`aviy,  sintaktik  va  lug‘aviy-sintaktik  shakllar  sifatida ajratilishi  bitishuv  va  boshqaruv  mohiyatini  o‘zida  saqlagan   “Oraliq uchinchi” qonuniyati  so‘z   birikmasi  orasida  mavjud  degan  xulosaga  olib   keladi. Ma’lumki,  boshqaruvda  tobe  so‘z  hokim  so‘z  talabi  bilan  o‘z  shaklini o‘zgartiradi:  tobe  so‘z  hokim  so‘zga  qarab  ma’lum  shaklga  kiradi.  Tobe  so‘z hokim  so‘zga  kelishik  qo‘shimchalari  (tushum,  jo‘nalish,  o‘rin-payt  va  chiqish kelishigi)  yoki  ko‘makchilar  yordamida  bog‘lanadi  va  kelishikli  boshqaruv, ko‘makchili  boshqaruv  deb  ataladi.  Bu  tarzdagi  bog‘lanish  bizga  tanish,  albatta. Lekin  shunisi  ham  borki,  boshqaruv  uni  amalga  oshirayotgan  vositaga  bog‘liq ravishda   ravishdoshli  boshqaruv,  sifatdoshli  boshqaruv   kabi  turlarga  tasnif  qilinish holatlari  ham  mavjud.  Mazkur  xoslovchi  shakllar  sintaktik  mohiyatga  ega: sintaktik  aloqani,  sintaktik  vazifani  ta’minlashga  xizmat  qiladi:   o‘sgan nihol, chirsillab yonmoq .  Shunday  qilib,  lug‘aviy-sintaktik  shakl  leksemaning  ham lug‘aviy  ma’nosiga  ta’sir  etadi,  ham  uning  sintaktik  vazifasini   belgilaydi. Xulosa  o‘rnida  shuni  aytish  joizki,  ravishdosh  va  sifatdosh  birikuvli  so‘z birikmalarini  boshqaruvli  birikma  yoki  bitishuvli  bog‘lanishga  kiritish  o‘zini unchalik  oqlamaydi.  Ravishdosh  va  sifatdosh  shakllari  vositasida  yasalgan bitishuvli  yoxud  boshqaruvli  so‘z  birikmalarida  grammatik  ko‘rsatkich  qatnashadi, lekin  sintaktik  shakl  yasovchi  emas,  balki  lug‘aviy  shakl  yasovchi  hisoblanadi. Mazkur  xoslovchi  shakllar  sintaktik  mohiyatga  ega:  sintaktik  aloqani,  sintaktik vazifani  ta’minlashga  xizmat  qiladi.  Shunday  qilib,  lug‘aviy-sintaktik  shakl leksemaniing  ham  lug‘aviy  ma’nosiga  ta’sir  etadi,  ham  uning  sintaktik  vazifasini belgilaydi.  Lug‘aviy-sintaktik  shakl  tom  ma’noda  lug‘aviy  va  sintaktik  shakllar sirasida   “Oraliq uchinchi” maqomiga  ega  bo‘ladi.  Shu  sababli  ravishdosh, sifatdosh,  harakat  nomi  bir  tomondan  boshqaruvni  eslatsa,  boshqa  belgisi  bilan bitishuvni  eslatadi. Shakllar  tabiatidan  kelib  chiqib  sifatdoshli  va  ravishdoshli  birikuvlarni 32bitishuv va  boshqaruv  orasidagi   “Oraliq uchinchi” sifatida  talqin  qilinishi  va  so‘z 33birikmalarining birikish  usuliga  ko‘ra  turlarini:  1)  moslashuv   (mening oilam) ;  2)  boshqaruv   (kitobni o‘qimoq); 3)  bitishuv   (katta ko‘cha) ;  4)  boshqaruvli bitishuv   (o‘qib bilmoq, o‘qigan bola) tarzida  ajratishni  maqsadga  muvofiq  deb hisoblaymiz.  Harakat  nomili  birikuv   (o‘qish zali, kuzatuv punkti, kiyinish xonasi) yanada  murakkab  tabiatli  bo‘lib,  uning  moslashuv,  bitishuv,  boshqaruv  yoki qo‘shma   so‘zga  aloqadorligi  masalasi  alohida  tadbiqni  talab  qiladi. 34Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1.Abduazizov A. Tilshunoslik nazariyasiga kirish.—Toshkent, 2010.-133- 147б. 2006.-B.42, 85-86 2.Baskakov N.A., Sodiqov A.S. Umumiy tilshunoslik. —T.,1979 3.Dadaboyev H. A. Tilshunoslik nazariyasi va metodologiyasi. —T., 2004 4.Xolmonova Z. Tilshunoslikka kirish. Ma’ruzalar matni. –Т.2000 5.Mirzayev M., Usmonov S., Rasulov I. O‘zbek tili. Tilshunoslikdan umumiy ma’lumot bobi.—T.,1978. 6.Ne’matov H. O zbek tilining tarixiy fonetikasi.—T.,1992.ʻ 7.Usmonov S. Umumiy tilshunoslik. “O‘qituvchi” 1972. 8.Hojiev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati. —T., 2002. 9.Qo‘chqortoyev I., Qo‘chqortoyeva R. Tilshunoslikka kirish. —T., 1976 10.Irisqulov M. Tilshunoslikka kirish. —T., 1992. 11.Berdiyorov X., Xo‘jayev P., Yo‘ldoshev B. Umumiy tilshunoslik. —Samarqand, 1974.

MUNDARIJA

Kirish

I bob. O‘zbek tilshunosligida grammatik shakllarining o‘rganilish tarixi

1.1. O‘zbek tilshunosligida grammatik shakllarning milliy talqini va unda lug‘aviy-sintaktik shakllarning o‘rni

1.2. Lug‘aviy-sintaktik shakllar va so‘z birikmalarini ajratish muammolari

II bob. Fe’lning lug‘aviy shakllarida shakllik tabiati

2.1. Ravishdosh shaklining lug‘aviy-sintaktik shakllik tabiati

2.2. Sifatdosh shaklining lug‘aviy-sintaktik shakllik tabiati

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить