Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 63.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida unli fonemalar tavsifi

Купить
HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN “O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA UNLI FONEMALAR TAVSIFI” MAVZUSIDA TAYYORLAGAN KURS ISHI TOSHKENT - 2024 1 Mundarija Kirish. ........................................................................................................................................................... 4 I bob. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining unli tovushlar tizimi. ............................................................................ 5 1.1. Unlilar va ularning tarixiy taraqqiyoti. ............................................................................................... 5 1.2. Hozirgi o‘zbek adabiy tili vokalizmi. ................................................................................................ 12 ............................................................................................................................................................... 12 II bob. Unli fonemalar tasnifi. .................................................................................................................... 16 2.1. Lablarning ishtirokiga ko‘ra unli fonemalar tasnifi. ......................................................................... 16 2.2. Tilning vertikal (tik) harakatiga ko‘ra unlilar tasnifi. ........................................................................ 20 2.3. Tilning gorizantal (yotiq) harakatiga ko‘ra unlilar tasnifi. ................................................................ 21 XULOSA ...................................................................................................................................................... 23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: ............................................................................................................... 24 Kurs ishi mavzusining belgilanishi. Kurs ishi mavzusi Mirzo Ulug bek nomidagi O zbekiston Milliy universitetiʻ ʻ o‘zbek tilshunosligi kafedrasi tomonidan berildi va tasdiqlandi. 2 Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Kurs ishidan ko‘zlangan asosiy maqsad tilshunoslikning fonetika bo‘limini tizimli o‘rganib, hozirgi o‘zbek adabiy tilining unlilar tizimini chuqur tahlil qilishdan iborat. Buning uchun quyidagi vazifalar belgilab olinadi: 1.Tilshunoslikning fonetika bo‘limini, unli tovushlar tizimini chuqurroq o‘rganish va tahlil qilish. 2. Unlilarning shu davrgacha bo‘lgan tarixiy taraqqiyotini o‘rganish. 3. Unlilar tasnifi masalalariga alohida to‘xtalib,mulohaza yuritish. Kurs ishining tadqiqot obyektiva metodi. Kurs ishining tadqiqot obyekti hozirgi o‘zbek adabiy tili vokalizmi hisoblanadi. Kurs ishida bu sohada amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar, oliy ta’lim muassasalari uchun yaratilgan darslik va qo‘llanmalar, o‘zbek tili fonetikasiga oid turli davrlarda yozilgan darslik va qo‘llanmalar, fonetikaga doir boshqa ilmiy ishlardan asosiy manba sifatida foydalaniladi. Ishda mavzu tarixiy, tahliliy va tavsifiy metodlardan foydalangan holda yoritiladi. Kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyati. Kurs ishidan ko‘zlangan ilmiy natija tilshunoslikning fonetika bo‘limini, ayniqsa, hozirgi o‘zbek adabiy tili vokalizmini turli xil metodlar yordamida chuqurroq o‘rganish. mavzuga tahliliy yondashishdan iborat bo‘lib,amalda mavjud bo‘lgan ba’zi muammolarni bartaraf etish va o‘zbek tili o‘rganuvchilariga yengillik yaratish. 3 Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi tuzilish jihatdan kirish, asosiy qism , xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan bo‘lib, umumiy hajmi _ sahifadan iborat. Kirish. Fonetika (gr. Phone - tovush) -tildagi tovushlar, ularning paydo bo‘lishi va turlari, nutq organlari, ularning tovush hosil qilishdagi harakat holati, nutq apparati, nutq tovushlarining akustik va artikulyatsion xususiyatlari, nutq jarayonida sodir bo‘ladigan turli xil fonetik hodisalar, nutqning fonetik bo‘linishi, tovushlarining kommunikativ roli hamda prosodika kabi hodisalar o‘rganiladi. U tilning keng ma’noda tovush tuzilishini o‘rganuvchi tilshunoslikning bo‘limi 1 . Bu bo‘limda hozirgi o‘zbek adabiy tilining fonetik-fonologik sathiga oid tizimlar (vokalizm, konsonantizm), segment va supersegment birliklar (fonema,bo‘g‘in, urg‘u, intonatsiya, fraza, takt), prosodik elementlar (temp, tembr, ritm, melodika, pauza va b.lar), ularning til va nutqdagi roli haqida fikr yuritiladi 2 . Fonetika tilning tovushlar sistemasi va shu tovushlar bilan bog‘liq bo‘lgan har qanday hodisalarni 1 Nabiyeva D. ,H.R.Zokirova-O‘zbek tili fonetikasi .- Andijon 2016. -B.78. 2 Jalilov S.-Hozirgi o‘zbek adabiy tili.-Nukus 2011.-B.97. 4 o‘rganadi 3 . Fonetika bo‘limini o‘zbek tilshunosligida X.Abdurahmonov, E.Qilichev, A.Rafiyev, S.Jalilov, M.Mirtojiyev, B.Mengliyev, A.Nurmonov, Q. Mahmudov, Q.Sapayev, Sh. Rahmatullayev, H.Ne’matov, H.Jamolxonov, S.Rahimov, B.Umurqulov, R.Sayfullayeva kabi olimlar o‘rgangan. I bob. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining unli tovushlar tizimi. 1.1. Unlilar va ularning tarixiy taraqqiyoti. Fonetikaga murojaat juda qadimdan boshlanib, u asosan nutq tovushlarini o‘rganishga qaratilgan.Bu o‘zbek tiliga ham mansub.Tilshunos T.Sodiqov yozma yodgorliklarning sahifalarida,hoshiyalarida ayrim nutq tovushiga berilgan tavsiflar ro‘yxatini o‘z asariga kiritgan. Shunga o‘xshash ayrim tovushlar tavsifi M.Koshg`ariyning “Devonu lug`otit turk” lug`atida ham uchraydi 4 . Turkiy tillarning unli tovushlar tizimi asrlar davomida tadrijiy yo‘llar bilan rivojlandi. Jumladan, o‘zbek tilida unli tovushlarning taraqqiyoti diaxronik jihatdan umumto‘rkiy xususiyat kasb etgan, sinxronik tomondan esa ba zi birʼ ayrimliklarga ega 5 . Eski turkiy tilda 8 ta unli fonema uchraydi.Ular quyidagilar:a, a, o, o, u ,u, i, i 6 . Quyida ularning qadimgi va eski turkiy, eski o‘zbek hamda 3 Nabiyeva D.,H.R.Zokirova-O‘zbek tili fonetikasi.-Andijon 2016.-B.78. 4 Mahmudov Q.O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. T:”Ijod”.2006.-B.50. 5 Ne’matov H.O‘zbek tili tarixiy fonetikasi. T:” O‘qituvchi”.1992.-B.45. 6 Mahmudov Q.O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. T:”Ijod”.2006.-B.50. 5 hozirgi o‘zbek tillari tarixida ba zi yuz bergan ayrim fonetik taraqqiyotlar ustidaʼ to xtalib o tamiz ʼ ʼ 7 . O fonemasi: O‘zbek tilida orqa qator ochiq keng o/a/ unlisining paydo bo‘lish tarixi uzoq zamonlarga borib taqaladi, eski turkiy til davrida o/a/ unlisi mustaqil tovush tarzida mavjud emas edi, shuningdek, bu tovushning paydo bo‘lishi uchun ba zi turkiy so‘zlarda zamin bor edi. Jumladan, ʼ qalin, qattiq kabi turkiy so‘zlar boshida qo‘sh alif yoki alif madda bilan ifodalangan cho‘ziq etimologik a tovushi hamda chuqur til orqa q, g‘ va spirant x: undoshi yonida kelgan etimologik a tovushi orqa qator ochiq keng o/a/ unlisining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan fonetik hodisalardan biridir. Ikkinchidan, fors-tojiktilidan oftob, osmon, dono, obod, otash, bog‘, bodom, ozod, bozor kabi so‘zlarning turkiy tillar leksik qatlamiga o‘zlashishi ham ochiq keng o/a/ tovushining yuzaga kelishiga sabab bo‘lgan. Uchinchidan, arab tilidan oxir, olim, osor, olloh, ulamo, umaro, fozil- fuzalo, qodir, zohir kabi juda ko‘p so‘zlar turkiy tillar tarkibiga kirgan, bu so‘zlarni talaffuz qilish muammosi paydo bo‘lgan. Shuningdek, arab tilidan sano, balo, qori, ato kabi so‘zlar ham qabul qilingan. Xuddi shunga o‘xshash, turkiy sana (MK, III, 290 fe l), bala (MK, III, 250), qari (keksa) (MK, III, 242), ata (HH, 251) ʼ kabi so‘zlar orasida ma no farqlash zarurati ham paydo bo‘lgan edi. Bu fonetik ʼ zarurat ham ochiq keng o/a/ tovushining paydo bo‘lishiga zamin yaratdi. Аrabcha so‘zlar tarkibidagi cho‘ziq a unlisi turkiy tillarda qo‘llangan etimologik cho‘ziq a tovushiga yaqin talaffuz qilingan, fors-tojik tillariga oid o/a/ unlisi ton (ovoz) so‘zidagi ochiq keng o/a/ tovushidan talaffuz o‘rni va usuliga ko‘ra ham farqlanadi. To rtinchidan, ʼ nazm bilan bitilgan qadimgi yozma manbalarda aruz vazni talabiga binoan qara>qara:, ara>:, ara:, tag’a >tag’a:, adaq >ada: kabi so‘zlarda cho‘ziqlik paydo bo‘lishi ham o/a:/ unlisining turg‘unlashishiga sabab bo lgan. ʼ E fonemasi: Eski turkiy tilda o‘rta keng, old qator, lablanmagan mustaqil e fonemasi borligi haqida aniq ma lumot yo‘q, chunki ʼ 7 Mahmudov Q.O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. T:”Ijod”.2006.-B.50. 6 XI-II asrlarda e va a bilan farqlanuvchi o‘zaklar qayd etilmagan. Shuning uchun ba’zi tilshunoslar “XI-XII asr yozma yodgorliklarida mustaqil a fonemasi bo‘lgan va e unga ko‘rinish sifatida ayrim shevalarda paydo bo‘la boshlagan” degan fikrda bo‘lsalar, boshqalari bu davrga kelib, so‘zning birinchi bo‘g‘inida a > e hodisasi yakunlangan va birinchi bo‘g‘inda, turkiy so‘zlarda a fonemasi yo‘qolgan dagan fikrni olg‘a surishadi. Haqiqatan ham, ko‘pgina yodgorliklar XI asrda bu tovush, ya ni old qator, o‘rta keng, lablanmagan e tovushi borligidan dalolat beradi.ʼ Jumladan; ko‘pgina yozma yodgorliklarda so‘zning birinchi bo‘g‘inidagi lablanmagan, old qator tor bo‘lmagan unli fatha (keng unli belgisi) bilan ham, kasra (tor unli belgisi) bilan ham, ba zan esa ikkala - ham fatha, ham kasrani birga ʼ keltirish bilan beriladi. Qadimgi uyg‘ur yozuvida ham bu tovush a va i ni ifodalovchi belgilar bilan berilaveradi. Bundan xulosa chiqarish mumkinki, bu holatda a va i oralig‘idagi bir tovush nazarda tutiladi va bu tovush faqat e (keng bilan tor oralig‘idagi) bo‘lishi mumkin 8 . UNLILARNING TARIXIY TASNIFLANISHI: A unlisi qadimgi urxun- yenisey hamda uyg‘ur yozuvlarida maxsus harflar, arab yozuvida alif, fatha , hoyi havvaz bilan ifodalangan. Bu orqa qator lablanmagan keng tovush qattiq aytiluvchi turkiy so‘zlarning barcha holatida uchraydi: qagan (KTb, 35) - xoqon; atlig‘ (Suvr, 4) - otli;buqa (To‘n, 6) - buqa; aba (MK, 1, 113). - opa; bashlag‘ (QBN, 316) — bo‘sh; yarat (HH, 7) - yarat; ach (Nav., HA, 73); alar (Nav., MQ, 19); yag‘ach (Gulx., 19). a unlisi singarmonizmli o‘zbek tili shevalarida ham qaysi, tamg‘a, targ’il, qo‘chqar,qutqar, maqta kabi so‘zlarda saqlangan. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida etimologik a unlisi turkiy so‘zlarning birinchi bo‘g‘inida qaysar, qamchi, qaymoq, qaychi kabi so‘zlarda qo‘llanmoqda. Til oldi keng e unlisi urxun- yenisey, uyg‘ur yozuvlarida maxsus harflar, arab yozuvidagi manbalarda alif , fatha , ba’zan hoyi havvaz orqali ifodalangan. Bu old qator lablanmagan keng tovush qadimgi turkiy til yozma obidalarida turkiy so‘zlarning barcha 8 Mahmudov Q.O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. T:”Ijod”.2006.-B.52. 7 pozitsiyasida; eski turkiy hamda eski o‘zbek tili yozma yodgorliklarida birinchi bo‘g‘indan keyingi pozitsiyalarda uchraydi. e unlisi barcha davrlarga oid yozma manbalarda yumshoq talaffuzli so‘zlar bilan birga keladi: edgu (KTb, 6) - ezgu; yer (To‘n, 11) - yer; birgaru (KTM, 3) - janubga; ardamlig (Irqb, 16)- fazilatli; ekagun (QBN, 65 b) - ikkovi; kopike (MK, 1,419) — ko‘lanka ; emgak (HH, 166) - mehnat; tepa (TF,29a) — tepa; bergan (Nav., Mn, 128); teva (BN, 289) -tuya. Arab,fors-tojik tillaridan o‘zlashgan so‘zlar tarkibida ochiq keng lablanmagan a unlisi qo‘llangan: oftob,osmon, olim, ulamo kabi. E unlisi eski turkiyga xos bo‘lib, uyg‘ur va arab yozuvlarida alifu yo,yo , kasra harflari bilan ifodalangan, old qator lablanmagan to‘liqsiz keng tovush,turkiy so‘zlarning kuchli holatda, ya ni birinchi bo‘g‘inda mavjud, yo unlisi yumshoqʼ aytiluvchi so‘zlar tarkibida uchraydi: mengzet (QBN, 35 b)- o‘xshat; etmek (MK,1, 127)- non; erigsik (HH, 17)- qo‘rqmas; egri (Rabg‘.,5 a)- egri . XV—XIX asrlarga oid yozma manbalar tilida to‘liqsiz keng e tovushi biroz torayib, o‘rta keng e fonemasiga aylangan: etmek (Tf, 99 a) > etmek (BAL, 173); esh (MK, 1,73) > ev (Nav., HA, 66) kabi. E fonemasi alifu yo, yo, kasra orqali ifodalangan, old qator, lablanmagan o‘rta keng tovush, turkiy so‘zlarning birinchi bo‘g‘inida keladi. Eski o‘zbek hamda hozirgi o‘zbek tili uchun xarakterli bo‘lib, yumshoq o‘zakli so‘zlarning birinchi bo‘g‘inida uchraydi: erkan (Nav., HS, 75); esruk (Nav., MQ, 38); necha (Tar., 24); kechti (Muq., 1, 243). O‘zbek tili shevalarida ham e unlisi hamda uning fonetik ko‘rinishlari mavjud. E tovushi e lon, ehson, mezbon ʼ kabi o‘zlashgan so‘zlar tarkibida ham bor.Bir guruh turkiy tillarda so‘zlarning keyingi holatlarida ham e unlisining fonetik muqobillari uchraydi. Ba zi turkiy tillarda ʼ e unlisi old qator lablanmagan tor i tovushiga aylangan. O unlisi urxun yozuvida > harfi, uyg‘ur yozuvida vov harfi, eski turkiy, eski o‘zbek tili yozma obidalarida alif vov, vov, damma ba zan alif damma orqali ʼ ifodalangan. O unlisi orqa qator, lablangan o‘rta keng, turkiy so‘zlarning boshida uchraydi: og’ush (KTM,I) – urug’; yol (To‘n, 16) - yo‘l; otachi (Xrist., 34) - tabib; 8 yog’un (QBN, 177 b) - yo‘g‘on ; oz (MK, 1, 48) - o‘zg‘in; yoq (HH, 34) - yo‘q ; orman (O‘n, 12) - o‘rmon; oq (Yaqin, 315 a); oxshar (SH. Tar., 21). O‘ unlisi urxun-yenisey, uyg‘ur yozuvlarida maxsus harflari bilan yozilgan, arab xati bilan bitilgan manbalarda alif vov, vov, damma, ba zan alif damma,ʼ orqali ifodalangan, qadimgi turkiy yozma manbalarda old qator lablangan keng tovush, XI—XIX asr yozma obidalarida old qator lablangan, o‘rta keng unli; turkiy so‘zlarning asosiy holatida uchraydi: ongre (To‘n, 6) - sharqqa; kok (Irqb, 98) - ko‘k; tort (Suvr, 6) - to‘rt; ogdachi (QBN, 82 b) - maqtovchi; bokdi (MK, II, 26) - bo‘kdi; ozga (Tf, 80 b) - o‘zga; yez (Nf, 144) - o‘z; koz (Lutf., 159 b); olmak (Nav., MQ, 150); kongul (SHN, 3). Tarixan otmak (MK, II. 312), etmak (TF, 99 a) - non ; kopalak (NAL, 327); kapalak (Muq, II, 354) kabi so‘zlarda o, a unlilarning parallel qo‘llanishi mavjud. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida o unlisi hamda o tovushi konvergensiya hodisasiga uchragan. U unlisi urxun-yenisey hamda uyg‘ur yozuvlarida maxsus harflar bilan ifodalangan, arab yozuvidagi obidalarda alif damma , alif vov , vov hamda damma orqali ifodalangan; orqa qator lablangan tor tovush, turkiy so‘zlarning barcha pozitsiyalarida uchraydi; qattiq aytiluvchi unli va undoshlar, uyg‘unlashuvchi (indifferent) undoshlar asosida tuzilgan so‘zlar tarkibida keladi: ulg‘artdim (To‘n, 53) - ulg‘aytirdim; qush (Irqb, 4) - qush; urtim (KTM,II) - yozdim; qut (QBN, 67 a) - qut; umundum (MK, 1, 213) - umid qildim; bu (HH, 236) - bu; anut (Tf, 4 6 ) - tuza;ushbu (Nav., HA, 4 ); qilsun (Ahmad, 322 a); tutul (Lutf.,160 a).U undoshi o‘zlashgan qusur, muqim, musiqiy kabi so‘zlarda qattiq talaffuzga moyil bo‘lgan: kutubxona, maktub,mushkul kabi so‘zlar tarkibida k undoshi mavjud, shunga ko‘ra, yumshoq aytilgan. Hozirgi o‘zbek tili shevalarida ham u unlisining talaffuzi bir guruh so‘zlarda saqlangan. O‘zbek adabiy tilida bu, u, ur, urug‘urg‘u, orun, qavurma, qavun, quvur, ulug‘ kabi so‘zlarda u unlisi qattiq talaffuz etiladi; uzum, butun, tuz, tutun 9 kabi so‘zlarda u unlisi va u tovushi birikuv hodisasiga uchrab, uyg’unlashgan holatda talaffuz qilinmoqda. U unlisi urxun-yenisey hamda uyg‘ur yozuvlarida maxsus harflar bilan yozilgan, arab xatidagi yozma yodgorliklarda alif vov , vov , damma , ba zan alifʼ damma orqali ifodalangan; old qator lablangan tor tovush, u turkiy so‘zlarning barcha holatlarida, yumshoq talaffuzli unli va undoshlar hamda shaklan uyg‘unlashuvchi undoshlar bilan birga keladi: su (Irqb, 84) - qo‘shin; ilgaru (Ktb, 2) - oldinda, uch (Manx, 87) - uch; tukdti (KTM, 1) - tugalay;ugurlug (MK, 1, 167) - uyurli; kuchlug (MK, 1, 194) - kuchli;turlug (HH, 58) - turli; uchun (Rabg‘, 6 a) - uchun; kelturguchi (XSH, 68) - keltiruvchi . Tarixiy dialektal hodisa sifatida asosiy holatda u unlisi o tovushi bilan ham talaffuz qilingan: unup//onup (Xrist, 51) - unub; ukush//okush (QBN, 13 b) - ko‘p; kumush//komush (O‘n, 21) - kumush. U unlisi eski o‘zbek tili yozma manbalarida ham talaffuz jihatdan o‘zgarishga uchramagan: bukulgun (Yaqin, 315 a); uchun (Ahmad, 328 a); yuklan (Nav., HA); yuz (SH. Tar.,4). Singarmonizm qonuni saqlangan o‘zbek tili shevalarida u unlisi talaffuz jihatdan yozma manbalar tiliga yaqin turadi: butun, uchun, ulush, kulgi, kut kabi. I unlisi urxun-yenisey hamda uyg‘ur yozuvlarida maxsus harflar bilan berilgan, arab xatidagi yozma obidalarda yo, alifu yo, alif ba zan alif kasra orqali ʼ bitilgan; orqa qator lablanmagan tor i unlisi qattiq aytiluvchi turkiy so‘zlarning barcha o‘rinlarida uchraydi, qattiq talaffuzli unli va undoshlar bilan birga keladi: idmis (KTb, 7) yuborgan; yishg‘aru (To‘n, 15) - o‘rmonga; yilta (Irqb,21) - yilda , sig‘it (Suvr, 5)- yig‘i; ishanchsiz (QBN, 30 b) - inonchsiz; isirdi (MK, 1, 188) - qopdi; chiqar (HH, 9) - chiqar; qiriq (O‘n, 11) - qirq; yarliqi (Rabg‘., 100 a) - yorlig‘i .Eski turkiy til yozma manbalarida o‘zlashgan so‘zlar tarkibidagi i unlisi turkiy til qonunlariga moslashib i tovushiga yaqin talaffuz qilish hollari uchraydi: ibadat (HH,199) - ibodat, axir (XSH, 85 a) - oxir; batil (NF, 10 b) - botil kabi. I unlisi eski o‘zbek tili yozma manbalarida qattiq aytiluvchi turkiy so‘zlarda saqlangan: qin (Lutf.,160 a); qaysi (Nav., MQ, 133); qirq (Nav. FSH, 207). I 10 hamda i tovushlarida vazn talabi, tarixiy dialektal xususiyatlar orqali birikuv hodisasi yuz berib, o‘zlashgan so‘zlarda oraliq talaffuz paydo bo‘la boshlagan: tariqat//tariqat,haqiqat//haqiqat, ilhom//ilhom, iltija//iltija, isbat //isbot kabi. Shuningdek, ma no farqlash, vazn talabiga rioya qilish uchun i unlisiningʼ cho‘ziqroq i://i: variantlari hosil bo‘lishi va i://i ://i: variantlari hosil bo‘lgan: tariq//tari:q; ya:ri// yari: xoli//xoli: qin//qi:n kabi. Hozirgi o‘zbek tili shevalarida qattiq aytiluvchi i unlisi tirnaq,qattiq, qiynaq, yatiq, tiqin, yaqin, qil, qiyiq kabi so‘zlarda saqlangan. O‘zbek adabiy tilida ham i unlisi turkiy so‘zlar tarkibidagi q, g‘, x undoshlari bilan yondosh kelganda qattiq talaffuz qilinadi, boshqa holatlarda I tovushining oraliq talaffuzi qo‘llanadi. I unlisi urxun-yenisey va uyg‘ur yozuvlarida maxsus harflar orqali ifodalangan, arab yozuvidagi yozma obidalarda alifu yo, yo , ba zan alif kasra ʼ orqali bitilgan. Bu old qator lablanmagan tor tovush, yumshoq aytiluvchi turkiy so‘zlarning barcha o‘rinlarida keladi: ichraki (KTM, 2) - qaram; bilsar (To‘n, 6) - bilsa; igdadimiz (Manx, 42) tarbiyaladik; igla (Suvr, 4) - kasal bo‘l; bori (Irqb, 40) - bo‘ri; isig (QBN, 25 a) - issiq; ichmak (MK, 1,127) – bir turli po‘stin; bir (HH, 7) - bir; igtilamaklik (Tf, 17 6 )- tarbiyalash; tila (MN, 291 b) tila; bildi (Dahn, 80), bizning (BN, 177), biriga (Nav., HA, 6); tilini (SH. Tar., 14).Tarkibida k, g tovushlari qo‘llangan o‘zlashgan so‘zlarda i unlisi yumshoq aytilishga moyil bo‘lgan: kibr (HH, 145) - kibr; ikram (NF, 56 a) - ikrom; kilid (NF, 124 b) - kalit . O‘zbek tili shevalarida i unlisi ilgak, bilak, tilak,ildiz, ilik, tikan kabi so‘zlarda yumshoq talaffuzini saqlagan. Bir guruh o‘zlashgan so‘zlarning barcha holatlarida i unlisi oraliq holatida talaffuz qilingan: insan // insan; ilaj // ilaj; hisab // hisab; injener // injener; instruktor / / instruktor kabi 9 . 9 Mahmudov Q.O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. T:”Ijod”.2006.-B.56. 11 1.2. Hozirgi o‘zbek adabiy tili vokalizmi. Unli fonemalarning paradigmatik tavsifi fonemalarning vokalizm sistemasi ichidagi strukturasidan (aloqa-munosabatlaridan) kelib chiqadi. Bunday tavsif ko‘pincha unli fonemaning bir х il fonetik qurshovdagi funksional jihatlarini qiyoslashga asoslanadi. Unli fonemalarning sintagmatik tavsifi fonemalarning nutq oqimidagi o‘rni, bo‘g‘in, so‘z yoki morfema tarkibidagi taqsimoti,kuchli va kuchsiz pozitsiyalardagi holatlari (variantlanishi) bilan bog‘liq tavsifidir. Vokalizm sistemasidagi har bir fonema tavsifi ana shu ikki jihatdan kelib chiqib belgilanadi. 1. “I” fonemasi - old qator, tor, lablanmagan unli. Bu fonema so‘zning barcha bo‘g‘inlarida uchraydi: ikki (birinchi va oxirgi bo‘g‘inlarda), bilimli (birinchi, ikkinchi va oxirgi bo‘g‘inlarda) kabi. U chuqur til orqa q, g‘, x undoshlari bilan yonma-yon kelganda yo‘g‘on (orqa qator) unli tarzida, boshqa barcha pozitsiyalarda ingichka (old qator) unli ko‘rinishida talaffuz qilinadi. Qiyos qiling: kir va qir, gir-gir va g‘ir-g‘ir, tish va qish, himmat va xilvat kabi. Urg‘usiz bo‘g‘inda kuchsizlanadi (reduksiyalanadi): biroq (b ъ r q), bilan (bɔ ъ l ә n) kabi. Urg‘uli bo‘g‘inda yoki “y", “h" undoshlari bilan yondosh qo‘llanganda biroz cho‘ziladi: o‘rik (o‘ri:k), kiy (ki:y), chiy (chi:y), hid (hi:d) kabi. Ruscha o‘zlashmalarda uchraydigan “i” unlisi etimologik jihatdan o‘zbekcha “i”ning o‘zi emas,uni o‘zbekcha “i”ning ruscha leksik o‘zlashmalarda uchraydigan fakultativ varianti sifatida baholash mumkin.Ularning sintagmatik va pozitsion tavsiflarida ma’lum tafovutlar ham bor. Xususan, so‘z oxiridagi urg‘uli to‘la yopiq bo‘g‘inda o‘zbekcha “i” ruscha “i”dan ancha qisqa talaffuz qilinadi. Qiyos qiling: metin (o‘zbekcha)-nikotin (rus: nikoti:n), oltin (o‘zb.)-karantin (rus: karanti:n), ovsin (o‘zb.) - apelsin (rus: apelsi:n) kabi. O‘zbek tilida “i” unlisi so‘zning so‘nggi ochiq bo‘g‘inida biroz kengayadi (tor “i” bilan o‘rta keng “e” orasidagi unli tarzida talaffuz qilinadi). Masalan, ketdi (kette), bordi (borde) kabi. Ruscha 12 o‘zlashmalarda esa “i” unlisi torligicha qoladi: taksi ( takse emas). Undosh+unli+undosh sxemasidagi bir bo‘g‘inli so‘zlarda o‘zbekcha “i” ruscha o‘zlashmalardagi “i”dan qisqaroq va kengroq talaffuz qilinadi. Qiyos qiling: biz (olmosh) - bis (bi:s: “bis”ga chaqirmoq), tib (o‘zb.<ar-“tib qonunlari”)- tip(rus.ti:p-“adabiy tiplar”) kabi. So‘z boshidagi berkitilmagan yoki to‘la ochiq, urg‘usiz bo‘g‘inda o‘zbekcha “i” ruscha “i”dan deyarli farqlanmaydi. Qiyos qiling: ivimoq-Ivan. O‘zbek tilida “i” unlisi so‘z boshida urg‘uli bo‘g‘in hosil qilmaydi. Demak, “i” unlisining bunday pozitsiyada urg‘uli bo‘g‘in hosil qilib kelishi faqat ruscha o‘zlashmalarda uchraydi. Bunday paytda ruscha “i” o‘zbekcha “i” ga nisbatan torroq, cho‘ziqroq va kuchliroq talaffuz qilinadi. Qiyos qiling:, ildiz- imlo-impuls indeks kabi. “I” unlisi qadimiydir. 2. ”E” fonemasi – o‘rta keng, old qator, lablanmagan unli. Bu fonema bir bo‘g‘inli so‘zlarning boshida va o‘rtasida ( en, es, men, sen, besh kabi), ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarning birinchi bo‘g‘inida ( etik, teshik, beshik kabi) ko‘proq qo‘llanadi. Turkiy so‘zlarda birinchi bo‘g‘indan keyingi bo‘g‘inlarda ishlatilmaydi ( bor-e, yog-e kabi holatlarda so‘zga qo‘shilgan “e” yuklamasi bundan mustasno). Biroq, boshqa tillardan o‘zlashtirilgan tobe, tole, voqe, foye, telefon, televizor kabi so‘zlarda “e” fonemasi so‘zning keyingi bo‘g‘inlarida qo‘llanadi, chunki bu so‘zlardagi “e” etimologik jihatdan o‘zbekcha “e”ning o‘zi emas. O‘zbekcha “e” ekin, eshik so‘zlarining boshidagi to‘la ochiq bo‘g‘inda, shuningdek, ertak, ellik kabi so‘zlar boshidagi berkitilmagan bo‘g‘inda ochiqroq talaffuz etiladi. Begzod, mergan kabi so‘zlar boshidagi to‘la yopiq bo‘g‘inda esa yumuqroq bo‘ladi; xesh, xesh-aqrabo kabi so‘zlarda (chuqur til orqa x undoshi ta’sirida) orqa qator unli tarzida talaffuz etiladi. Ammo bu holat juda kam uchraydi. E’tibor, e’tiroz, e’lon, me’yor, me’mor kabi arabcha o‘zlashmalarda bu unli o‘zbek tilida talaffuz qilinmaydigan ayn yoki hamza hisobiga biroz cho‘ziladi. O‘zbek tiliga rus tilidan o‘zlashgan so‘zlarning urg‘usiz bo‘g‘inidagi “e” unlisi”i”ga yaqinroq(torroq) talaffuz etiladi: emal>imal,emotsiya>imotsiya, energiya> inergiya, meditsina>miditsina 13 kabi. O‘zbek tilining o‘z so‘zlarida bu hodisa yuz bermaydi: eman, eshik, etik so‘zlaridagi “e" toraymaydi ( ehtiyot, ehtimol, mehmon kabi ayrim o‘zlashma so‘zlar bundan mustasno). “E” unlisi tarixan keyin paydo bo‘lgan. U asosan “a” unlisidan kelib chiqqan. 3. “A” fonemasi - keng (quyi keng), old qator, lablanmagan unli. So‘zning barcha bo‘g‘inlarida kela oladi: anor (birinchi bo‘g‘inda), telpak (oxirgi bo‘g‘inda), nafaqa (barcha bo‘g‘inlarda) kabi. Bu fonema ham, boshqa unlilarda bo‘lganidek, chuqur til orqa q, g‘, x undoshlari bilan yondosh qo‘llanganda orqa qator (yo‘g‘on) unli tarzida talaffuz qilinadi, sayoz til orqa k, g, ng, til o‘rta y va faringal h undoshlari bilan yonma-yon qo‘llanganda til oldi (ingichka) unli sifatida aytiladi. Qiyos qiling: kasal va qasam, kamar va qamar, taka va taqa, mahal va shag‘al, so‘gal va nag‘al, nasihat va tilxat, dangal va dag‘al kabi. Arab tilidan o‘zlashgan so‘zlarning o‘rtasida va oxirida “a” ning qator kelish holatlari ham mavjud: taassurot, matbaa, mutolaa, taajjub kabi. Bunday hollarda “a”ning talaffuziga ketgan vaqt bir yarim hissa bo‘ladi. Ma’no, da’vo, ta’na, a’lo kabi arabcha o‘zlashmalardagi “a” unlisi ayn hisobiga cho‘ziqroq talaffuz etiladi. “A” unlisining “v” undoshi ta'sirida “o” tarzida talaffuz qilinish hollari ham uchraydi: Mavluda>Movluda,mavsum>movsum,gavda>govda,kavlamoq> kovlamoq kabi. Ruscha o‘zlashmalardagi “a” : a) o‘zbekcha “a” dan biroz qattiqroq,yo‘g‘onroq eshitiladi: avval (o‘zb.) - Avrora (rus.), abadiy (o‘zb.) - abajur (rus.), astar (o‘zb.) - asteroid (rus.), banda (o‘zb.) - banda (rus.) kabi; b) bir bo‘g‘inli so‘zlarda “a” unlisi o‘zbekcha so‘zlarda ingichkaroq va qisqaroq, ruscha o‘zlashmalarda esa yo‘g‘onroq va kengroq talaffuz qilinadi: bas (o‘zb.) - bas (rus.), vaj (o‘zb.) - val (rus.) kabi. Bunday holatlarda ham ruscha “a” 14 o‘zbekcha “a”ning fakultativ varianti sifatida tavsiflanishi mumkin. Bu fonema ham o‘zbek tilida qadimiydir. 4. “U” fonemasi - tor (yuqori ko‘tarilish), orqa qator, lablangan unli. So‘zning barcha bo‘g‘inlarida qo‘llanadi: uka (birinchi bo‘g‘inda), uzum (birinchi, ikkinchi bo‘g‘inlarda), ko‘zgu (oxirgi ochiq bo‘g‘inda) kabi. Urg‘uli bo‘g‘inda kuchli, biroz cho‘ziq; urg‘usiz bo‘g‘inda esa qisqa, kuchsiz talaffuz qilinadi. Qiyos qiling : butun, uchun, tuzuk (birinchi bo‘g‘inlar urg‘usiz, oxirgi bo‘g‘inlar – urg‘uli) kabi. Bu unli ham q, g‘, x bilan yondosh qo‘llanganda yo‘g‘onlashadi (orqa qator ottenkaga aylanadi), k, g, ng, y, h undoshlari bilan yonma-yon kelganda esa old qator, ingichka ottenka tarzida aytiladi. Qiyos qiling: kul va qul, tugun va turg‘un, ko‘zgu va qayg‘u, buyuk va burg‘u, hukm va xulq, guv-guv va g‘uv-g‘uv, mangu va urg‘u kabi. “U” unlisi arabcha o‘zlashmalarda ketma-ket qo ‘llanishi mumkin: shuur kabi. Ruscha o‘zlashmalardagi “u”: a) so‘z boshidagi urg‘usiz bo‘g‘inda o‘zbekcha “u” dan yo‘g‘onroq talaffuz etiladi: uzun (o‘zb.) - uzual (rus.), uxla (o‘zb.) - uklad (rus.) kabi; boshi yopiq va to‘la yopiq bo‘g‘inlarda: urg‘usiz bo‘g‘inda o‘zbekcha “u” ruscha “u”dan qisqaroq bo‘ladi: dushman (d ъ shm ә n) - turbina, muzday (m ъ zd ә y) - muzey kabi; urg‘uli bo‘g‘inda ruscha “u” ancha cho‘ziqroq va yo‘g‘onroq talaffuz etiladi: mangu (o‘zb.< mo‘g‘.) - mangusta (rus.), mavzu (o‘zb.< ar.) - meduza (rus.) kabi; v) undosh+unli+undosh sxemasidagi bir bo‘g‘inli so‘zlarda “u” fonemasi o‘zbekcha so‘zlarda ingichkaroq, qisqa va tor, ruscha o‘zlashmalarda esa yo‘g‘onroq, cho‘ziqroq va kengroq bo‘ladi: dud (o‘zb.< f-t.) - dub (rus.), pul (o‘zb.< f-t.) - puls (rus) kabi; g) ruscha o‘zlashmalarda yumshoq undoshdan so‘ng qo‘llangan “u” o‘zbekcha “u” dan ham ingichka va yumshoq talaffuz qilinadi: byuro (b'uro), salyut (sal’ut) kabi. Bunday holatlarda ham ruscha “u” o‘zbekcha “u”ning fakultativ varianti sifatida tavsiflanishi mumkin. “U” unlisi o‘zbek tilida qadimiydir. 5. “ O‘ “ fonemasi – o‘rta keng, orqa qator, 15 lablangan unli. Sodda so‘zning birinchi bo‘g‘inida qo‘llanadi: o‘n, bo‘r, zo‘r, mo‘l (bir bo‘g‘inli so‘zlarda), o‘tin, to‘lqin, bo‘g‘in (ikki bo‘g‘inli so‘zlarda) kabi. Birinchi bo‘g‘indan keyin kelishi ayrim qo‘shma so‘zlarda ( urto‘qmoq, ochko‘z, qirqbo‘g‘in ) yoki tojikcha o‘zlashmalarda ( obro‘, xudogo‘y, xudojo‘ so‘zlarida) uchraydi. Bu unli ham k, g, h, y undoshlari yonida ingichkalashadi (old qator ottenka bilan aytiladi), q, g‘, x undoshlari yonida esa yo‘g‘onlashadi.Qiyos qiling : ko‘l va qo‘l, go‘r va g o‘r, ho‘l va xo‘r, yo‘l va xo‘sh, go‘zal va g‘o‘za ʻ kabi. Bu tovush arabcha mo‘jiza, mo‘tadil kabi so‘zlarda ayn hisobiga cho‘ziqroq talaffuz etiladi. Ruscha o‘zlashmalardagi “o” o‘zbekcha “o‘”ga yaqin xususiyatga ega bo‘lsa-da, undan kengroq va yo‘g‘onroq talaffuz qilinadi. Qiyos qiling: to‘n (o‘zb.) va ton (rus. “tovush”), to‘rt (o‘zb.) - tort (rus. “konditer mahsuloti”) kabi. Rus tilida bu fonema yo‘qligi uchun ruslar uni ko‘pincha yuqori tor “u” unlisi sifatida talaffuz qiladilar: o‘rik- uryuk, o‘zbek-uzbek, O‘ktam-Uktam kabi. “O‘” fonemasi uncha qadimiy emas . 6. “ O” fonemasi - quyi keng, orqa qator, kuchsiz lablangan unli. Bu fonema ham so‘zning barcha bo‘g‘inlarida uchraydi: ota, bola, buloq, bobo, qirmoch (o‘zb.), baho, anor, bodom (f-t.), bahodir (mo‘g‘.), qiroat, matbuot (ar.) kabi. Bu fonema ham k, g, h, y undoshlari yonida ingichka (old qator unli tarzida), q, g‘, x undoshlari yonida esa yo‘g‘on (orqa qator unli tarzida) talaffuz qilinadi. Qiyos qiling: komil va qobil, gov va g‘ov, yosh va qosh, hol va xol kabi 10 . II bob. Unli fonemalar tasnifi. 2.1. Lablarning ishtirokiga ko‘ra unli fonemalar tasnifi. Vokalizm unli fonemalar tizimidir. Bu tizim quyidagi 6 unlini o‘z ichiga oladi: i, e a, o, o‘, u. Hozirgi o‘zbek adabiy tili unli fonemalari quyidagi belgilari asosida tasnif qilinadi: a) lablarning ishtirokiga ko‘ra: lablangan (u, o‘,o) va lablanmagan (i, e, a) unlilari; 10 Jamolхonov Hasanboy. O‘zbek tilining nazariy fonetikasi.-T.:Fan,2009.-B.263. 16 b) tilning vertikal harakatiga (tilning uch darajali ko‘tarilish belgisiga) ko‘ra: yuqori tor (i,u), o‘rta keng (e, o‘) va quyi keng (a,o) unlilari; d) tilning gorizontal (yotiq) harakatiga ko‘ra: old qator ( i, e a) va orqa qator ( u,o‘,o) unlilari 11 . Lablanishlik-lablanmaslik belgisi O‘zbek adabiy tili unlilari uchun yana bir farqlovchi belgi lablanish- lablanmaslikdir. Bu farqlovchi belgi ham barcha turkiy tillar unlilari uchun tipik sanaladi. Lablanish-lablanmaslik belgisiga ko‘ra unlilar binar zidlanishga ega bo‘ladi : а , ä, i, ï – lablanmagan unlilar; о , ö, u, ü – lablangan unlilar. Ko‘rinadiki, har qaysi lablangan unliga lablanmagan unli mos keladi. Lablanish-lablanmaslik belgisiga ko‘ra binar moslik ko‘p hollarda buzilishi mumkin. Bunday nomuvofiqlik lablanmagan unlilarning nutq jarayonida lablanishida va lablangan unlining lablanish belgisini yo‘qotishida kuzatiladi. Xususan, o‘zbek, boshqird, tatar tillarida “a” ning lablanishi kuzatiladi. Boshqird, tatar tillarida nutq jarayonida “a” ning lablanish belgisiga ega bo‘lishi bu unli fonemaning kombinator variantini hosil qilsa, o‘zbek tilida dastlab variant holida mavjud bo‘lgan bo‘lsa ham, lekin hozirgi o‘zbek adabiy tilida fonologik qimmatga ega bo‘ladi. O‘zbek tili fonetikasiga bag‘ishlangan tadqiqotlarda “o” fonemasining artikulyatsion-akustik belgisi turlicha talqin etiladi. Ayrim mualliflar lablangan unli desalar, boshqa tadqiqotchilar lablanish belgisini inkor qiladilar. Jumladan, prof. M.Mirtojiev bu ikki unli haqida quyidagilarni yozadi: “Yana o‘zbek tilida “o” unlisi va Buxoro-Samarqand shevalariga xos “o” unlisi bor. Bularda tilning old va orqa qismi bir xil holatda bo‘ladi. Shunga qaramay, uning urinib o‘tish joyi tilning orqasi bo‘lgani uchun, ularni ham til orqa unlisi deb qaraladi... O‘zbek tilida lablangan unlilar bir necha: u, ü, ö, ө . Yana Buxoro Samarqand shevalariga xos “o” unlisi ham lablangan bo‘lib, uning lablanishi boshqa lablangan unlilarga nisbatan juda pastdir. “o” unlisini ba’zi adabiyotlarda 11 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik.1-nashri. –T.: Talqin, 2005.-B.265. 17 lablangan deb ham qayd etiladi. Buning asosi bor. Chunki u lab tovushlari bilan yondosh qo‘llanganda, albatta, lablangan talaffuzga ega bo‘ladi. Biroq boshqa hollarda esa u lablanmaydi. Bu esa uning assimilyativ lablanishi mumkinligini ko‘rsatadi. Asosan esa, bu tovush lablanmagan deb qaralishi kerak” 12 . Yuqoridagi parchani o‘qigan har qanday fonologiyadan xabardor bo‘lgan o‘quvchi til sistemasida paradigmatik munosabatdagi unli fonema bilan uning sintagmatikadagi turli o‘zgaruvi (modifikatsiyasi) qorishtirilayotganligini payqaydi. O‘zbek tili fonetikasi (fonologiyasi) tarixi bilan shug‘ullangan yirik turkologlar “o” fonemasining kelib chiqishi haqida ikki xil fikr bildiradilar. Ko‘pchilik “o” fonemasi o‘zbek tilida umumturkiy orqa qator, keng, lablanmagan unlining nutq jarayonida, muayyan fonetik qurshovda lablangan variantda talaffuz qilinishi va davrlar o‘tishi bilan bu variantning fonologik qimmatga ega bo‘lib, mustaqil fonemaga aylanganini ta’kidlaydilar. Ye.D.Polivanov o‘zbek tilidagi singarmonizm qonuniyatining yo‘qolishi, unlilarning qatorga ko‘ra binar zidlanishining mo‘tadillashuvi, keng, lablangan unli fonemaning ( “o” ) vujudga kelishini tashqi omil bilan, eroniy tillarning ta’siri bilan bog‘lagan edi. F.A.Abdullaev to‘g‘ri ta’kidlaganidek, singarmonizmning yo‘qolishidek yirik hodisani tilning o‘z ichki taraqqiyotini hisobga olmasdan, faqat tashqi ta’sir asosida tushuntirish turkologlar o‘rtasida haqli ravishda turli e’tirozlarning tug‘ilishiga sababchi bo‘ldi. Shuningdek, o ning kelib chiqishini faqatgina divergensiyaga bog‘lab qo‘yish ham mumkin emas. Chunki bir qator o‘zbek shevalari materiallari shuni ko‘rsatadiki, singarmonizm saqlanib qolgan holda ham birinchi bo‘g‘inda paydo bo‘lishi mumkin. Shu sababli A.K.Borovkov o ning hosil bo‘lishini konvergensiya bilan birga pozitsion holat bilan ham bog‘lab asoslaydi. 12 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik.1-nashri. –T.: Talqin, 2005.-B.266. 18 O fonemasining paydo bo‘lishi va uning lablanish darajasi haqida xilma-xil fikrlar bayon qilingan. Ularning barchasiga o‘z munosabatlarimizni bildirib o‘tirmasdan, A.Abduazizovning quyidagi fikrini keltirish bilan cheklanamiz: “Har ikki ta’sir (ichki va tashqi - D.N.) natijasida a fonemasi divergensiyaga uchragan, ya’ni ikki fonemaga ajralgan. Ye. D. Polivanov formulasi bo‘yicha a : b - c, ya’ni s elementi a va b elementlariga ajralgan. Natijada o‘zbek tili vokalizmida barcha til oldi unlilari i, e, a lablanmagan va barcha til orqa unlilari u, o‘, o lablangan bo‘lib, ikki teng simmetrik guruhga ega bo‘lgan. Aslida a fonemasining o‘z juftiga ega bo‘lmagani bu sistemada bo‘sh katak qoldirilgan: i u e o‘ a “Bo‘sh katak”ning to‘ldirilishi, ya’ni o fonemasining paydo bo‘lishi yuqoridagi divergensiya hodisasi natijasida bo‘lib, o‘zbek tili vokalizm sistemasini simmetrik holatga olib keldi. Endilikda bu sistemani Ye.D.Polivanov tasnifiga asoslangan N.S.Trubetskoy fikricha, ikki sinfli (oldi va orqa qator), uch pog‘onali (quyi, o‘rta, yuqori), to‘rtburchakli, mantiqiy jihatdan ekvipolent (ya’ni ikki xil belgi birlashgan: lablangan-lablanmagan asosiy farqlanish belgisi va til orqa-til oldi ularga yordamchi, farqlamovchi) jahon tillarida juda kam uchrovchi vokalizm sistemasi deb qaraladi”. Yuqoridagi fikrlar “o” unlisining kelib chiqishi, lablanish darajasi, unlilar sistemasidagi o‘rni haqida izoh talab qilmaydigan darajada dalillarga asoslangan holda bayon qilingan.Demak, o‘zbek tilidagi unlilarning ikkinchi eng muhim farqlovchi belgisi lablanish-lablanmaslik belgisidir 13 . Lablarning ishtirokiga ko‘ra : 1) lablangan unlilar: u, o‘, o 2) lablanmagan unlilar: a, e, i Lablangan unlilar paradigmasi 14 : 13 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik.1-nashri. –T.: Talqin, 2005.-B.268. 14 Mengliyev B.Hozirgi o‘zbek tili.T: “Excellent Polygraphy”.2020.-B.78. 19 Fonema Sistema hosil qiluvchi belgisi Sistemada hosil bo‘luvchi belgisi Sistemaga betaraf belgisi o Quyi keng unli o‘ Lablangan O‘rta keng unli Sof ovozdan iborat u Yuqori tor Lablanmagan unlilar paradigmasi: Fonema Sistema hosil qiluvchi belgisi Sistemada hosil bo‘luvchi belgisi Sistemaga betaraf belgisi a Quyi keng unli e Lablanmagan O‘rta keng unli Sof ovozdan iborat i Yuqori tor Unli fonemaning har biri ikki belgidan iborat: i – yuqori, lablanmagan u – yuqori, lablangan e – o‘rta, lablanmagan o‘ – o‘rta, lablangan a – quyi, lablanmagan o – quyi, lablangan. 2.2. Tilning vertikal (tik) harakatiga ko‘ra unlilar tasnifi. Tilning vertikal (tik) harakatiga ko‘ra: a) tor unlilar - i, u . Bu unlilarning talaffuzida og‘iz tor ochiladi, til bilan qattiq tanglay orasi ham tor bo‘ladi; b) o‘rta keng unlilar - e, o‘. Bu unlilarning talaffuzida og‘iz o‘rta darajada ochiladi, til bilan qattiq tanglay orasi ham o‘rtacha kenglikda (yuqori ko‘tarilish bilan quyi ko‘tarilish orasida) bo‘ladi; d) keng unlilar - a, o. Bu unlilarning talaffuzida og‘iz yuqoridagi har ikki holatdan kengroq ochiladi. 20 Tasnifning bu belgisiga ko‘ra lablanmagan unlilar i-e (yuqori tor va o‘rta keng), e-a (o‘rta keng va quyi keng), i-a (yuqori tor va quyi keng) oppozitsiyalari ni, lablangan unlilar esa u – o‘ (yuqori tor va o‘rta keng), o‘ - o (o‘rta keng va quyi keng), u-o (yuqori tor va quyi keng) oppozitsiyalarini hosil qiladi va qator minimal juftliklarda fonologik vazifa bajaradi : bir-ber, ber-bar, bir-bar; bur-bo‘r, bo‘r- bor, bur-bor kabi. No. Tilning vertikal (tik) harakatiga ko‘ra Tilning gorizontal (yotiq) harakatiga va lablarning ishtirokiga ko‘ra Old qator, lablanmagan Orqa qator, lablangan 1. Tor unlilar i u 2. O ‘ rta keng unlilar e o‘ 3. Quyi keng unlilar a o 2.3. Tilning gorizantal (yotiq) harakatiga ko‘ra unlilar tasnifi. Tilning gorizontal (yotiq) harakatiga ko‘ra: a) old qator unlilar - i,e,a. Bu unlilarning talaffuzida tilning uchki qismi oldinga tomon cho‘zilib, pastki tishlarga tiraladi; b) orqa qator unlilar - u,o‘,o. Bu unlilarning talaffuzida tilning uchki qismi biroz orqaga tortiladi (demak, u pastki tishlarga tiralmaydi). Yuqoridagi tasniflarda keltirilgan uch belgidan ikkitasi (lablangan va lablanmagan hamda tilning vertikal harakatiga asoslangan belgilar) fonemalarning fonologik xususiyatini ifodalaydi (ular tegishli kvaziomonimlar misolida yuqorida izohlandi), uchinchi belgi (tilning gorizontal harakati) esa, prof. A. Abduazizov va 21 prof. A. Nurmonovning ta'kidlashicha, fonologik jihatdan ahamiyatsiz bo‘lib, fonemaning asosiy belgilari qatoriga kirmaydi, chunki unlilarning old qator va orqa qator bo‘lishi lablarning ishtirokiga va turli kombinator-pozitsion omillarga bog‘liqdir: lablanmaslik tilning tishlar tomon siljishini, lablanish esa tilning tishdan orqaga tortilishini taqozo qiladi. Demak, old qator (i, e, a) va orqa qator (u, o‘, o) unlilarining fonologik xususiyatlari lablar ishtirokisiz namoyon bo‘lmaydi. Bu fikrga prof. Sh.U. Rahmatullayev e'tiroz bildirib, shunday deydi: “Ayrim adabiyotlardagi bir fikrga - ovoz tovushlarni tavsiflashda tilning yotiq yo‘nalishidagi harakati belgisi ahamiyatsiz degan fikrga qat’iy e’tiroz bildirish lozim. Ovoztovushlarda (fonema nomi bilan atagan holda) bu belgi asosida zidlanish (oppozitsiya) hosil etish yo‘q deyish haqiqatga to‘g‘ri kelmaydi”. Bu fikrni prof. Sh. Rahmatullayev quyidagicha asoslashga harakat qiladi: “...Lablarning qatnashishi darajasiga va tilning yotiq yo‘nalishdagi harakatiga ko‘ra ovoz tovushlar ketma-ket bir xil o‘rin oladi, chunki bu ikki nuqtayi nazarning negizi bir-biri bilan bog‘liq: til oldga tomon harakatlansa, lablar cho‘chchaymaydi, orqaga tomon harakatlansa, lablar cho‘chchayadi, masalan, i, u tovushlarida bo‘lgani kabi. Ko‘rinadiki,yetakchi, hal qiluvchi deb tilning yotiq yo‘nalishdagi harakatini ko‘rsatish to‘g‘ri”. Shu asosda prof. Sh. Rahmatullayev hozirgi adabiy o‘zbek tili unlilarining tasnifini beradi.Prof. Sh.U. Rahmatullayevning fikriga, o‘z navbatida, prof. A. Abduazizov qo‘shilmaydi. Uningcha, “lablanish tilning orqa tomon tortilishi natijasida hosil bo‘ladi,- deyish to‘g‘ri emas, chunki ko‘pgina tillarda tilning orqaga tortilishi yordamida hosil bo‘luvchi til orqa unlilaridan ba‘zilari lablanmagandir”. Bizningcha, bu fikr haqiqatga ancha yaqindir. Chunonchi, rus tilidagi “ ы “fonemasining talaffuzida til orqaga tortiladi, ammo lablanish yuz bermaydi. Kontrast juftliklar saqlangan ayrim o‘zbek shevalarida old qator unlilar orasida lablangan “(ϋ)” va “ (ө)” fonemalarining, orqa qator unlilar orasida esa lablanmagan “ (ы)” va “a” fonemalarining mavjudligi ham bu fikrning to‘g‘riligini isbotlaydi 15 . 15 Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik.1-nashri. –T.: Talqin, 2005.-B.271. 22 XULOSA Fonetika bo‘limi tilshunoslikning tovushlar tizimini o‘rganuvchi.Fonetika bo‘limi bo‘yicha ko‘plab tilshunoslar ilmiy ishlar qilishgan.Fonetika bo‘limining unli fonemalar tizimining tarixiy taraqqiyotini Q.Mahmudov, H. Ne’matov kabi olimlar o‘rgangan. Olimlar “o” va “e” fonemalarining qanday yuzaga kelgani haqida o‘z fikr-mulohazalarini bildirishgan. “O” fonemasining yuzaga kelishining to‘rt xil sabablarini keltirib o‘tadi. “O” fonemasining yuzaga kelishining sababi “a” fonemasining cho‘ziqroq talaffuz qilishini orqali kelib chiqqan. “E” fonemasi yuzaga kelib chiqishini “a” unli fonemasi va “i” unli fonemalarini bir-biridan ajaratib talaffuz qilish orqali yuzaga kelgan. 23 Qozoqboy Mahmudov “O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi” kitobida har bir unli fonemalarning tarixiy taraqqiyotiga alohida-alohida tasnif beradi. Ularning qanday kelib chiqishidan boshlab, hozirgi o‘zbek tilida qay holatda qo‘llanishigacha tavsif beradi. Hasanboy Jamolxonov “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” kitobida hozirgi o‘zbek adabiy tili vokalizmiga alohida to‘xtalib o‘tadi. Kitobda har bir unlining tavsifini ko‘rishimiz mumkin. Unli fonemalarning tasniflanishi haqida esa olimlar bir necha fikr- mulohazalar bildirishgan. A. Abduazizov, Sh. Rahmatullayev , A. Nurmonov kabi olimlar. Hasanboy Jamolxonov esa Sh. Rahmatullayevning fikrlarini qo‘shiladi. Ularning fikri bo‘yicha “ko‘pgina tillarda tilning orqaga tortilishi yordamida hosil bo‘luvchi til orqa unlilaridan ba‘zilari lablanmagandir”. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Abduazizov A. O‘zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi. - T.: “O‘qituvchi”, 1992. 2.Abdullayev Yo‘ldosh. Hamrohim –T.: “O‘qituvchi”, 1996. 3. Abdurahmonov G, Mamajonov S. O‘zbek tili va adabiyoti. – T.: “O‘zbekiston”,2002.(1-nashri-1995-y.). 4. Dadaboyev H., Hamidov Z., Хolmanova Z. O‘zbek adabiy tili leksikasi tari х i.T.:―Fan, 2007. 5. Jamolxonov H.A. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.O‘quv qo‘llanmasi.1-qism. – T.: Nizomiy nomli TDPU bosmaxonasi, 2004. 24 6. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. O‘quv qo‘llanmasi. 2-qism.- T.: Nizomiy nomli TDPU bosmaxonasi, 2004. 7. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. Darslik.1-nashri. –T.: Talqin, 2005. 8.Jamolхonov Hasanboy. O‘zbek tilining nazariy fonetikasi.-T.:Fan,2009. 9. Jamolхonov Hasanboy, Sapayev Qalandar. Imlo muammolari.-Toshkent,2008. 10. Mahmudov A. Unlilar. – T.: O‘zFA “Kibernetika” ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi. 1993. 11. Mahmudov Qozoqboy.O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi. T.:”Ijod”.2006. 12. Mirtojiyev M.M. O‘zbek tili fonetikasi – T.: “Universitet" 1998. 13. Mirtojiyev M.M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili – Toshkent-2004. 14. Mengliyev Baxtiyor.Hozirgi o‘zbek tili.T.: “Excellent Polygraphy”.2020. 15. Muxtorov A, Sanaqulov U. O‘zbek adabiy tili tarixi.- T.: “O‘qituvchi”, 1995. 16. Nabiyeva.D.A, Zokirova H.R. O‘zbek tili fonetikasi.Andijon. 2016. 17. Ne’matov H. O‘zbek tili tarixiy fonetikasi.-T.:”O‘qituvchi”, 1992. 18. Nurmonov A.N. O‘zbek tili fonologiyasi va morfonologiyasi.–T.: “O‘qituvchi”, 1990. 19.Nurmonov A., Yo‘ldoshev B. Tilshunoslik va tabiiy fanlar.- T.:”Sharq”, 2001. 20.Otamirzayeva S., Yusupova M. O‘zbek tili.- Toshkent, 2004 (1-nashri-2002.) 21. Qilichev.E.Hozirgi o‘zbek tili.Buxoro-1999. 22. Rahimov.S, Umurqulov.B. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.T.:-2003. 23. Rahmatullayev Shavkat. Hozirgi adabiy o‘zbek tili– T.: “Universitet”, 2006. 24. Rahmatullayev Shavkat. Hozirgi adabiy o‘zbek tili. 1-kitob.–T.: “ Mumtoz so‘z “, 2010. 25 26

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining unli tovushlar tizimi

1.1. Unlilar va ularning tarixiy taraqqiyoti

1.2. Hozirgi o‘zbek adabiy tili vokalizmi

II bob. Unli fonemalar tasnifi

2.1. Lablarning ishtirokiga ko‘ra unli fonemalar tasnifi

2.2. Tilning vertikal (tik) harakatiga ko‘ra unlilar tasnifi

2.3. Tilning gorizontal (yotiq) harakatiga ko‘ra unlilar tasnifi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить