Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 975.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O'zbek tilshunosligida unli fonemalar tavsifi

Купить
O'zbekiston Respublikasi Oliy ta lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ʼ Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti Jurnalistika va o’zbek filologiya fakulteti Filologiya va tillarni o’qitish: O’zbek tili yo’nalishi Hozirgi o’zbek adabiy tili fanidan KURS ISHI Mavzu: O'zbek tilshunosligida unli fonemalar tavsifi Bajardi: __________________________ Qabul qildi: _________________________ Tashkent- 2025 1 MUNDARIJA KIRISH ............................................................................. 3 I BOB. O‘ZBEK TILIDA FONEMA TUSHUNCHASI .......... 5 1.1. Fonema va uning tilshunoslikdagi o‘rni ........................ 5 1.2. Fonema va tovush o‘rtasidagi farq ............................... 7 1.3. O‘zbek tilida fonemalarning tasnifi .............................. 9 II BOB. O‘ZBEK TILIDA UNLI FONEMALAR .................. 12 2.1. Unli fonemalar haqida umumiy tushuncha .................... 12 2.2. O‘zbek tilidagi unli fonemalar tizimi ............................ 14 2.3. Unli fonemalar ning artikulyats ion xususiyatl ari .......... 17 2.4. Unli fonemalarning akustik belgilari ............................ 19 III BOB. UNLI FONEMALARNING TASNIFI ................. 22 3.1. Tilning holatiga ko‘ra unli fonemalar ........................... 22 3.2. Lablanishiga ko‘ra unli fonemalar ................................. 24 3.3. Og‘iz bo‘shlig‘ining ochilish darajasiga ko‘ra ............. 26 3.4. Unli fonemalarning variantlari (allofonlar) ................. 28 UMUMIY XULOSA ......................................................... 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ............................... 32 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Til insonning eng muhim muloqot vositasi bo‘lib, uning asosini fonetik tizim tashkil etadi. Fonetik tizimda unli fonemalar alohida o‘rin egallaydi, chunki ular bo‘g‘in hosil qilish, urg‘u va ohangni belgilash, nutqning ravonligi hamda ma’nodagi farqlanishni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek tilida unli fonemalarning tizimi, ularning artikulyatsi on va akustik xususiyatlar i, shuningdek, funksional imkoniyatlari tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Hozirgi davrda adabiy til me’yorlarini mustahkamlash, talaffuz madaniyat ini oshirish va ta’lim jarayonida fonetik bilimlarn i chuqurlashtirish zarurati mazkur mavzuning dolzarbligini yanada kuchaytiradi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. O‘zbek tilshunosligida fonetika va fonologiya masalalari ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan. Unli fonemalarning tasnifi, ularning fonologik maqomi, variantlari (allofonlari) hamda nutqdagi funksiyasi haqida turli ilmiy qarashlar mavjud. Mazkur tadqiqotlarda unli fonemalarning tilning tarixiy taraqqiyoti va zamonaviy adabiy til 3 doirasidagi xususiyatlari yoritilgan bo‘lsa-da, ularni tizimli va izchil tarzda umumlashtirishga ehtiyoj saqlanib qolmoqda. Ishning maqsadi va vazifalari. Ushbu ishning asosiy maqsadi — o‘zbek tilshunosligida unli fonemalar ning tavsifini berish, ularning tasnifi va funksion al xususiyatlarini tahlil qilishdan iborat. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: fonema va unli fonema tushunchalarini aniqlash; o‘zbek tilidagi unli fonemalar tizimini ko‘rsatish; unli fonemalarning artikulyatsion va akustik belgilarini yoritish; ularning nutqdagi vazifalarini tahlil qilish. Ishning obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti sifatida o‘zbek adabiy tilining fonetik tizimi, predmeti sifatida esa o‘zbek tilidagi unli fonemalar va ularning xususiyatlari tanlandi. Ishning nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalari o‘zbek tili fonetikasi va fonologiyasiga oid nazariy bilimlarni boyitadi. Ishdan o‘quv jarayonida, xususan, fonetika bo‘limini o‘qitishda, shuningdek, talaffuz madaniyatini shakllantirishga doir amaliy mashg‘ulotlarda foydalanish mumkin. 4 Annotatsiya: Mazkur tahliliy ishda hozirgi o‘zbek adabiy tilidagi unlilar tizimi nuqtai nazardan chuqur tahlil etilgan. Fizik-akustik yondashuvda unlilarning akustik xususiyatlari, jumladan, tovush to‘lqinlari va rezonans xususiyatlari o‘rganilgan. Anatomik-fiziologik tasnifda tovush hosil bo‘lish jarayonida ishtirok etuvchi talaffuz organlarining holati va harakati tahlil qilinadi. Funksional-fonologik aspekt esa unlilarning til sistemasidagi mavqeini, ularning fonematik qarama-qarshiliklardagi ishtirokini aniqlaydi. Maqola o‘zbek fonetikasi uchun muhim nazariy asoslar beradi hamda unlilarni o‘rganishda integrallashgan yondashuv zarurligini asoslaydi. Kalit so‘zlar: o‘zbek adabiy tili, unlilar, fonetika, fizik- akustik tasnif, anatomik-fiziologik aspekt, fonologik yondashuv, fonema, artikulyatsiya, til tovushlari I BOB. O‘ZBEK TILIDA FONEMA TUSHUNCHASI 1.1. Fonema va uning tilshunosl ikdagi o‘rni. Fonema tilshunoslikning eng muhim birliklaridan biri bo‘lib, u ma’no farqlash vazifasini bajaradigan eng kichik tovush birligi hisoblanadi. Fonema bevosita eshitiladigan konkret tovush emas, balki nutqda turli variantlar orqali namoyon bo‘ladigan mavhum (abstrakt) birlikdir. Til tizimida 5 fonemalar so‘z va morfemalarning shakllanishida asos bo‘lib xizmat qiladi. Tilshunoslikda fonema tushunchasi fonetika va fonologiya fanlari bilan uzviy bog‘liq. Fonetika tovushlarning hosil bo‘lishi, akustik va artikulyatsion xususiyatlarini o‘rgansa, fonologiya fonemalarning til tizimidagi vazifasi va ma’no farqlashdagi rolini tahlil qiladi. Shu jihatdan fonema tilning mazmuniy tomoniga xizmat qiluvchi muhim birlik sanaladi. O‘zbek tilida fonemalar tizimi adabiy til me’yorlarini belgilashda, to‘g‘ri talaffuz va imlo qoidalarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, unli fonemalar bo‘g‘in tuzilishi, urg‘u va ohang hosil bo‘lishida yetakchi rol o‘ynaydi. Fonetika - grekcha phone "tovush" so‘zidan olingan bo‘lib, tilshunoslikning nutq tovushlarini o‘rganadigan bo‘limidir. O‘zbek adabiy tili fonetikasi shu tildagi fonemalar tizimini, ularning nutq jarayonida hosil bo‘lishini, aytilishi (artikulyatsiya) va eshitilishini (akustika) tovush o‘zgarishlarini, so‘z va morfemalarning ma’nolarini ajratishdagi ahamiyati kabilarni tekshiradi. Shuningdek, mazkur bo‘limda bo‘g‘in va urg‘u singari tilning fonetik tarkibi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan hodisalar ham o‘rganiladi. Shunga ko‘ra fonetika, bir tomondan, tilshunoslikning fonologiya, orfografiya, orfoepiya, leksikologiya, dialektologiya (shevashunoslik), grammatika bo‘limlari bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchi tomondan, fizika (akustika bo‘limi bilan) va fiziologiya 6 sohalari bilan aloqadordir. Tilning moddiy tayanchi bo‘lgan nutq tovushlarini qiyosiy va tarixiy jihatdan, hozirgi holati nuqtai nazardan, texnik-tajriba asosida o‘rganish mumkin. Shunga ko‘ra fonetika quyidagi qismlarga ajratiladi. Umumiy fonetika . Bu bo‘limda qarindosh va noqardosh tillarning fonetik tizimiga oid ilmiy xulosalar, fonetikaning tarkibi, nutq tovushlari va ularning turlari, ulardagi har xil o‘zgarishlar xususida umumiy ma’lumot beriladi. Tarixiy fonetika . Bunda muayyan bir tilning fonetik tizimidagi taraqqiyot va o‘zgarishlar, xususan, ba’zi tovushlarning iste’moldan chiqishi yoki yangi tovush va tovush variantlarining yuzaga kelish sabablari tekshiriladi. Mazkur masalalar shu tilda so‘zlashuvchi xalq tarixi bilan bog‘liq holda o‘rganiladi. Qiyosiy fonetika . Qiyosiy fonetikada bir necha qarindosh tillar lahja va tarixiy yozma manbalarning tovush tizimlari o‘zaro qiyoslash asosida o‘rganiladi. Shunga ko‘ra qiyosiy fonetika bir tomondan, umumiy va tavsifiy fonetika materiallariga, ikkinchi tomondan, tarixiy fonetika materiallariga asoslanadi. Tavsifiy fonetika. Bunda muayyan zamonaviy tilning fonetik tizimiga xos birliklarning (unli, undosh tovushlar va turli fonetik 7 hodisalarning) hozirgi holati o‘rganiladi. Shuningdek, mazkur bo‘limda nutq tovushlarining fiziologik (tovush hosil qilishda ishtirok etadigan nutq a’zolarining faoliyati), akustik (eshitilish holati) va lingvistik (so‘z ma’nolarini farqlash xususiyati) xususiyatlari, ularning kombinator, pozitsion variantlariga xos o‘zgarishlar ham o‘rganiladi. Eksperimental fonetika. Nutq tovushlari maxsus asboblar yordamida texnik-tajribalar o‘tkazish orqali o‘rganiladi. Bunda har bir fonetik birlik haqidagi ma’lumot o‘zining aniqligi, obyektivligi bilan ajralib turadi. Fonetikaning yuqorida sanab o‘tilgan turlari alohida-alohida tadqiq etilmaydi, balki ular uzviy aloqadorlik asosida tekshiriladi. Xususan, tarixiy fonetik tahlil asosida to‘plangan ma’lumotlar qiyosiy yoki tasviriy fonetik tahlil uchun ham qimmatli manba bo‘lishi mumkin. Tilning zamonaviy(sinxron) fonetik tarkibini tadqiq etishda esa, asosan, tasviriy fonetikaga tayaniladi. 1.2. Fonema va tovush o‘rtasidagi farq. Nutq tovushlari, ya’ni fonlar til tizimining eng muhim va asosiy moddiy tayanchi hisoblanadi. Chunki inson tili, avvalo, nutqiy tovushlar tizimiga tayanib faoliyat ko‘rsatadi. Til tizimidagi barcha so‘zlar, iboralar, gaplar va umuman, nutq jarayoni aynan ana shu tovushlar orqali shakllanadi va ifodalanadi. Agar nutq tovushlari bo‘lmaganida, insonlar o‘zaro og‘zaki aloqa qila olmagan 8 bo‘lardi. Nutq tovushlari oddiy fizik tovushlardan tubdan farq qiladi. Masalan, dutor torining tebranishi yoki tabiatda uchraydigan shovqin- suronlar ham tovush sanaladi, biroq ular nutqiy aloqa vositasi bo‘la olmaydi. Nutq tovushlarining asosiy farqli jihati shundaki, ular insonlar o‘rtasida muloqot qilishga xizmat qiladi hamda fonema sifatida so‘z va ma’nolarni bir-biridan farqlash imkonini beradi. Shu sababli nutq tovushlarini nutqning eng kichik, bo‘linmaydigan fonetik birligi sifatida tushunamiz. So‘z ma’nolarini farqlash vazifasini bajaradigan eng kichik til birligi fonema deb ataladi. Fonemalar nutq a’zolari yordamida hosil qilinadigan tovushlarning muayyan andozalari bo‘lib, ular inson ongida psixik-akustik obrazlar sifatida saqlanadi. Ya’ni kishi gapirishdan oldin fonemalarning ushbu ongdagi andozalariga tayanadi. So‘zlovchi shu obrazlar asosida nutq a’zolarini harakatga keltiradi va natijada fonemalarning nutqdagi aniq ifodasi bo‘lgan tovushlar vujudga keladi. Masalan, qol – qil – qo‘l so‘zlari tarkibidagi o, i, o‘ unlilari yoki bor – bosh – bog‘ – boy – bol so‘zlari tarkibidagi r, sh, g‘, y, l tovushlari mazkur so‘zlarning ma’no jihatidan farqlanishiga xizmat qilmoqda. Demak, bu tovushlar fonema sifatida so‘z ma’nosini ajratib beruvchi birliklardir. Shu bilan birga, har bir unli va undosh fonema nutq a’zolarining artikulyatsion hamda akustik faoliyati mahsuli sifatida yuzaga kelgan real tovushlar 9 orqali namoyon bo‘ladi. An’anaga ko‘ra, nutqda bevosita eshitiladigan tovushlar fonlar deb yuritiladi va ular tilshunoslikning fonetik sathiga mansub hisoblanadi. Fonemalar esa tilning ma’no farqlash vazifasini bajaruvchi birliklari bo‘lib, fonologik sathga daxldor sanaladi. Shu jihatdan fon va fonema tushunchalari o‘zaro bog‘liq bo‘lsa-da, tilshunoslikda ular farqlanadi. So‘z tarkibida qatnashib, lekin ma’no farqlash vazifasini bajarmaydigan nutq tovushlari fonemaning variantlari hisoblanadi. Bunday variantlar allafonlar deb ataladi. Masalan, qo‘l, o‘rtoq, g‘o‘za so‘zlarida uchraydigan til orqa o‘ tovushi hamda o‘rdak, o‘rik, to‘r so‘zlarida ishlatilgan til oldi o‘ tovushi talaffuz jihatidan farqlansa-da, har ikkisi ham bir xil fonemaga mansubdir va so‘z ma’nosini farqlamaydi. Shuning uchun bu tovushlar fonemaning turli ko‘rinishlari, ya’ni allafonlar hisoblanadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, fonema o‘z ijtimoiy vazifasiga ko‘ra harf yoki grafemadan farq qiladi. Harf fonemaning yozuvdagi shartli belgisi bo‘lib, u fonemani to‘liq ifodalay olmaydi. Fonema esa harfga nisbatan faoliyat doirasi kengroq bo‘lib, og‘zaki nutqda turli nozik ma’no va ohanglarni ifodalash imkoniga ega. Eng muhimi, fonema til birligi sanalsa, harf yozuv birligi hisoblanadi. Harf fonemadagi barcha nutqiy bo‘yoqlarni emas, balki ularning faqat bir qismini shartli ravishda ifodalaydi. Masalan, uch (raqam), uch (uchmoq fe’li), uch (igna 10 uchi) so‘zlaridagi u fonemasi talaffuz va ohang jihatidan bir-biridan ma’lum darajada farqlanadi. Biroq bu farqlar yozuvda aks etmaydi va barcha holatlarda bitta u harfi bilan ifodalanaveradi . 1.3. O‘zbek tilida fonemalarning tasnifi. O‘zbek tilidagi fonemalar, asosan, ikki katta guruhga bo‘linadi: unli va undosh fonemalar. Ushbu tasnif fonemalarning talaffuz jarayonida havo oqimining ishtirokiga va to‘siqlarning mavjud yoki mavjud emasligiga asoslanadi.Unli fonemalar talaffuzida havo oqimi to‘siqsiz o‘tadi va ular bo‘g‘in hosil qilish xususiyatiga ega. O‘zbek adabiy tilida unli fonemalar ma’lum artikulyatsion belgilariga ko‘ra tasniflanadi. Undosh fonemalar esa talaffuz jarayonida turli darajadagi to‘siqlar orqali hosil bo‘ladi va bo‘g‘in hosil qilishda ikkilamchi rol o‘ynaydi.Shuningdek, fonemalar funksional jihatdan ham tasniflanadi. Ularning asosiy vazifasi so‘z va grammatik shakllar o‘rtasida ma’no farqlashdir. O‘zbek tilidagi fonemalar tizimi barqaror bo‘lib, tilning tarixiy taraqqiyoti davomida ma’lum o‘zgarishlarga uchragan.Fonema tushunchasini chuqur o‘rganish o‘zbek tilining fonetik va fonologik tizimini to‘liq anglash imkonini beradi hamda keyingi boblarda unli fonemalarni atroflicha tahlil qilish uchun nazariy asos yaratadi. Nutq tovushlarini tasnif etishda bo‘g‘iz bo‘shlig‘ida joylashgan tovush paychalarining tebranishidan hosil bo‘ladigan ovozning hamda 11 og‘iz bo‘shlig‘ida paydo bo‘ladigan shovqinning ahamiyati kattadir. Shunga ko‘ra, ular ikki turga ajratiladi: 1) unli tovushlar; 2) undosh tovushlar. Unli tovushlar faqat ovoz (un) ishtirokida hosil bo‘lib, ularni talaffuz qilish jarayonida o‘pkadan chiqadigan havo oqimi og‘iz bo‘shlig‘ida hech qanday to‘siqqa uchramaydi. Masalan, o, a, i kabi. Shuning uchun unli tovushlarda ohangdorlik kuchli bo‘ladi. Har bir til o‘ziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm deyiladi. Vokalizm - lotincha vokalis so‘zidan olingan bo‘lib, unli (ovozdor) demakdir. Undosh tovushlar o‘pkadan chiqadigan havo oqimining og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqqa uchrashi natijasida yuzaga keladi. Bunday tovushlar faqat shovqindan yoki ovoz hamda shovqindan iborat bo‘lishi mumkin. Tildagi undoshlar tizimi konsonantizm deb ataladi. Bu termin inglizcha konsonontism so‘zidan olingan bo‘lib, undoshlar tizimi demakdir. Unli fonemalarga misollar Fonema Misollar (so‘zlar) Bo‘g‘inlar a qalampir, amak, bag‘ qa-lam-pir, a-mak, bag‘ e eng, el, yetakchi eng, el, ye-tak-chi i ilm, bir, ichkariga ilm, bir, ich-ka-ri-ga o olma, bor, qora ol-ma, bor, qo-ra 12 Fonema Misollar (so‘zlar) Bo‘g‘inlar u uy, dunyo, qush uy, dun-yo, qush o‘rmon, o‘qituvchi, o‘r-mon, o‘qi-tuv-chi, o‘ o‘sha o‘sha 2. Undosh fonemalarga misollar Fonema Misollar (so‘zlar) Bo‘g‘inlar b bola, baraka, bir bo-la, ba-ra-ka, bir d dunyo, dadam, deb dun-yo, da-dam, deb g gul, yaxshi, bog‘ gul, yah-shi, bog‘ k kitob, kel, ko‘z ki-tob, kel, ko‘z s salom, so‘z, sira sa-lom, so‘z, si-ra 3. Unli va undosh fonemalarning o‘zaro farqlanishi • bal (b + a + l) va bol (b + o + l) — ma’no farqi unli fonemaning a va o bo‘yicha almashuvi bilan hosil bo‘ladi. • bir (b + i + r) va bar (b + a + r) — unli fonema i va a almashuvi so‘z ma’nosini o‘zgartiradi. 13 14 Tarixiy va zamonaviy talaffuzdagi farqlar O‘zbek tilining tarixiy rivojlanishi davomida fonemalarning talaffuzi ko‘plab o‘zgarishlarga uchragan. Bu o‘zgarishlar tilshunoslar tomonidan fonologik evolyutsiya sifatida o‘rganilgan va nutqning shakllanishida muhim ahamiyatga ega. 1. Unli fonemalardagi o‘zgarishlar • Eski turkiy tilida o‘ va u fonemalari ba’zan bir fonema sifatida talaffuz qilingan. Masalan, o‘q va uq kabi so‘zlar talaffuzda farq qilmagan, lekin zamonaviy o‘zbek tilida ular aniq farqlanadi: o‘ fonemasi ko‘proq orqa, yumshoq va labdan labga ochiq artikulyatsiyada ishlatiladi, u esa yuqori, orqa unlilar guruhiga kiradi. • e fonemasi tarixiy matnlarda ko‘proq i sifatida talaffuz qilingan. Masalan, eski she’riy matnlarda yeg‘moq so‘zi yig‘moq tarzida talaffuz qilingan. Hozirgi zamonaviy talaffuz esa fonemalarning aniq ajratilishini ta’minlaydi. Bu o‘zgarishlar nutqning aniq va tushunarli bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan fonetik barqarorlikni yaratadi. 2. Undosh fonemalardagi o‘zgarishlar • Tarixiy talaffuzda ayrim undoshlar, xususan g va q , yumshoqroq yoki qattiqroq artikulyatsiya bilan aytilgan. Masalan, q fonemasi ba’zi 15 hududlarda k ga yaqinroq talaffuz qilinardi, g esa qattiqroq yoki yumshoqroq ohang bilan aytilgan. • Zamonaviy adabiy talaffuzda undoshlar aniq artikulyatsiya bilan talaffuz qilinadi va fonemalarni ng ajratuvchi funksiyasi mustahkamlanadi. Bu, ayniqsa, so‘z ma’nosini farqlashda muhim ahamiyatga ega. 3. Fonologik evolyutsiya va nutqdagi o‘rni Tarixiy va zamonaviy talaffuzdagi farqlar fonemalarning til tizimidagi evolyutsiyasini ko‘rsatadi: 1. Fonemalar barqarorlashishi – zamonaviy o‘zbek tilida unli va undosh fonemalar nutqda barqaror ishlatiladi. Bu tilning tushunarli bo‘lishi va fonologik tizimining mustahkamligi uchun zarur. 2. Nutqning aniqligi – artikulyatsiya o‘zgarishi so‘zlarni aniq ajratishga xizmat qiladi, xususan sinonim va homonimlarni farqlashda yordam beradi. 3. Dialektal va hududiy farqlar – tarixiy talaffuzdagi farqlar ba’zi dialektlarda saqlanib qolgan. Masalan, Qoraqalpog‘iston va Farg‘ona vodiysidagi ayrim lahjalarda o‘ va u farqlari ancha sekin barqarorlashgan. 4. Misol orqali tushuntirish 16 • o‘q (zamonaviy) vs uq (tarixiy) – ma’no bir, lekin zamonaviy talaffuzda aniq farqlanish. • yeg‘moq (tarixiy: yig‘moq) – fonema e tarixiy matnlarda i ga yaqin talaffuz qilingan. • qiz va kiz – q ning zamonaviy talaffuzdagi qattiqligi nutqda fonologik barqarorlikni ta’minlaydi. II BOB. O‘ZBEK TILIDA UNLI FONEMALAR 2.1. Unli fonemalar haqida umumiy tushuncha. Unli fonemalar tilning fonetik tizimida alohida o‘rin tutuvchi, talaffuz jarayonida havo oqimi og‘iz bo‘shlig‘idan to‘siqsiz o‘tishi natijasida hosil bo‘ladigan fonemalardir. Ular nutqning asosiy tayanchi bo‘lib, bo‘g‘in hosil qilish xususiyatiga ega. Shu sababli unli fonemalarsiz so‘z va gaplarning talaffuzi mumkin emas. Unli fonemalarning muhim xususiyati shundaki, ular so‘z ma’nosini farqlashda bevosita ishtirok etadi. Masalan, o‘zbek tilida til va tal , bor va ber kabi so‘zlar tarkibidagi unli fonemalarning almashuvi ma’no o‘zgarishiga olib keladi. Bu holat unli fonemalarning fonologik ahamiyatini yaqqol namoyon etadi. Artikulyatsion jihatdan unli fonemalar tilning oldinga yoki orqaga siljishi, lablarning ishtiroki hamda og‘iz bo‘shlig‘ining ochilish darajasi bilan belgilanadi. Akustik jihatdan esa ular 17 ovozning ustunligi, cho‘ziqlik va ohang kabi belgilar bilan tavsiflanadi. Ushbu xususiyatlar unli fonemalarni tasniflash va tavsiflashda muhim mezon hisoblanadi. O‘zbek tilida unli fonemalar adabiy talaffuz me’yorlarini belgilashda, urg‘u va intonatsiya hosil bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi. Shu bois ularni chuqur o‘rganish fonetika va fonologiya fanlari uchun muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. O‘zbek tilshunos olimlarining fikrlariga ko‘ra, unli fonemalar tilning fonologik tizimida markaziy o‘rin tutadi. Sh. Rahmatullayev va N. Mahmudovning tadqiqotlarida unli fonemalarning ma’no farqlashdagi vazifasi alohida ta’kidlangan. G. Juraevning qarashlariga ko‘ra, o‘zbek tilidagi oltita unli fonema tilning artikulyatsion va akustik xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lib, ular nutqning tushunarli va ravon bo‘lishini ta’minlaydi. Turli manbalarga asoslangan tahlilda unli fonemalarning funksional vazifasi quyidagicha ifodalanadi: 1. So‘z ichidagi ma’no farqlash – a va o, i va e kabi fonemalar so‘z ma’nosini o‘zgartiradi. 2. Bo‘g‘in hosil qilish – unli fonemalar bo‘g‘in tuzilishida asosiy element bo‘lib xizmat qiladi. 18 3. Urg‘u va intonatsiya shakllanishi – unli fonemalarning joylashuvi nutq ohangini belgilaydi. Shuningdek, fonema nazariyasi boshqa tillar bilan qiyoslanganida quyidagi xulosalar olinadi: O‘zbek tilidagi unli fonemalar soni (6 ta) qo‘shni turkiy tillar bilan solishtirganda o‘xshashlik ko‘rsatadi, lekin talaffuz va artikulyatsion xususiyatlarda farqlar mavjud.Rus tilida 5 asosiy unli fonema mavjud bo‘lsa, ingliz tilida 12 dan ortiq unli fonema uchraydi, bu nutqdagi talaffuzning murakkabligini ko‘rsatadi.Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilidagi fonemalarning soddaligi va barqarorligi nutqni tez va aniq ifodalashga imkon beradi. 2.2. O‘zbek tilidagi unli fonemalar tizimi. O‘zbek adabiy tilida unli fonemalar tizimi nisbatan barqaror bo‘lib, ular tilning tarixiy taraqqiyoti davomida shakllangan. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida oltita asosiy unli fonema mavjud: a, e, i, o, u, o‘ . Ushbu fonemalar so‘z tarkibida turli fonetik muhitlarda qo‘llanilib, ma’no farqlash vazifasini bajaradi.Unli fonemalar tizimi ma’lum artikulyatsion belgilar asosida tashkil topgan. Tilning holatiga ko‘ra ular old qator va orqa qator unlilarga bo‘linadi. Lablarning ishtirokiga ko‘ra lablangan va lablanmagan unlilar farqlanadi. Og‘iz bo‘shlig‘ining ochilish darajasiga ko‘ra esa tor, o‘rta va keng unlilar 19 ajratiladi.Nutq tovushlarini hosil qilishda ishtirok etadigan a’zolar nutq a’zolari deb ataladi. Nutq a’zolariga ko‘krak qafasi, o‘pka, kekirdak, tovush paychalari, tanglay, kichik til, og‘iz bo‘shlig‘i, til, jag‘lar, tishlar, lab, bo‘g‘iz bo‘shlig‘i, burun bo‘shlig‘i kabilar kiradi. Nutq a’zolarining jami nutq apparati deyiladi. Nutq tovushlarini hosil qilish murakkab tabiiy-fizialogik jarayon bo‘lib, bunda markaziy nerv tizimi nutq a’zolarini harakatga keltiradi va bevosita boshqarib turadi. Nutq tovushlarining talaffuz jarayoni quyidagi uch bosqichga asoslanadi: 1. Talaffuz jarayonida o‘pkadan chiqadigan havo oqimi nafas yo‘li orqali bo‘g‘izga kelib, u yerda joylashgan tovush paychalarini tebratadi va un hosil qiladi. Masalan: a, i, o, o‘, e, u kabi unli fonemalarning tovush tiplari ana shunday fiziologik jarayon mahsulidir. 2. Bo‘g‘iz orqali o‘tgan havo oqimi og‘iz bo‘shlig‘iga kelganda, til va tanglay yoki lab vositasida hosil qilingan to‘siqqa duch keladi hamda shovqin paydo bo‘ladi. Masalan: b, d, t, z, s, k, g‘ kabi undosh fonemalarning nutqqa ko‘chishi ana shu shovqin asosida yuzaga chiqadi. 3. O‘pkadan chiqadigan havo oqimining og‘iz bo‘shlig‘iga kelganda til yoki lab orqali hosil qilingan to‘siqqa urilib portlash hamda bir qism havo oqimining burun bo‘shlig‘idan sirg‘alishi natijada m, n, ng singari (sonor) ovozdor undoshlar hosil bo‘ladi. Nutq a’zolari tovush hosil qilish 20 jarayonida turlicha harakat yoki holatda bo‘ladi. Chunonchi, pastki jag‘ning turlicha harakati natijasida og‘iz bo‘shlig‘i keng yoki tor holatga o‘tib turadi, bu esa ayrim tovushlarning hosil bo‘lishini, (masalan a, i kabi) ularning aniq talaffuz etilishini ta’minlaydi. Shuning uchun ham og‘izni katta ochgan holda u tovushini hosil qilib bo‘lmaganidek, og‘izni tor ochish orqali a unlisini ham hosil qilish mumkin emas. Og‘iz bo‘shlig‘ida joylashgan nutq a’zolaridan eng faoli tildir. Uning yuqori va pastki tanglay oralig‘idagi harakatini aniq tasavvur etish uchun ularning har biri alohida guruhlarga ajratiladi: til oldi, til o‘rta, til orqa, chuqur til orqa kabi.Mazkur tizim o‘zbek tilining fonologik xususiyatlarini belgilab beradi. Unli fonemalar o‘zaro qarama-qarshilikda turib, fonologik tizimni tashkil etadi. Aynan shu qarama-qarshiliklar orqali so‘zlar va grammatik shakllar o‘rtasida ma’no farqlari yuzaga keladi.Shuningdek, unli fonemalar nutqda turli fonetik jarayonlar — assimilyatsiya, reduksiya va allofonik o‘zgarishlar orqali namoyon bo‘ladi. Biroq bu o‘zgarishlar fonemaning mohiyatini buzmaydi, balki uning nutqdagi variantlarini yuzaga chiqaradi. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilidagi unli fonemalar tizimi tilning fonetik asosini tashkil etib, nutqning aniqligi va tushunarliligini ta’minlaydi. Ushbu tizimni o‘rganish keyingi boblarda unli fonemalarning tasnifi va xususiyatlarini chuqur tahlil qilish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. 21 Amaliy qism: Unli fonemalarning nutqda ishlatilishi Kurs ishida o‘zbek tilidagi unli fonemalarning nutqdagi ishlatilish tezligini o‘rganish uchun kichik kuzatuv o‘tkazildi. Tadqiqot jarayonida 10 minutlik turli nutqlar (ilmiy, kundalik suhbat va adabiy matnlar) tahlil qilindi va unda unli fonemalarning uchrash chastotasi aniqlangan. Natijalar quyidagi jadvalda keltirilgan: Unli Uchrash Eng ko‘p ishlatiladigan fonema chastotasi (%) so‘zlar misollari a 24 ana, farzand, mana e 18 el, yetakchi, ertalab i 20 ilm, bir, ichkariga o 15 olma, bor, qora u 12 uy, dunyo, qush o‘ 11 o‘rmon, o‘qituvchi, o‘sha Natijalardan ko‘rinib turibdiki, o‘zbek tilida eng ko‘p ishlatiladigan unli fonema a , eng kam uchraydigan fonema esa o‘ hisoblanadi. Shu ma’lumotlar nutqning fonologik tuzilishini tahlil qilish va fonema vazifalarini aniqlashda muhim asos bo‘ladi. 22 Quyidagi diagrammada unli fonemalarning nutqdagi uchrash chastotasi grafik ko‘rinishda tasvirlangan: • a – 24% • i – 20% • e – 18% • o – 15% • u – 12% • o‘ – 11% 2.3. Unli fonemalarnin g artikulyatsion xususiyatlar i. Tilshunoslikda tovush tizimining o‘rganilishi, ayniqsa, unlilar fonetikasi har qanday adabiy tilning fonologik asoslarini belgilashda muhim o‘rin tutadi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida unlilar tizimi keng qamrovli fonetik hodisa sifatida uchta asosiy aspektda —fizik-akustik, anatomik-fiziologik va funksional-fonologik yondashuvlar orqali tahlil qilinadi. Har bir yondashuv o‘zbek tilidagi unli tovushlarning shakllanishi, talaffuzi va semantik yukini chuqur anglashga xizmat qiladi.Fizik-akustik yondashuvda unli tovushlar tovush to‘lqinlari, rezonans, chastota va spektral xususiyatlar orqali tahlil qilinadi. Har bir unli tovush o‘ziga xos akustik belgilar —birlamchi va ikkilamchi formantlar orqali 23 tavsiflanadi. Masalan, [a] tovushining birinchi formanti past bo‘lib, u ochiq unli sifatida ajralib turadi. [i] tovushi esa yuqori chastotali birinchi formantga ega bo‘lib, tor va old unli sifatida e’tirof etiladi. Bu yondashuv ayniqsa, nutq tovushlarini kompyuterli analiz orqali o‘rganishda katta ahamiyatga ega bo‘lib, akustik laboratoriya lar imkoniyatl aridan foydalanishni taqozo etadi 2.4. Unli fonemalarning akustik belgilari. Unlilarni o‘rganishda talaffuz organlari faoliyati va ularning joylashuvi muhim rol o‘ynaydi. Anatomik-fiziologik yondashuvda tilning holati (old, orqa, markaziy), lablarning ishtiroki (lablangan, lablanmagan) va og‘iz bo‘shlig‘ining ochiqlik darajasi (ochiq, yarim ochiq, tor) asosiy mezon hisoblanadi. Masalan, [u] tovushi orqa, lablangan va tor unli bo‘lib, [e] tovushi old, lablanmagan va yarim ochiq unli hisoblanadi. Bu jihatlar til tovushlarining fonetik strukturasi va artikulyatsion xarakterini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.Fonologik yondashuvda unlilar fonematik birlik sifatida o‘rganiladi. Ularning asosiy vazifasi so‘zlar orasidagi ma’noni ajratishda ishtirok etishidir. Masalan, tol –tel –til –tal kabi so‘zlar tarkibidagi unlilarning almashishi butunlay boshqa ma’noli so‘zlarni hosil qiladi. Fonologik oppozitsiyalar orqali unli fonemalar tizimida mavjud bo‘lgan farqlovchi belgilar aniqlanadi. Shuningdek, 24 fonologik aspekt o‘zbek tilining urg‘u tizimi, fonemalar soni va ularning oppozitsion munosabatlarini o‘rganishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi.Unlilarni yuqoridagi uchta aspektda tahlil qilish hozirgi o‘zbek adabiy tili fonetik tizimini to‘liq va chuqur o‘rganishga zamin yaratadi. Fizik-akustik tahlil texnik yondashuvlarni, anatomik- fiziologik yondashuv esa artikulyatsion mexanizmlarni ochib beradi. Funksional-fonologik yondashuv esa til fonologik tizimining ichki qonuniyatlarini yoritadi. Shu bois, unlilar fonetikasi nafaqat nazariy, balki amaliy tilshunoslikda ham muhim o‘rin tutadi. Bu boradagi tadqiqotlar o‘zbek tilining nutq madaniyati, orfoepik me’yorlari va ona tilini chuqur o‘rganishga xizmat qiladi. III BOB. UNLI FONEMALARNING TASNIFI 3.1. Tilning holatiga ko‘ra unli fonemalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tilida oltita unli fonema mavjud bo‘lib, ular quyidagilardan iborat: a, o, i, e, o‘, u. Ushbu unlilar nutq jarayonida muhim fonetik vazifani bajaradi va turli artikulyatsion belgilariga ko‘ra tasniflanadi. Unli fonemalarni tasniflashda asosan uchta asosiy mezon e’tiborga olinadi: 1.tilning gorizontal (oldinga va orqaga) harakati; 2.tilning vertikal (yuqoriga va pastga) harakati; 25 3.lablarning ishtiroki. 1. Tilning gorizontal harakatiga ko‘ra unlilar Tilning gorizontal harakatiga ko‘ra, ya’ni talaffuz jarayonida tilning qaysi qismi faolroq ishtirok etishiga qarab, unlilar ikki guruhga bo‘linadi: a) Til oldi (oldingi qator) unlilar: i, e, a b) Til orqa (orqa qator) unlilar: u, o‘, o Bu tasnifning asosida artikulyatsiya jarayoni yotadi. Til oldi unlilari talaffuz qilinganda tilning oldingi qismi faol harakatga keladi va tovush hosil qilishda asosiy rolni bajaradi. Til orqa unlilarni talaffuz qilishda esa tilning orqa qismi ko‘tarilib, ko‘pincha yumshoq tanglay tomon yo‘naladi. Natijada tovushning akustik xususiyatlari ham o‘zgaradi. 2. Tilning vertikal harakatiga ko‘ra unlilar Tilning vertikal harakatiga, ya’ni tilning tanglayga yaqinlashishi yoki undan uzoqlashishiga qarab, unlilar uch guruhga ajratiladi: b) a) O‘rta Yuqori (tor) unlilar : i, u (o‘rta keng) unlila r: e, o‘ v) Quyi (keng) unlilar: a, o Bu tasnifda tilning tanglayga nisbatan tutgan o‘rni hamda og‘iz bo‘shlig‘ining ochilish darajasi muhim ahamiyatga ega. Masalan, i va u unlilarini talaffuz qilganda til tanglayga juda yaqin joylashadi, shu sababli 26 og‘iz bo‘shlig‘i tor ochiladi. a va o unlilarini talaffuz qilishda esa til past holatda bo‘ladi, tanglayda n ancha uzoqlasha di, natijada og‘iz bo‘shlig‘ining ochilishi keng bo‘ladi. e va o‘ unlilarida til va tanglay orasidagi masofa o‘rtacha bo‘lib, og‘izning ochilish darajasi ham tor va keng holatlar orasida bo‘ladi. 3. Lablarning ishtirokiga ko‘ra unlilar Lablarning talaffuz jarayonidagi ishtirokiga ko‘ra unlilar ikki guruhga bo‘linadi: a) Lablangan unlilar: o‘, u, o b) Lablanmagan unlilar: a, i, e Lablangan unlilarni talaffuz qilishda lablar faol ishtirok etadi: ular oldinga cho‘zilib, doira yoki yumaloq shaklni oladi. Bu holat tovushning eshitilish xususiyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Lablanmagan unlilarni talaffuz qilishda esa lablar deyarli harakatsiz bo‘ladi yoki ularning ishtiroki juda kam seziladi. 3.2. Lablanishiga ko‘ra unli fonemalar . Hozirgi o‘zbek adabiy tilida unli fonemalar lablarning nutq jarayonidagi ishtirok darajasiga ko‘ra lablangan va lablanmagan unlilarga bo‘linadi. Bu tasnif unli tovushlarni talaffuz qilishda lablarning faol yoki nofaol ishtirok etishiga asoslanadi va 27 unlilarning artikulyatsion hamda akustik xususiyatlarini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Lablangan unlilar talaffuz qilinganda lablar faol harakatga keladi: ular oldinga cho‘zilib, yumaloq yoki doira shaklini hosil qiladi. Natijada tovushning eshitilish ohangi o‘ziga xos bo‘ladi. O‘zbek adabiy tilida o‘, u, o unlilari lablangan unlilar hisoblanadi. Masalan, o‘q , uy , ol kabi so‘zlarda ushbu unlilarni talaffuz qilish jarayonida lablarning yumaloqlanishi yaqqol seziladi. Lablarning bunday holati og‘iz bo‘shlig‘idagi havo oqimining o‘zgarishiga olib keladi va tovushning akustik sifatini belgilaydi. Lablanmagan unlilar talaffuzida esa lablarning ishtiroki nisbatan sust bo‘ladi yoki deyarli sezilmaydi. Bunda lablar tabiiy holatda qoladi va tovush hosil qilishda asosiy rolni til hamda og‘iz bo‘shlig‘i bajaradi. O‘zbek tilida a, i, e unlilari lablanmagan unlilar sirasiga kiradi. Masalan, aka , iloj , ekan kabi so‘zlarda unlilarni talaffuz qilishda lablarning yumaloqlanishi kuzatilmaydi. Lablanishiga ko‘ra unli fonemalarning farqlanishi nutqda ma’no farqlash vazifasini ham bajarishi mumkin. Ayrim hollarda lablangan va lablanmagan unlilarning almashishi so‘z ma’nosining o‘zgarishiga olib keladi. Shuning uchun lablanish hodisasi fonetik jihatdan muhim bo‘lib, o‘zbek tili unlilar tizimining muhim belgilaridan biri hisoblanadi. 28 3.3. Og‘iz bo‘shlig‘ining ochilish darajasiga ko‘ra unli fonemalar . Hozirgi o‘zbek adabiy tilida unli fonemalar talaffuz jarayonida og‘iz bo‘shlig‘ining ochilish darajasiga ko‘ra tasniflanadi. Bu tasnif unli tovushlarni hosil qilishda tilning vertikal harakati, ya’ni tilning tanglayga yaqinlashishi yoki undan uzoqlashishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Og‘iz bo‘shlig‘ini ng ochilish darajasi unli tovushlarnin g eshitilish xususiyatlarini, ularning akustik sifatini hamda nutqdagi aniqligini belgilaydi. Mazkur mezonga ko‘ra unlilar uch asosiy guruhga ajratiladi: tor (yuqori) unlilar , o‘rta (o‘rta keng) unlilar va keng (quyi) unlilar . Tor unlilarni talaffuz qilishda til yuqori holatda bo‘lib, tanglayga juda yaqin joylashadi. Natijada og‘iz bo‘shlig‘i kam ochiladi. O‘zbek tilida i va u unlilari tor unlilar hisoblanadi. Bu unlilar talaffuzida havo oqimi tor bo‘shliq orqali o‘tadi, shuning uchun ularning eshitilishi nisbatan ingichka va zich bo‘ladi.O‘rta keng unlil arni talaffuz qilishda til va tanglay orasidagi masofa tor unlilarnikiga qaraganda kattaroq, keng unlilarnikiga nisbatan esa kichikroq bo‘ladi. Shu sababli og‘iz bo‘shlig‘ining ochilishi o‘rtacha darajada namoyon bo‘ladi. O‘zbek adabiy tilida e va o‘ unlilari o‘rta keng unlilar sirasiga kiradi. Bu unlilar nutqda muvozanatli akustik xususiyatga ega bo‘lib, tor va keng unlilar orasidagi oraliq tovushlar 29 sifatida namoyon bo‘ladi. Keng unlilarni talaffuz qilishda esa til past holatda bo‘ladi va tanglaydan ancha uzoqlashadi. Natijada og‘iz bo‘shlig‘i keng ochiladi. O‘zbek tilida a va o unlilari keng unlilar hisoblanadi. Bu tovushlar talaffuzida havo oqimi erkin harakatlanadi, shuning uchun ularning eshitilishi ochiq va jarangdor bo‘ladi. Og‘iz bo‘shlig‘ining ochilish darajasiga ko‘ra unli fonemalarning tasnifi fonetika fanida muhim ahamiyatga ega. Bu tasnif unlilarning artikulyatsion xususiyatlarini aniqlash, ularni bir-biridan farqlash hamda nutq madaniy atini rivojlantirishda asosiy nazariy manbalardan biri hisoblanadi. 3.4. Unli fonemalarning variantlari (allofonlar) . O‘zbek adabiy tilida har bir unli fonema o‘zining artikulyatsion va akustik xususiyatlariga ega bo‘lib, talaffuz jarayonida turlicha variantlarda namoyon bo‘lishi mumkin. Ushbu turli talaffuz shakllari fonemalarning allofonlari yoki fonemaning variantlari deb ataladi. Allofonlar fonemaning ma’noni farqlash funksiyasini bajaruvchi asosiy birlik bo‘lib qoladi, lekin ular talaffuz jihatidan o‘zgarishi mumkin. Shu bilan birga, allofonlar nutqda talaffuz va ohang nozikliklarini ifodalashga xizmat qiladi. Allofonlar bir fonemaning bir nechta talaffuz shakllari bo‘lib, ular kontekstga bog‘liq ravishda paydo bo‘ladi. Masalan, o‘zbek tilida o‘ fonemasi turli so‘z va talaffuz vaziyatlarida biroz farq qilishi mumkin. O‘rdak va o‘rik 30 so‘zlaridagi o‘ tovushi artikulyatsiya jihatidan farqlansa ham, ular bitta fonemaga mansub bo‘lib, so‘z ma’nosini farqlash vazifasini bajaradi. Shu tarzda, talaffuzdagi kichik o‘zgarishlar fonemaning asosiy identifikatsiyasiga ta’sir qilmaydi. Allofonlar nutqning tabiiy oqimi va talaffuz qoidalari bilan bog‘liq holda yuzaga keladi. Masalan, unlilarning atrofidagi undoshlar, so‘z boshida yoki oxirida bo‘lishi, urg‘u yoki intonatsiya farqlari allofonlarning yuzaga kelishiga ta’sir qiladi. Shu sababli bir fonema turli kontekstlarda turlicha talaffuz qilinishi mumkin, lekin bu talaffuz farqlari so‘z ma’nosini o‘zgartirmaydi. Shuningdek, allofonlar nutqda nozik ma’no va ohangni ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, yuqori va past talaffuz variantlari, lablangan yoki lablanmagan shakllar talaffuzning estetik va fonetik boyligini oshiradi. Bu, ayniqsa, she’riyat va badiiy nutqda, shuningdek og‘zaki muloqotda sezilarli ahamiyatga ega. Xulosa qilib aytganda, unli fonemalarning variantlari yoki allofonlar fonemaning talaffuzdagi o‘zgaruvchan shakllari bo‘lib, ular so‘z ma’nosini farqlashga xizmat qilmaydi. Biroq talaffuzdagi bu nozik farqlar nutqning tabiiyligini, ritmini, ohangini va fonetik boyligini ta’minlaydi. Shuning uchun allofonlarni o‘rganish fonetika va fonologiya fanlarida muhim nazariy masala hisoblanadi, chunki ular nutqning artikulyatsion va akustik xususiyatlarini chuqur tushunishga yordam beradi. 31 UMUMIY XULOSA Ushbu kurs ishida o‘zbek tilida fonemalarning, xususan unli fonemalarning tavsifi, tizimi va xususiyatlari chuqur o‘rganildi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, fonema tilning eng muhim funksional birligi bo‘lib, so‘z va morfemalarning shakllanishida, ma’no farqlashda va nutqning ravonligida bevosita ishtirok etadi. Fonema va tovush tushunchalari orasidagi farq aniqlik kiritildi: fonema mavhum, funksional birlik, tovush esa nutqda eshitiladigan konkret birlikdir. O‘zbek tilida fonemalarning tasnifi ikki asosiy guruh — unli va undosh fonemalarga bo‘linadi. Unli fonemalar talaffuz jarayonida havo oqimining to‘siqsiz o‘tishi natijasida hosil bo‘lib, bo‘g‘in hosil qilish va ma’no farqlashda yetakchi rol o‘ynaydi. Tadqiqot davomida unli fonemalarning artikulyatsion, akustik va funksional xususiyatlari batafsil tahlil qilindi. O‘zbek tilida oltita asosiy unli fonema mavjud: a, e, i, o, u, o‘, ular tilning fonologik tizimini tashkil etadi va so‘z ma’nosini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Unli fonemalarning artikulyatsion xususiyatlari tilning old va orqa qator unlilari, lablangan va lablanmagan, tor, o‘rta va keng unlilar orqali belgilangan. Akustik xususiyatlar esa ovoz cho‘ziqligi, ohang va 32 intensivlik bilan tavsiflanadi. Shu jihatlar unli fonemalarni tizimli ravishda tasniflash va fonologik jarayonlarni tushuntirish imkonini beradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, unli fonemalar nutqda turli fonetik jarayonlar — assimilyatsiya, reduksiya va allofonik o‘zgarishlar orqali o‘zgarishlarga uchrashi mumkin, biroq bu fonemaning mohiyatini buzmaydi. Bu holat fonemalarni mavhum, ammo funktsional birlik sifatida saqlanishini tasdiqlaydi. Kurs ishining ilmiy va amaliy ahamiyati shundaki, o‘zbek tilida fonemalarni, xususan unli fonemalarni chuqur o‘rganish tilshunoslik fanlari uchun nazariy asos yaratadi, adabiy talaffuz me’yorlarini shakllantirish, nutqni tushunarli va aniq ifodalash imkonini beradi. Ishdan o‘quv jarayonida, fonetika bo‘limini o‘qitishda va talaffuz madaniyatini oshirishda foydalanish mumkin. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilida fonemalarning, ayniqsa unli fonemalarning tahlili tilning fonologik va fonetik tuzilishini chuqur anglashga yordam beradi, so‘z va grammatik shakllar o‘rtasidagi ma’no farqlanishini tushuntiradi va kurs ishining barcha maqsad va vazifalari bajarildi. Tadqiqot natijalari kelajakda tilshunoslik, o‘quv materiallarini ishlab chiqish va adabiy tilni rivojlantirish sohalarida amaliy qo‘llanilishi mumkin. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR 1. Xolmanova Z. Tilshunoslik nazariyasi (Darslik). Toshkent: “Nodirabegim”, 2020. 256 b. 2. Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek tili (Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik). Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2020. 3. Abuzalova M., Yo‘ldosheva D. Tilshunoslikka kirish . Toshkent, 2005. 4. Azizov O. Tilshunoslikka kirish . Toshkent, 1996. 5. Qoriev A.Q. O‘zbek tilining nazariy fonetikasi . Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2006. 6. Nematov H. O‘zbek tilining tarixiy fonetikasi . Toshkent: O‘qituvchi, 1992. 7.Hamdullayeva M., Kurbanov E. O‘zbek tilshunosligida fonologik qarashlar . TADQIQOTLAR jurnali, 2025. 8.Adilova M. O‘zbek tili tovushlari tasnifi . Modern Education and Development , 2025. 34 9.Xadjiyev M. O‘zbek tilidagi unli fonemalar tizimi va ularning fonologik oppozitsiyasi . Central Asian Journal of Education and Innovation , 2025. 10. Guluzro O‘rinboyeva. Turli tizimli tillarda so‘z fonologik strukturasi (o‘zbek va ingliz tillari misolida) , 2024. 11. English Phonemes and Their Classification: A Theoretical Overview — Shakhlokhonova S.R., Minojiddinova M.A. (2025). maqolasi, Ustozlar Uchun jurnali. (Qiyosiy fonemika nazariyasi) Internet manbalar 12. Ziyonet.uz – Fonetika: nutq tovushlarini o‘rganish . Fonetika nazariyasi va o‘zbek tilidagi unli fonemalar tasnifi bo‘yicha umumiy ma’lumot 35

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. O‘ZBEK TILIDA FONEMA TUSHUNCHASI

1.1. Fonema va uning tilshunoslikdagi o‘rni

1.2. Fonema va tovush o‘rtasidagi farq

1.3. O‘zbek tilida fonemalarning tasnifi

II BOB. O‘ZBEK TILIDA UNLI FONEMALAR

2.1. Unli fonemalar haqida umumiy tushuncha

2.2. O‘zbek tilidagi unli fonemalar tizimi

Unli fonemalarning artikulyatsion xususiyatlari

2.4. Unli fonemalarning akustik belgilari

III BOB. UNLI FONEMALARNING TASNIFI

3.1. Tilning holatiga ko‘ra unli fonemalar

3.2. Lablanishiga ko‘ra unli fonemalar

3.3. Og‘iz bo‘shlig‘ining ochilish darajasiga ko‘ra

3.4. Unli fonemalarning variantlari (allofonlar)

UMUMIY XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить