Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 85.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida uslubiyat

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI Filologiya va tillarni o‘qitish: o‘zbek tili yo‘nalishi Umumiy tilshunoslik fanidan yozgan “O‘zbek tilshunosligida uslubiyat” mavzusida yozgan KURS ISHI 1 Mundarija: Kirish………………………………………………………………………………3 I Bob. Nutq uslublari va uning turlari…………………………………………..6 1.1. Nutq uslublarining umumiy tushunchasi………………………………………6 1.2. Nutq uslublarining turlari………………………………………………….…11 II Bob. Uslubiyatning leksik, fonetik, morfologik va sintaktik jihatlari…….16 2.1. Leksik uslubiyat va nutq o‘rtasidagi bog‘liqlik………………………………16 2.2. Fonetik uslubiyatning ahamiyati……………………………………………..20 2.3. Morfologik uslubiyat…………………………………………………………24 2.4. Sintaktik uslublarning nutq va tildagi o‘rni…………………………………..31 Xulosa……………………………………………………………………...……..35 Foydalanilgan adabiyotlar 2 Kirish O‘zbek tilshunosligida; uslubiyatning fan sifatida shakllanishi, asosan, 1950- yillardan so‘ng boshlangan bo‘lsa ham, uning kurtaklari uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Masalan, yuqorida qayd etganimizdek, “Qutadg'u bilig”, “Hibbat-ul- haqoyiq”, “Devonu lug'otit turk” kabi yodnomalarda tilga e’tibor, so‘z tejash, mantiqiy va qisqa gapirishga da’vat etish motivlari borki, bular mazmuni jihatidan uslubiy mohiyat kasb etadi. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy asarlari, ayniqsa, uning “Muhokamatul lug‘otayn”, “Xazoyinul-maoniy” kabi risolalari fikr ifodalashda, so‘z tanlash va uni o‘z o‘rnida ishlatish, so‘zga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishga undaydiki, buni uslubiy ta’limot demay bo‘lmaydi. Uslubiyat, eng avvalo, normativ grammatika bilan chambarchas bog'langan. Normativ grammatika qonun-qoidalariga to‘la amal qilish yoki uni buzish ham uslubiyat o‘rganadigan sohadir. Egalik, kelishik, zamon, mayl va boshqa qo‘shimchalarni o‘rinsiz yoki almashtirib ishlatish, olmoshdan foydalanmay, ot, sifat yoki sonni takrorlash kabilar ham uslubiy obyekt, uslubiy xulosalar manbaidir. Buni shartli ravishda “oddiy” yoki “normative” uslubiynt deb ataymiz. “Normativ” (“oddiy”) uslubiyat ekspressiya bilan bog‘liq bo‘lmagan, tamomila neytral bo‘lgan tilnutq hodisalarini o‘rganadi. Masalan, ...Muhammadjonni peshonasidan o‘pdi. (A.Q.) -Muhammadjonning peshonasidan o‘pdi. O‘quvchilarga ajratildi. O‘quvchilar uchun ajratildi kabi gaplarda qo‘llangan shakllarning qaysi biri qanday holatda ishlatilishi aniqlanadi. Bundan tashqari, arxaizm, istorizm, dialektizm, kasb-hunarga oid leksik qatlam so‘zlari, fanga oid terminlarning ishlatilishi ham ekspressivlik hosil qilmaydi. Demak, ular ma’lum bir nutq uslubiga xoslanganligi bilan ajralib turadi, xolos. Shu sababli bular ham “normative” (“oddiy”) uslubiyatning tekshirish obyektidir. Og‘zaki va badiiy publitsistik uslubda tashqi olam voqeahodisalarini atayin bo'rttirib, kuchavtirib 3 ko‘rsatish, shu yo‘l bilan tinglovchi (o‘quvchiga, uning ruhiy holati, ong- tushunchasiga biror yo‘sinda ta‘sir etish maqsadlarida tovush, so‘z, birikma va gap tanlash ham borki, buni biz ekspressiv uslubiyat deb ataymiz. Ekspressiv uslubiyat vositalari obraz yaratishda, voqelikni obrazli tasvirlashda, kishida salbiy yoki ijobiy his-tuyg'u uyg‘otishdamuhim rol o’ynaydi. Biz yuqorida uslubiyat obyekti bo‘lmaydigan hech qanday til va nutq hodisasi yo‘qligini aytib o‘tdik. Tilshunoslikning har bir bo‘limi u yoki bu darajada, yo normativ, yo ekspressiv uslubiyatning obyekti bo'lib xizmat qiladi. Masalan, unli va undoshlarning ishlatilishi, talaffuzi, urg‘u, pauza, takt va boshqalar normative uslubiyat obyekti bo‘lsa; unlini cho‘zish, undoshni ikkilantirish, maxsus urg‘u berish, maxsus pauza, takt o‘rnini almashtirish, unliga, ba’zan undoshga maxsus rang berish (fonologik sintagmatika) kabilar ekspressiv uslubiyat obyektidir. Kurs ishining maqsadi — o zbek tilshunosligida uslubiyatning ahamiyatiniʻ o‘rganish, uning tilshunoslik fanida tutgan o‘rnini tahlil qilish hamda uslubiyatning til tizimidagi funktsiyalari, leksik va grammatik yasalishlariga oid nazariy va amaliy jihatlarni o‘rganishdan iborat. Kurs ishining vazifalari - uslubiyatning nazariy asoslarini o‘rganish va uning turli yo‘nalishlarini tahlil qilish. Uslubiyatning asosiy turlarini, jumladan, til uslubi va uslubiy o‘zgarishlarni o‘rganish va tahlil qilish. O‘zbek tilida uslubiy jihatdan xos xususiyatlarni o‘rganish va tahlil qilish. O‘zbek tilida uslubiyatni amaliy misollar orqali ifodalash va uning jamiyatdagi rolini o‘rganish. Til va nutq uslubi o‘rtasidagi farqni aniqlash hamda ularning o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatish. Kurs ishining obyekti - o‘zbek tilidagi uslubiyatning turli jihatlari, jumladan, til uslubi, uslubiy yondashuvlar, til va nutq uslubining o‘zaro bog‘liqligi, tilshunoslikda uslubiyatni tadqiq etishning asosiy yo‘nalishlari. Bu obyektda 4 o‘zbek tilidagi nutq uslublarini, leksik va sintaktik xususiyatlarni hamda uslubiyatning jamiyatdagi ijtimoiy va madaniy rolini tahlil qilish kutiladi. 5 I Bob. Nutq uslublari va uning turlari 1.1. Nutq uslublarining umumiy tushunchasi “Stil” so'zi barcha sohada ishlatiladi. Ma’lum bir sohaning ish yuritishida bir xil takroriylik, muntazamlik bilan ajralib turishi va mana shu o'ziga xoslik stil (uslub) nomi bilan yuritiladi. Masalan, Sharq uslubidagi bino, Sharq uslubidagi muzika, Yevropa uslubidagi kiyim va boshqalar. “Nutq uslubi” tushunchasi ham ma'lum bir shaklning fikr almashuv jarayonida ko‘p yoki oz ishlatilishi bilan bog‘liq bo‘lgan o‘ziga xoslikka aloqador. Kishilar o‘zaro aloqa-munosabat jarayonida tilning fonetik, leksik, frazeologik va grammatik vositalaridan tanlab foydalanadilar. “... Maftun etishning asosiy vositasi sifatida yozuvchi birinchi o‘ringa uslubni qo‘yadi”. Umumxalq tili vositalarining bunday tanlab ishlatilishi nutqning turlicha ko’rinishlarining paydo bo‘lishiga olib keladiki, bu “nutq uslublari” deb yuritiladi. Nutq uslublari leksik-grammatik jihatdan farqlanib turadi. Masalan, s‘zlashuv uslubida odatdagi tartib turlicha o‘zgarib tursa, terminlar, murakkab tuzilgan qo‘shma gaplar kam ishlatilsa, ilmiy uslubda buning aksi kuzatiladi. Nutq uslublarining har biri tilning bir butun yaxlit tizimi doirasida ish ko‘radi va ifoda maqsadiga ko‘ra til vositalarining uyushishi, takrorlanishi bilan xarakterlanadi. Masalan, ot, kelishik, egalik, sifat, asliy, nisbiy, ega, kesim, ikkinchi darajali bo‘lak va hokazo terminlarning tilshunoslikka oid ilmiy ishlarda qo‘llanishi, uyushishi va takrorlanishi ilmiy uslubning o‘ziga xos xususiyatlaridan biridir. Uslub- tilning, inson faoliyatining muayyan vazifalariga ko'ra ajratilishi. Kishilar faoliyatning barcha sohalarida aloqa qilish jarayonida tildagi leksik, frazeologik, grammatik va fonetik vositalarni tanlash va ishlatishda bir-birlaridan ma’lum darajada farq qiladilar. Umumxalq tili doirasida til vositalarining bunday tanlab olinishi nutqning xilma-xil ko'rinishlarining paydo bo‘lishiga olib keladi. Nutq uslubi tilningvazifasi bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun ham ular 6 vazifaviy uslub deb yuritiladi. Vazifaviy (funksional) uslub deganda, tildan farq qiladigan qandaydir alohida narsa tushunilmaydi, balki aniq bir adabiy til tarkibi ochida qaraladigan, o‘ziga xos xususiyatlari, xizmat qilish doirasi bilan o‘zaro farq qilib turadigan yordamchi tizim tushuniladi 1 . Vazifaviy uslub nutq ko‘rinishlarining asosiy vazifalariga, ya’ni aloqa, xabar berish, ta’sir etish vositasi bo‘lishiga ko‘ra turli qismlarga bo'linadi. Adabiy tilning quyidagi uslublari mavjud: 1) so‘zlashuv uslubi 2) rasmiy uslub 3) ilmiy uslub 4) publitistik uslub 5) badiiy uslub. Vazifaviy uslubni nomlash va atash ham ularning qanday aloqa doirasida ishlatilganligiga qarab belgilanadi. So‘zlashuv uslubi- kishilarning kundalik norasmiy, erkin muomalalari doirasida til birliklarining o‘ziga xos amal qilishidir. Vazifaviy uslubning bu turi o‘ziga xos ish ko‘rsatish sharoiti, ya’ni fikr olishuvining be’vositaligi, til vositalarini saylab ishlatilmasligi bilan, shuningdek, ohang vositalari, mimika, imo-ishora kabilardan keng foydalanish, oddiy leksik va frazeologik birikmalarning ekspressivemotsional vositalarning keng ishlatilishi bilan ajralib turadi. Masalan, farzand-jujuq, dunyodan o‘tmoq-jon bermoq, imtihondan o‘ta olmaslik-- imtihondan yiqilmoq kabi juftliklarning ikkinchisi asosan so‘zlashuv uslubiga xos. So‘zlashuv uslubi fonetik, leksik, morfologik va sintaktik o‘ziga xosliklarga ega. Rasmiy uslub (Rasmiy ish qog‘ozlari uslubi)-- hozirgi o‘zbek adabiy tilining rasmiy yozishmalar va yuridik ishlarda amal qiladigan bir ko'rinishidir. Qonunlar matnlari, farmonlar, buyruq va ko‘rsatmalar, shartnomalar, har xil rasmiy hujjatlar, tashkilotlar o‘rtasidagi yozishmalar rasmiy uslubda yoziladi. Bu uslub boshqa uslublardan lug‘aviy va grammatik xususiyatlari jihatidan farqlanadi. Rasmiy uslubda so‘z va so‘z shakllarini qo‘llashda muayyan chegaralanishlar mavjud. Xususan, rasmiy ish uslubida kichraytirish, erkalash qo‘shimchalarini olgan so‘zlar, ko‘tarinki, tantanavor yoki shevaga oid so‘zlar, tor doiradagi kishilargina tushunadigan so‘zlar, o‘xshatish, mubolag‘a kabi obrazli 1 Bad'iy til muammolari. // "Inqilob va adabiyot" T. 1977 7 tafakkur ifodasi uchun xizmat qiluvchi shakllar ishlatilmaydi. Rasmiy ish qog‘ozlari matnining xolislik, aniqlik, ixchamlik, mazmuniy to'liqlikdan iborat zaruriy sifatlari undagi o‘ziga xos so‘z qo‘llash, morfologik va sintaktik xususiyatlar orqali ta’min etiladi. Bu uslubdagi gap qurilishi, odatda, tasniflovchi, qayd etuvchi va qaror qiluvchi qismlarning birligiga asoslanadi. Shuning uchun ham rasmiy ish qog‘ozlarida nisbatan uzun jumlalar, murakkablashgan, uyushiq bo‘lakli gaplar ko‘p qo‘llaniladi. Rasmiy gap tarkibida odatdagi so‘z tartibiga qat’iy rioya qilinadi. Rasmiy uslubda so‘roq va undov gaplar deyarli qo‘llanmaydi. Asosan, darak va buyruq gaplar ishlatiladi. Matn birinchi shaxs yoki uchinchi shaxs tilidan yoziladi. Rasmiy ish qog‘ozlari matnini tuzishda turg‘unlashgan, qoliplashgan so‘z birikmalaridan keng foydalaniladi. Masalan, buyruqda “... so‘m maosh bilan...lavozimiga tayinlansi”, yoki xizmat vazifalarida “Sizga....ni ma’lum qilamiz” . “.....ga kafolat beriladi” kabi qoliplasgan tuzilmalar qo‘llanishi mumkin. Ilmiy uslub-fan-texnika va ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan vazifaviy uslubdir. Bu uslubda tabiat va ijtimoiy hayotdagi hodisalar aniq ta‘riflanadi, tushuntiriladi. Ilmiy uslub terminologik va mavhum leksikaning, murakkab sintaktik qurilmalarning qo‘llanishi, so‘zlarning asosan aniq, to‘g‘ri ma’noda ishlatilishi, maxsus iboralarga egaligi va shu kabilar bilan ajralib turadi. Ilmiy uslubda yana fanning turli sohalariga oid ramz va belgilar, raqamlar ham ishlatiladi. Ilmiy uslub o‘z ichida quyidagi mayda uslublarga bo‘linadi: ilmiy ish uslubi, ilmiy-texnik uslub, ilmiy-ommabop uslub, ilmiy-publistik uslub. Fanning u yoki bu sohasiga tegishli tushunchalarni ifodalovchi atamalarga boyligi ilmiy uslubning asosiy xususiyatidir. Publistik uslub vazifaviy uslubning bir turi bo‘lib, u ijtimoiy, siyosiy so‘z va iboralarning qo‘llanishi, janrlarning xilma-xilligi va buning natijasida til vositalaridan uslubiy foydalanishning rang- barangligi va shu kabi belgilar bilan xarakterlanadi 2 . Publistik uslub ijtimoiy-siyosiy adabiyotlarda, 2 Boltaboyev H. Sharq mumtoz poetikasi // Til va uslub masalalari. – Toshkent, 2008. 8 vaqtli matbuotda, siyosiy chiqishlarda, majlislardagi nutqlar va shu kabilarda o‘z ifodasini topadi. Ijtimoiy-siyosiy bilimlarni targ‘ib qiluvchi va keng xalq ommasiga yetkazuvchi vosita sifatida bu uslub tilning rang-barangligi bilan kishilar ongiga ko‘proq ta’sir etadi. Publistik uslubning yana bir xususiyati shundaki, unda qisqalik asosiy o‘rinni egallaydi, ya’ni qisqa, lo‘nda, tushunarli, ixcham, yorqin tilda yozish asosiy talablardan hisoblanadi. Publistik uslubda til vositalaridan foydalanishda muallifning individual uslubi deyarli ajralib yoki sezilib turadi. Ayniqsa, bu holat ocherk, felyeton, badiiy publistik markazlarda tez ko‘zga tashlanadi. Badiiy uslubda ham bu holat mavjud; rasmiy uslubda esa bunday cususiyat mavjud emas. Publistik uslub ba’zi qo'llanma va adabiyotlarda “ommabop uslub”, “matbuot uslubi” kabi atamalar bilan ham nomlanadi. Badiiy uslub-tilning kommunikativ va estetik vazifalari birligi bilan boshqa uslubga xos unsurlardan keng foydalanishi, ekspressiv va tasviriy vositalarning ko'p ishlatilishi, so‘zlarning obrazli, ko‘chma metaforik qo‘llanishi va shu kabi belgilari bilan ajralib turadi. Til materialini qamrab olish imkoniyatining kengligi, umumxalq tilda mavjud bo'lgan barcha lug‘aviy birliklarning ishtirok etaverishi va ularning muhim bir vazifaga-estetik vazifani bajarishga xizmat qilishini badiiy nutq uslubining o‘ziga xos xususiyati deb qarash kerak bo'ladi, chunki ana shunday imkoniyat boshqa vazifaviy uslubda chegaralangandir 3 . Adabiy tilda dialektizmlar, jargonlar, varvarizmlardan, dag‘al so‘zlardan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘lmagani holda ularni badiiy uslubda o‘rni bilan qo‘llash mumkin. Vazifaviy uslubning hech birida til o‘zining tuzilish jihatlari, lug‘at tarkibi, ya’ni so‘zning ma’no boyligi va rang-barangligini, to‘g‘ri va ko‘chma ma’nolarni badiiy nutq uslubidagichalik namoyish qila olmaydi, grammatik qurilishi ya’ni gaplarning barcha tiplari bilan ishtirok eta olmaydi. Badiiy adabiyotning barcha janrlarida so‘z ishlatish va so'z tanlash imkoniyatlariga bir mezon bilan yondashib bo‘lmaydi. Har 3 Doniyorov H., Yo‘ldoshev B. Adabiy til va badiiy stil. Toshkent, Fan. 1988 9 qaysi adabiy janrning tasvir usuli, so‘z tanlash yo‘sini va janrdagi asarning umumiy turiga va mavzusiga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, bayon shaklida yozilgan roman, hikoyaning til vositalarining satirik yoki yumoristik asarning til vositalari bir xil emas. Bulardan tashqari, sinonim so‘zlarning u yoki bunisidan foydalanish ham badiiy asar janriga bog‘liq. Masalan, bashar, samo, oraz, mujda so‘zlari, asosan, nazmda qo‘llanadi. Nasrda, yoki so‘zlashuv nutqida esa ularning ma’nodoshlariodam, osmon, yuz, shamol so‘zlari keng qo‘llaniladi. Badiiy nutq uslubida yozilgan asarlarni tasviriy vositalarsiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Uslubiy figuralar deb ataluvchi tasvir vositalari- inversiya, takror, o‘xshatish, sifatlash, metafora, jonlantirish, antiteza, gravitatsiya, ellipsis, ritorik so‘roqlarning badiiy uslubda qo‘llanishi uning o‘ziga xos tarkibi mavjudligini ko‘rsatadi. 10 1.2. Nutq uslublarining turlari Til inson hayotida g‘oya almashish, aloqa-aralashuvning eng muhim vositasi sanaladi. U yozma va og‘zaki nutq davomida o‘z ijtimoiy vazifasini amalga oshiradi. Nutqning adabiy va shevalarga xos ko'rinishlari mavjud. Adabiy nutq so‘z san’atkorlari yozuvchilar, shoirlar, olimlar yordamidan ishlangan, qat’iy me’yorlarga ega bo'lgan nutq ko‘rinishidir. Adabiy nutqda har bir so‘z va qo‘shimchaning talaffuzi, imlosi, foydalanilishi, ma’nolari aniq chegaralar bilan belgilangan.Ushbu me'yorlarni buzish qo‘pol xato sanaladi. Odatda, barcha rasmiy yozishmalar, hujjatlar, o qitish faoliyatlari, matbuot xabarlari adabiy nutqdaʻ amalga oshiriladi. Adabiy nutq me’yorlarini buzish nafaqat savodsizlik va madaniyatsizlik, balki o'z ona tiliga nisbatan hurmatsizlik belgisi sanaladi. Mana shuning uchun, umumta'lim maktablarida “Ona tili” o‘quv fanlaridan biri sanaladi. Binobarin,mana shu fan adabiy nutq me‘yorlarini o‘rgatadi, undan foydalanish malakalarini takomillashtiradi. Nutq uslubi – bu tilni ishlatishning ma’lum bir usuli bo‘lib, uning ichida nutqning maqsadi, vazifasi, konteksti va kommunikativ ehtiyojlari asosida til vositalarining tanlovi amalga oshiriladi. Har bir til uslubi o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ma’lum bir vazifani bajarish uchun moslashtirilgan bo‘ladi. Nutq uslubi jamiyatdagi turli ijtimoiy guruhlarning ehtiyojlarini qondirish, ular o‘rtasida samarali muloqot o‘rnatish uchun zarur bo‘lgan vositadir. Nutq uslublarining turli shakllari, ularning xususiyatlari va turlarini bilish, nafaqat tilshunoslik sohasida, balki jamiyatdagi turli kommunikativ vazifalarni samarali hal qilishda ham muhimdir 4 . Nutq uslublarini tushunish uchun avvalo, ularning asosiy vazifalarini aniqlash lozim. Nutq uslubining maqsadi – o‘zaro muloqot qilishda til vositalarini shunday tanlashdirki, bu tanlov o‘zi keltirayotgan ma’no, muloqotning maqsadi va 4 Doniyorov H., Yo‘ldoshev B. Adabiy til va badiiy stil. Toshkent, Fan. 1988 11 vazifalariga to‘liq mos bo‘lsin. Nutq uslubining shakllanishi va uning turli xususiyatlari turli omillarga, jumladan, muloqotning jamiyatdagi roli, tilning ijtimoiy funksiyalari va tilni ishlatishdagi maqsadlar asosida shakllanadi. Nutq uslublari asosan muloqotning turli vazifalariga ko‘ra ajratiladi. Har bir uslub o‘ziga xos til vositalari va sintaktik strukturaga ega bo‘lib, ularning har biri o‘ziga xos kommunikativ maqsadga xizmat qiladi. Nutq uslublari quyidagilarga bo‘linadi: 1. Rasmiy uslub (biznes va huquqiy uslub). Bu uslub asosan ishbilarmonlik va huquqiy hujjatlar, rasmiy uchrashuvlar, qonunlar va me’yoriy hujjatlar kabi sohalarda ishlatiladi. Rasmiy uslubda ko‘pincha murakkab grammatik tuzilmalardan, aniq va noaniqliklardan holi bo‘lgan so‘zlardan foydalaniladi. Bu uslubda tilning rasmiy va nozik ishlatilishi talab etiladi, chunki u ko‘pincha jiddiy huquqiy, iqtisodiy yoki siyosiy maqsadlarga xizmat qiladi. 2. Ilmiy uslub. Ilmiy nutqda tushuntirish va ilmiy g‘oyalarni ifodalash asosiy vazifa hisoblanadi. Bu uslubda faktlar va dalillar asosida ilmiy ma’lumotlar taqdim etiladi. Ilmiy uslubda texnik va maxsus terminologiya, aniq va lo‘nda ifodalar, murakkab sintaktik tuzilmalar ko‘p ishlatiladi. Bu uslubda asosiy maqsad — tushuncha va fikrlarni ilmiy usulda izohlash va o‘rgatishdir. 3. Ijodiy uslub (adabiy uslub). Ijodiy nutq odatda adabiyot, san’at, jurnalistika va shaxsiy ifodalarda ishlatiladi. Bu uslubda nutqning ifodaviyligi, tilning boyligi va estetika ahamiyatga ega. Ijodiy uslubda tasviriy vositalar, metaforalar, o‘xshatishlar, qiyoslashlar keng ishlatiladi. Nutqning asosiy vazifasi – o‘quvchi yoki tinglovchining his-tuyg‘ularini uyg‘otish, uni ma’naviy va estetik jihatdan ta’sir etishdir. 4. Rasmiy og‘zaki uslub. Bu uslub odatda jamoat nutqlari, rasmiy yig‘ilishlar, bayonotlar va intervyular uchun xosdir. Rasmiy og‘zaki nutq ko‘pincha jiddiy va 12 maqbul bo‘lib, ma’lum bir auditoriyaga murojaat qilishni talab qiladi. Bu uslubda til vositalari aniq, tushunarli va muomalali bo‘lishi zarur. 5. Kunlik (oddiy) uslub. Kunlik uslub har kim tomonidan kundalik hayotda ishlatiladigan eng oddiy va tabiiy nutq shaklidir. Bu uslubda so‘zlashuv odatda sodda, qisqa va tabiiy bo‘ladi. U shaxsiy suhbatlar, do‘stlar o‘rtasidagi muloqotlar va boshqa norasmiy vaziyatlarda ishlatiladi. 6. Publitsistik uslub. Bu uslubda ommaviy axborot vositalarida, jurnalistikada, yangiliklar va maqolalarda ishlatiladigan tilga xos xususiyatlar aks etadi. Publitsistik uslubda maqsad – o‘quvchini yoki tinglovchini qiziqtirish, ta’sir o‘tkazish va uning fikrini shakllantirishdir. U turli uslubiy vositalarni, jumladan, taqqoslash, analogiyalar, ko‘rsatuvchi elementlarni ishlatishni o‘z ichiga oladi. Nutq uslubi o‘zgarib boradi, chunki jamiyat va uning ehtiyojlari rivojlanadi. Yangi texnologiyalar, madaniy va siyosiy o‘zgarishlar nutqning yangi shakllarini, uslublarini va tarzlarini yuzaga keltiradi. Masalan, internetning keng tarqalishi bilan yangi turdagi nutq uslublari paydo bo‘ldi, ularning aksariyati zamonaviy texnologiyalarni, masalan, ijtimoiy tarmoqlarni, bloglarni va forumlarni o‘z ichiga oladi. Bunday uslublar tez, qisqa va noan’anaviy bo‘lishi mumkin, chunki ular auditoriya bilan tezkor muloqot o‘rnatishni maqsad qiladi. Shuningdek, til va uslubning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi yana bir muhim omil — madaniy va milliy xususiyatlardir. Har bir millatning o‘ziga xos til uslubi va so‘zlashuv uslubi mavjud, va bu uslublar xalqning madaniyati, an’analari va tarixi bilan chambarchas bog‘liqdir. Nutq uslublari jamiyatdagi kommunikativ ehtiyojlar asosida o‘zgaradi va rivojlanadi. Uslubning to‘g‘ri tanlanishi va samarali qo‘llanishi jamiyatdagi o‘zaro aloqalarni yaxshilashga, ma’lumotlarni to‘g‘ri uzatishga yordam beradi. Har bir ijtimoiy guruh o‘z ehtiyojlariga mos uslubni ishlatadi, bu esa o‘z navbatida tilni 13 va nutqni jamiyatda qo‘llashning turli shakllarini shakllantiradi. Nutq uslubi nafaqat tilshunoslikda, balki jamiyatshunoslik, pedagogika, psixologiya va boshqa sohalarda ham katta ahamiyatga ega. Uslubni tahlil qilish, uning tarkibini va tuzilishini o‘rganish orqali biz tilning jamiyatdagi rolini, uning madaniy va ijtimoiy funktsiyalarini yaxshiroq tushunishimiz mumkin. Shuningdek, nutq uslublarining o‘zgarishi va rivojlanishi jamiyatdagi o‘zgarishlarning bir ko‘rsatkichi sifatida ham xizmat qiladi. Nutq uslubi — bu tilning ijtimoiy, madaniy va kommunikativ ehtiyojlarga javoban shakllangan turli shakllari va usullaridir. Har bir nutq uslubi o‘z maqsadiga, kontekstiga va auditoriyasiga mos ravishda til vositalarining tanlovi bilan belgilanadi. Nutq uslublari nafaqat tilshunoslik sohasidagi tadqiqotlar uchun, balki kundalik hayotda ham o‘z ahamiyatiga ega bo‘lib, jamiyatdagi kommunikativ ehtiyojlarga javoban o‘zgaradi va rivojlanadi. Adabiy nutqning aniq bir sohadagi muloqot uchun belgilangan, bir qator o ziga mos xususiyatari bilan ajralib turadigan ko'rinishlari - uslublari mavjud.ʻ Bular quyidagilardan iborat: 1) so‘zlashuv uslubi; 2) publitsistik uslub; 3) badiiy uslub; 4) ilmiy uslub; 5) rasmiy-idoraviy uslub. So‘zlashuv uslubi insonlarning oilada, ko‘cha-ko‘yda g‘oya almashinuvi vaqtida foydalaniladigan nutq uslubi hisoblanadi. So‘zlashuv uslubi, ko'pincha dialog shaklida bo'ladi. Publitsistik uslub axborot berishga, davrning ijtimoiy-siyosiy masalalarini aks ettirishga xoslangan ommaviy axborot vositalari (radio-televideniye, gazetajurnallar) uslubidir. Badiiy uslub badiiy adabiyot, ya’ni badiiy asarlarga mos bo'lib, unda badiiylik, ifodaviylik, ta’sirchanlik kuchlidir. Ilmiy uslubga mantiqlilik, aniqlik, ilmiy atamalarning keng foydalanilishga xos bo‘lib, hamma ilmiy asarlar, shuningdek, maktab darsliklari ham shu uslubda yozilgan. Rasmiy-idoraviy uslub o'ziga xos nutq uslubidir. Barcha qonunlar, Prezident farmonlari va hukumat qarorlari, turli hujjatlar, ish qog‘ozlari, 14 idoralararo yozishmalar va shu kabilar rasmiy-idoraviy uslubda yoziladi. Rasmiy- idoraviy uslubda gaplar ixcham va aniq bo ladi. Bu uslubda qaror qilindi, inobatgaʻ olinsin,ijro uchun qabul qilinsin, tasdiqlanadi kabi qoliplashgan so‘zlar va so‘z birikmalari keng qo'llaniladi. Shuni ta‘kidlash joziki, nutq uslublari tizimini tashkil etuvchi vositalarning bir-biri bilan o‘zaro aloqasi ayni shu nutq uslubining asosiy vazifasidan kelib chiqadi. Masalan, ilmiy uslubning asosiy vazifasi-tabiiy va ijtimoiy hayot hodisalarini, muayyan fikrning mantiqiy isbotini aniq ta’riflash va izohlashdan iborat. Ilmiy uslubning mantiqiy xarakteri uning leksik-frazeologik va grammatik xususiyatlarida o‘z ifodasini topadi. Biroq nutq uslubiga xos jihatlar boshqa bir uslub tarkibida ham uchrashi mumkin. Masalan, ilmiy terminlar rasmiy, publitsistik va so‘zlashuv kabi uslublarda ishlatilishi mumkin. Shunga ko‘ra, nutq uslubi-ifoda vositalarining maqsadga muvofiq uyushgan tizimidan iborat deyish mumkin. Adabiy tilning ijtimoiy hayotdagi ma’lum soha doirasiga, ma’lum nutqiy vaziyatga xoslangan ko‘rinishi nutq uslubi hisoblanadi. So‘zlar ma’lun nutq uslubiga xoslanish – xoslanmaslik belgisiga ko‘ra uslubiy xoslangan va uslubiy betaraf so‘zlarga bo‘linadi. Ayrim nutq uslubi doirasidagina qo‘llanadigan so‘zlar uslubiy xoslangan so‘zlar, bunday xususiyatga ega bo‘lmagan so‘zlar uslubiy xoslanmagan yoki betaraf so‘zlar deyiladi. Tovush, urg‘u, bo‘g‘in, undalma, morfema, omonim, sinonim, uslubiyat kabi qator so‘zlar uslubiy xoslangan so‘zlardir. Sababi shu so‘zlar asosan tilshunoslik fani doirasida foydalaniladi. Osmon, xalq, bayram, o‘quvchi, dars, tushlik, salomatlik, odam kabi so‘zlar barcha nutq uslublari doirasida birdek qo‘llanish imkoniga egaligi tufayli uslubiy betaraf so‘zlar qatoriga kiradi. Nutq uslublarining har biri alohida-alohida tizimni tashkil qiladi. Bu jihat aloqaaralashuv quroli bo‘lgan tilning ijtimoiy tabiatidan kelib chiqadi. To‘g‘ri, tilning fonetik tuzilishi, grammatik qurilishi va lug‘at tarkibining har biri ham alohida bir tizimni, tilning o‘zi esa yaxlit holda butun bir tizimni tashkil etadi. Tilning vazifaviy uslublari mana shu fonetik, leksik va grammatik 15 tizimlarga xos barcha vositalarning ma’lum kommunikativ maqsadga ko‘ra uyushishi tufayli vujudga keladi. Demal nutq uslublari tilning vazifasi bilan bevosita bog'liq ekan. Shu bois ular vazifaviy uslublar deb yuritiladi. Mukammal rivojlangan, talab darajasidagi nutq texnika, o‘qituvchining umumiy nutqiy madaniyatining eng asosiy tomonidir. Jonli, tovushli nutq va uning hamma unsurlarini to‘g‘ri voqelantirish ko‘nikma va malakalarining jami nutq texnikasi sanaladi. Bunda ovozning sifati, nutq mobaynida to‘g‘ri nafas olish, tovush va tovush qo‘shilmalarini aniq talaffuz qilish, aniq diksiya kabi bir qator voqealar nazarda tutiladi. Nutq texnikasidagi bosh masala ovoz masalasi hisoblanadi. Asosiy quroli nutq bo'lgan har qanday odam uchun ovozni hal etishda ahamiyatga molikdir. Xulosa sifatida shuni aytish joizki,gap bo‘laklarining odatdagi va o zgargan tartibining nutqda o‘z foydalanish o‘rinlari mavjud. Odatdagi tartibʻ ilmiy asarlar uslubi uchun xos bo‘lsa, o'zgargan tartib og‘zaki va badiiy (ayniqsa, she’riy) nutq uslubi uchun mos. Nutq uslublari, o‘ziga xos xususiyatlaridan qat’i nazar, adabiy me’yorlari asosida umumiylikka ega. Adabiy me‘yor tilning tovush tizimini, grammatik qurilishi hamda uning lug‘at tarkibidagi eng zaruriy unsurlarni tanlab olish asosida tashkil topadi. U tilning silliqlashgan, ishlangan shaklidir. Adabiy me’yor faqat yozma adabl til uchungina taalluqli bo‘lmay, u og'‘aki adabiy til uchun ham zarur holatdir. 16 II Bob. Uslubiyatning leksik, fonetik, morfologik va sintaktik jihatlari 2.1. Leksik uslubiyat va nutq o‘rtasidagi bog‘liqlik Tilshunoslikning leksika qismi uslubiyatda muhim o‘rin tutadi. Mohiyat e’tibori bilan leksik qatlam fikrni to‘g‘ri, aniq ifodalashning asosiy shartlaridan bo‘lib, sintaksisdan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. demak, fikrning aniq va ravshan bo'lishi so'zdan to'g'ri foydalanishga bog'liq. So‘zdan to‘g‘ri foydalanish uchun esa, avvalo uning lug‘aviy ma’nosini anglash zarur. Lekin buning o‘zi yetarli emas. Fikrni to'g'ri, aniq ifodalash va tushunish uchun so‘z ma’nolari doirasini, uning matnda ifoda etgan ottenkalari va ma’no ekvivalentlarini ham chuqur bilmoq kerak. Masalan, “yurmoq” fe’li “odimlab harakatga kelmoq”dan tashqari “harakatlanmoq” (poyezd yurdi), “suzmoq” (paroxod yurdi), o‘rmalamoqsudralmoq (ilon yurdi), mavjud bo‘lmoq (u shu yerda yurdi) kabi ma’nolarni bildiradiki, buni anglamagan kishi fikrni to‘g‘ri ifodalay olmaydi va to‘g‘ri tushunmaydi. Ona til ini, uning barcha bo‘limlarini mukammal bilmay turib, uslubiyatni o‘rganish mumkin emas. Ha, uslubiyatni yaxshi bilmay turib ona tilimizning har qanday fikr, tushuncha, his-tuyg‘u, voqelik va boshqalarning eng nozik nuqtalarigacha to‘la va nafis ifoda eta olishi mumkinligini anglab bo‘lmaydi. Ma’lumki, fikr og‘zaki va yozma ravishda bayon etiladi. Har ikki shaklda ham so‘z ishlatishda ehtiyotkorlik, mas’uliyat kerak. Yusuf Xos Hojib, .Ahmad Yugnakiy, A.Navoiy, Z.M.Bobur kabi shoirlarimiz asarlarida so‘zni o‘ylab ishlatish zarurligi ta’kidlangan, bu fikr xalqimizning “Aytilgan so‘z-otilgan o‘q” maqolida ham o‘z aksini topgan. Og‘zaki nutqda so‘z qo‘llashdagi ayrim nuqsonlar umumiy fikr ichida sezilmay qolishi yoki linglovchi uni to'g'ri tushuna bilishi mumkin. Lekin yozma nutqda bunday qilib bo‘lmaydi. Yozma nutqda har bir so‘zning nominativ, denotativ va konnotativ ma’nolari jiddiy hisobga olinishi lozim. Aks holda fikr noaniq yoki xira bo‘lib qolishi mumkin. 17 So‘z tanlashda quyidagi xatolar sodir bo‘lishi mumkin: 1. So‘zni noto‘g‘ri qo'llash. 2. So‘zni o‘rinsiz takrorlash. 3. So‘zni ortiqcha qo'llash. 4. So‘zni tushirib qoldirish. 1. So‘zni noto‘g‘ri qo‘llash so‘zning denotativ ma’nosini hisobga olmaslik, konnotativ ma’nosini o‘zi bilgancha ishlatish bilan xarakterlanadi. Masalan: O‘zbekiston xalqi va uning yengilmas armiyasi terorchilaming kuchini ko‘kka sovurib, poytaxt minorasi ustiga tinchlik bayrog‘ini qadadi (Gaz.). Bu gapda “g‘alaba” o‘rniga, “tinchlik” so'zi ishlatilganki, bu so‘z matn mazmuniga ham to‘g‘ri kelmaydi. Aslida, jangdan so‘ng g‘olib g‘alaba bayrog‘ini tiklaydi. Yana misollar: O‘tgan yili shu odam qaynamaydigan joyda bir-ikkita kino ko‘rsatildi-yu kutubxonalarning ham eshigiga qulf urildi. (Og‘z.so‘zl.). “Hayhotdek xonada 145 dona kitob...o‘quvchi poylab yotibdi. (Og‘z.so‘zl. Biz o‘z ravbatida yiroq avlodlarimizning nimalarni meros qoldiramiz... (Gaz) kabi. 2. So‘zni o‘rinsiz takrorlash nutqni buzadi, siyqalashtiradi, nkrni xiralashtiradi. Shuning uchun ham yozishdan oldin aytilmoqchi bo‘lingan fikrni aniq-ravshan bayon etishda qaysi so‘zdan qayerda foydalanishni o‘ylab olmoq lozim. Misollar: o‘z-o‘zidan yo‘qolayotgan kiyimlarni yo‘qotishga chek qo‘yish, kerak. (Gaz.) ...she’riy falsafani nazarimda ikki she’r...belgilab beradi. Nazarimda, bu o'tmish, hozirgi, kelajak avlod oldiga qo‘yilgan hisobkitobdir. (Gaz.) She’riy asarlarda takror (anafora) maxsus usul bo'lib1 musiqivlik. Ma’no kuchaytii ish, badiiy zavq uyg’otishga xizmat qiladi. Olimjon, Uyg‘un, G‘.G‘ulom asarlarida bunday takror (anaforalar) ko‘plab uchraydi. Takrorlar turlicha formada har xil ma’nolarni anglatishga xizmat qilishi mumkin 5 . Takrorlar prozaik asarlarda personajlar nutqida kamroq uchraydi, dramatik asarlarda esa ko‘plab ishlatiladi. Ular ma’noni kuchaytirish, intensivlik va emotsionallikka xizmat qiladi. Ba’zilari esa o‘ylanish, aniqlik, izoh kabi qiymatga ega bo‘lishi mumkin. Misollar: Menga qiyin, menga! (A.Q. ... Kalla deb jun chiqqan qovoqni kiyib yurgan ekanman, jun 5 Qo‘chqor toev I. Bad'iy nutq stilistikasi. – Toshkent: ToshDU nashri. 1975. 18 chiqqan qovoqni! (A.Q). Nima qipti, bo‘lishi mumkin, mumkin. (A .Q .). Juda o‘zgarib ketibdi, - o‘ylardi Abdulla...-juda o‘zgarib ketibdi (O‘.U .). Suvni, to‘lib- to‘lib oqqan suvni ko'rsam (Y.Sh.). 3. So‘zni ortiqcha qo‘llash muayyan nutq paytida mutlaqo keraksiz bo‘lgan so‘zning gap ichiga kirib qolishidir. Bu ham nutqni buzishi, noaniqlik va chalkashlikka olib kelishi mumkin. Bunday nuqsonlar ko'pincha., mexanik ravishda yoki gapni murakkab tuzishda ro‘y beradi. Masalan: Men esa sizga o‘tgan yilda qilinmay qolgan ishlarning ayrimlarini nima sababdan bajarilmayotganini aniqlab, bunaqa nuqsonlarning takrorlanmaslik chorasini o‘ylayapman (Gaz.). 4. So‘zni tushirish va so‘z tanlashdagi noaniqlik eng qo‘pol xatolardan bo'lib, fikriy chalkashlikni keltirib chiqaradi, hatto noto‘g‘ri xulosalarga olib keladi. Bunday xatolar ba’zan matbuot xodimlarining maqola-matn hajmini qisqartirishga urinib “tuzatishi”, ba'zan esa muallifning e‘tiborsizligi oqibatida sodir bo‘ladi. Masalan: Avlodlarga bizdan ruhimiz va ruhimizning moddiy ko'rinishlari meros qoladi. (Gaz.) Bu gapda “ruhimiz” so'zida noaniqlik bor, “va” dan so'ng esa “shu” so'zlari tushib qolgan. Holbuki, bunday tushirish shu o‘rinda mutlaqo mumkin emas edi. Abdullaning she’ri ba'zan qanchalar baland qilib avtilgan qaramaaarshiliklardan xoli bo'lmasa-da. lekin sabrli bo‘lishga undab turadi (Gaz). Bu gapda ham so‘z tanlashda, birikmalar hosil qilishdagi beparvolik sezilib turadi. So‘z qo‘llashdagi xatoliklardan yana biri so‘zlarni buzib, farqiga bormay ishlatishdir. Bunday nuqson radio va televideniye eshittirishlarida ham, matbuotda ham uchrab turadi. Nutq madaniyatini yuksaltirish uchun kurash kuchaygan, kishilarning fikr bayonida aniqlikka talabi ortayotgan hozirgi kunda bunday xatolarga yo‘l qo‘yishni odatiy hol deb bo‘lmaydi. 19 2.2. Fonetik uslubiyatning ahamiyati Tilshunoslik fani sifatida fonosilistika yangilik emas, u tilshunoslikda chuqur ildizlarga va uzoq tarixga ega, chunki u til nazariyasining, ehtimol, asosiy vazifasi - tovush va ma’no o‘rtasidagi bog‘liqlik qonuniyatlarini, tamoyillarini tushunishga qaratilgan. Ularning nutq faoliyatida kombinatsiyasi - nutqning tovushli “qurilishi” ma’no va ma’noga ega bo'lish usuli sifatida “tovushli” hodisa sifatida, ma’lum darajada “musiqiy”. Har qanday boshqa darajadagi til birliklari singari, fonetik daraja birliklari ham tanlash va birikma predmeti sifatida qaralishi mumkin va shuning uchun ular stilistikaning ob’ekti, nutq tanlash tamoyillari, mexanizmlari, maqsadlari va natijalarini o‘rganuvchi fan bo‘lishi mumkin. Nutqni shakllantirish jarayonida tovush birliklarini tanlashning ahamiyati va mustaqilligining o‘lchovi ko'pincha tilning boshqa, yuqori darajalaridagi birliklarni tanlashning ahamiyati bilan solishtirganda deyarli ahamiyatsiz deb e’tirof etiladi. Biroq, bunday vakillik, birinchi navbatda, tilning individual darajalari elementlarining rolini “gorizontal” ko‘rib chiqish, izolyatsiya qilishga urinish bo'lganda rivojlanadi. Stilistika, G.O. Vinokura, “tilni bir vaqtning o‘zida uning tuzilishining butun qismi bo‘ylab, ya’ni tovushlar, shakllar, belgilar va ularning qismlari bo‘ylab o‘rganadi”. Tilshunoslik fani sifatida fonosilistika yangilik emas, u tilshunoslikda chuqur ildizlarga va uzoq tarixga ega, chunki u til nazariyasining, ehtimol, asosiy vazifasi - tovush va ma'no o‘rtasidagi bog'liqlik qonuniyatlarini tushunishga intiladi. Stilistikaning asoschisi qadimgi ritorika edi. Ritorika dastlab notiqlik ilmi sifatida talqin qilingan. Aristotelning fikricha, ritorikaning yaratuvchisi VI-V asrlarda yashagan faylasuf Empedokldir. Miloddan avvalgi. Rossiyada stilistikaning shakllanish tarixi. Stilistika va uslub tushunchasi tilning kommunikativ nuqtai nazari, shuningdek, uning qo‘llanilishi va faoliyati muammosi bilan chambarchas bog‘liq. Rus tilining uslubi tarixi rus ritorikasining 20 rivojlanishi bilan boshlanadi. Zamonaviy stilistikaning peshqadamlari qadimgi va o‘rta asrlar poetikasi va ko‘proq darajada ritorika edi. Poetika deganda she’riyat fani tushunilgan. Stilistika tilshunoslikning adabiy til doirasidagi tovush birliklarining lingvistik aloqaning turli sharoitlarida funksional tabaqalanishiga muvofiq ishlashini o rganadigan bo limi. Vinogradov va uning stilistika rivojigaʻ ʻ qo'shgan hissasi . Vinogradov asarlari nafaqat til fanining kanonik bo‘limlarini chuqur o‘rganish, tadqiqot chegaralarini kengaytirish. Uslublar sohasidagi buzilishlar. Uslub va stilistika tushunchalari filologiya fanida uzoq vaqtdan beri qo‘llanilgan, ammo ilmiy fan 20-asrning 20-30-yillarida shakllana boshlaydi. Uslubning ta'rifi juda xilma-xil: “Majoziy tizimning tarixan o'rnatilgan umumiyligi. nutq odobi va uslub muammolari. Nutq odobi birliklaridan foydalanishdagi stilistik farqlar asosan nutqning turli funktsional uslublarga tegishliligi bilan belgilanadi. Darhaqiqat, har bir funktsional uslubning o‘ziga xos etiket qoidalari mavjud. Uslub turlari. Amaliy stilistika (til resurslari stilistikasi). Adabiy tildagi barcha darajadagi til birliklari va kategoriyalarining tipik nutqiy vaziyatlarda, turli semantik ... kontekstlarida ishlashini o‘rganadigan tilshunoslikning bo‘limi. Rus tili stilistikasi normalari. Stilistik me’yorlar tarixan shakllangan va shu bilan birga, tilga xos bo'lgan stilistik imkoniyatlar, ma’nolar va ranglarning maqsadlari tufayli tabiiy ravishda umume’tirof etilgan amalga oshirilishidir. Fonostilistikada ishlab chiqilayotgan boshqa muammolar majmuasi quyidagicha tavsiflanadi: “gapning intonatsiya tarkibidagi o zgarishlarni ʻ uzatilayotgan emotsional va modal ma nolarga qarab o rganish va hokazo. ʼ ʻ Intonatsion tuzilmani bunday tadqiq qilish quyidagilarni nazarda tutadi. Yakuniy maqsad, hissiy yoki modal - o‘ziga xos xususiyatlarni tanlash, shuningdek, o‘rganilayotgan nutq turi uchun eng tipik akustik parametrlarning tavsifi” 6 . Fonetik uslublarni o‘rganishda odatda ikkita tekislik ajralib turadi: segmental - nutq 6 Boltaboyev H. Sharq mumtoz poetikasi // Til va uslub masalalari. – Toshkent, 2008. 21 tovushlarining fonetik xususiyatlarini va ularning birikmalarini o‘rganish (tovushli matnlarni mikrosegmentatsiya qilish asosida); suprasegmental - melodik o‘ziga xoslik, dinamika, temp, pauza, ritm, aksentuatsiyani o‘rganish (tovushli matnlarni makrosegmentatsiyaga asoslangan). Fono-stilistik tahlil qilinadigan matnlarning stilistik spektri juda xilma-xildir. Bunga jurnalistik, ilmiy, notiqlik, badiiy, biznes, neytral va boshqalar kiradi. tovushli nutqni amalga oshirish. Bizning ishimizda tovushli matnning asosiy bo'linmalari sifatida quyidagilar ko'rib chiqiladi: a) ritmik tuzilma (RS), bitta markazlashtirilgan urg‘u mavjudligi bilan birlashtirilgan bo‘g‘inlarning minimal guruhi sifatida tushuniladi . (“Ritmik tuzilish” atamasi (“fonetik so‘z” bilan bog‘liq atamadan farqli o‘laroq) berilgan birlik ritm birliklari tizimiga tegishli ekanligini ta‘kidlaydi va uni tizimli ravishda tashkil etilgan tovush va bo‘g‘in majmuasi sifatida ifodalaydi; b) sintagma, “nutq - fikr jarayonida yagona semantik yaxlitlikni ifodalovchi fonetik birlik”. Ko‘pgina fonetiklar ta’kidlaydilar. sintagma bir vaqtning o‘zida semantik va formal reja birligi bo‘lib, intonatsion-semantik birlik hosil qilish qobiliyati uning asosiy xususiyatlaridan biri sifatida qaraladi. Xulosa qilib aytganda, Fonostilistika nuqtai nazaridan fonetik jarayonlar va hodisalar ularning stilistik o‘ziga xosligi nuqtai nazaridan o‘rganiladi, ya’ni aloqa harakatining o‘zi umumiy ekstralingvistik rasmini belgilaydigan va fonetikning tarqalishi va ishlashiga ta'sir qiluvchi omillarni hisobga olgan holda. nutqdagi birliklar. Fonostilistika muammolar doirasi juda keng. Ovozli matnning fonostilistik xususiyatlarini o‘rganishda turli xil yondashuvlar mavjud. Yondashuvlardan biri asosiy e’tiborni nutq so‘zlashuvi tipologiyasini ishlab chiqish, fonetik uslublarni tasniflash va ularning intonatsion korrelyatsiyasini topishga, shuningdek, turli xil fono-stilistik xususiyatlarni tahlil qilishga qaratgan tilshunoslarning asarlarida keltirilgan. nutq va tovush matnining kommunikativ 22 yo‘nalishi turlari. Boshqacha qilib aytganda, ushbu yondashuvning ko‘lami, birinchi navbatda, suprasegmental fono-stilistika muammolarining rivojlanishi bilan bog‘liq. 23 2.3. Morfologik uslubiyat Ma’lum bir fikrni ifodalash uchun morfologik shakllarning va stilistik qurilmalarning stilistikvariantidanfoydalanish va tilda ana shunday sintaktik va morfologik sinonimiyaning mavjudligi grammatikstilistikahaqida ham so‘z yuritishga asos bo‘ladi. Masalan: 1. Men kecha qishlog‘imizga kelgan Ahmedov bilan tanishman. 2. Men qishlog‘imizga kecha kelgan Ahmedov bilan tanishman. 3. Kecha qishlog‘imizga kelgan Ahmedov bilan men tanishman. Gaplarining uchalasi ham grammatik jihatdan sodda, yoyiq, darak gaplar. Stilistik jihatdan esa ular fikr nozikliklariga ega. Shunga ko‘ra stilistikada ularga bir xil gap sifatida befarq qarash mumkin emas.Stilistika har bir gapning ma’lum maqsadda ishlatilishiga alohida ahamiyat beradi va ularni tanlash imkoniyatini yaratadi. Hozirgi o‘zbek tilida kelishik affikslarining, zamon, mayl shakllarining, ayrimyasovchi affikslarning bir-biriga nisbatan sinonimik munosabatda bo‘lishi, ularninf birining o‘rnida ikkinchisini ishlatishimkoniyatining masalasi ham grammatik stilistikaning o‘rganish obyektidir. Ming yillik aloqalar natijasida o‘zbek tiliga arab, fors-tojik tillaridan turli-tuman grammatikshakllarkirib keldi. Ularning ba’zilari sof o‘zbek affikslariga sinonim bo‘lib qoldi. Ushbu affikslarning ayrimlari hozir ham qo‘llanilmoqda. Jumladan fors-tojik tilidan qabul qilingan -no, be-, ser-, ba- kabiprefikslardan -no, -be prefikslari o’zbek tilidagi sifat yasovchi -li affiksi bilan sinonimdir. Lekin, ularning qaysi negizlarga qo‘shilish-qo‘shilmaslik xususiyatini, qaysi vaqtda birining o‘rnigaikkinchisini qo‘llash mumkin yoki mumkin emasligini, sinonim bo‘lish va bo‘la olmasligini bilish lozim. Masalan, noo‘rin, nobop, nomahram so‘zlaridagi -no prefiksi o‘rnida -siz affiksini ishlatish mumkin bo‘lmagani kabi o‘zbekcha tuzsiz so‘zidagi -siz o‘rnida -no prefiksini qo‘llash mumkin emas. Solishtiramiz; noto‘g‘ri-to‘g‘riso‘z, nobop-bopsiz, nomahram-mahramsiz, tuzsiz-notuz. Stilist, adabiy kuzatuv ishi bilan 24 shug‘ullanuvchi kishi normativ grammatika talablarini hisobga olish bilan birga morfologik va sintaktik vositalardan stilistik maqsadda foydalana olish imkoniyatlarigahamahamiyat berishi kerak. Tilning u yoki bu grammatik shakli ma’lum davr uchun eskirgan bo‘lishi yoki faqat ayrim uslublar uchungina xarakterli bo‘lib qolishi mumkin. Shuning uchun zarur grammatik shaklni tanlayotganda, uning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri tanlanganini tekshirayotganda, matn mazmuni, uning qanday janrga tegishli ekanligi, qaysi davr voqea-hodisasiga bag‘ishlanganligi yoki umumiy stilistik yo‘nalishini albattahisobga olish lozim. Uslubshunoslikda morfologiya doirasidagi grammatik ko‘rsatkichlarda uslubiy imkoniyatlar chegaralangan, degan fikr mavjud. Bu mulohazani hatto V.V. Vinogradov, A. M. Peshkovskiydek taniqli tilshunoslar ham e’tirof etishgan. M.N. Kojina bu haqda shunday yozadi “Morfologik vositalar leksik va so‘z yasovchi vositalardan farq qilib, ularga nisbatan kam darajada emotsional-ekspressiv, ammouyokibu shaklni og‘zaki - so‘zlashuv yoki ilmiy va rasmiy uslubga xos yozma-kitobiy doirada bo‘lgan an’analarga bog‘liq holda ko‘proq funksional bo‘yoq beradi’’. R. Qo‘ng‘urov ko‘p yillik kuzatishlari natijalariga tayanib, ana shu qarashning to‘g‘ri ekanligini tasdiqlaydi hamda uning sabablarini o‘zbek tilidagi grammatik shakllarning semantik-stilistik xususiyatlari to‘g‘risida keng miqyosda monografik kuzatishlar olib borilmayotganligi, affikslarningsinonimiyasi, omonomiya, polisemiya va antonimiyasi yetarli tadqiq etilmaganligi bilan izohlaydi. Fikrni isbotlash uchun keltirilgan dalillar asosli, albatta. Ammo amalda esa olimot so’z turkumining egalik, kelishik, sebyektiv baho ifodalovchi grammatik shakllari misolidagi kuzatishlar bilan morfologik ko‘rsatkichlarda ham uslubiy imkoniyatlarning keng ekanligini isbotlab berdi. Agar, bu tadqiqotlar doirasiga uning sifat, olmosh, ko‘makchilar uslubiyati, M.Sodiqovaning fe’l uslubiyati yuzasidan olib borgan kuzatishlarini ham kiritsak, 25 o‘zbek tili morfologiyasining uslubiy imkoniyatlari haqidagi xulosa biroz shoshilib aytilganday bo‘ladi. M.N. Kojina ta’kidlaydiki, morfologiyaning stilistik resurslarini faqat stilistik sinonimiyabilanchegaralab qo‘yish to‘g‘ri emas. Chunki, morfologik vositalar leksik vositalardan farqli o‘laroq nutqning barcha uslublari, janrlari va shakllarida barobar qo‘llanadi. Leksikaning funksional-stilistikqatlamlanishi haqida gapirish mumkin bo‘lgani holda u fikrni umumiy xarakter kasb etadigan grammatika, uning kategoriyalari, shakllari va qurilishlari haqida aytib bo‘lmaydi. Ammo, baribir funksional-stilistik ixtisoslashish grammanikani ham zabt etadi. Bu ikki holatda ifodalanadi – birinchidan, turli funksionaluslublarda u yoki bu shakllarning qo‘llanish chastotasining turli darajadaligi; ikkinchidan, ayrim shakllar ma’nolarining ayrim funksional uslublar bilan bog‘liqligi (mana shu ma’nolarni funksional-stilistikdebatash mumkin). Ikkinchi holat asosan muhim. Chunki, morfologik sathdagi til birliklarining semantik-grammatik xususiyatlarida u yoki bu uslubning o‘ziga xosligi namoyon bo‘ladi. Morfologiyaning stilistik resurslariga morfologik shakllarning shunday funksional imkoniyatlari daxldorki, ular bir xil shakllargaturli xil stilistik vazifalarni ado etish uchun imkoniyat beradi. Bu bilan ko’pincha semantika tomon siljish ro‘y beradi. Nihoyat, an’anaviy stilistika o’z o’rganish orbitasiga morfologik vositalar beradiganbarcha ma’no ottenkalarini qamrab oladi. Shunday qilib, morfologik uslubshunoslik doirasida ham uslubiy tahlil uchun material yetarli, deb aytish mumkin. Bu bir tomondan grammatik shakllarning sinonimiyasi va variantlarining mavjudligida namoyon bo‘lsa, ikkinchi tomondan ulardagi uslubiy bo‘yoqdorlik ko‘rinadi. Grammatik shakllarning sinonim va variantlariga ega bo‘lishi ifodada nozik jihatlarni ham bera olishga imkon tug‘diradi, ularning vazifaviy tarmoqlanishi, chegaralanishi va ma’lum uslub doirasida mustahkamlanishi va qo‘llanishining odat tusiga kirishiga 26 ham imkoniyat yaratadi. Qo‘llanishdagi variantlar ko‘paya va imkoniyatlar kengaya borgani sari ifoda ham tobora aniqlashadi va noziklashib boraveradi. Morflogik ko‘rsatkichlar o‘ziqo‘shilayotgan so‘zlar ma’nosining kengayishi, uslubiy bo‘yoqdorlikning orta borishida faol ishtiroketadi. Ot turkumiga oid elementlarning morfologik qurilishini stilistik nuqtayi nazardan tadqiq etishda eng muhim masala, so‘zlarning denotativ va konnotativ ma’nolaridagi chegarani to‘g‘ri aniqlay bilishdir 7 . Bu ma’nolarning yuzaga kelishida esa morfologik ko‘rsatkichlar ko‘plik, egalik, kelishik, subyektivbahoifodalovchi shakllarida namoyon bo‘ladi. Shuning uchun ham ularga stilistik resurs sifatida qarash va matndagi qo‘shimcha ma’nolarini hamda funksional-stilistik chegaralarini o’rganish tilshunoslik uchun muhim sanaladi. Ko‘plik ko‘rsatkichilar grammatik ma’no-predmetning birdan ortiqligini ya’ni mavhum ko‘plikni anglatishdan tashqari yana nutqda o‘zi qo‘shilib kelgan so‘z bilan birgalikda hurmat, kinoya, pichin,kesatiq, takror, ta’kid, noaniqlik, kuchaytirish, mubolag‘a, ajratib ko‘rsatish kabi qator konnotativ ma’nolarni ham ifodalashi tilshunosligimizda aytilgan 8 . Bu konnotativ ma’nolar, ayni paytdasemantik-stilistik ma’nolar hamdir. Ko‘plik kategoriyasining turli semantik ottenkalaridan tashqari ularning funksional chegaralanishlarini ham kuzatish mumkin 9 . Masalan, o‘zbek tilidalar ko‘plikni anglatishi mumkin bo‘lgani holda, ilmiyuslubda uning vazifasi o‘zgaradi. Suvlar, yog‘lar deyilganda u ko‘plik ma’nosini anglatish doirasidan chiqib, suvlarning yoki yog‘larning turini anglatish vazifasini bajarishga o’tadi. U terminologik leksikaning shakllanishiga xizmat qilishi mumkin. Bu holatga onomastik terminologiyada ham duch kelamiz. Hatto shevalarda ular orasiga –chi qo‘shilib aytiladi. Tiponomikada esa shakl yasovchilik doirasidan tashqariga chiqadi va so‘z yasovchilik vazifasini bajaradi. Mana bu misollarda u konversiya hodisasining yuz berishiga ko‘maklashadi. – Kattalar 7 Mirtojiev M. Oʼzbek tili semasiologiyasi. – Toshkent: «Mumtoz soz», 2010. 8 Irisqulov М, Tilshunoslikka kirish.- Toshkent: Oʼqituvchi,1992. 9 Buranov Dj. B., Yusupov U. K., Iriskulov M. T., Sadikov A. S. Grammaticheskie 27 keldi, yaqinlarini chaqirdi, biz kattalar – biz katta yoshdagi bir necha odam. Mana shu holatlar funksional bo‘yoqlar hisoblanadi. Demak, -lar uslublar aro chegaralanish xususiyatiga ega ya’ni ilmiy va rasmiy uslublarda u adabiy til uchun me’yoriy holat, denotativ ma’noda keladi va ko‘plikni anglatadi 10 . Bu uslublarda ham xuddi so‘zlashuv yoki badiiy uslubdagi singari qo‘llash nutqda g‘alizlikni keltirib chiqaradi. So‘zlashuv, ommabop va badiiy uslublarda konnotativ ma’nolar keng ko‘lamda namoyon bo‘ladi. Masalan, so‘zlashuv uslubida, Dadamlar keldi. Dadamlar qaytibdur. Shunday fikr miyasida chaqmoqday chaqnadi-yu, uy to‘la erkak ekani ham esidan chiqib, mehmonxonaga qarab yugurdi,(Odil Yoqubov. Ulug‘bek xazinasi). Ushbu qo‘shimchaning fe’lga ham qo‘shilishi uning konnotativ ottenkasi bilan bog‘liq. Qiyos uchun; dadamlar keldi – dadam keldilar ammo, har ikkalakomponenetga ham qo‘shilib, dadamlar keldilar deyish stilistik farqlanishni keltirib chiqaradi ya’ni birinchi so‘zdagi -lar ko‘plikni anglatadi va ikkita dadaning masalan, o‘z otasining va qaynotasining kelganligini anglatadi. Mana bu o‘rinda uning ot tarkibida qo‘llanishi stilistik g‘alizlikni keltirib chiqaradi; Adalaringizning tuzalganini aytib, meni xursand qildingiz’’ (Mirmuhsin. “Umid’’). So‘zlashuv uslubida bu ko‘rsatkich yana kinoya, piching va erkalanish ma’nolarini ham anglatishi mumkin. “E mulla Eshmat, kelsinlar, qanday shamol uchirdi; E mulla Eshmat, kelsinlar-kelsinlar singari. Ot so‘z turkumi doirasida qaraladigan sub’ektiv baho shakllarida ham modallik munosabatlari mavjud. Ular-kichraytirish ma’nosini ifodalovchi -cha- choq-loq, -chik-chak; erkalash ottenkasini beradigan–gina-kina-qina, -xon-jon-boy, -be-pari-bonu-niso kabilar; kuchaytiruv, kattalashtirish, ulug’lash, tantanavorlikni ifodalovchi -on-kor-vor-g‘on-don kabi qo‘shimcha va affiksoidlar. Ular haqida gap ketganda, shu shakllarning hammasi ham, ko’rinishi ham, asosan og‘zaki nutq 10 Qo‘chqor toev I. Bad'iy nutq stilistikasi. – Toshkent: ToshDU nashri. 1975. 28 uchun xos bo‘lgan hodisalar ekanligi, badiiy asar tilida tez-tez uchrab turuvchi bu kabi shakllarning aslida og‘zaki nutq uchun xos bo‘lganligini va sub’ektiv baho formalarining stilistik qiymati ularning turli xil ma’no nozikliklari hosil qilishi, baholash vaqtiga ega ekanliklari bilangina chegaralanmasligi, bu formalarning stilistik xususiyati haqida gapirganda ham ularning o‘zi uchun notipik konteksda ishlatilishi, ularning funksional usullar nuqtayi nazaridan xarakteristikasi, o‘rni bilan sub’ektiv baho formalarining sinonimiyasi masalalari haqida ham so‘zlash lozimligini aytish barobarida masalaningaynan shu jihatlarini ham aytib o’tish darkor 11 . Ot so‘z turkumiga oid stilistik resurslar haqida so‘z yuritar ekanmiz, o‘zbek tilshunosligida grammatikshakllar o‘rtasidagi sinonimik munosabatlarning yirik tadqiqotchisi Yo. To‘xtayev faqat shaxsotiyasovchi –chi qo‘shimchasining – gar (sehrchi-sehrgar, holvachi-holvagar), -kor (xizmatchi-xizmatkor,paxtachi- paxtakor), –kash (mehnatchi-mehnatkash, aravachi-aravaksh), -shunos (tilchi- tilshunos,tarixchi-tarixshunos), -furush (do‘ppichi-do‘ppifurush), -soz [mashinachi-mashinasoz), -paz (somsachi-somsapaz), -go’y (maslahatchi- maslahatgo‘y), -do‘z (etikchi-etikdo‘z), -boz (kaptarchi-kaptarboz), -xo‘r (qasamchi-qasamxo‘r), -xon (mushtumchi-mushtumxon), -navis (g‘azalchi- g‘azalnavis) hamda rus tili orqali kirib kelgan -ist (traktorchi-traktorist), -er-yor (grimchi-grimyor),-(i)oner (pensiyachi-pensioner), -ant (muzikachi-muzikant), - graf (fotochi-fotograf), -ator(ekspluatatsiyachi-eksplutator), -shik (svarkachi- svarshik), -on(pochtachi-pochtalyon), -smen(sportchi-sportsmen), -log(rentgenchi- rentgenolog) kabi variantlari borligini va yana bu qo‘shimchalarning o‘zaro sinonimik munosabatda bo‘lishini, munosabatlarda vujudga kelgan uslubiy nozikliklarni tahlil qilish bilan o‘zbek tilidagi morfologik ko‘rsatkichlarning uslubiy imkoniyatlari naqadar keng ekanligini amalda isbot qilib berdi. “Bizningcha, - deb yozadi olim, - har qanday affiksning ma’no doirasini 11 Azizov O. A. Tilshunoslikka kirish. Toshkent. 1963. 29 belgilashda ikki narsaga e’tibor qilish kerak. Birinchidan, affiksning qanday o‘zakka qo‘shilayotganiga qarab, uning ma’nolarini belgilash kerak bo‘lsa, ikkinchidan, shu affiksning sinonimlarini keltirish orqali belgilash kerak. Bu ikkala jihatni hisobga olmasdan turib, affikslarning ma’no xususiyatlarini to‘la belgilash mumkin emas 12 . Agar shu nuqtayi nazardan qaraydigan bo‘lsak, -chi affiksining ma’nosini unga sinonim bo‘lib kelaolishi mumkin bo‘lgan affikslarning va uni ma’no jihatdan qoplaydigan boshqa vositalarningmiqdoribilan belgilash mumkin. Hozirgi o‘zbek tiliida -chi affiksi 20 dan ortiq shaxs otlari yasovchi affikslar bilan sinonim bo‘lib kela oladi. Aytilganlar ot so‘z turkumining funksional-stilistik imkoniyatlari so‘z turkumlari orasida ancha keng ekanligidan dalolat beradi. 12 Karimov Sh. K. «Tilshunoslikka kirish» kursidan praktikum. T., 1987. 30 2.4. Sintaktik uslublarning nutq va tildagi o‘rni Sintaktik qurilish va uning ko'p variantliligi, fikr ifodlash vositalarining boy va xilma-xil formalarga egaligi obyektiv olam voqea-hodisalari yuzasidan axborot berish, olish, turlicha modal munosabatlarni ifodalashda keng imkoniyatlar ochib beradi. Mashhur tilshunos olimlar, jumladan M. Verdi, I.R.Galperin, A.I. Yefimov, V.V. Vinogradov, A.N.Gvozdev, D.E.Rozental, A. Mamajonov kabilar sintaktik kategoriyalarning uslubiy obyekt sifatida muhim o‘rin tutishini alohida ta’kidlabt o‘tganlar. So‘zni tanlash bilan birga uni o‘z o‘rnida ishlatish, gapni to‘g‘ri qurish va maxsus ohang bilan aytish, tanlangan birikmaning mantiqiy asosliligi, sodda va qo‘shma gaplardan foydalanishdagi o‘ziga xosliklar, inversiyani o‘rinli hosil qilish va boshqalar sintaktik uslubiyatuing asosiy tekshirish obyektidir. Sintaktik kategoriyalarning aksariyati barcha nutq uslublarida faol ishlatila beradi. Lekin bir qator sintaktik birliklar borki, uslubiy jihatdan chegaralanganligi bilan ajralib turadi. Masalan, ravishdosh va sifatdosh oborotlar, bog‘lovchilarning ayrim turlari, qo‘shma gaplarning ko‘pchiligi kitobiy nutq uslubiga xosdir. Biroq ularni chegaralash, faqatgina biror nutq uslubiga qat’iy bog‘lab qo‘yish mumkin emas. Demak, biror kategoriya biror nutqqa xos deyilganda, uning shu uslubda nisbatan ko'proq, boshqasida ozroq ishlatilishi nazarda tutiladi. Sintaktik sinonimiya uslubiy tadqiqotda katta ahamiyatga ega. Sintaktik sinonimiya fikrni aniq ifodalashda, obyektiv olam hodisalarini to‘g‘ri bayon qilishda muhim vositadir. Sintaktik sinonimiyalarning o‘zaro farqini, ularda aks etgan nozik ottenkalarni sezish va ajrata bilish individning uslubiy uquv darajasini belgilaydi. Bu esa ma'’um bir sintaktik formaning qachon va qaysi nutq uslubiga xos ekanini belgilay olishga, ulardan nutqda to‘g‘ri foydalanishga imkon beradi. Sinonimik birliklar biron nutq uslubida ko‘proq ishlatilishi bilan farqlanib turadi 13 . Masalan, sodda gap formalari 13 Mirtojiev M. Oʼzbek tili semasiologiyasi. – Toshkent: «Mumtoz soz», 2010. 31 ko‘proq og‘zaki nutq, xuddi shu gapga sinonim bo‘lgan qo‘shma gap formalari esa kitobiy-ilmiy va badiiy nutqqa xos bo‘ladi. Sintaktik kategoriyalarning uslubiy xususiyatlarini o‘rganish va tadqiq qilishda, ularning obyektiv olam hodisalarini aniqroq bayon etishdagi muvofiq- nomuvofiqligi, so‘zlovchining qanday maqsadivi ko‘zlab fikr yuritayotgani va o‘z fikrini, his-tuyg‘ularini ifodalashga intilganini to‘la tasavvur etishda sintaktik variantlarni qiyoslash asosiy omil hisoblanadi. Ayni chog'da bu usul fikr bayon qilishda muayyan sinonimik birliklarning qay biri muayyan nutq paytida o‘rinli ekanini anglash va tanlay bilish imkonini ham beradi. Masalan: Eshitdim ki, qahramon nom olibsan. (H.O.) - Qahramon nom olganingni eshitdim. Misolimizdagi qo‘shma gap formasi (I gap) badiiyligi, emotsiya ottenkasiga egaligi, poetik nutqqa oidligi bilan, keyingi sodda gap formasi esa og‘zaki (ham adabiy, ham so‘zlashuv) uslubga xosligi bilan ajralib turadi. Qo‘shma gap formasida emotsionallik, sodda gap formasida oddiy axborot ottenkasi sezilib turadi. Biror gapning mazmunini boshqa gap formalari bilan almashtirib qo‘llash transformatsiya deb ataladi. Transformatsiya sodda gapning o‘z ichida yoki qo‘shma gap doirasida qilinishi mumkin. Aniqrog‘i, har qanday inversiya, yig‘iq gapni yoyiq gapga va aksincha almashtirish, undalma, kirishlarni kiritish yoki tushirish, bir tarkibli gapni ikki tarkibli gapga va aksincha almashtirishlar barchasi transformatsiya bo‘lib, tilning ichki imkoniyatlari naqadar keng, rang-barang, ifoda vositalariga boyligini anglash va ulardan o‘rinli foydalanish imkonini ochishga xizmat qiladi. Bunga qanoat hosil qilmoq uchun matnshunoslikdan xabardor bo‘lmoq o‘zi yetarli. Darak gaplar nutqning barcha uslublarida eng ko‘p qo‘llanadigan turdir. Ular, asosan, tinglovchiga voqea-hodisa, predmet, belgi, miqdor va boshqalarni tasdiqlab yoki inkor qilib axborot berish vazifasini bajaradi. Shu bilan birga 32 gumon, sevinch, g‘urur, achinish, orzu-istak, kesatiq, piching kabi modal munosabalarni ifodalashga ham xizmat qiladi. Bu ma’nolar kesim formasi bilan bog‘liq. Ot kesimli darak gaplar kesimlik ko‘rsatkichi bo'lmaganda tasviriy xarakterda bo‘ladi. Kesimlilt ko‘rsatkichi bo‘lganda, kesimdan anglashilgan leksik ma’no tasdiqlanadi, zamoni ko‘rsatiladi yoki modal munosabat ifodalanadi. Ukam- o‘qituvchi-Ukam o‘qituvchi bo‘ldi / / bo‘ladi / / bo‘moqchi / / bo‘lar. Gumon, piching, quvonch kabi ma’no ifodalash uchun darak gaplar maxsus ohang bilan aytilishi talab etiladi. Bu nutq vaqti va nutq jarayoniga bog‘liq. 1. So‘roq gaplar asosan, dialogik nutqda ishlatilib, aksayat hollarda javob talab qiladi. Affiks yuklamalar orqali hosil qilingan so‘roq gaplar qaror-farmonlar, hukmlar doirasidagi rasmiy ish va ilmiy uslublarda каm uchraydi. So‘roq olmoshlari va so‘roq so‘zlar orqali hosil qilingan so‘roq gaplardan esa badiiy, publitsistik va so‘zlashuv nutqi uslublarida ko‘proq foydalaniladi. Turlicha modal munosabat ifodalovchi so‘roq gap formalari so‘zlashuv va badiiy nutq uslubiga xos bo‘lib, rasmiy va ilmiy uslublarda deyarli ishlatilmaydi yoki kam ishlatiladi. Ohang bilan hosil qilinadigan so‘roq gap formalari so‘zlashuv uslubigagina xos bo‘lib, sof so‘roqni emas, alohida ottenkali so'roq tushunchasini ifodalaydi. 2. So‘roq turlicha his-tuyg‘ular bilan qo‘shilgan holda bo‘lishi mumkin. Bunday tushunchani ifodalovchi gaplar ritorik so‘roq gaplar deb yuritiladi 14 . Ritorik so‘roq gaplar ba’zan sof so‘roq gap formasi bilan, ko‘pincha esa maxsus leksik-morfologik va fonetik vositalar orqali hosil qilinadi: a) nahot “nahotki” yuklamasi orqali hosil qilingan ritorik so‘roq gaplar taajjub ma‘nosi bilan bog‘liq bo'lib, ba’zan javob talab qiladi, ba’zan esa yo‘q. Javob talab qilmaganda xitob, javob talab qilganda so‘roq ohangi ustun bo‘ladi. b) -mi, -a yuklamalari orqali hosil qilingan so‘roq gap formalari ichki va tashqi nutq jarayonida ishlatilib, odatda javob talab qilmaydi. 14 Aldasheva Sh. Poetik shakl va ijodkor individualligi // O‘zbek tili va adabiyoti. 2013. 2-son, 54-bet. 33 So‘zlovchi obyektiv olam voqea-hodisalaridan hayratga tushganda, bu voqca- hodisa kutilm aganda ro‘y berganda, so‘roq gap formasi bilan o‘ziga o‘zi savol beradi. Bu savolning zamiridan tasdiq javob anglashilib turadi 15 . Dialogik nutqda so‘zlovchining fikri tinglovchi tomonidan tasdiq yoki aksincha inkor etilsa yoki shubha ostida bo‘lsa, nutq ishtirokchilaridan biri inkomi inkor etsa, uni ikki marta takrorlaydi: ...umuman, aytish kerakmi-yo‘qmi? (aytish kerak deyilmoqchi). Aytasanmi-yo‘qmi?! tipidagi tuzilmalarda tasdiq ijrosiga da’vat, tazyiq ma’nosi anglashiladi. Boradimi, bormaydimi o‘zi biladi tipidagi gaplarda ritorik so‘roq ottenkasi yo‘q. Bunday gaplarda -mi birinchi tuzilmani ikkinchisi bilan munosabatga kirishtiradi va ayni chog‘da keyingi konstruksiyadan anglashilgan voqelikka birinchi tuzilmadagi har ikki harakatning teng aloqadorligini yoki aloqasi yo‘qligini ko‘rsatadi. Ritorik so‘roq gaplar uyushib kelishi mumkin. Bunday chog‘da voqelik inkor etiladi va ma’no kuchaytiriladi. Ayrim hollarda so‘roq-inkor maxsus vositalar orqali yana inkor etilishi mumkin. U seni so‘kdimi-yo‘q, urdimi-yo‘q - U seni so‘kdimi, urdimi-yo‘q. So‘zlovchi tinglovchining diqqatini jalb etish maqsadida nutqi ichiga so‘roq gapni kiritadi va javobni kutmay, gapini davom ettira beradi. Bu bilan so‘roq gapda ifodalangan voqea-hodisa keyin ro‘y beradigan voqea-hodisa uchun ahamiyatli ekani uqtiriladi: Ana u: Ko‘ryapsizmi? Ana, biz tomonga uchib kelyapti! Nutq emotsionalligini oshirish, ayrim voqea-hodisaning ahamiyatini bo‘rttirishda “aytmaysizmi” so‘zi bilan hosil qilingan so‘roq gaplardan foydalaniladi: Ayrim kishilarning ruhlanib ketganini aytmaysizmi?! Ko‘rmaysizmi?! Qaramaysizmi?! Buyruq gaplar sof buyruqdan tashqari turlicha momunosabatlarni ham ifoda etadi va ayrim nutq uslublariga xosligi bilan o‘zaro farqlanadi. Masalan, iltimos, maslahat, xohish-istak kabi ma’nolarni ifodalovchi buyruq gaplar so‘zlashuv va 15 Sodiqov A, Abdiazizov A, Irsiqulov M “Tilshunoslikka kirish” O’qituvchi, Toshkent 1979. 34 badiiy nutq uslubiga, kesimi majhul formada bo‘lgan buyruq gaplar esa rasmiy ish uslubiga xosdir. Sof buyruq gaplar ilmiy uslubda, badiiy-tasviriy va axborot xarakteridagi matnlarda deyarli ishlatilmaydi. Bundan tashqari, kesimi buyruqni yumshatuvchi -gin, -sin, -in affikslarini olgan formalar ham faqat so‘zlashuv uslubiga va dialogik nutqqa xos bo‘lib, boshqa uslublarda kam uchraydi. 2. Buyruq gaplarni hosil qiluvchi vositalar fe'lning bu formalaridir. Tinch ohang bilan aytilgan har qanday buyruq gap neytral buyruqni ifoda etadi. Biroq buyruq turlicha modal munosabatlarni ifoda etishi mumkin: Bunday modal munosabatlar fonetik, leksik, grammatik vositalar orqali reallashadi: a) obang orqali: Qani, ketdik, yur. (Jonli nutq). b) - g in , -in, (-yin) va -sa orqali: ...tez-tez xat yozib turgin. ...tur, manavini o‘qigin, kimdan kelibdi - ... dam olish xonalarini qulflab qo‘ygin. Men ham o‘qiyin (Og‘z. so‘zi.); v) -chi orqali, Qani, aytib ko‘r-chi! Aytmay ko‘r-chi! Qani yozma-chi! (Og‘z. o‘zi.); g) takror orqali: ...ket-ket! Ko‘zimga ko‘rinma: Jo‘na, Jo‘na. Darrov yetib bor (Og‘z.so‘zi.); Undov gaplarda so‘zlovchi o‘ta kuchli his-hayajonini ifodalashi mumkin. Bunda turli vositalar undov gaplarni hosil qilmaydi, balki shakllangan undov gaplarning ma’nosini kuchaytiradi: a) -ki, -a, -da orqali. Bunda -ki cho‘zibroq talaffuz etiladi, -а / -y a / -da urg‘u bilan aytiladi va bu bilan ma’no kuchaytiriladi. Naqadar go‘zal-a bu gul! Bu gullar qanday yaxshi edi-ya! Shahar juda o‘zgarib ketibdi-da! Hayot shuncha totliki, aslo to‘ymaysan! (Jonli nutq); b) qanday, qanaqa, shunday, shunchalik, naqadar, biram kabi so'zlar orqali: Bunda tasvirlanayotgan, his-tuyg‘u uyg‘otgan voqelikning roli beqiyosligi ifoda etiladi: uning o‘g‘li shunday //sh u n c h a lik // biram sho‘x bo‘libdiki... Qanday / / qanaqa yigitlar edi ular! takror orqali: Yo‘qol! Yo‘qol! To'xta, to‘xta, nima deyapsan o‘zing! (Jonli nutq). Demak, darak, so‘roq, buyruq va undov gaplar turli nutq 35 uslublarida qo‘llanishiga qarab o‘ziga xosliklarga ega bo‘ladi, ulardan to‘g‘ri foydalanish esa nutqiy ta’sirchanlikni yuzaga keltiradi. 36 Xulosa O‘zbek tili uslubiyatining fan sifatida shakllanishi va rivojida qadimgi turkiy yozma yodgorliklar, shuningdek jahon tillari stilistikasi muhim o‘rin tutadi. Nutq uslublarining har biri tilning bir butun yaxlit tizimi doirasida ish ko‘radi va ifoda maqsadiga ko‘ra til vositalarining uyushishi, takrorlanishi bilan xarakterlanadi. Nutq uslublari qaysi formada va qaysi sohada bo‘lmasin, milliy adabiy tilning umumiy qonun-qoidalariga rioya qiladi. So‘zlashuv nutqining o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lib, u fonetik, leksik-frazeologik, morfologik va sintaktik jihatdan boshqa nutq uslublaridan ajralib turadi. Tilshunoslikning leksika qismi uslubiyatda muhim o‘rin tutadi. Mohiyat e’tibori bilan leksik aatlam fikrni to‘g‘ri, aniq ifodalashning asosiy shartlaridan bo‘lib, sintaksisdan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Chunki, fikrning aniq va ravshan bo‘lishi so‘zdan to‘g‘ri foydalanishga bevosita bog‘liqdir. So'zdan to‘g‘ri foydalanish uchun esa, avvalo, uning leksik ma’nosini anglash zarurdir. Fonetik uslubiyat tilshunoslikning fonetika, fonologiya va morfologiya sohalarining tekshirish obyekti bo‘lgan nutq hodisalaridan qanday maqsadlarda, uslubiy-ekspressiv jihatdan nimalarni ko'zlab foydalanish yuzasidan bahs yuritishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Til morfologik vositalarning uslubiy xususiyatlarini belgilashda, asosan, ekspressiya bilan bog‘liq bo'lgan tomonlarni nazarda tutmoq lozim, chunki so‘z turkumlarining asosiy formalari, masalan, atoqli ot, turdosh ot, qo‘shma ot; sifat, asliy va nisbiy sifat; son va uning turlari; fe’l, fe’l shakllarining bir qismi kabilar ekspressiya jihatdan uslubiy xususiyat kasb etmaydi. Sintaktik qurilish va uning ko‘p variantliligi, fikr ifodalash vositalarining boy va xilma-xil formalarga egaligi obyektiv olam voqea-hodisalari yuzasidan axborot berish, olish, turlicha modal munosabatlarni ifodalashda keng imkoniyatlarni ochib beradi. Kishilik jamiyatida insonlarning til biriiklaridan, ya’ni fonetik, grammatik, lug‘aviy va frazeologik vositalaridan foydalanishida doimo 37 o‘ziga xoslik mavjud bo‘lib, bu narsa so‘zlovchining o‘ziga xos uslub (stil)ini keltirib chiqaradi. Shuning uchun ham “uslub - bu insondir”. 38 Foydalanilgan adabiyotlar 1. Aldasheva Sh. Poetik shakl va ijodkor individualligi // O‘zbek tili va adabiyoti. 2013. 2-son 2. Bad'iy til muammolari. // "Inqilob va adabiyot" T. 1977. 3. Boltaboyev H. Sharq mumtoz poetikasi // Til va uslub masalalari. – Toshkent, 2008. 4. Doniyorov H., Yo‘ldoshev B. Adabiy til va badiiy stil. Toshkent, Fan. 1988. B.79. 5. Quronov D. Adabiyotshunoslik nazariyasi asoslari. T.: “Akademnashr”, 2018. 6. Qo‘chqor toev I. Bad'iy nutq stilistikasi. – Toshkent: ToshDU nashri. 1975. B.47-72. 7. Xalizev B.E. Teoriya literatury. - M.: Vysshaya shkola, 2002. - S.260. 8. Yo‘ldoshev B. Zulfiyaning she'riyatida ayrim frazemalarning qo‘llanish xususiyatlari haqida // Nutq madaniyati va o‘zbek tilshunosligining dolzarb masalalari. Andijon, 2015. B.76. 9. Zulfiyaning saylanma. Toshkent, Sharq. 2006. B.12. 10. Zulfiyaning saylanma. T.: 2006. B.125. 11. Zulfiya. Asarlar: 3 jildlik. 1-jild: Shalola. G‘.G‘ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti. Toshkent, 1985. 12. Zulfiya. Asarlar: 3 jildlik. 2-jild: Mushoira. G‘.G‘ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti. Toshkent, 1985. 13. Siyoyev S. So‘z qadrini bilmagan // "O‘zbek adabiyoti va san'ati" gazetasi, 1997 yil 11 aprel, №15. 39

MUNDARIJA

Kirish

I Bob. Nutq uslublari va uning turlari

1.1. Nutq uslublarining umumiy tushunchasi

1.2. Nutq uslublarining turlari

II Bob. Uslubiyatning leksik, fonetik, morfologik va sintaktik jihatlari

2.1. Leksik uslubiyat va nutq o‘rtasidagi bog‘liqlik

2.2. Fonetik uslubiyatning ahamiyati

2.3. Morfologik uslubiyat

2.4. Sintaktik uslublarning nutq va tildagi o‘rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить