Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 68.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida uslubiyat

Купить
FILOLOGIYA VA TILLARNI O‘QITISH O‘ZBEK TILI YO‘NALISHI Tilshunoslikka kirish va umumiy tilshunoslik fanidan tayyorlagan KURS ISHI O‘zbek tilshunosligida uslubiyat Ilmiy ish rahbari: Toshkent 2025 MUNDARIJA KIRISH ...................................................................................................................... ... .3 I BOB. Oʻzbek tilshunosligida uslubiyatning nazariy asoslari………………………...6 1.1. Uslubiyat tushunchasi va uning tilshunoslikdagi oʻrni............................................9 1.2. O‘zbek tilidagi asosiy uslublar va ularning qo‘llanilish doirasi...........................13 II BOB. O‘zbek tilida uslublarning amaliy tahlili.........................................................20 2.1 Uslublarning lugʻaviy, grammatik va sintaktik xususiyatlari...................................21 2.2 Til madaniyati va uslubiy meʼyorlarga rioya qilishning ahamiyati.........................26 XULOSA..................................................................................................................... ......29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR........................................................................30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Oʻzbek tilshunosligi sohasida uslubiyat alohida eʼtiborga loyiq yoʻnalish hisoblanadi, chunki tilning kommunikativ imkoniyatlarini chuqur oʻrganish va uslublarning tasnifi jamiyatning barcha sohalarida tilning samarali qoʻllanilishini taʼminlashda muhimdir. Uslubiyat tilni madaniy meros sifatida oʻrganish imkonini beradi. Oʻzbek tili uslublari orqali xalqning tarixiy, madaniy va ijtimoiy hayotini aks ettiruvchi koʻplab jihatlar aniqlanadi. Har bir uslub oʻziga xos vazifani bajaradi. Ilmiy, rasmiy, badiiy va boshqa uslublarni chuqur oʻrganish tilning turli sohalarda samarali foydalanilishini taʼminlaydi. Bu nafaqat adabiy tilni, balki ijtimoiy kommunikatsiyani rivojlantirish uchun ham dolzarb hisoblanadi. Hozirgi kunda global axborot oqimi va zamonaviy kommunikatsiya vositalarining rivojlanishi uslublarning oʻzgarishiga olib kelmoqda. Oʻzbek tilida yangi uslubiy shakllar va xususiyatlarni aniqlash hamda ularning oʻzaro taʼsirini oʻrganish bugungi kun uchun muhimdir.Uslubiy meʼyorlarga rioya qilish va uslubiy xatolarning oldini olish oʻzbek tili madaniyatini rivojlantirishda muhimdir. Bu masala nafaqat adabiy yozuv va nutq meʼyorlari, balki rasmiy hujjatlar, ommaviy axborot vositalari va taʼlim tizimida ham dolzarb hisoblanadi.Uslubiyat bo‘yicha chuqur tadqiqotlar tilni oʻqitishda, tilshunoslikka oid metodikalar yaratishda va adabiyotlarni tahlil qilishda keng qo‘llaniladi. Shuningdek, bu mavzu tarjima amaliyotida va publitsistik faoliyatda ham qoʻllaniladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Oʻzbek tilshunosligida uslubiyat masalalari koʻplab tilshunos olimlarning ilmiy tadqiqotlari markazida boʻlib kelgan. Bu sohada olib borilgan ilmiy ishlarda tilning uslubiy imkoniyatlari, uslublar tasnifi va ularning funksional xususiyatlari haqida batafsil yoritilgan. O‘zbek tilshunosligida uslubiyatning nazariy asoslari Ubaydulla Asqarov, Jo‘rabek Qosimov, Shuxrat Rizaev kabi olimlar tomonidan yoritilgan. Ushbu olimlarning asarlarida til uslublarining lug‘aviy, grammatik va sintaktik xususiyatlari haqida batafsil maʼlumotlar keltirilgan. Uslublarni ilmiy, badiiy, publitsistik, rasmiy va kundalik nutq uslublariga ajratish va ularning xususiyatlarini aniqlash masalasi ko‘plab tadqiqotchilar tomonidan o‘rganilgan. Xususan, G‘.Abdurahmonov, N.Mahmudov 3 va O‘.Mamatovning ilmiy ishlari bu borada asosiy manba hisoblanadi. Adabiy matnlarning stilistik tahlili haqida taniqli adabiyotshunos va tilshunos olimlar, jumladan, T.N.Qayumov va M.Shukurov tomonidan ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Ularning ishlari O‘zbek adabiyoti matnlarida uslubiy vositalarning qo‘llanishini tahlil qilishga asos bo‘lib xizmat qiladi. Til madaniyati va uslubiy meʼyor masalalari N. Madvaliyev, S. Usmonov va Z. G‘ulomov kabi olimlarning tadqiqotlarida keng yoritilgan. Ularning asarlarida uslubiy meʼyorlarning ijtimoiy kommunikatsiyadagi o‘rni va ahamiyati haqida muhim xulosalar berilgan.Bugungi kunda O‘zbek tilida uslubiyatning rivojlanish dinamikasi va yangi uslubiy xususiyatlar haqida yangi izlanishlar amalga oshirilmoqda. Elektron axborot vositalari, internet matnlari va zamonaviy publitsistika uslublarini tahlil qilishga bag‘ishlangan tadqiqotlar ham paydo bo‘lmoqda. Uslubiyat mavzusi o‘zbek tilshunosligida yaxshi o‘rganilgan yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Lekin zamonaviy til uslublarining oʻzgarishi, yangi kommunikativ vositalarning paydo bo‘lishi va globalizatsiya sharoitida uslubiy meʼyorlarga rioya qilish masalalari hali ham chuqur tadqiqotni talab qilmoqda. Shu bois, mavzu bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy izlanishlar hali ham dolzarbdir. Kurs ishining maqsadi: O‘zbek tilining uslubiy imkoniyatlarini chuqur o‘rganish, turli uslublarning lug‘aviy, grammatik va sintaktik xususiyatlarini tahlil qilish hamda ularning amaliy qo‘llanilishini ochib berishdir . Kurs ishining vazifalari: Ushbu tadqiqotdan ko‘zda tutilgan maqsad quyidagicha: O‘zbek tilshunosligida uslubiyatning nazariy asoslarini o‘rganish. Til uslublarining tasnifi va ularning asosiy funksional xususiyatlarini tahlil qilish. Har bir uslubning o‘ziga xos lug‘aviy va grammatik vositalarini aniqlash. Matnlarda uslubiy vositalarning qo‘llanilishini amaliy misollar yordamida o‘rganish. Uslubiy meʼyorlarga rioya qilish va til madaniyati masalalarini yoritish. 4 Kurs ishining obyekti . So‘nggi yillarda tilshunosliksohasid yaratilayotgan dissertatsiya va avtoreferatlar, oliy o‘quv yurtlari darsliklari ishning obyektini tashkiletadi. Kurs ishi predmeti : Uslubiyatga oid muammolarga daliliy ma’lumotlar bilan yechim beraolgan tilshunoslar tadqiqotlarini o‘rganib tahlil etish va xulosalash. 5 I BOB. O zbek tilshunosligida uslubiyatning nazariy asoslari ʻ Har bir individ, ya’ni shaxs tashqi olamdan o‘zicha ta’sirlanadi va uni o‘zicha tushunib, idrok etadi, hamda o‘zgaga yetkazishga intiladi. Kishilar har qanday sharoitda va faoliyatning barcha sohalarida aloqa qilish jarayonida tildagi leksik, frazeologik, grammatik va fonetik vositalarni tanlash va ishlatilishda bir- birlaridan ma’lum darajada farq qiladilar. Ha, umumxalq tili doirasida til vositalarining bunday tanlab olinishi nutqning xilma-xil ko'rinishlarining paydo bolishiga olib keladi. Nutqning bu xilma-xil ko'rinishlari esa nutq stillari deb yuritiladi. 1 Stil (uslub) asli grekcha “stilas” so‘zidan olingan bo‘lib, uning lug‘aviy ma’nosi qalamdir. Bunday qalam qadim zamonlarda va o‘rta asrlarda yozish- chizish quroli bo‘lib xizmat qilgan. Insonlar esa o‘z fikr-mulohaza shaklini shu qalam vositasida chizganlar. Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda, vaqtlarda hozirgiday qalam, qog‘oz bo‘lmagan, balki hozirgidek qog‘oz o‘rnida mum surtilgan taxtakachu, qalam (ruchka) o‘rnida - ana shu “stil”ni ishlatganlar. Qadimgi greklar mum surtilgan taxtakachlarga shu tayoqcha bilan yozganlar. Xato yozilgan so‘z yoki gaplarni tayoqchaning yassi tomoni bilan o‘chirib tuzatganlar. Rimliklar ham, hindlar ham, arablar ham bunday tayoqchalardan o‘z maqsadlarini ifodalashda foydalanganlar. Davrlar o‘tishi bilan u yoki bu yozuvchining so‘z tanlash, gap tuzish usulini stil deb atay boshlaganlar. F. Nasriddinov o‘zining “Til, uslub va obraz” 2 maqolasida shunday deydi: “Biz tushungan stil mutlaqo boshqa ma’noda, ya’ni yozuvchining o‘ziga xos bolgan badiiy mahorati bo‘lsa ham, lekin u o‘sha genetik ma’no bilan qarindoshlik alomatlarini yo‘qotgan emas. Chunki biz ham hozir stil deganda u yoki bu yozuvchining yozish yo‘li-yo‘sinini anglaymiz. Faqat farqi shundaki, bunda yozuvchi yozgan asarlar ko‘zda tutiladi”. Uslub har bir yozuvchining o‘ziga xos bo‘lgan badiiy tasvir usulidir. Akademik Ya. Gort tili bilan aytsak, uslub bu - tom ma‘noda yozuvchining bayonlash xarakteri, bu - nutqqa munosabat, ya’ni yurganingizda gavdangiz qanday harakat qilsa, xuddi o‘shanga xos bir gap yozishdagi husnixat, yuz ifodangizdir; bu har bir yozuvchining individual ko'rinishidir. 3 Tajriba va kuzatishlarimizdan ma’lumki, bir yozuvchining bir emas, bir necha asarlarini o‘qir ekanmiz, ular orasida shakily o‘xshashliklar, u yoki bu darajada yaqinlik borligiga guvoh bo‘lamiz. Shuning uchun ham u yoki bu yozuvchining uslubi haqida fikr yuritganimizda ana shu o‘xshash tomonlarga, yaqinliklarga qarab, ulardagi umumiy tomonlarni aniqlab olamizda, “Bu Abdulla Qodiriyning tili”, “Bu Oybekning tili”, “Bu Abdulla Qahhorning tili”, “Bu Said Ahmadning tili”, “Bu O‘tkir Hoshimovning tili”, “Bu 1 Shomaqsudov A. va boshqalar. O'zbek tili stilistikasi. - Toshkent: O'qiturchi, 1993, 9-bet. 2 O'zbek tili stilistikasi masalalari ilmiy asarlar to‘plami.184. Toshkent. TDU 1975. 44-bet 3 Горт Я. Филологические розискания. 1989.74-76стр. 6 Tohir Malikning tili yoki uslubi”, deya hukm chiqaramiz. Chunki har bir yozuvchining individual uslubi mazkur adibning faqat o‘zigagina xosdir. Shuni alohida ta’kidlash joizki, har ganday uslub (so‘zlashuv uslubi, rasmiy ish uslubi, ilmiy uslub, publitsistik uslub, badiiy uslub va b.) ning asosi, uning yuragi til hisoblanadi. Bu - uslub, go‘yo, shaxmat taxtasidagi shohdir. Agar Shoh yoq ekan, hech ganaga o‘yin ham bolishi mumkin emas. Til yo‘q ekan - yozuvchi ham yo‘q. Turkiy tilda so‘zlashuvchi urug‘-qabilalar ittifoqi va ular tilining shakllanishi juda qadim zamonlardan boshlanadi. Uning asosiy fonetik, leksik va grammatik xususiyatlari negizi uzra vaqtlar davomida shakllangan va rivojlanib kelgan bo‘lib, bu haqida Sibirda, Mo‘g‘ulistonda, Qozog‘istonda va O‘rta Osiyoning turli joylarida topilgan qadimgi turkiy yozma yodgorliklar juda yaxshi tasavvur beradi. Masalan, Shimoliy Mo‘g‘uliston hududidan o‘tgan Yenisey va O‘rxun daryolari bo‘ylaridan topilgan yozuv. Buni O‘rxun-Yenisey yozuvlari deb yuritishadi. “Bu yozuv yodgorliklarini hozirgi turk xalqlaridan birortasi yaratgan deb aytish to‘g‘ri chiqmaydi, chunki u zamonlarda urug‘-qabilachilik davrini boshidan kechirayotgan turk xalqlari (VI- VIII asrlar) hali mustaqil xalq sifatida uyushmagan edilar. Bu yodgorliklarning tili haqida ham xuddi shuni aytish kerak bo'ladi. Bu yozuv yodgor-liklarini yaratishda so‘nggi taraqqiyot davrlarida turk xalqlarining tashkil topishida ishtirok etgan juda ko‘p turli-tuman qabila va urug‘lar qatnashgan, desak haqiqatga yaqinroq bo'ladi”. 4 Tadqiqot va kuzatishlarga ko‘ra, bizgacha yetib kelgan O‘rxun-Yenisey (Enasoy) va shuning singari boshqa ko‘pgina yozma yodgorliklar barcha turkiy urug‘-qabilalarning hayoti va faoliyatida xizmat qilgan qadimgi turkiy tilning boy hamda har jihatdan taraqqiy etganligidan guvohlik beradi. Shuningdek, turkiy xalqlar adabiy tilining ilk taraqqiyot davri va uning uslubiy tur-xillarini aniqlashda ham bu yodgorliklarning ahamiyati katta ekanligini alohida ta’kidlash joizdir. A.Sh.Shomaqsudov yuqorida qayd etilgan maqolasida o‘zbek xalq tili taraqqiyotining qadimgi davrini mavjud yozma yodgorliklar va ularni o‘rganishga oid ilmiy tekshirish ishlari asosida ikkiga ajratishni ta’kidlaydi. Masalan, qadimgi o‘zbek tilining tarkib topishi va yozma adabiy til an’analarining vujudga kelish davri (XI-XII asrlar). Bu davrning muhim yodgorliklari sifatida esa Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” (Xl asr), Ahmad Yugnakiyning “Hibbatul xaqoyiq” (XII ast) asarlarini hamda bu davrda yaratilgan yuridik xujjatlarni ko‘rsatish mumkin. 5 Ikkinchi davr esa (XII-XIV asrning yarmi) Sharqiy adabiy til an’anasi ta’sir doirasining kengayib borishi bilan xarakterlanadi. Bu davrning yodgorligi sifatida Ahmad Yassaviyning “Devoni hikmati” (XII asr), Rabg‘uziyning “Qissa-ul anbiyo” (XIV asr) asarini; shuningdek, adabiy tilning Oltin O‘rda shaklida yozilgan Qutbning “Xisrav va Shirin”, Xorazmiyning“Muhabbatnoma” asarini hamda adabiy tilning chig‘atoy ulusi tilida 4 O‘qish kitobi. Eski o‘zbek yozuvi namunalari. Toshkennt.1975. 3-bet 5 Shomaqsudov A. va boshqalar. O'zbek tili stilistikasi. - Toshkent: O'qiturchi, 1993 7 yozilgan “Yusuf va Zulayho”, “O‘g‘uznoma” kabi asarlarni ko‘rsatish maquldir. Shuni ham aytish kerakki, eski turkiy tilning uslubiy turlari shakllanishi va rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lgan masalalardan biri- “Qutadg'u bilig”da ishlatilgan “bug‘raxon tilincha” ifodasiga berilgan izoh va tushuntirishga doxil mulohazalardir. Tadqiqotchilardan biri - Qayum Karimov “Buxraxon tilincha” iborasini keng ma’noda tushunib, “Buxraxon qo‘l ostida birlashgan turk davlati tarkibiga kirgan hamma asosiy qabilalar uchun tushunarli bo‘lgan” tilni nazarda tutmoq zarurligini ta’kidlaydi. Turkiyshunos olim S.Ye.Malov esa o‘z tekshirishlaridan birida bu iborani stil (uslub) ma’nosida ham tushunish mumkinligiga ishora qiladi. 6 6 Малов. С.Е. Памятники древнетуркеской писменности. М-А 1951. Стр200 8 1.1. Uslubiyat tushunchasi va uning tilshunoslikdagi o rni. ʻ Stil (uslub) asli grekcha “stilas” so‘zidan olingan bo‘lib, uning lug‘aviy ma’nosi qalamdir. Bunday qalam qadim zamonlarda va o‘rta asrlarda yozish- chizish quroli bo‘lib xizmat qilgan. Insonlar esa o‘z fikr-mulohaza shaklini shu qalam vositasida chizganlar. Tarixiy ma’lumotlarga qaraganda, vaqtlarda hozirgiday qalam, qog‘oz bo‘lmagan, balki hozirgidek qog‘oz o‘rnida mum surtilgan taxtakachu, qalam (ruchka) o‘rnida - ana shu “stil”ni ishlatganlar. Qadimgi greklar mum surtilgan taxtakachlarga shu tayoqcha bilan yozganlar. Xato yozilgan so‘z yoki gaplarni tayoqchaning yassi tomoni bilan o‘chirib tuzatganlar. Rimliklar ham, hindlar ham, arablar ham bunday tayoqchalardan o‘z maqsadlarini ifodalashda foydalanganlar. 7 Stil so‘zi barcha sohada ishlatiladi. Ma’lum bir sohaning ish yuritishida bir xil takroriylik, muntazamlik bilan ajralib turishi va mana shu o‘ziga xoslik stil (uslub) nomi bilan yuritiladi. Masalan, Sharq uslubidagi bino, Sharq uslubidagi musika, Yevropa uslubidagi kiyim va boshqalar. Uslubiyat - tilshunoslik fanining bir bo‘limi bo‘lib, nutq jarayonida til hodisalarining maqsadga, sharoitga va muhitga mos ravishda foydalanish qonuniyatlari bilan tanishtiradi. Uslubiyat fanining o‘rganish obyekti haqida turli qarashlar mavjud. Akademik V.V.Vinogradov uslubiyat bahsida bir – biri bilan aloqador, lekin vazifalari jihatdan farqlanadigan 3 ta tekshirish aspektini ko‘rsatish zarurligini aytadi. Ular quyidagilar: 1. Tilning funksional uslublarini o‘rganuvchi uslubiyat. Bu struktural uslubiyat deb ham yuritiladi. Struktural uslubiyatning vazifasi uning struktural elementlari bo‘lgan rasmiy, ilmiy, publitsistik, badiiy uslublarning o‘ziga xos xususiyatlari va ifoda vositalarini o‘rgatishdir. 2. Turli janrlarning (semantik, ekspressiv – stilistik) ma’no va tez ta’sir qilish tomonlarini hamda og‘zaki va yozma nutq orasidagi farqni tekshiruvchi nutq uslubiyati. Uning vazifasi tilning barcha uslublar tizimi bilan birga yozma va og‘zaki shakllari, adabiy va so‘zlashuv nutqi ko‘rinishlarini tekshiradi. U til birliklaridan qaysi biri yozma va og‘zaki nutqda ko‘proq ishlatilishi, fikr ifodalashda til vositalarining to‘g‘ri tanlangan yoki noto‘g‘ri olinganligi, shu vositalarni o‘rnida ishlatish yo‘llarini o‘rganadi. 3. Adabiy yo‘nalishlar, badiiy asar hamda yozuvchi uslubini tadqiq etadigan badiiy adabiyot uslubiyati. Uning vazifasi badiiy asarlarni yaratishda yozuvchining ifoda vositalaridan foydalanish mahorati haqida bahs yuritishdir. Uslubiyat fani akademik V.Vinogradov ko‘rsatgan aspektlardan birinchi va ikkinchisi asosida shakllangan. Uchinchisi adabiyotshunoslikning obyektidir. Aslini olganda, badiiy adabiyot Uslubiyati uning bir ko‘rinishidir. Bu tushunchaning alohida tur sifatida ko‘rsatilishiga sabab shundan iboratki, 7 Shomaqsudov A. va boshqalar. O'zbek tili stilistikasi. - Toshkent: O'qiturchi, 1993 9 u boshqa nutq uslublaridan anchagina farqli jihatlarga ega. Badiiy adabiyot uslubi keng qamrovliligi, ya’ni barcha uslublarni ham o‘zida ifodalashi bilan ajralib turadi. O‘zbek tilshunosligida uslubiyatning fan sifatida shakllanishi, asosan, 1950- yillardan so‘ng boshlangan bo‘lsa ham, uning kurtaklari uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Masalan, yuqorida qayd etganimizdek, «Qutadg‘u bilig», «Hibbat ul- haqoyiq», «Devonu lug‘otit turk» kabi yodnomalarda tilga e’tibor, so‘z tejash, mantiqiy va qisqa gapirishga da’vat etish motivlari borki, bular mazmuni jihatidan uslubiy mohiyat kasb etadi. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy asarlari, ayniqsa, uning «Muhokamatul lug‘otayn», «Xazoyin ul-maoniy» kabi risolalari fikr ifodalashda, so‘z tanlash va uni o‘z o‘rnida ishlatish, so‘zga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishga undaydiki, buni uslubiy ta’limot demay bo‘lmaydi. 8 O‘zbek tili uslubiyati fani bevosita rus tili stilistikasi ta’sirida, uning qolip va modellari zaminida vujudga keldi va rivojlana boshladi, desak xato bo‘lmas. Jahon tilshunosligida, shu jumladan rus tilshunosligida ham stilistika tilning mohiyati va vazifalarini chuqur tahlil qilish natijasi o‘laroq fan sifatida ajralib chiqdi va rivojlanish yo‘liga kirib oldi. V.Gumboldt, I.A.Boduen de Kurtene, F. Sossyur, G.O.Vinokur, A.P.Yakubinskiy, Ya. Gort, V.V. Vinogradov, N.Yu. Shvedova kabilar nutqni o‘rganishga katta e’tibor berdilar. Va nihoyat, lingvistik stilistika shakllandi. Nutq hodisalari chuqur o‘rganila borgan sayin ilmiy tadqiqot obyektiga aylana boshladi. Nutq, nutq jarayoni va uni qabul qilish kabi hodisalarni psixologiya, fiziologiya kabi fanlar ham o‘rganadi. Lekin tilshunoslik tilning faoliyat shakllari, bularning kommunikativ, emotsional va tarbiyaviy-ta’limiy tomonlari yuzasidan bahs yuritadi. Tilning bu xususiyatini chuqur o‘rgangan rus olimlari rus tili stilistikasi bo‘yicha talaygina asarlar yaratdilar. O‘zbek tilshunosligida ham uslubiyatga oid ilmiy ishlar yaratildi, maqolalar yozildi. 1980-yillarga kelib, vazifaviy uslublar bo‘yicha doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi hamda qilinmoqd a. Masalan, R.Qo‘ng‘ur ov, I.Qo‘chqo rtoyev, B.O‘rinboyev, M.Mukarramov, E.Oilichev, A.Shomaqsudov va boshqalarning ilmiy maqolalari, monografiya va risolalari o‘zbek tili uslubiyatining fan sifatida shakllanishiga hissa bo'lib qo‘shildi. 9 Rus tilshunosligida ham, o‘zbek tilshunosligida ham uslubiyatning predmeti, tekshirish obyekti bir tomonlama ko‘rsatiladi. Deyarli, barcha manbalarda ekspressiv bo‘yoq kasb etgan til hodisalarigina uslubiy obyekt sifatida talqin etiladi. Bunday talqin uslubiyatning mazmun va imkoniyatlarini ancha toraytirib qo‘ydi. Shuni e’tirof etish kerakki, tilda uslubiy mohiyat kasb etmaydigan hech narsa yo‘q. Demak, uslubiyat tushunchasi «til», «nutq», «ekspressiya» tushunchalariga nisbatan juda keng, hatto cheksiz- chegarasizdir. Biroq uslubiy tahlil jarayonida tilning umumlashtirish xususiyatlarini hisobga olib, fonetika, leksika, morfemika, morfologiya va sintaksislarda alohida o‘rganilishi lozim bo‘lgan hodisalar chetlab o‘tiladi, punktuatsiya esa deyarli tilga olinmaydi. Uslubiyat, eng 8 O‘zbek tili uslubiyati masalalari. Iminov M.Numonov T. Boboxonova D.Namangan nashiriyoti.2007 9 Современний руский литературний язык. Чермисин П.Г. Москва 1957 10 avvalo, normativ grammatika bilan chambarchas bog‘langan. Normativ grammatika qonun- qoidalariga to‘la amal qilish yoki uni buzish ham uslubiyat o‘rganadigan sohadir. Egalik, kelishik, zamon, mayl va boshqa qo‘shimchalarni o‘rinsiz yoki almashtirib ishlatish, olmoshdan foydalanmay, ot, sifat yoki sonni takrorlash kabilar ham uslubiy obyekt, uslubiy xulosalar manbaidir. Buni shartli ravishda oddiy yoki normativ uslubiyat deb ataymiz. Normativ (oddiy) uslubiyat ekspressiya bilan bog‘liq bo‘lmagan, tamomila neytral bo‘lgan til-nutq hodisalarini o‘rganadi. Masalan, ...Muhammadjonni peshonasidan o‘pdi. (A.Q.) - Muhammadjonning peshonasidan o'pdi. O‘quvchilarga ajratildi. – O‘quvchilar uchun ajratildi kabi gaplarda qo‘llangan shakllarning qaysi biri qanday holatda ishlatilishi aniqlanadi. 10 Bundan tashqari, arxaizm, istorizm, dialektizm, kasb-bunarga oid leksik qatlam so‘zlari, fanga oid terminlarning ishlatilishi ham ekspressivlik hosil qilmaydi. Demak, ular ma’lum bir nutq uslubiga xoslanganligi bilan ajralib turadi, xolos. Shu sababli bular ham normativ(oddiy) uslubiyatning tekshirish obyektidir. Og‘zaki va badiiy publitsistik uslubda tashqi olam hodisalarini atayin bo‘rttirib, kuchaytirib ko‘rsatish, shu yo‘l bilan tinglovchi (o‘quvchi)ga, uning ruhiy holati, ong-tushunchasiga biror yo‘sinda ta’sir etish maqsadlarida tovush, so‘z, birikma va gap tanlash ham borki, buni biz ekspressiv uslubiyat deb ataymiz. Ekspressiv uslubiyat vositalari obraz yaratishda, voqelikni obrazli tasvirlashda, kishida salbiy yoki ijobiy his-tuyg‘u uyg‘otishda muhim rol o‘ynaydi. Biz yuqorida uslubiyat obyekti bo‘lmaydigan hech qanday til va nutq hodisasi yo‘qligini aytib o‘tdik. Tilshunoslikning har bir bo‘limi u yoki bu darajada, yo normativ, yo ekspressiv uslubiyatning obyekti bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, unli va undoshlarning ishlatilishi, talaffuzi, urg‘u, pauza, takt va boshqalar normativ uslubiyat obyekti bo‘lsa; unlini cho‘zish, undoshni ikkilantirish, maxsus urg‘u berish, maxsus pauza, takt o‘rnini almashtirish, unliga, ba’zan undoshga maxsus rang berish (fonologik sintagmatika) kabilar ekspressiv uslubiyat obyektidir. Morfemikada so‘z o‘zgartuvchi affikslar normativ, shakl yasovchilar ekspressiv uslubiyat obyektidir. So‘z yasalishida rus tilshunosligida ham, o‘zbek tilshunosligida ham uslubiy mohiyat bor deb qaraladi. Biroq uslubiyat so‘zni o‘zak yasovchiga ajratib tekshirmaydi. Demak, so‘z yasalishi uslubiyat obyekti bo‘la olmaydi. Lekin, toshbag‘ir, otashqalb kabi (murakkab so‘z) ko‘chma ma‘noli yasalishlar bir butun holda ekspressiv uslubiyat obyekti bo‘lishi ham mumkin. So‘z turkumlaridan foydalanish ham normativ uslubiyat obyektidir. So‘z o‘zgartuvchi va shakl yasovchilardan foydalanish ham morfologik vositalar tushunchasiga kiradi. So‘z o‘zgartuvchi va shakl yasovchilarning vazifaviy almashinuvi ma’lum uslubiy maqsadlarga xizmat qildiriladi: nondan yeng deyish bilan butundan qism va hurmat; ovgatga qarab o‘tirilsin deyish bilan hurmat; qani, ketdik 10 O‘zbek tili uslubiyati masalalari. Iminov M.Numonov T. Boboxonova D.Namangan nashiriyoti.2007 11 deyish bilan da’vat kabi ma’nolar ifoda etiladi. Til sintaktik vositalarining imkoniyati va ekspressiv- emotsional xususiyatlari beqiyosdir. Sintaktik kategoriyala r normativ uslubiyatning ham, ekspressiv uslubiyatning ham obyektidir. Biz keldik gapi tinch ohang bilan aytilganda oddiy uslubiyat obyekti, alohida kuchli ohang bilan aytilganda, axborot tushunchasiga quvonish tushunchasi qo‘shiladi va ekspressivlik hosil qiladi. 12 1.2. O zbek tilidagi asosiy uslublar va ularning qo llanilish doirasi ʻ ʻ “Nutq uslubi” tushunchasi ham ma’lum bir shaklning fikr almashuv jarayonida ko‘p yoki o‘z ishlatilishi bilan bog‘liq bo‘lgan o‘ziga xoslikka aloqador. Kishilar o‘zaro aloqa- munosabat jarayonida tilning fonetik, leksik, frazeologik va grammatik vositalaridan tanlab foydalanadilar. “…Maftun etishning asosiy vositasi sifatida yozuvchi birinchi o‘ringa uslubni qo‘yadi” 11 . Umumxalq tili vositalarining bunday tanlab ishlatilishi nutqning turlicha ko‘rinishlarining paydo bo‘lishiga olib keladiki, bu “nutq uslublari” deb yuritiladi. Nutq uslublari leksik-grammatik jihatdan farqlanib turadi. Masalan, so‘zlashuv uslubida odatdagi tartib turlicha o‘zgarib tursa, terminlar, murakkab tuzilgan qo‘shma gaplar kam ishlatilsa, ilmiy uslubda buning aksi kuzatiladi. Nutq uslublarining har biri tilning bir butun yaxlit tizimi doirasida ish ko‘radi va ifoda maqsadiga ko‘ra til vositalarining uyushishi, takrorlanishi bilan xarakterlanadi. Masalan, ot, kelishik, egalik, sifat, asliy, nisbiy, ega, kesim, ikkinchi darajali bo‘lak va hokazo terminlarning tilshunoslikka oid ilmiy ishlarda qo‘llanishi, uyushishi va takrorlanishi ilmiy uslubning o‘ziga xos xususiyatlaridan biridir. Nutq uslublarini belgilashda so‘z, grammatik shakl va grammatik qurilishning uslubiy bo‘yog‘i jiddiy hisobga olinadi. Masalan, kichraytirish-erkalash jilosini beruvchi grammatik kategoriyalar, shamol, kuldi, aytdi, gapirdi kabi so‘zlar so‘zlashuv uslubiga xos bo‘lsa tabassum qildi, so‘zladi, sabo, boda kabilar badiiy nutqga xos. Shuningdek, jilmaydi kabi so‘zlar ijobiy; tirjaydi, ishshaydi kabilar salbiy munosabat bildiradiki, nutq jarayonida bu xususiyatlar hisobga olinadi. Albatta, so‘zning ijobiy yoki salbiy munosabat ifoda etishi hamisha nutq uslubini belgilashga asos bo‘la olmaydi. Biroq sinonimik qatorni hosil qiluvchi bunday so‘zlarning ko‘pchiligi so‘zlashuv va badiiy uslubda ishlatilishi, rasmiy ish va ilmiy uslubda esa sanoqli hollardagina saylab olinishi mumkinligi bilan harakterlanadi. Dialektizm, jargon, argo, varvar va vulgar so‘zlar badiiy uslubda obraz yaratish maqsadida ishlatiladi. Ular boshqa nutq uslubi uchun xarakterli emas. Garchi sotsiolingvistika nuqtai nazaridan ayrim guruhlarga, shevaga xos so‘z va formalar tilning o‘xshash formalaridan biri bo‘lsa-da, umumxalq tili doirasidan chetdadir. Demak, nutq uslublari, umumxalq tili materiallari zaminida ajratiladi va shu nuqtai nazardan talqin qilinadi. Bu jihatdan terminlar o‘ziga xoslikni tashkil etadi: ular, asosan, ilm ahli juftida ishlatiladi. Biroq ilm-fan muayyan millat, muayyan xalqning ma’naviy mulki, shu xalqning taraqqiyot darajasini ko‘rsatuvchi muhim belgi ekanidan, terminlarga umumxalq tili vositasi sifatida qaraladi. Nutq uslublari davr o‘tishi bilan mukammallashadi, o‘zining barqaror vositalariga ega bo‘ladi, yangidan paydo bo‘ladi. Masalan, rasmiy ish, badiiy uslub o‘tgan asrning 50-yillaridan so‘ng boyidi, rivojlandi, publitsistik va ilmiy uslub esa yangidan paydo bo‘ldi. 12 11 Alimuhamedov A. Antik davr tarixi. Toshkent. 1969. 199-bet 12 O‘zbek tili uslubiyati masalalari. Iminov M.Numonov T. Boboxonova D.Namangan nashiriyoti.2007 13 Nutq uslublari yozma va og‘zaki nutq shakllari bilan qat’iy bog‘liq. Yozma nutqda pishiq-puxta o‘ylanganligi, har bir so‘z, grammatik forma va qurilishning o‘z o‘rnida ishlatilishi, mantiqiy izchilligi, takrorlarning bo‘lmasligi bilan og‘zaki nutqdan farq qilib boradi. Nutq uslublari qaysi shaklda va qaysi sohada bo‘lmasin, ilmiy- adabiy tilning qonun- qoidalariga rioya qiladi. Nutq uslublari, asosan, beshta katta turga bo‘linadi: 1. So‘zlashuv uslubi. 2. Rasmiy ish uslubi. 3. Ilmiy uslub. 4. Publitsistik uslub.5. Badiiy uslub. So‘zlashuv uslubi So‘zlashuv uslubi deganda kishilarning kundalik faoliyatida o‘zaro aloqasini ta’minlovchi og‘zaki nutq tushuniladi. Bu uslubda, sheva elementlari, passiv lug‘atga xos so‘z va iboralar, boshqacha aytganda, adabiy til normalariga mos kelmaydigan fonetik, leksik, , morfologik va sintaktik hodisalar erkin ishlatila beradi. So‘zlashuv uslubining o‘ziga xos xususiyatlari bo'lib, fonetik, leksik- frazeologik, morfologik va sintaktik jihatdan boshga nutq uslublaridan ajralib turadi:fonetik jihatdan tovush o‘rni almashadi: yog‘mir (yomg‘ir), turpoq (tuproq); tovush tushadi: tasha (tashla), ke (kel), yudi (yuvdi); tovush ortadi: chechmoq (yechmoq), yilon (ilon), istakan (stakan); tovush almashadi: minan (bilan), sammi (senmi), mo‘nchoq (munchoq); o‘zak-affiks o‘zgarishi ro‘y beradi: opke (olib kel), qo‘yvor (qo‘yib yubor) kabi. Leksik-frazeologik jihatdan kundalik hayot bilan bog‘liq bo‘lgan osh, non, tuz, yer, osmon, quyosh, bola, xotin, o‘rtoq, ko‘z, qo‘l, oyoq, men, sen, u, biz, siz, bir, besh, olti, o‘n, ishladi, o‘qidi, yetdi, keldi, ketdi, tez, sekin, kabi, shuningdek, san’at, adabiyot, siyosatga doir so‘zlardan tashqari, so‘zlashuv uslubida farzand, jujuq, churvaga, zormanda, arzanda, pismiq, shalpar-pishiq, xomkalla, akillamoq, bobillamoq, to‘ng‘illamoq kabi uslubiy bo‘yoqli so‘zlar ko‘proq ishlatiladi. 13 So‘zlashuv uslubining yana bir xususiyati so‘zni qisqartish va ko‘chma ma‘noda qo‘llashdir. Masalan, kilo (kilogramm), foto (fotografiya), metro (metropoliten), avtomat (avtomat telefon), tushlik (tushlik ovqat), futbolga bormoq (futbol o‘yinini ko‘rishga 13 O‘riboyev B. So‘zlashuv nutqi. - Toshkent: Fan,1979, 9-b. 14 bormoq), ovqatga o‘tiring (ovqat yegani o‘tiring), paxtani bajardik (paxta rejasini bajardik) kabi. Iskovichi tosh, (odam), chayon (gap bilan kishini xafa qiladigan), beliga tepmoq (xalaqit bermoq), loyini chiqarmoq (sirini fosh qilmoq, ishni chigallashtirmoq) kabilar ham, asosan, so‘zlashuv uslubiga xosdir. Ayrim eskirgan patta, chipta, chek, pattachi, po‘rim, shayton arava, miri (bir pul, ikki pul) kabi so'zlar ham so‘zlashuv uslubining leksik xususiyatlaridandir. So‘zlashuv uslubida nisbatan ko‘proq ishlatiladigan morfologik formalar asosan, kichraytirish-erkalash oti, sifatlarning intensiv forma hosil qiluvchi affikslari va affiksoidlardir. Fe’llarning ayrim shakllarini “buzib” ishlatish - borib edi (boruvdi), boringizlar, kelingizlar kabi qo‘llanishlar ham so‘zlashuv uslubiga xosdir. So‘zlashuv uslubi, asosan, dialogik xarakterda bo‘lganidan, imo-ishoralar, qo‘shimcha izohlar, takrorlar (so‘zda), qaytariqlardan; (gapda), qo‘l, bosh va gavda harakatlaridan fikr ifodalashda qo‘shimcha vosita sifatida foydalaniladi. Bu nutqning dialog xarekterda bolishi nutq vaziyatiga ko‘ra ko‘proq to‘liqsiz gaplardan foydalanishni taqazo etadi. Bundan tashqari, so‘zlashuv uslubida inversiya, sodda gaplar ko‘chirma gapning avtor gapi o‘rtasida kelgan formalari, qo‘shma gapning “u aytdiki, bunday dedi” tipi ham ko‘proq kuzatiladi. Rasmiy ish uslubi Huquqiy va diplomatik hujjatlar, davlat_ qonunlari, idora-tashkilotlarning qaror, buyruqlari, ahdnoma, shartnomalar va kishilarning turli tashkilotlar bilan yozishmalaridagi o‘ziga xos so‘z tanlash usul va fikr ifodalash vositalarida rasmiy ish uslubining xususiyatlari aks etadi. Rasmiy ish uslubi juda keng va xilma-xil bo‘lsa-da, so‘z yasash va ifoda vositalarining yaxlitligi bilan umumiy tizimga birlashadi. Ushbu uslub keng ma‘noda barcha yozishmalarni o‘z ichiga oladi. 14 Rasmiy ish uslubi uchun shtamp holiga kelib qolgan ibora- ifodalar xarakterlidir. Masalan, qaror, buyruq va farmonlarda gapning kesimi ko‘pincha majhul nisbatdagi buyrug fe’li formasida bo‘ladi. Bu uslubda har bir sohaning o‘z terminlari bo‘ladi. Umumxalq tilida ishlatiladigan ayrim so‘zlar rasmiy ish uslubida termin faqatgina bir ma‘no anglatuvchi (monosemantik) so‘zga aylanishi mumkin. Masalan mehnat qilish, dam olish, o‘qish kabi umumxalq tilida so‘zlashuv usubida qo‘llanadigan so‘zlar “O‘zbekiston fuqarolari mehnat qilish,ilm olish, dam olish huqugiga egadirlar”. O‘zbekiston Konstitusiyasi, modda, deganda «jamiyat manfaatlari yo‘lida halol mehnat qilish, o‘qib ilmli bo‘lish va 10-11 oy ishlagandan so‘ng pul bilan ta‘minlangan dam olish (mehnat ta’tili)” degan yagona tushunchani aks ettiradi. Rasmiy ish uslubida ko‘chma ma‘noli, polisemantik, tantanali (badiiy) so‘zlar ishlatilmaydi. Aksincha, aniq ma‘noli so‘z va iboralar, murakkab gaplar, tarkibiy qism va paragraflardaniboratbo‘lib,yaxlitbirmaqsadgaxizmatqildirilganperiodlarko‘p 14 Бобохонова Д. Офитсиално-деловой стил узбекского языка. Toshkent.1987. 15 kuzatiladi. Rasmiy ish uslubida ichki bo‘linish (podstil) ning ham o‘z va iboralari, sintaktik qurilishi bo‘ladi. Masalan, sud ishlarida oliy sud, ochiq sud, yopiq sud, o‘rtoqlik sudi, hakamlar sudi, aybdor, oqlovchi, qoralovchi, ijrochi kabi so‘z-terminlar, diplomatik sohada dekleratsiya, ratifikatsiya, bitim, konsul, konsulxona, status, vizit, ultimatum kabi so‘z- terminlar; rasmiy-idoraviy aloqalar shartnoma, akt, pudrat, pudratchi, shtraf, to‘lov, kredit, debitor qarz, haq kabi so‘z-terminlar ishlatiladi. Idoraviy yozishmalar: tilxat, chaqiriq xati, tushuntirish xati, taklifnoma, ishonch qog‘ozi va boshqalarning ham standart formalari, shtamplari bo‘lib, bular yozuvni osonlashtiradi. Ilmiy uslub Ilmiy uslubda obyektiv olam voqea-hodisalarining ichki-tashqi xususiyatlarini ochib, biror xulosaga kelish va buni ta’riflash xarakterli. Ilmiy uslub uchun xos forma masalaning qo‘yilishi, ahamiyati, ilmiy izlanishlar, uning natijalari va tegishli xulosa chiqarishdir. Har qanday ilmiy ish ana shu mushtaraklikni aks ettiradi. Ilmiy uslub har bir sohaning terminlari ko‘proq ishlatilishi, grammatik qurilishida mantiqiy bog‘liqlik, izchillik, aniqlik, bo‘laklar to‘laligi bilan farqlanadi. Umumxalq tilida-so‘zlashuv uslubida qo‘llanadigan bir qator so‘zlar ilmiy uslubda termin sifatida xizmat qilishi mumkin. Masalan, tilshunoslikdagi ovoz, tovush, bo‘g‘iz, ot, son, gap, ega kabilar; biologiyada oq tuproq, qora tuproq, sariq tuproq, o‘zak, tomir kabilar. 15 Ilmiy uslub tabiiy fanlarda formulalarga boyligi bilan ajralib turadi. Bu formulalar ideomatik vazifa bajarib, fikr aniqligi, sodda ifoda uchun xizmat qiladi. Ilmiy uslubda badiiy tasvir vositalari, tantanali leksika kabilardan, deyarli, foydalanilmaydi. Biroq ilmiy- ommabop asarlar ham mavjudki, bunda so‘zlovchi (yozuvchi) sof ilmiy bayondan chekinadi, o‘z fikr-mulohazalarini, ilmiy xulosalarining tushunarli bo‘lishi uchun badiiy- publitsistik, shuningdek, so‘zlashuv uslubiga xos bolgan so‘z, ibora va gaplardan foydalanishga harakat qiladi. Ilmiy-ommabop asarlar bunga yorqin misol bo‘la oladi. Publitsistik uslub Ijtimoiy-siyosiy hayot masalalarini yoritgan barcha asarlar publitsistik asarlar jumlasiga kiradi. Bu janr o‘zbek adabiy tili sistemasida XX asr boshlarida paydo boldi. «Turkiston viloyatining gazetasi» chiqa boshlashi, so‘ng matbuot va nashriyot ishlarining kengayishi, Furqat, Hamza, Ayniy, Sattorxon kabi demokrat shoirlarning ijodida targ‘ibotning o'rin olishi publitsistikaning shakllanishiga turtki bo‘ldi. Vaqt o‘tgan sayin bu janr yanada 15 .Mukarramov M. Hozirgi o'zbek adabiy tilining ilmiy stili. -Toshkent: Fan, 1984, 4-b. 16 rivojlandi. Ayniqsa, keying davrda radio, matbuot televideniye va boshqalarning xalq hayotiga kirib borishi, ma’ruza, suhbatlarning o‘tkazilib turilishi kabi omillar publitsistika taraqqiyotida muhim omil bo‘ldi. Publitsistik uslub yozma va og‘zaki shaklga ega bo‘lib, yozma shakli gazeta- jurnallarning bosh maqolalari, felyetonlar, pamfletlar, murojaatnomalar, chaqiriqlar, dekleratsiyalardan iborat, og‘zaki shakli esa, notiqlik san’atidir. Og‘zaki shaklga kundalik axborotlar, sharhlovchining chiqishlari ham kiradi. Har ikki formada ham siyosiy faollik, hozirjavoblik, o‘tkir va ta’sirchan nutq, mantiqiy salobat, targ‘ibot-tashviqot kabi xususiyatlar mavjud bo‘ladi. Publitsistik uslubda avtorning voqelikka munosabati aniq sezilib turadi. Avtor hayotiy masalalarni chuqur mulohaza yuritib tahlil qiladi, isbotlaydi, asoslab tushuntirishga urinadi, tinglovchini ishontiruchi detal va faktlar keltirish bilan kishida tasvirlanayotgan voqelikka salbiy yoki ijobiy munosabat tug‘diradi, unga ta’sir etadi. Shuning uchun ham bu uslubda tilning barcha vositalaridan foydalanish mumkin. 16 Badiiy uslub Badiiy uslub inson amaliy faoliyatining barcha sohasini qamrab olishi, umumga qaratilganligi, barcha kasbkor egasi uchun mo‘ljallaganligi bilan boshqa nutq uslublaridan farqlanib turadi. Badiiy uslubda hayot voqealari va kishilar to‘g‘risida oddiy axborotlar berilmaydi, aksincha, ular o‘quvchi ko‘z o‘ngida, jonli tarzda, so‘z bo‘yoqlari yordamida barcha detal va xarakter- xususiyatlari xayol pardasi ortida gavdalantirilib, o‘quvchida estetik zavq uyg‘otiladi, salbiy yoki ijobiy shaxs, hodisalarga nisbatan jiddiy qarash, kurash tuyg‘usi hosil etiladi, shuningdek, o‘quvchi voqelik ichiga tortiladi va natijada yuksak badiiy zavq oladi. Demak, badiiy uslubning vazifasi estetik zavq va voqelikka biror yo‘sinda munosabat uyg‘otishdir. Badiiy uslub boshqa uslublar kabi o‘z ichki bo‘linishlariga ega. Masalan, poetik uslub, masal uslubi, ertak uslubi kabilarga bo‘linadiki, ularning har biri o‘ziga xos tasvir vositalariga ega. Badiiy uslubning vositasi ham tildir. Lekin bunda til aloqa vazifasini obraz, xarakter va nafis manzaralar yaratish orqali bajaradi, shu yo‘l bilan uning ta’sir etish, harakatga keltirish vazifasi namoyon bo‘ladi. 17 Badiiy uslubda so‘z, ibora va gaplar sayqal topadi, yangi-yangi mazmun kashf etadi. Masalan “Quyosh g‘uborsiz ko‘kda taltayib porlaydi” (O.) gapida “taltayib”, “porlaydi”, “g‘uborsiz” so‘zlari alohida sayqal topgan, alohida jilo, alohida joziba kashf etgan. Gap esa 16 Abdusaidov A. Gazeta janrining til xususiyallari. DDA, -Toshkent, 2005, 11-b. 17 Donivoroy A, Bodiiv nuta stllistikasidan materiallar. Guliston. 1998. 10-b. 17 bir butun holda aloqa vazifasi (Quyosh osmonga ko‘tarilgan)dan tashqari estetik zavq, badiiy taasurot, ko‘tarinki ruhiyat baxsh etishga xizmat qilgan. Bunday misollar yuksak mahorat bilan yaratilgan har qanday asardan topiladi. Ma’lumki, obrazlilik har qanday san’at mezonidir. Badiiy obrazlilik so‘z (ibora, gap) ishlatish san’ati va mahorati demakdir. Adabiyot shu xususiyati bilan san’atning boshqa turlaridan ajralib turadi. Shuning uchun ham «bo‘sh asar», «sayoz asar» deyilganda, birinchi navbatda, yozuvchining voqelikni so‘z bo‘yoqlari orqali o‘z holicha, ya’ni, biqiq holda tasvirlay olmaganligi nazarda tutiladi. Har bir yozuvchining o‘ziga xos so‘z tanlash va ishlatish usuli bo‘ladi. A. Qahhor ijodi uchun xarakterli xususiyat so‘zni tejab-tergab ishlatishdir. Yozuvchi har bir so‘zga alohida vazifa yuklaydi. Uyg‘un ijodiga xos xususiyat: “o‘nlab misollar bir xil so'zlar bilan boshlanadi va tugaydi” va hokazo. Badiiy uslubga xos bo‘lgan eng muhim xususiyat unda tantanali- emotsional so‘zlarning ko‘p ishlatilishidir. Sabo, yel, chehra, tabassum, takalluf, muhabbat, muyassar, alvon, moviy, silsila kabilar shular jumlasidandir. Badiiy asar turli mavzularda bo‘lishi va turli davrning xilma-xil faoliyatini aks ettirishi mumkin. Shunga ko‘ra, badiiy uslubda tilning leksik qatlamiga oid barcha so‘z, ibora va frazeologik birikmalardan erkin foydalaniladi. Masalan: tarixiy maszuda yaratilgan asarlarda arxaizm, istorizmlar va o‘sha davr tiliga xos grammatik formalardan erkin foydalaniladi. Zamonaviy mavzuga oid asarlarda ular qo‘llanmaydi, aksincha, bugungi til leksikasi, shu jumladan, dialektizm, jargon, argo va boshqalardan foydalaniladi. Bu bilan obraz yaratishda bevosita ifodaga obrazning qaysi sheva yoki kasb-hunar vakili ekanini qo‘shimcha izohsiz tasvirlashga erishiladi.Badiiy uslubda yozuvchining individual tasviri va ifoda vositalari sezilib turadi. Masalan, H. Olimjon asarlaridan sho‘x va o‘ynoqi ohang, G‘.G‘ulom ijodida masalaga tarixiy-falsafiy yondoshish, M. Shayxzoda ijodida ham falsafiy mushohada, Uyg‘un ijodida peyzaj bilan bog‘liqlik, A.Qahhor ijodida sig‘iqlik, A. Qodiriy ijodida batafsil tafsilot, Erkin Vohidov ijodida mantiqiy-qiyosiy tasvir sezilib turadi. Badiiy uslubda so‘z yaratish, so‘zni ko‘chgan ma‘noda ishlatish, iboralarni qayta ishlash kabi jarayon 18atiric. Bular yozuvchining mahoratiga, ijodiy qobiliyatining darajasiga bog‘liq.Bunda yozuvchi xalq jonli tilidan keng foydalanadi. A. Qahhor A.P. Chexovning “Chelovek v futlyare” asarini “G’ilof bandasi” deb tarjima qilishi, G‘.G‘ulomning “Ko‘kan o’zi mening bilan ko’p og’ayni» deb ta’riflashi, A.Oripovning «Qachon xalq bo’lasan, ey, olomon” deb murojaat etishi va boshqalar yuqorida nomi tilga olingan yozuvchi, shoirlarni xalq tili, xalq iboralarini naqadar chuqur bilishini ko‘rsatadi. So‘z tanlash badiiy asarning janr xususiyatlariga ham bog‘liq. Masalan, arxaik so‘zlar ba’zan davr koloriti, shaxs xarakterini ko‘rsatish uchun ishlatilsa, ba’zan kulgi-mazax uchun xizmat qiladi. Masalan, A.Qodiriyning romanlarida ishlatilgan arxaik so‘zlar davr koloritini ko‘rsatishga, 18atiric asarlarida esa shaxslar ustidan kulishga, mazaxga xizmat qildirilgan. Badiiy uslubda grammatik shakllardan ham obraz yaratish kolorit berish maqsadlarida foydalaniladi. Masalan, Oybekning “Naroiy”, P.Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanlarida -ur, - erdi, andoq, shulkim kabi formalar ishlatilganini kuzatish mumkin. 18 I bob bo‘yicha xulosa Uslubiyat fani tilning turli uslublarini, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganuvchi alohida soha sifatida tilshunoslikda muhim ahamiyat kasb etadi. Uslubiyat nazariyasining asosiy vazifasi – tilning turli funksional uslublari, ularning xususiyatlari, qo‘llanilish doirasi va o‘zaro bog‘liqligini ilmiy jihatdan yoritib berishdir. Ushbu bobda o‘rganilgan nazariy asoslar shuni ko‘rsatdiki, uslubiyat tildagi shakl va mazmunning uyg‘unligiga asoslanib, adabiy tilning me’yorlari, nutqiy madaniyat va kommunikativ samaradorlik masalalarini ham o‘z ichiga oladi. Funksional uslublar (ilmiy, badiiy, rasmiy-idoraviy, ommaviy axborot va kundalik nutq uslubi)ning xususiyatlari, ularning qo‘llanilish maqsadlari va vositalarining o‘ziga xos jihatlari kurs ishida batafsil ko‘rib chiqildi. Shuningdek, adabiy tilning normativlik tamoyili hamda stilistik imkoniyatlarning boyligi tilning zamonaviy ijtimoiy hayotdagi ahamiyatini ochib berdi. Kurs ishi davomida olingan nazariy bilimlar va amaliy kuzatuvlar uslubiyatni o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki nutq madaniyatini rivojlantirish, madaniy merosni asrash va til siyosatini shakllantirish uchun ham dolzarb ekanligini ko‘rsatdi. Shu bois, uslubiyat masalalarini chuqur tadqiq etish va uni amaliyotga tadbiq etish nafaqat tilshunoslikning, balki jamiyatning umumiy madaniy yuksalishida ham katta ahamiyat kasb etadi. 19 II BOB.O zbek tilida uslublarning amaliy tahlili ʻ Oʻzbek tilida funksional uslublar nutqning maqsadi, shakli va vazifasiga qarab tasniflanadi. Uslublarning amaliy tahlili til vositalarining toʻgʻri qoʻllanilishi, nutqning maqsadga muvofiqligini taʼminlaydi. 18 Quyida har bir uslub kengroq tahlil qilinadi. 1.Ilmiy uslubning xususiyatlari: •Aniq va mantiqiy bayon. •Terminologiya va maxsus soʻzlardan foydalanish. •Izchillik, qatʼiylik va asoslanganlik. •Soddalikdan koʻra murakkab sintaksis ishlatiladi. Qoʻllanish sohasi: Ilmiy maqolalar, darsliklar, ilmiy tadqiqotlar, referatlar, dissertatsiyalar. Misol uchun: “Tilshunoslikda uslubiyat mustaqil fan sifatida tilning funksional uslublarini oʻrganadi. Bu uslublarning har biri kommunikativ ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladi. Masalan, ilmiy uslubda dalillash va mantiqiy izchillik muhim oʻrin tutadi”. Bu uslubda mazmunni toʻliq va tushunarli yetkazish uchun ilmiy tushunchalar va maxsus atamalar ishlatiladi. Masalan, “lingvistik izlanish” yoki “stilistik norma” kabi terminlar bevosita ilmiy uslubga xos. Shu bilan birga, jumlalarning murakkab tuzilishi fikrning aniq ifodasini taʼminlaydi. 2.Badiiy uslubning xususiyatlari: •Emotsionallik va obrazlilik. •Tasvir vositalari: metafora, epitet, qiyoslash, ramziy ifodalar. •Oʻquvchiga estetik taʼsir koʻrsatish maqsadi. Qoʻllanish sohasi: Adabiy asarlar (hikoyalar, romanlar, sheʼrlar, dramatik asarlar). Misol uchun: “Kuz kelib, daraxtlarning barglari sargʻayib, erkinlikka intilgan kabutar misol yer bagʻirlab toʻkilardi. Shamol esa ularning dardini soʻzlaganday bir chetdan ohista shivirlab oʻtar edi”. Bu uslubda maʼno toʻgʻridan-toʻgʻri emas, balki obrazli shaklda yetkaziladi. Masalan, “daraxtlarning barglari sargʻayib” iborasi kuz faslining timsoli sifatida ishlatilgan. Ushbu uslub nutqni hissiy va estetik jihatdan boyitadi. 3.Rasmiy-idoraviy uslubning xususiyatlari: 18 O‘zbek tili uslubiyati masalalari. Iminov M.Numonov T. Boboxonova D.Namangan nashiriyoti.2007 20 •Rasmiylik va standartlashtirilgan shakllar. •Aniq va loʻnda mazmun. •Maxsus hujjat tili va doimiy iboralar. Qoʻllanish sohasi: Qonunlar, farmonlar, arizalar, shartnomalar, ish yuritish hujjatlari. Misol uchun: “Mazkur shartnoma 2025-yil 1-yanvardan kuchga kiradi va tomonlar oʻrtasidagi huquqiy munosabatlarni tartibga soladi”. Bu uslubda loqaydlik yoki shaxsiy fikrga oʻrin yoʻq. Masalan, “mazkur shartnoma” yoki “kuchga kiradi” kabi iboralar rasmiy uslub standartlariga mos keladi. Nutqning qatʼiy va tushunarli boʻlishi asosiy talab hisoblanadi. 4.Publisistik uslubining xususiyatlari: •Sodda va tushunarli bayon. •Diqqatni jalb qilishga moʻljallangan. •Ritorik savollar, undovlar va ijtimoiy ahamiyatli mavzular ishlatiladi. Qoʻllanish sohasi: Gazeta, jurnal, televideniye, radio va internet nashrlari. Misol uchun: “Bugungi kunda Oʻzbekiston yoshlari katta muvaffaqiyatlarga erishmoqda. Ularning yutuqlari xalqaro maydonda eʼtirof etilmoqda!” Ushbu uslub ommaga qaratilgan boʻlib, oddiy va hayajonli ohang bilan gapiriladi. Masalan, “katta muvaffaqiyatlar” yoki “xalqaro maydonda” kabi iboralar hissiy va sodda qilib taqdim etiladi. 5.So‘zlashuv uslubining xususiyatlari: •Erkin va norasmiy ifoda. •Muloqot davomida tez-tez ishlatiladigan soʻz va iboralar. •Hissiy va qisqalik. Qoʻllanish sohasi: Oilaviy suhbatlar, doʻstlar bilan muloqot, norasmiy yozishmalar. Misol uchun:“Bugun doʻstlar bilan kinoga boramiz. Kechqurun yigʻilishamiz, maylimi?” Bu uslubda til vositalari soddalashtirilgan va norasmiy tusda boʻladi. Masalan, “maylimi?” yoki “kechqurun yigʻilishamiz” kabi iboralar ogʻzaki nutqdagi sodda va yaqin ohangni koʻrsatadi. Oʻzbek tilida funksional uslublar tildan foydalanishning turli holatlarini qamrab oladi. Har bir uslubning oʻziga xos lugʻaviy va grammatik xususiyatlari mavjud. Ularni amaliy tahlil qilish shuni koʻrsatadiki, mazmun va shakl har doim kommunikativ vazifaga moslashadi. Shu sababli, uslublarni toʻgʻri qoʻllash til madaniyatini oshirish, samarali muloqot va adabiy ijodda katta ahamiyatga ega. 21 2.1. Uslublarning lug aviy, grammatik va sintaktik xususiyatlari. ʻ Tilning funksional uslublari o‘ziga xos lug‘aviy, grammatik va sintaktik xususiyatlarga ega bo‘lib, har bir uslub nutqning kommunikativ maqsadi va muloqot doirasiga moslashgan. 19 Quyida har bir uslubning lugʻaviy, grammatik va sintaktik jihatlari batafsil tahlil qilinadi. 1.Ilmiy uslubning lugʻaviy xususiyatlari: •Maxsus atama va terminlar keng qo‘llanadi (masalan, lingvistika, fonetika, stilistika). •Abstrakt tushunchalar (ilmiy-falsafiy tushunchalar) ishlatiladi. •Sinonim va emosional-tasviriy so‘zlarga kam murojaat qilinadi. Grammatik xususiyatlari: •So‘z yasovchi affikslarning faol ishlatilishi: -lik, -shunoslik, -iyat (masalan, “stilistika”, “tilshunoslik”). •Sifatdosh va ravishdosh shakllari, ayniqsa, xulosa chiqarishda keng ishlatiladi: “oʻrganib chiqilgandan soʻng”, “dalillarga asoslangan holda”. Sintaktik xususiyatlari: •Murakkab va uzundan-uzoq jumlalar ko‘p ishlatiladi. •Mantiqiy bog‘lanish uchun bog‘lovchilar keng qo‘llanadi: “shuning uchun”, “bundan kelib chiqadiki”, “natijada”. •Maʼlumot izchillik va mantiqiy aloqadorlikka ega bo‘lishi talab qilinadi. Misol: “Oʻzbek tilining stilistik imkoniyatlarini o‘rganish natijasida, funksional uslublarning grammatik va leksik xususiyatlari aniqlanadi”. 19 Xudoyberganova M. O‘zbek tili uslublari va ularning o‘ziga xosligi. 22 2.Badiiy uslubning lugʻaviy xususiyatlari: •Tasviriy va obrazli so‘zlar keng ishlatiladi. •Sinonimlar, antonimlar, xalq maqollari va iboralar boy ishlatiladi. •Badiiy sanʼat vositalari (metafora, epitet, qiyoslash) asosiy oʻrinda turadi. Grammatik xususiyatlari: •His-tuyg‘uni ifodalash uchun shakllar keng qo‘llanadi: -dir, -ib, -gan (masalan, “kelajakdir”, “yashnab ketdi”). •So‘zning nutqdagi sintaktik o‘rni erkinroq, lekin ifodali: “quyosh bosh uzra charaqladi”. Sintaktik xususiyatlari: •Nutq ifodali bo‘lishi uchun teskari sintaksis ishlatiladi: “Bu bog‘da gul chechaklarini aytmang, gullar bir-biridan go‘zal!” •Qisqa va uzun jumlalarning almashib kelishi: tasvir kuchaytiriladi. •Dialog va monologlarga asoslangan. Misol:“Quyoshning nurida suv sathida yuz minglab chaqnayotgan yulduzchalar go‘yo koʻz bilan oʻynardi”. 3.Rasmiy-idoraviy uslubning lugʻaviy xususiyatlari: •Rasmiy tilga xos so‘z va iboralar qo‘llanadi: “mazkur”, “farmon”, “ariza”. •Neytral leksika ustuvorlik qiladi, emotsional yoki obrazli so‘zlar ishlatilmaydi. Grammatik xususiyatlari: •Turg‘un birikmalar va aniq tuzilmalar qo‘llanadi: “mazkur hujjat”, “yuridik asosda”. •Odatda majhul nisbat shakllari keng qo‘llanadi: “tasdiqlandi”, “ko‘rib chiqiladi”. Sintaktik xususiyatlari: •Qisqa va standart jumlalar qo‘llanadi. 23 •Nutqda tartib, mantiq va standart ifoda shakllari mavjud: “Mazkur qaror joriy yilning 1- yanvaridan eʼtiboran amalga oshiriladi”. •Matn koʻp qismlarga ajratilib, qoidalar raqamlash orqali bayon qilinadi. Misol: “Mazkur buyruq asosida xodimlarning mehnat ta’tili 2025-yil 15- fevraldan boshlab beriladi”. 4.Publisitik uslubining lugʻaviy xususiyatlari: •Sodda va tushunarli leksika ishlatiladi. •Emotsional va qiziqarli so‘zlar, iboralar va shiorlar ko‘p uchraydi. •Ko‘pincha ijtimoiy hayotga oid so‘z va iboralar qo‘llanadi. Grammatik xususiyatlari: •O‘zlashtirma va xalqaro so‘zlar ko‘plab uchraydi: “konferensiya”, “innovatsiya”, “strategiya”. •Hissiy bo‘yoq beruvchi shakllar qo‘llanadi: “ajoyib natijalar”, “e’tiborni tortmoqda”. Sintaktik xususiyatlari: •Qisqa, sodda va tushunarli jumlalar ustuvor. •Savol-javob va murojaat uslublari keng qo‘llanadi: “Siz bilasizmi?!”, “Bugungi kunda bu masala dolzarbdir!” Misol:“Toshkentda boʻlib oʻtgan xalqaro konferensiyada 30 dan ortiq davlat vakillari ishtirok etdi. Ular innovatsion texnologiyalarni muhokama qilishdi”. 5.So‘zlashuv uslubining lugʻaviy xususiyatlar: •Oddiy va kundalik so‘zlar ishlatiladi. •Og‘zaki tildagi sinonimlar va qisqartmalar qo‘llanadi: “nima gap?”, “ertaga koʻramiz”. •Tanish va yaqin so‘zlashuvga xos iboralar: “boʻpti”, “mayli”, “ehtimol”. 24 Grammatik xususiyatlari: •Qisqartma shakllar keng qo‘llanadi: “kelyapman”, “bormayman”. •Erkinlik va grammatik me’yorlarning ba’zan buzilishi uchrab turadi. Sintaktik xususiyatlar: •Qisqa va sodda jumlalar ustuvor. •Ko‘pincha hissiy ohangga ega so‘zlashuv uslubi: “Ha, yaxshi, keyin gaplashamiz!” Misol: “Bugun nima qilamiz? Kechqurun yig‘ilib kinoga boramizmi?” O‘zbek tilidagi uslublarning lug‘aviy, grammatik va sintaktik tahlili shuni ko‘rsatadiki, har bir uslub o‘ziga xos leksik vositalar, grammatik shakllar va sintaktik qurilmalarni qo‘llab, o‘z funksiyasiga mos tarzda ishlatiladi. Uslublarning bu jihatlarini chuqur o‘rganish ularning qo‘llanilish doiralarini kengaytirish va nutq samaradorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. 25 2.2. Til madaniyati va uslub me’yorlariga rioya qilishning ahamiyati Til madaniyati va uslub me’yorlari – bu tilni to‘g‘ri, aniq, va maqsadga muvofiq qo‘llash qoidalaridir. Bu qoidalar tilning ifodali, tushunarli va go‘zal bo‘lishini ta’minlaydi. Til madaniyati va uslub me’yorlariga rioya qilish shaxsiy muloqotdan tortib rasmiy yozishmalargacha bo‘lgan barcha sohalarda muhim ahamiyatga ega. Til va madaniyatning o‘zaro munosabatini uzoq yillar davomida o‘rganish va tahlil qilish natijasida umumiy tilshunoslik, adabiyotshunoslik, psixologiya, falsafa kabi fanlarning yangidan-yangi qirralari ochildi hamda ular lingvomadaniyatshunoslik, kommunikativ tilshunoslik, kognitiv tilshunoslik, gender tilshunoslik, etnolingvistika, neyrolingvistika, sosiolingvistika, psixolingvistika, mentalingvistika, kognitiv lingvistika, interlingvistika (bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish) sinxron va diaxron lingvistika, makro va mikrolingvistika, kompyuter lingvistikasi kabi zamonaviy fanlarning shakllanishi va rivojlanishiga asos bo‘lmoqda, tilshunoslikning zamonaviy yo‘nalishlarida ilmiy izlanishlar olib borishga zamin yaratmoqda. Til va madaniyatning bir-biriga munosabatini tavsiflash jarayoni haqida turli xil fikr-mulohazalarga duch kelish tabiiy, chunki bu ikki tushunchaning o‘zaro munosabati keng qamrovli va bir necha yillar davomida olimlarning diqqati markazidan o‘rin olib kelmoqda. Avvalgi va hozirgi tadqiqotlar natijalarini umumlashtirib, til va madaniyat ikkisi bir butunlikni tashkil etadi. Shunday ekan, til va madaniyat bog‘liqligi ijtimoiy hodisasida modallik kategoriyalari alohida o‘tib egallaydi. Chunki, modallik kategoriyalari orqali insonlar nutqini tushunarli va ravon tarzda tuza oladi. Bundan tashqari, o‘zlarini istak- xohishlarini, buyruq, taxmin yoki ehtimollikni ifodalashda yordam beradi. Til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligi g‘oyasi tilshunoslik va til falsafasi tarixida katta o‘rin egallaydi. Bu borada, Vilgelm fon Gumboldt garchi til hamma odamlar uchun universal bo‘lsa-da, dunyo tillari bir-biridan farq qiladi va har bir tilda dunyoqarash mavjud degan g‘oyani ilgari suradi. Gumboldt uchun odamlarga (millat, irq) aqliy qobiliyatlar berilgan va ba’zi tillar va madaniyatlar ushbu aqliy qobiliyatlarning ishlariga asoslangan ijoddir. Shunday qilib, tillar va madaniyatlar “millat ruhini” ifodalaydi, va lingvistik va madaniy xilma-xillik turli xalqlarning (millatlar, irqlar) aqliy qobiliyatlaridagi farqlarni aks ettiradi. 20 Til madaniyati – bu tilni to‘g‘ri qo‘llash san’ati. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi: •O‘zak qoidalarga rioya qilish: Grammatik me’yorlarni bilish va ularga amal qilish. •So‘z boyligini to‘g‘ri qo‘llash: Tilni boy va mazmunli qilish uchun to‘g‘ri so‘zlardan foydalanish. •Notiq so‘zlash san’ati: Ovoz, ohang va talaffuzga e’tibor qaratish. Til madaniyatiga rioya qilishning foydalari: 20 O‘zbek nutqi madaniyati va uslubiyati. Omonturdiyev A.J. Abduraimova Sh.I. Toshkent 2016. 26 1.Tushunarlilikni ta’minlaydi: Xabarning mazmuni tinglovchiga yoki o‘quvchiga aniq yetib boradi. 2.Hurmat uyg‘otadi: Tildan to‘g‘ri foydalanish tinglovchi yoki o‘quvchining til egasiga bo‘lgan hurmatini oshiradi. 3.Madaniy merosni saqlaydi: Til madaniyatiga rioya qilish milliy qadriyatlarni asrab- avaylashga xizmat qiladi. 2. Uslub me’yorlariga rioya qilish. Uslub – bu tilning turli vaziyatlarda maqsadga muvofiq va samarali qo‘llanish usuli. Uslub me’yorlariga rioya qilishning foydalari: •Maqsadga muvofiqlikni ta’minlaydi: Uslubga mos ravishda yozish yoki gapirish ma’lumotni to‘g‘ri yetkazishga yordam beradi. •Tinglovchi yoki o‘quvchi bilan bog‘lanishni osonlashtiradi: To‘g‘ri uslub tanlansa, xabar samarali qabul qilinadi. •Professionalizmni ko‘rsatadi: Uslublarga rioya qilish sohaning professional talablariga javob berishni anglatadi. 3. Til madaniyati va uslub me’yorlarining bir-biri bilan aloqasi. Til madaniyati uslubni to‘g‘ri shakllantirishning asosidir. Uslub me’yorlari esa til madaniyatining turli vaziyatlarda samarali qo‘llanilishini ta’minlaydi. Har ikkisi ham maqsadga mos va tushunarli muloqot uchun zarurdir. 4. Til madaniyati va uslub me’yorlariga rioya qilmaslik quyidagi muammolarga olib kelishi mumkin: 1.Tushunmovchiliklar: Ma’lumot noaniq yetkaziladi yoki noto‘g‘ri tushuniladi. 2.Hurmatning yo‘qolishi: Notog‘ri tildan foydalanish odamlarda salbiy taassurot qoldiradi. 3.Ijtimoiy muammolar: Kommunikatsiya to‘siqlari yuzaga keladi. 4.Madaniy qadriyatlarning yo‘qolishi: Til madaniyatiga e’tiborsizlik milliy merosni zarar keltiradi. 27 II bob bo‘yicha xulosa O‘zbek tilida uslublarning amaliy tahlili tilning mazmunan boyligi va ko‘p qirraliligini ochib beradi. Har bir uslub o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning qo‘llanilishi maqsadga muvofiq va samarali muloqotni ta’minlaydi. O‘zbek tilida uslublarning mavjudligi va ularning amaliy qo‘llanilishi tilning funksional boyligini ko‘rsatadi. Har bir uslub turli vaziyatlarda samarali muloqot qilish imkonini beradi. Amaliy tahlil jarayonida har bir uslubning xususiyatlari, ularning o‘zaro aloqasi va ahamiyati aniqlandi. Shu bois, til me’yorlariga rioya qilish va uslublarni to‘g‘ri qo‘llash nafaqat shaxsiy nutq madaniyatini yuksaltiri sh, balki jamiyatd agi muloqot samarad orligini oshirish uchun ham muhimdir.Kelgusida o‘zbek tilidagi uslublarni yanada chuqurroq o‘rganish va ularni turli kontekstlarda amaliy qo‘llash imkoniyatlarini kengaytirish tavsiya etiladi.Tilni o‘rganish va rivojlantirish: Har bir inson o‘z ona tilining madaniyatiga e’tibor qaratishi, grammatik me’yorlarni bilishi va ularga amal qilishi zarur. 28 Xulosa O‘zbek tilining uslubiyati – bu tilning turli funksional uslublarini o‘rganadigan muhim soha bo‘lib, til vositalarining muloqot maqsadiga va sharoitiga mos qo‘llanilishini ta’minlaydi. Bu tilning boyligi, ifodalilik imkoniyatlari va jamiyatda bajaradigan kommunikativ vazifalarini o‘rganish uchun zamin yaratadi. O‘zbek tilining funksional uslublari o‘zaro farqlanadi. Ilmiy uslub aniq, mantiqiy va terminlarga boy bo‘lib, ilm-fan sohasida qo‘llaniladi. Rasmiy-uslubiy uslub esa hujjatlar, qonunlar va rasmiy yozishmalar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, qat’iy tuzilmalar va standart ifodalarni talab etadi. Badiiy uslub o‘zining hissiyotga ta’sirchanligi va tasviriy vositalarining boyligi bilan o‘quvchining estetik didini oshiradi. Ommabop uslub keng ommaga tushunarli, samimiy tilda axborot yetkazishni ta’minlasa, so‘zlashuv uslubi kundalik muloqot uchun qulay va tabiiydir. O‘zbek tili o‘zining boy lug‘ati va grammatik imkoniyatlari bilan har bir uslubning o‘ziga xos ehtiyojlarini qondira oladi. Bunda leksik qatlamlarning to‘g‘ri tanlanishi, grammatik tuzilmalar va stilistik vositalar har bir uslubning o‘ziga xosligini namoyon qiladi. Badiiy uslubda tasviriy ifodalar, ilmiy uslubda aniqlik va dalillarga asoslanish, rasmiy-uslubiy uslubda qat’iyat va izchillik kuzatiladi. O‘zbek tilining uslubiyati nafaqat tilshunoslik, balki madaniyat uchun ham ahamiyatlidir. Har bir uslub o‘zbek xalqining madaniyati, ma’naviy qadriyatlari va hayotiy tajribalarini ifodalash imkonini beradi. Xususan, badiiy uslub milliy adabiyot rivojida muhim o‘rin tutsa, rasmiy-uslubiy va ilmiy uslublar davlat va jamiyat hayotidagi tartib-intizomni ta’minlaydi. Uslublar bo‘yicha me’yorlarga rioya qilish nutq madaniyatini yuksaltirishda muhim ahamiyatga ega. Bu nafaqat shaxsiy muloqot samaradorligini oshiradi, balki jamiyatdagi kommunikatsiya sifatini ham yaxshilaydi. O‘zbek tilining uslubiy imkoniyatlarini o‘rganish va amalda qo‘llash tilni saqlash va rivojlantirishning asosiy yo‘llaridan biridir. 29 I Ilmiy adabiyotlar: 1. Abdusaidov A. Gazeta janrining til xususiyatlari. DDA, - Toshkent, 2005. 2. Alimuhamedov A. Antik adabiyot tarixi, - Toshkent: O‘qituvchi, 1969. 3. Boboyeva A. Gazeta tili haqida. - Toshkent: Fan, 1983. 4. Doniyorov A. Badiiy nutq stilistikasidan materiallar. Guliston, 1988. 5.Mukarramov M. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining ilmiy stili. Toshkent: Fan, 1984 6. Малов. С.Е. Памятники древнетуркеской писменности. М-А 1951. Стр200 7. Nosirov P. O'zbek nutqi madaniyati. Toshkent. Uajbnt markazi, 2004 8. Tojiyev Y., Hasanov N., Tojimatov H., Yo‘ldosheva O. O‘zbek nutqi madaniyati va uslubiyati asoslari. - Toshkent,1994. 9. Ziyodova Т., Shamsiyeva M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili uslubiyati. Toshkent: A. Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2003. 10. Shoabdurahmonov Sh. O‘zbek adabiy tilining leksik normalari. Nutq madaniyatiga oid masalalar. -Toshkent: Fan, 1973. 11. Shomaqsudov A. va boshqalar. O‘zbek tili stilistikasi. -Toshkent: O‘qituvchi, 1983. 12. Shomaqsudov A. O‘zbek tili va uning stilistik turlarining tarixiy ildizlari masalasiga doir, O‘zbek tili stilistikasi masalalari, Ilmiy asarlar to‘plami, 486. - Toshkent, 1975. 13. O‘rinboyev B. So‘zlashuv nutqi. - Toshkent: Fan, 1979. 14. O‘qish kitobi. Eski o‘zbek yozuvi namunalari, - Toshkent: 1960. 15. G‘ulomova G. O‘zbek yuridik terminologiyasining istiqlol davri taraqqiyoti, KDA, - Toshkent, 2005. Xorijiy adabiyotlar: 16. Бондалетов В. И друг. Стилистика русского языка. Ленинград .1982. 17. Виноградов В.В. Стилистика, Теорея поетический речи. Москва.1963. 18. Горт Я. Филологическиерозискания. 1989.74-76стр 19. Малов. С.Е. Памятники древнетуркеской писменности. М-А 1951. Стр200 30 Internet manbalari: 20. 21. https:/ 22. 23. https:/ 24 31

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. Oʻzbek tilshunosligida uslubiyatning nazariy asoslari

1.1. Uslubiyat tushunchasi va uning tilshunoslikdagi oʻrni

1.2. O‘zbek tilidagi asosiy uslublar va ularning qo‘llanilish doirasi

II BOB. O‘zbek tilida uslublarning amaliy tahlili

2.1 Uslublarning lugʻaviy, grammatik va sintaktik xususiyatlari

2.2 Til madaniyati va uslubiy meʼyorlarga rioya qilishning ahamiyati

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить