Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 56.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Лингвистика

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

O‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasining formal tadqiqi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI JURNALISTIKA VA O‘ZBEK FILOLOGIYASI FAKULTETI O‘ZBEK TILSHUNOSLIGI KAFEDRASI HOZIRGI O‘ZBEK TILI FANIDAN KURS ISHI MAVZU: O‘ZBEK TILSHUNOSLIGIDA ZAMON KATEGORIYASNING FORMAL TADQIQI. Topshirdi: Fan o‘qituvchisi: TOSHKENT – 2024 1 MUNDARIJA: I. KIRISH……………………………………………………………………3 II. ASOSIY QISM: 1. O‘zbek tilshunosligida zamon shakllarining tasniflanishi…6 2. Zamon kategoriyasi formal tadqiqi………………………...20 3. Grammatik ma’no………………………………………….23 III. XULOSA………………………………………………………………….41 IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………..…43 2 I. KIRISH Grammatik zamon kategoriyasi tillarda eng ko‘p tarqalgan fe’l kategoriyalaridan biridir. Fe’lning zamon kategoriyasi ish-harakatning nutq sodir bo‘lishi paytiga nisbatan amalga oshishini ko‘rsatadi. Nazariy jihatdan bu kategoriya gapirilayotgan paytda, gapirilayotgan paytdan oldin, gapirilayotgan paytdan keyin sodir bo‘ladigan ish-harakatni ifodalaydi. Ko‘pchilik tillarda zamon grammatik kategoriyasi ana shu uch xususiy ma’nodan tashkil topgan. Hozirgi zamon fe’li nutq so‘zlanayotgan vaqtda sodir bo‘layotgan ish-harakatni anglatadi, masalan: Men jurnal o‘qiyapman. Undan tashqari, bu zamon yana bir qator qo‘shimcha ma’nolarni: 1) doimiy to‘xtovsiz takrorlanib turadigan ish-harakatni; 2) ma’lum vaziyatda kelasi zamon ma’nosini; 3) o‘tgan zamon ma’nosini ham anglatishi mumkin. O‘zbek tilida bu zamonning hozirgi-kelasi zamon fe’li; hozirgi zamon davom fe’li turlari bor. Hozirgi-kelasi zamon fe’li nutq jarayonida va undan keyin sodir bo‘ladigan ish- harakatni ifodalaydi. Bu ma’no fe’l o‘zagiga a (-y) ravishdosh yasovchi affiksal morfni qo‘shish va tuslash bilan ifodalanadi: Ishni hoziroq boshlaymiz. Ular bugun kelishadi. Hozirgi zamon davom fe’li ish-harakatning aynan nutq jarayonida sodir bo‘layotganini ifodalaydi. Bu ma’no fe’lga yap, yotib, moqda affiksal morflarni qo‘shish va tuslash yo‘li bilan ifodalanadi. Gazeta o‘qiyapmiz (o‘qimoqdamiz, o‘qiyotibmiz). O‘tgan zamon nutq jarayonidan oldin bo‘lib o‘tgan ish-harakatni anglatadi. Bu ma’no turli tillarda turlicha: rus tilida affiksi yordamida, ingliz tilida, agar fe’l to‘g‘ri fe’llar turkumiga mansub bo‘lsa, -(e)d affiksi yordamida, agar u noto‘g‘ri fe’l bo‘lsa, suppletiv, yo fe’l o‘zagidagi tovushlarning o‘zgartish orqali ifodalanadi. Ba’zi tillarda o‘tgan zamon bir nechta ko‘rinishga ega. Bunday tillarga o‘zbek va nemis tillari yaxshi misol bo‘la oladi. Hozirgi zamon o‘zbek tilida o‘tgan zamonning yaqin o‘tgan zamon, uzoq o‘tgan zamon, o‘tgan zamon hikoya 3 fe’li, o‘tgan zamon davom fe’li va o‘tgan zamon maqsad fe’li farqlanib, ularning har biri o‘z ifoda vositasiga ega. Yaqin o‘tgan zamon fe’l o‘zagiga-di affiksini qo‘shish va tuslash, uzoq o‘tgan zamon sifatdosh yasovchi-gan affiksini qo‘shish va tuslash, (edi, ekan to‘liqsiz fe’llarning gan affiksini olgan fe’l formasi bilan birikishi natijasida), o‘tgan zamon hikoya fe’li fe’l o‘zagiga ravishdosh yasovchi - b(ib) affiksini qo‘shish va tuslash, o‘tgan zamon davom fe’li -(a)r affiksi yordamida yasalgan hozirgi zamon sifatdoshiga Yaqin o‘tgan zamon fe’l o‘zagiga- di affiksini qo‘shish va tuslash, uzoq o‘tgan zamon sifatdosh yasovchi-gan affiksini qo‘shish va tuslash, (edi, ekan to‘liqsiz fe’llarning - gan affiksini olgan fe’l formasi bilan birikishi natijasida), o‘tgan zamon hikoya fe’li fe’l o‘zagiga ravishdosh yasovchi -b(ib) affiksini qo‘shish va tuslash, o‘tgan zamon davom fe’li -(a)r affiksi yordamida yasalgan hozirgi zamon sifatdoshiga edi to‘liqsiz fe’lini tuslab biriktirish, yotgan affiksi bilan yasalgan hozirgi zamon sifatdoshiga edi to‘liqsiz fe’lini tuslab biriktirish, fe’l o‘zagiga -moqda affiksini qo‘shib, edi to‘liqsiz fe’lini tuslab biriktirish va o‘tgan zamon maqsad fe’li o‘zagiga moqchi affiksini qo‘shish hamda, edi to‘liqsiz fe’lini tuslab biriktirish yoki -digan affiksi yordamida yasalgan kelasi zamon sifatdoshiga edi to‘liqsiz fe’lini tuslab, biriktirish bilan ifoda etiladi. Kurs ishining dolzarbligi: Nutqning zamonga munosabatini belgilash morfologik tahlil jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Fazo va vaqt borliqning fundamental shakli hisoblanib, har qanday axborot, harakat, holat zamon va makon belgilariga ega. Axborotning davrga munosabatini tushunish dunyodagi o‘zgarishlarni anglashning muhim sharti hisoblanadi. Zamon orqali muayyan hodisa yoki holatlarning sodir bo‘lgan payti tayin etiladi, bu orqali ular xotirada ketmaketlikda tartiblanadi, shuningdek, ularning qancha muddat davom etganligi belgilanadi. Axborotning zamonga munosabatini anglatuvchi tahlillarning avtomatik amalga oshirilishini ta’minlash zarurati zamon grammatik shakllarini annotatsiyalash masalasining amaliy ahamiyatini oshiradi. Bugungi kunda fe’l zamonining ko‘chishi, kontekst ta’sirida boshqa bir zamonga ishora qilishi kabi 4 masalalarni avtomatik tahlilda aniqlash jahon korpus lingvistikasi oldidagi muhim vazifalardan biri bo‘lib turibdi. Zamon fe’lning grammatik kategoriyasi sifatida tadqiq qilingan ishlar sirasiga B.Komri, V.Kornevaya, A.O.Kozmin, A.A.Ziyavudinova kabi olimlarning ishlarini misol sifatida keltirish mumkin. O‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasi ancha keng o‘rganilgan masalalardan biri. O‘zbek tili grammatikasi, xususan, morfologiyasi yuzasidan olib borilgan tadqiqotlar, yozilgan turli darslik va qo‘llanmalar mualliflari fe’l so‘z turkumi doirasida zamonni ifodalovchi shakllar va ularning tasnifi masalasiga ham to‘xtalgan. Bu borada, ayniqsa, Abdurauf Fitrat, A.G‘ulomov, A.Hojiyev, A.Kononov, Sh.Shukurov, J.Jo‘rayeva, A.Sulaymonov, Y.Tojiyev, G‘.Zikrillayev, B.Mengliyev, Z.Xudayberganova, Sh.Shaxobitdinova, N.Musulmonova, Sh.Sultonovalarning tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, o‘zbek tilida vaqt ma’noli lug‘aviy birliklar va ularning matn shakllantirish imkoniyatlari M.Hakimova tomonidan atroflicha o‘rganilgan Kurs ishining maqsadi: o‘zbek tilda mavjud zamonni ifodalovchi grammatik shakllarni kategoriyalanishini o‘rganishdan iborat. O‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasi tadqiqini o‘rganish; o‘zbek tilida zamon kategoriyasi yuzasidan olib borilgan tadqiqotlarda erishilgan yutuqlardan zamon shakllarini annotatsiyalashda lingvistik ta’minot sifatida foydalanish imkoniyatlarini aniqlash; har bir zamonni ifodalovchi grammatik shaklga uni boshqa zamon shakllaridan farqlovchi shartli belgilarini toppish; zamon shakllarining morfotaktik qoidalari asosida modellar ishlab chiqishni maqsad qilib olamiz. 5 II. ASOSIY QISM. 1. O‘zbek tilshunosligida zamon shakllarining tasniflanishi. Jahon tilshunosligidagi ko‘plab tadqiqotlarda zamonning vaqtni tilda voqelantirishga xizmat qiluvchi grammatik, leksik, sintatik vositalar bir butunligi – yaxlit temporal kategoriya sifatida o‘rganilishi an’anaga aylangan. H.Reichenbach ilk marta zamon chizig‘ida uch nuqta mavjudligi, bu nuqtalarning joylashuv ketma-ketligiga ko‘ra turli zamon ma’nolari ifodalanishini tushuntirib berdi. U o‘zigacha bo‘lgan grammatikaga oid manbalardagi bir-biriga yaqin zamonlar masalan, Simple past (Oddiy o‘tgan zamon) va Present perfect (Tugallangan hozirgi zamon) ma’nosini tushuntirishdagi muammolarni aynan mana shu nutqning uch nuqtasini farqlamaslik natijasi, deb biladi. Olim uch nuqta sifatida quyidagilarni ko‘rsatadi: 1. Nutq nuqtasi (Point of speech - S). 2. Voqea-hodisa nuqtasi (Point of event - E). 3. Ishora nuqtasi (Point of reference - R). Oltoy tillaridagi fe’l zamonlarini maxsus o‘rgangan I.Kormushin tizimda mutlaq va nisbiy zamonlarni ajratadi. Olimning fikricha, o‘tgan, hozirgi, kelasi zamonlar mutlaq zamonlar bo‘lib, ularning bir-biri bilan munosabatidan nisbiy zamonlar kelib chiqadi. Jumladan, mutlaq o‘tgan zamondan uch nisbiy zamon hosil bo‘ladi: o‘tgan zamonga nisbatan o‘tgan zamon, o‘tgan zamonga nisbatan hozirgi zamon, o‘tgan zamonga nisbatan kelasi zamon. Xuddi shu tartibda hozirgi va kelasi mutlaq zamonlardan ham uchtadan nisbiy zamon hosil bo‘ladi. Shunday qilib, olim oltoy tillari uchun uch mutlaq va to‘qqizta nisbiy – jami o‘n ikkita zamondan iborat tizimni tavsiya etadi. Bizningcha, I. Kormushinning mazkur 6 yondashuvi garchi tizimlilikka asoslansa-da, barcha oltoy tillari uchun to‘liq tatbiq etib bo‘lmaganligi bois keng ommalashmagan. Grammatik zamonni turli sathlar hamkorligida o‘rganish uning mohiyatini yanada aniqroq ochilishiga sabab bo‘lgan. O‘z navbatida, ko‘pchilik tadqiqotchilar tomonidan bu temporal maydonda fe’lning grammatik zamon shakllari markaziy o‘rinni egallashi ta’kidlangan. Bugungi kunda mazkur kategoriyani tilshunoslikning hamkor sohalari psixolingvistika, neyrolingvistika, korpus lingvistikasi, lingvokulturologiya kabi fanlar nuqtayi nazaridan o‘rganishga katta ahamiyat berilmoqda. Turkiy tillar morfologiyasining avtomatik tahliligabag‘ishlangan ishlardan analiz jarayoni grammatik lug‘at, so‘z shakl modeli va morfotaktik qoidalarga asoslanishi haqida xulosa chiqarish mumkin. Morfolaktik qoidalar deganda qo‘shimchaning asosga birikishidagi muayyan qoidalar, shuningdek, asos xususiyatidan kelib chiqib allomorflardan mosining tanlanishi (masalan, -gan o‘tgan zamon shaklining k undoshi bilan tugagan asoslarga -kan, q undoshi bilan tugagan asoslarga -qan tarzida qo‘shilishi) nazarda tutiladi. O‘zbek tilidagi 11 ta grammatik kategoriyani, jumladan, zamon kategoriyasini ham ko‘rsatib o‘tadi. S.Muhamedova harakat fe’llari va ularning valentlik imkoniyatlari asosida ish olib borgan. Ishda fe’llarning grammatik shakllarni qabul qilishiga ulardagi lug‘aviy ma’noning ta’siri ham ko‘rsatib o‘tilgan. Olima o‘tgan zamon uchun 13 ta, hozirgi zamon uchun 6 ta, kelasi zamon uchun 9 ta shaklni ajratib ko‘rsatadi. Sh.Hamroyeva, O‘.Xoliyorov, G.Abdualimovalar tomonidan tuzilgan “Fe’l shakllari lug‘ati”da zamonning o‘zida ta, variantlari bilan esa 66 ta shakl mavjudligi qayd etiladi. O‘zbek tilshunosligida zamonni ifodalovchi grammatik shakllar va ularning tasnifi eng munozarali masalalardan biri bo‘lib kelgan. Formal-tavsifiy metod asosida amalga oshirilgan ishlarda zamonni anglatuvchi grammatik shakllar aniqlandi va ularning har xil nutqiy qo‘llanishlardagi ma’nolari izohlandi. Tilshunos A.Hojiyev zamonni ifodalovchi grammatik shakllarning ro‘yxati va ularning tasnifidagi turli-tumanlikka e’tibor qaratadi: “Turli darslik va 7 qo‘llanmalar, ayrim monografiyalar, shuningdek, qiyosiy plandagi ishlardan tashqari o‘zbek tilidagi fe’l zamonlari temasi bo‘yicha to‘rtta kandidatlik dissertatsiyasi yoqlandi. Biroq har bir zamon formasining o‘ziga xos xususiyati haqidagina emas, hatto hozirgi o‘zbek adabiy tilida fe’lning qaysi zamoni qanday formalarga egaligi haqida ham shu vaqtga qadar bir xil fikrga kelingan emas”. Tilshunos olimning mazkur mulohazalari bugun ham o‘z kuchida turibdi. Masalan, A. Sulaymonov “Fe’l zamonlari” kitobida o‘tgan zamon hosil qiluvchi 24 ta invariant sintetik va analitik shaklni ko‘rsatsa, Hojiyev “O‘zbek tili grammatikasi” (1975) da 10 ta shunday shaklni qayd etadi. A.G‘ulomovning “Fe’l” risolasida o‘tgan zamon shakllari soni 7 ta, 1966- yilda chop etilgan “Hozirgi o‘zbek adabiy tili I (Morfologiya)” darsligida esa ularning soni 12 tani tashkil etadi. Boshqa zamon shakllari miqdorida ham shunday har xilliklar kuzatiladi. Bizningcha, buning asosiy sabablaridan biri o‘zbek tilida zamon va mayl kategoriyalarining chambarchas bog‘liqligida va grammatik shakllarning ham zamon,ham mayl ma’nosini ifodalashida ko‘rinadi. Sistem- struktur yondashuvda esa zamon shakllaridagi lisoniy va nutqiy jihatlar farqlandi, turli nutqiy ma’nolar umumlashtirildi. Bizningcha, nutq momenti (N), ishora vaqt (I), harakat-holat vaqti (H)ning munosabatidan kelib chiqib zamon shakllarining tasnifini quyidagicha amalga oshirish mumkin: I. O‘tgan zamon shakllari: 1. N>I=H strukturasini ifodalaydigan o‘tgan zamon shakllari: -di, -b (-ib), edi. 2. N=I>H strukturasini ifodalaydigan o‘tgan zamon shakli: -gan (-kan, -qan). 3. N>I>H strukturasini ifodalovchi o‘tgan zamon shakllari: -gan edi (-kan edi, -qan edi), -b edi (-ib edi). 8 4. N>I>H strukturasini ifodalaydigan davomli o‘tgan zamon shakllari: -r edi (- ar edi), -yotgan edi (-ayotgan edi), -yotib edi (-ayotib edi), -yotir edi (-ayotir edi), - moqda edi. II. Hozirgi zamon shakllari: 1. N=I=H strukturasini ifodalovchi umumiy hozirgi zamon shakli: -a (-y). 2. N=I=H strukturasini ifodalovchi davomli hozirgi zamon shakllari: -yap, - 3. yotib (-ayotib), -yotir (-ayotir), -moqda, -yotgan. Shuningdek, yurmoq, turmoq, o‘tirmoq, yotmoq fe’llarining ko‘makchi fe’l va holat fe’li sifatida hozirgi zamon ma’nosida qo‘llanilishi. III. Kelasi zamon shakllari: 1. N<I=H strukturasini ifodalovchi kelasi zamon shakllari: -a (-y), -r (-ar), - ydigan (-adigan), -ajak (-yajak), -gay (-kay, -qay). Shuningdek, kelasi zamonda ham natija va davomiylik ma’nolari ifodalanishi mumkin. Bu ma’nolar -gan/-kan/- qan, -(a)yotgan shakllari va bo‘l fe’li yordamida yuzaga keltiriladi. Bunda natija ma’nosi uchun -gan/-kan/-qan shaklidan so‘ng kelgan bo‘l fe’liga kelasi zamonni ifodalovchi -a, -ar shakllari qo‘shiladi. Kelasi zamondagi natija ma’nosini N<I>H strukturasi orqali ifodalash mumkin. Kelasi zamondagi davomiylik ma’nosi uchun esa -(a)yotgan shaklidan so‘ng kelgan bo‘l fe’liga kelasi zamonning -a, -ar shakllari qo‘shiladi. Harakat-holatning nutq momentidan keyin boshlanib, ishora vaqtda davom etib turganligi ma’nosi anglashiladi. Bunda zamon N<I<H strukturasiga ega bo‘ladi. Zamon ifodalovchi grammatik shakllar gapning nutq momentiga munosabatini belgilashda birlamchi va eng muhim vosita hisoblanadi. Qayd etish joizki, zamonni ifodalovchi shakllarning tilda faollik darajasi har xil. Ayrim shakllar juda keng iste’molda bo‘lgani holda, ba’zi shakllar faqat muayyan bir uslub, janr doirasidagina qo‘llaniladi. Bu jarayonlarni kuzatishda va xolis baholashda til ahamiyati juda katta. O‘zbek tilshunosligida fe’l zamonlari yuzasidan olib borilgan tadqiqotlarda bu masalaga alohida e’tibor qaratilmagan. 9 Faqat hozirgi zamon doirasida yotmoq, yurmoq, turmoq, o‘tirmoq fe’llarining -ib shakli bilan o‘ziga xos tarzda mazmunan hozirgi zamonni ifodalashi masalasigagina to‘xtalingan. Biz leksik ma’nosiga ko‘ra zamon shakllarini qabul qilishda o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan fe’llarni quyidagi ma’noviy guruhlarga ajratdik: 1. Bir lahzalik harakat-holatning oxirgi natijasini ifodalovchi fe’llar: topmoq, yo‘qotmoq, payqamoq, qoqilmoq (o‘zlik nisbatda), chertmoq, uyg‘onmoq, tanimoq, chaqmoq, sinmoq kabi. 2. Davomiylikni ifodalovchi holat fe’llari: yurmoq, turmoq, yotmoq, o‘tirmoq. 3. Statik holat mazmunini ifodalovchi fe’llar: sevmoq, bilmoq, xursand bo‘lmoq, ishonmoq, nafratlanmoq kabi fe’llar. 4. Jismoniy harakatni ifodalovchi fe’llar: bormoq, ketmoq, yurmoq, chopmoq, qaytmoq kabi fe’llar. Bir lahzalik harakat-holatlarni ifodalovchi fe’llar davomiylik mazmuniga ega bo‘lmaydi. Ular zamon o‘qida muayyan bir nuqtani ko‘rsatuvchi, qisqa lahzalik harakat-holatlarni ifodalaydi va davomli zamon shakllari bilan qo‘llanmaydi. Biroq ko‘p ma’noli fe’llar bir ma’nosi bilan davomli zamon shaklini qabul qilmagani holda boshqa ma’nosi bilan bu shakllarni olaverishi mumkin. Masalan, topmoq fe’li “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”dagi. Yo‘qotgan, umuman, qidirilayotgan (qidiruvda bo‘lgan) narsa yoki shaxsni duch keltirmoq, ko‘zga ilintirmoq, uchratmoq. “Nogahon ko‘zi tushib qo‘lga kiritmoq, topib olmoq” ma’nolari bilan davomli zamonda ishlatilmaydi. Lekin lug‘atdagi qidirish, kuzatish, izlanish natijasida kashf etmoq, ochmoq. Noma’lum bo‘lgan narsani aniqlamoq, nima ekanini belgilamoq, tayin etmoq. Umuman, ish-mehnat, biror sabab va sh.k. bilan ega bo‘lmoq, erishmoq” ma’nolari bilan davomli zamon shakllarini qabul qilaveradi. O‘zbek tilshunosligida zamon shakllarining qo‘llanilishida kontekstning ahamiyati zamonlarning ko‘chishi, zamonlarning uslubiy xususiyatlari kabi mavzular ostida qisman o‘rganilgan. Bu borada A.G‘ulomov, A.Hojiyev, Sh.Shukurov, M.Sodiqova, J.Abdullajonova kabilarning 10 izlanishlari muhim sanaladi. Zamonlarning ko‘chishida grammatik shakl kontekst ta’sirida uzual ma’nosiga ko‘ra mansub bo‘lgan tasnifdan tashqariga chiqishi va boshqa bir zamon ma’nosini ifodalashi e’tiborga olinadi. Masalan, -di shakli kontekst ta’sirida nutq momentiga eng yaqin nuqtadagi kelasi zamondagi harakat- holatlarni ham ifoda etishi mumkin. Nutqimizda tez-tez uchrab turuvchi “Bo‘pti, men ketdim” tarzidagi gapda qo‘llangan ketdim so‘zida ketish harakati nutq momentidan keyin yuz beradi va tahlilda uni kelasi zamondagi fe’l sifatida ko‘rsatish to‘g‘ri bo‘ladi. Misoldagi ketdim so‘z shaklining aynan kelasi zamonning -a qo‘shimchasi bilan ifodalanadigan ketamanga nisbatan ma’noviy farqlanishi ham mavjud bo‘lib, ketdim kelasi zamonda yuz beradigan harakatning nutq momentiga eng yaqin ekanligini ifoda etadi. Zamonni ifodalovchi grammatik shakllarning fe’l kesim tarkibida joylashuvi quyidagi umumiy model asosida belgilanadi: Fe’l leksema+nisbat shakli+bo‘lishsizlik shakli+zamon shakli +shaxs- son shakli+yuklama. Bunda fe’l leksemani “F”, nisbat shaklini “N”, bo‘lishli/bo‘lishsizlik shaklini “BB”, zamon shaklini “Z”, shaxs-son shaklini “Sh” bilan belgiladik. O‘tgan zamon grammatik shakllarining ko‘pligi va ularning matnlar tarkibida qo‘llanilish chastotasining yuqoriligi bilan boshqa zamonlardan ajralib turadi. O‘tgan zamonni ifodalovchi grammatik shakllar soni 11 ta bo‘lib, -di shakli. O‘tgan zamonning ushbu shakli qo‘llanilish chastotasiga ko‘ra eng faol bo‘lib, nutq momentidan oldin yuz bergan, so‘zlovchi tomonidan bevosita kuzatilgan harakat-holatlar ifodasi uchun qo‘llanadi. Ushbu shakl orqali hozirgi va kelasi zamon ma’nolari ham ifodalanishi uning polisemantik xususiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Shuningdek, shaxs-son ma’nosini anglatuvchi -di shakli bilan omonimik munosabatga kirishadi. -di zamon shaklining uchinchi shaxsda ham zamon, ham shaxs-son ma’nosini ifodalab kelish holati borki, modellashtirishda bunga ham alohida e’tibor qaratish joiz. Bu holatlarning modellar orqali farqlab berilishi avtomatik tahlil sifatini oshirish uchun xizmat qiladi. Hozirgi zamon nutq momentiga to‘g‘ri kelganligi sababli boshqa zamonlarni belgilashda asos 11 vazifasini bajaradi. Hozirgi zamon grammatik shakllari nafaqat harakatning davomiyligini dinamik xarakterda ifodalaydi, balki umuman statik tarzda nutq momentida amalda bo‘lib turgan, subyektlarning doimiy xususiyatlarini bildiruvchi holatlarni ham anglatadi. Quyida hozirgi zamon shakllari orasida ham, kelasi zamon shakllari orasida ham qo‘llanilish chastotasi eng yuqori bo‘lgan -a/-y shaklining annotatsiyasi haqida to‘xtalib o‘tamiz. Hozirgi zamonning -a/-y shakli orqali nutq momentida amalda bo‘lib turgan, takroriy amalga oshib turgan, statik mavjud bo‘lgan, shuningdek, subyektlarning doimiy xususiyatlarini, odatiy tartibqoidalarni bildiruvchi harakat-holatlar ifodalanadi. -a/-y shakli bilan hozirgi zamon ma’nosi ifodalanganda fe’l asosidan ko‘proq harakat ma’nosi emas, balki holat va faoliyat ma’nosi anglashiladi. -a/-y shaklining fe’l tarkibida hozirgi zamon ma’nosini anglatish holatini bu shaklning omonimik va polisemantik xususiyatlarini hisobga olish talab etiladi. -a/-y orqali fe’l so‘z turkumi doirasida hozirgi zamon shakli, kelasi zamon shakli, fe’lning lug‘aviy tarz shakli, ravishdosh shakli yasalishi mumkin. -a/-y shaklining ravishdosh yoki hozirgi zamon shakli hosil qilishini, shuningdek, -y shaklining buyruq-istak maylini hosil qilish holatini farqlashda shaxsson qo‘shimchalari filtr vazifasini bajaradi. Agar - a/-y shaklidan so‘ng shaxs-son qo‘shimchalari qo‘shilsa, u holda -a/-y hozirgi zamon shakli hisoblanadi, aks holda - a/-y ravishdosh yoki -y buyruq-istak mayli shakli bo‘ladi.Fe’l ish-harakatni, mavjudlikni, holatni va munosabatni zamon nuqtai nazaridan aniqlagan holda jarayon tarzida voqelik bilan bog laydi. Fe’l -ʻ harakat, holat yoki jarayonni ifodalab, zamon, aspekt, mayl, nisbat, perfekt, modallik va boshqa shu kabi grammatik kategoriyalarga ega bo lgan so z ʻ ʻ turkumidir. Fe’llar harakat ma’nosini bildiruvchi so zlardir.Fe’llar gapda ma’lum ʻ bir sub’yekning harakatini ifodalab keladi. Grammatik zamon kategoriyasi tillarda eng ko p tarqalgan fe’l kategoriyalaridan biridir. Fe’lning zamon kategoriyasi ish- ʻ harakatning nutq sodir bo lishi paytiga nisbatan amalga oshishini ko rsatadi. ʻ ʻ Nazariy jihatdan bu kategoriya gapirilayotgan paytda, gapirilayotgan paytdan oldin, gapirilayotgan paytdan keyin sodir bo ladigan ish-harakatni ʻ ifodalaydi.Ko pchilik tillarda zamon grammatik kategoriyasi ana shu uch xususiy ʻ 12 ma’nodan tashkil topgan. Fe’ldan anglashilgan harakatning nutq momentiga nisbatan bajarilishi yoki bajarilmaslik paytini bildiradigan shakllarga zamon shakllari, bunday shakllar tizimiga zamon kategoriyasi deyiladi. Zamon turini belgilashda so zlanayotgan nutq vaqti asosiy tayanch nuqta bo lib hisoblanadi.ʻ ʻ Ana shunga ko ra zamonlar uch xil bo ladi: ʻ ʻ • O tgan zamon ʻ • Hozirgi zamon • Kelasi zamon O‘zbek tilida zamon ifodalovchi grammatik shakllarning boshqalaridan farqlanuvchi bevosita kuzatganlik yoki bilvosita xabar topganlik, statik yoki dinamik harakat-holatlar uchun xoslanganlik, subyektni tavsiflash, nutq momentiga bilvosita bog‘lanish kabi xususiyatlariga doir xulosalardan. Zamon shakllarining nutqda faollik darajasi har xilligining og‘zaki yoki yozma nutqda uchrashi, badiiy uslub uchun xoslanganligi, tarixiylashayotganligi haqidagi ilmiy ma’lumotlardan. Mazkur kategoriyaning o‘rganilishi dastlab falsafiy qarashlar bilan aloqador bo‘lgan. Jumladan, falsafada borliqning ajralmas atributi sifatida qaraladigan zamon (vaqt) universaliyasi qadimgi davrlardan faylasuflar e’tiborini tortgan. Keyinchalik zamonning til materialida qanday ifoda topishi qadimgi davrlardan tilshunoslik fanida ham bu masalaning tadqiqiga sabab bo‘lgan. Tilshunoslikda zamon nutq momenti bilan aloqadorlikda tekshiriladi. Zamon kategoriyasi lingvistik universaliyalardan hisoblangani bois tadqiqotlarda umumiy jihatlar ko‘p uchraydi va asosan uch zamon shakli haqida gap boradi. Biroq tilshunoslikda turli yondashuvlarning shakllanishi mazkur kategoriyaning ham har xil yo‘nalishlarda o‘rganilishiga sabab bo‘lgan. Shuningdek, ayrim tilshunoslik maktablarida bu uch zamon ichki turlarga bo‘linganligini, ayrimlarida esa ularni umumlashtirilganligini kuzatish mumkin. Tilshunoslik fanining beshigi sifatida tan olinadigan qadimgi hind tilshunosligida fe’l so‘z turkumining morfologik kategoriyalari ancha mukammal ishlangan edi. Hind grammatikachilari fe’lning 13 uch zamonga birlashadigan yetti xil zamon shaklini ajratgan. Jumladan, o‘tgan zamonning tugallangan, tugallanmagan hamda uzoq o‘tgan zamon turlari, hozirgi zamon, kelasi zamon, odatdagi kelasi zamon, shart fe’li shaklidagi kelasi zamon turlari farqlangan. Qadimgi yunon tilshunosligida esa tilshunoslikning falsafiy davrida Pratagor tomonidan, tilshunoslikning grammatik davrida Dionisiy tomonidan fe’l zamonlarining o‘tgan, hozirgi va kelasi zamon turlari ajratilgan, Kelasi zamonda yaqin muddatda (shu kunning o‘zida) bajarilishi aniq bo‘lgan harakat va umuman kelasi zamonda qachondir bajarilishi kutilayotgan harakat ajratiladi. Murakkab zamonlar yuzasidan berilgan fikrlarni quyidagi tartibda umumlashtirish mumkin: 1) o‘tgan zamon va hozirgi zamon munosabatidan kelib chiqadigan tugallanmagan o‘tgan zamon; (Masalan: U kelganda men kechki ovqatni yeyayotgan edim) 2) o‘tgan zamon va o‘tgan zamon munosabatidan kelib chiqadigan uzoq o‘tgan zamon; (Masalan: U kelganda men kechki ovqatni yegan edim) 3) o‘tgan zamon va kelasi zamon munosabatidan kelib chiqadigan tugallanadigan kelasi zamon. (Masalan: U kelganda men kechki ovqatni yeb bo‘lgan bo‘laman) “Umumiy ratsional grammatika” asari til ifodalariga nisbatan mantiq qoidalari ustuvorligidan kelib chiqib yozilgani, ayni bir mazmunning turli tillarda turli vositalar bilan ifodalanishi mumkinligini hisobga olmagani uchun tanqidga uchragan bo‘lsa-da, zamon kategoriyasi talqinida ko‘pgina tillar uchun umumiy bo‘lgan zamon ko‘rsatkichini olgan fe’l va uning kengaytiruvchilari orasidagi munosabatni yoritib bera olgan. Aytish mumkinki, zamonning lingvistik universaliya ekanligi nazariy jihatdan asoslangan. Bu borada tilshunos olima Z.Xolmanova mantiq fani o‘rganadigan tafakkur umuminsoniy xarakterda bo‘lsa, til, uning qonun-qoidalari milliy xarakterga ega ekanligini qayd etadi. Zamon kategoriyasi tadqiqi tarixida M. Lomonosovning “Rus tili grammatikasi” asari (1755) ham alohida ahamiyatga ega bo‘lib, unda muallif har bir til grammatikasida 14 fe’llarda uch asosiy, ya’ni o‘tgan, hozirgi va kelasi zamonning ajratilishi me’yoriy holat ekanligini va bu ko‘p tillarga xosligini ta’kidlaydi. Lekin yahudiy tilida ikkita zamon ajratilgani holda, yunon tilida 9 tagacha zamon ajratilganini aytadi. Shuningdek, muallif rus tilida ichki bo‘linish asosida zamonlar sonini 10 ta deb belgilaydi. O‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasining o‘rganilishi yuzasidan amalga oshirilgan ishlarni xronologik tartibda quyidagi bosqichlarga ajratish mumkin: 1. Arab tilshunosligi an’analari ta’sirida til qurilishi tadqiq qilingan asarlarda zamon kategoriyasining o‘rganilishi. 2. Rus turkologlari asarlarida rus tilshunosligi an’analari asosida zamon kategoriyasining o‘rganilishi. 3. O‘zbek milliy tilshunosligining shakllanishi va sovet davridagi taraqqiyoti davomida zamon kategoriyasining o‘rganilishi. 4. Mustaqillik davri o‘zbek milliy tilshunosligida zamon kategoriyasining o‘rganilishi. Arab tilshunosligi an’analari ta’sirida til qurilishi tadqiq qilingan asarlarda zamon kategoriyasining o‘rganilishi. Turkiy tillarda fe’l zamonlarining farqlanishi bilan bog‘liq ilk ilmiy ma’lumotlar Mahmud Koshg‘ariyning “Devoni lug‘atit turk” asarida uchraydi. Asarda arab tilshunosligi an’analaridan kelib chiqqan holda so‘zlar uch turkum (ism, fe’l, harf)ga bo‘linadi. Muallif asarda fe’lning moziy (o‘tgan) va muzori’ (kelasi) zamon turlariga to‘xtaladi. Fe’llar izohidan oldin quyidagi ma’lumotlarni beradi: “…biz fe’l boblarining hammasida ham o‘tgan zamon, kelasi zamon fe’llarini va masdarni beramiz, lekin faqat o‘tgan zamon fe’llarinigina izohlaymiz” . Demak, Mahmud Koshg‘ariy fe’llarni zamon ma’nosini anglatishiga ko‘ra turlarini ajratgan. Qayd etish joizki, lug‘atda bosh so‘z sifatida fe’llarning o‘tgan zamon -di, (-ti) qo‘shimchali shakli berilgan. Muallif -di qo‘shimchasining o‘zakning qattiq yoki yumshoqligi ta’sirida turli turkiy qabilalar tilida turlicha variantlashuvi haqida ma’lumot beradi. Kelasi 15 zamon barcha fe’l turlaridan -r qo‘shimchasi qo‘shilishi bilan yasalishini aytadi. - g‘ay, -qay, -kay, - gay shakllari ham kelasi zamonni ifodalashi ta’kidlanadi. XI asr yozma yodgorliklarida fe’l kategoriyalarini maxsus o‘rgangan S.Mutallibov bu davrda - gay, -g‘ay, -kay, -qay shakllari yaqin kelasi zamon ma’nosini ifodalaganligini aytadi. Asarda hozirgi zamon fe’lining shakllari haqida ma’lumot berilmaydi. Bu XI asrda hozirgi zamonning o‘zi uchun maxsus grammatik ko‘rsatkichlar shakllanmaganligi, bu zamon ma’nosini ifodalashda ham kelasi zamonning -r, -ir, -ar, -ur shakllaridan foydalanilganligi bilan bog‘liq.O‘rta asrlar arab tilshunosligi an’analari ta’sirida turkiy tillar grammatikasi haqida keng ma’lumot beruvchi asarlardan yana biri “At-tuhfatuz zakiyatu fil lug‘atit turkiya” bo‘lib, u XIV asrga oid deb taxmin qilinadi. Asarda fe’llarning uch (o‘tgan, hozirgi, kelasi) zamoni haqida aytiladi. O‘tgan zamon -di, -mish, -ib (-ip) qo‘shimchalari orqali ifodalanishi, bunda -di shaklining jarangsiz undosh ta’sirida - ti variantida qo‘llanilishi ta’kidlanadi. -mish, -ib affikslari o‘tgan zamon bilan birgalikda “eshitganlik haqida xabar” ma’nosini ham anglatishi qayd etiladi. Hozirgi zamon fe’li -a, -y shakllari bilan hosil qilinib, qo‘shimchaning qaysi biri qo‘shilishi o‘zakning illatli yoki illatsiz tovush bilan tugashiga bog‘liqligini aytadi. Bu shakl hozirgi va kelasi zamon ma’nosini sinkret ifodalashi qayd etiladi. -ir shakli hozirgi-kelasi zamonni “ehtimollik” ma’nosi bilan ifodalashi, turkmanlarning kelasi zamon uchun -ajak, -asar shakllarini qo‘llashi aytiladi. Aytish mumkinki, “Attuhfatuz zakiyatu fil lug‘atit turkiya” turkiy tillar morfologiyasi, xususan, zamon kategoriyasi haqida ilk tizimli ma’lumot bergan asar ekanligi bilan alohida qiymat kasb etadi. Mirza Mehdixonning “Sangloh” lug‘atining “Moboni ul-lug‘at” nomli grammatikaga oid qismida ham XVII-XVIII asrlarda turkiy tillarda zamonni ifodalovchi shakllar haqida ma’lumot beriladi78. Asarning birinchi mabnasi ikkinchi bobida fe’li moziy (o‘tgan zamon fe’li), uchinchi bobida fe’li muzori’ (kelasi zamon) haqida ma’lumot beriladi. Muallif -di (-ti), -p, -ban shakllarini o‘tgan zamonga, -gay (-g‘ay, -kay, -qay), -sun, -dik, -a, -r shakllarini esa kelasi zamonga oid shakllar sifatida izohlaydi. Mirza Mehdixonning ushbu asarida fe’l zamonlari sifatdosh, ravishdosh shakllari bilan 16 aralashtirib yuborilsa-da, o‘z davri zamon shakllari haqida umumiy ma’lumot bera olishi bilan ahamiyatlidir. Rus turkologlari asarlarida rus tilshunosligi an’analari asosida zamon kategoriyasining o‘rganilishi. XIX asr so‘nggi choragi XX asr boshlarida rus turkolog olimlari tomonidan yozilgan turli grammatikalar, lug‘atlar tarkibida ham o‘zbek tilidagi zamon shakllariga to‘xtalingan. Mazkur davrdagi rus turkologlaridan M.Terentyev, A.Starchevskiy, V.Alekseyev, V.Nalivkin, S.Lapin, L.Afanasyev, N.Budzinskiy, N.Ostroumov kabilarning o‘zbek tili grammatikasi bo‘yicha qarashlari S.Ashirboyevning nomzodlik dissertatsiyasida batafsil o‘rganiladi. S.Ashirboyev bulardan N.Ostroumovning asari darslik ehtiyoji bilan yozilgan bo‘lsa, qolgan barcha mualliflarning asarlari rus kishisiga o‘zbek tilini o‘rgatishga mo‘ljallangan bo‘lib, harbiy maqsadlardan kelib chiqib yozilganligini ta’kidlaydi. Tabiiyki, bu asarlarda o‘zbek tili grammatikasi rus tili grammatik qoidalari asosida tushuntirishga harakat qilingan. Bu asarlarda ravishdosh va sifatdosh shakllarining zamonga munosabatini ko‘rsatishda, zamon shakllarini tasniflashda turlitumanliklar va xatoliklar kuzatiladi. Masalan, N.Budzinskiy - moqchi shaklini hozirgi zamon istak fe’li, -moqchi bo‘lur shaklini kelasi zamon istak fe’li deya izohlaydi. Mayl va zamon kategoriyalari aralash holda bir-birining ichida izohlanadi. Jumladan, M.Terentyev va A.Starchevskiy asarlarida zamon avval izohlanib, mayl uning ichida berilsa, V.Alekseyev va boshqa turkologlar asarlarida avval mayl keltiriladi, keyin uning ichida zamon shakllari izohlanadi. Zamon shakllari tasnifidagi bu har xilliklar mualliflarning turli hududlardagi aholi jonli so‘zlashuv tiliga tayanganliklari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. O‘zbek milliy tilshunosligining shakllanishi va sovet davridagi taraqqiyoti davomida zamon kategoriyasining o‘rganilishi. Ushbu davr morfologik tadqiqotlari ichida Abdurauf Fitratning “O‘zbek tili qoidalari to‘g‘risida bir tajriba: Sarf” asari o‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasining ilk yaxlit ilmiy tadqiqi ekanligi bilan alohida ahamiyatga molik. Asarda fe’lning zamon ma’nosi so‘ngg‘i zamon, hozirg‘i zamon, o‘tkan zamon tarzida uchga bo‘linadi. Mayl ma’nosi zamon 17 kategoriyasi ichiga singdiriladi. Xususan, so‘ngg‘i zamon ma’nosi buyruq, kelajak, shart, o‘tinch, qo‘zg‘atish o‘zbek tilidagi zamon shakllariga to‘xtalingan. Mazkur davrdagi rus turkologlaridan M.Terentyev, A.Starchevskiy, V.Alekseyev, V.Nalivkin, S.Lapin, L.Afanasyev, N.Budzinskiy, N.Ostroumov kabilarning o‘zbek tili grammatikasi bo‘yicha qarashlari S.Ashirboyevning nomzodlik dissertatsiyasida batafsil o‘rganiladi. S.Ashirboyev bulardan N.Ostroumovning asari darslik ehtiyoji bilan yozilgan bo‘lsa, qolgan barcha mualliflarning asarlari rus kishisiga o‘zbek tilini o‘rgatishga mo‘ljallangan bo‘lib, harbiy maqsadlardan kelib chiqib yozilganligini ta’kidlaydi. Tabiiyki, bu asarlarda o‘zbek tili grammatikasi rus tili grammatik qoidalari asosida tushuntirishga harakat qilingan. Bu asarlarda ravishdosh va sifatdosh shakllarining zamonga munosabatini ko‘rsatishda, zamon shakllarini tasniflashda turlitumanliklar va xatoliklar kuzatiladi. Masalan, N.Budzinskiy -moqchi shaklini hozirgi zamon istak fe’li, - moqchi bo‘lur shaklini kelasi zamon istak fe’li deya izohlaydi. Mayl va zamon kategoriyalari aralash holda bir-birining ichida izohlanadi. Jumladan, M.Terentyev va A.Starchevskiy asarlarida zamon avval izohlanib, mayl uning ichida berilsa, V.Alekseyev va boshqa turkologlar asarlarida avval mayl keltiriladi, keyin uning ichida zamon shakllari izohlanadi. Zamon shakllari tasnifidagi bu har xilliklar mualliflarning turli hududlardagi aholi jonli so‘zlashuv tiliga tayanganliklari bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. O‘zbek milliy tilshunosligining shakllanishi va sovet davridagi taraqqiyoti davomida zamon kategoriyasining o‘rganilishi. Ushbu davr morfologik tadqiqotlari ichida Abdurauf Fitratning “O‘zbek tili qoidalari to‘g‘risida bir tajriba: Sarf” asari o‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasining ilk yaxlit ilmiy tadqiqi ekanligi bilan alohida ahamiyatga molik. Asarda fe’lning zamon ma’nosi so‘ngg‘i zamon, hozirg‘i zamon, o‘tkan zamon tarzida uchga bo‘linadi. Mayl ma’nosi zamon kategoriyasi ichiga singdiriladi. Xususan, so‘ngg‘i zamon ma’nosi buyruq, kelajak, shart, o‘tinch, qo‘zg‘atish fe’llari bilan ifodalanishini aytadi. Bunda buyruq fe’li -y, -ay, -sin, -yik, -ayik, - ayiq, -yik, -ngiz, -ingiz, -sinlar kabi 18 qo ‘shimchalar bilan yasalishi, ba’zan “buyruq ma’nosida bo‘lgan talabga kuch bermak uchun” -yin, -ayin, -g‘il, -gil shakllaridan foydalanilishi ta’kidlanadi. Fitrat tomonidan so‘ngg‘i zamon buyruq fe’li shakllari deb nomlangan yuqoridagi shakllar hozirgi o‘zbek adabiy tilida buyruq-istak mayli qo‘shimchalari sifatida qaraladi. Buyruq-istak maylidagi fe’llar esa kelasi zamonni anglatishidan kelib chiqilsa, Fitratning mazkur yondashuvi yetarlicha asosga ega. Tadqiqotda kelajak fe’llarining -ar, -ajak, -ajaq shakllari bilan, shart fe’lining -sa shakli bilan, o‘tinch fe’lining -gay, -g‘ay shakllari bilan hosil qilinishi aytiladi. Shart fe’liga -chi qo‘shimchasi qo‘shilib hosil qilingan shaklni olim qo‘zg‘atish fe’llari deya nomlaydi. Masalan: yozsa-chi, yozsam-chi kabi. Fitratning so‘ngg‘i zamon yuzasidan bergan ma’lumotlarida aks etgan qo‘shimchalarning aksariyati (-chi shaklini istisno qilganda) kelasi zamon bilan birga mayl ma’nosini ham anglatadi. Bu o‘zbek tilida shart va buyruq-istak maylidagi fe’llar obyektiv vaqt nuqtayi nazaridan kelasi zamonga oidligi bilan bog‘liq. -chi shakli esa zamon ma’nosiga ishora qilmaydi, balki -sa shakli ma’nosida mavjud zamon ma’nosiga qo‘shimcha ravishda so‘roq-taajjub ma’nosini yuklaydi. Fitratning mazkur asarida hozirgi zamon fe’llarining uch shakli haqida ma’lumot beriladi: 1) -ydir, -adir; 2) -yotir; 3) -moq (-mak) +da. Bunda olim nazarda tutgan birinchi shakl -ydir, -adir tarkibidagi -dir qo‘shimchasi hozirgi o‘zbek tili nuqtayi nazaridan shaxs-songa tegishli bo‘lib, berilgan misollarda -a, -y shakli zamon ma’nosini aniqlashtiradi. Demak, Fitrat bu shaklni hozirgi zamon fe’li hosil qilishi haqida ma’lumot beradi. -a, -y shakllari fe’l zamonlari yuzasidan olib borilgan tadqiqotlarda eng bahsli masalalardan bo‘lib, ba’zi olimlar hozirgi zamon, ba’zilar kelasi zamon, ko‘pchilik tomonidan esa umumlashtirib hozirgi- kelasi zamon shakli sifatida baholanadi. Bizningcha, bu holat ushbu shaklning kontekstga bog‘liq holda turli zamonga ishora qila olishi bilan aloqador bo‘lib, u ba’zida kelasi zamonni, ba’zida esa hozirgi zamonni ifoda etadi. Fitrat o‘tgan zamon fe’llarining -di bilan hosil qilinuvchi ko‘rilgan fe’l, -gan, -g‘an bilan hosil qilinuvchi eshitilgan fe’l, -pdir82 bilan hosil qilinuvchi hikoya fe’li turlari haqida 19 to‘xtaladi. Umuman olganda, Fitratning fe’l zamonlari yuzasidan bergan ma’lumotlari garchi zamonni ifodalovchi barcha shakllar qamrab olinmagan va berilgan shakllarning nutqiy qurshovga aloqadorlikda anglatadigan turli ma’nolariga to‘xtalinmagan bo‘lsa-da, o‘zbek tilida zamon kategoriyasining ilk tizimli ilmiy tadqiqi sifatida alohida qiymat kasb etadi. O‘zbek tilining grammatik qurilishini chuqur ilmiy tadqiq etish XX asrning 40-yillaridan boshlandi. Bu davr zamon kategoriyasi tadqiqida tilshunos A.G‘ulomovning qarashlari muhim ahamiyatga ega. A.G‘ulomovning “Fe’l” risolasida o‘zbek tilshunosligida fe’lning zamon kategoriyasi sinxron formaltavsifiy metod asosida atroflicha tadqiq etiladi. Grammatik zamon kategoriyasi obyektiv mavjud bo‘lgan vaqt hodisasining tilda aks etish formalaridan biri sifatida baholanadi. Tadqiqotda fe’lning zamonini belgilashda nutq momenti asos sifatida olinadi. Olim o‘tgan zamon shakllarini ma’nosiga ko‘ra olti guruhga ajratadi: o‘tgan zamon aniqlik fe’li (-di), tarixiy o‘tgan zamon fe’li (-gan), uzoq o‘tgan zamon fe’li (-gan edi, -gan ekan), o‘tgan zamon hikoya fe’li (-b edi), o‘tgan zamon eshitilganlik fe’li (-b, -ib), tugallanmagan o‘tgan zamon fe’li (-r edi). Hozirgi zamon shakllari esa hozirgi-kelasi zamon (-a, -y) va konkret hozirgi zamon (-yap, -yotir, moq+da) tarzida ikki guruhga ajratiladi. Kelasi zamonning ham ikki turi: kelasi zamon davom fe’li (-adigan, -moqchi), kelasi zamon gumon fe’li (-r, -ar) farqlanadi. Shuningdek, asarda har bir grammatik shaklning ma’nosi va qo‘llanilishi haqida ma’lumot beriladi. Biroq olim tadqiqotda zamonning barcha analitik shakllarini to‘liq qamrab olmagan. Masalan: -yotgan edi, -yotib edi, -guvchi edi shakllari haqida ma’lumot berilmagan. Shuningdek, -gan edi va -gan ekan shakllarining umumlashtirilib uzoq o‘tgan zamon sifatida berilishi ham bahsli bo‘lib, bizningcha, zamon chizig‘ida - gan ekan shakli -gan formasi bilan bir xil vaqtga ishora qiladi. Edi to‘liqsiz fe’lidabevosita o‘tgan zamonga oidlik ma’nosi bo‘lsa-da, ekan shakli haqida bunday fikr bildirib bo‘lmaydi. Chunki ekan to‘liqsiz fe’li gapga “taajjub, avval ma’lum bo‘lmagan xabarning keyinchalik ma’lum bo‘lishi, eshitilishi” kabi modal 20 ma’nolarni qo‘shishga xizmat qiladi. Uning bu vazifasini har uchala zamon doirasida kuzatish mumkin. Masalan: U kelgan – U kelgan ekan. (O‘tgan zamon) U kelmoqda – U kelmoqda ekan. (Hozirgi zamon) U keladi – U keladi ekan. (Kelasi zamon) Bu davrda zamonning har bir turini monografik tarzda o‘rganishni maqsad qilgan salmoqli tadqiqotlar ham yuzaga keldi. Jumladan, o‘tgan zamon fe’li bo‘yicha A.Sulaymonov tomonidan , hozirgi zamon fe’li bo‘yicha A.Hojiyev tomonidan , kelasi zamon fe’li bo‘yicha J.Jo‘rayeva tomonidan nomzodlik dissertatsiyalari yoqlandi. Ushbu tadqiqotlar natijalari asosida 1962-yilda A.Sulaymonov, A.Hojiyev, J.Jo‘rayevalar hammuallifligida “Fe’l zamonlari” nomli kitob chop etildi. Qolaversa, hozirgi o‘zbek tiliga oid chop etilgan ko‘plab darslik va qo‘llanmalarda ham fe’l so‘z turkumi doirasida uning zamon kategoriyasi haqida ma’lumot berildi. Bundan tashqari, zamon shakllarining tarixiy taraqqiyotini o‘rganishda S.Mutallibov , Sh.Shukurov kabi olimlarning tadqiqotlari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Zamon kategoriyasining o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishida tilshunos A.Hojiyevning qarashlari alohida ahamiyatga ega. Olim o‘zbek tilida hozirgi zamon fe’li yuzasidan nomzodlik dissertatsiyasida hozirgi zamonning boshqa zamonlarni belgilashda tayanch nuqta vazifasini bajarishini yetarlicha asoslab berdi. A.Hojiyev faqatgina hozirgi zamon fe’li bilan cheklanmasdan, keyinchalik “Fe’l” asarida fe’l so‘z turkumining barcha kategoriyalari, shuningdek, o‘tgan va kelasi zamon shakllari haqida ham keng ma’lumot beradi. Shuningdek, olim o‘zbek tilshunosligida zamon kategoriyasining o‘rganilishidagi asosiy muammolardan biri bo‘lgan zamonni ifodalovchi grammatik shakllarning ro‘yxati va ularning tasnifidagi turli- tumanlikka e’tibor qaratadi: “Turli darslik va qo‘llanmalar, ayrim monografiyalar, shuningdek, qiyosiy plandagi ishlardan tashqari o‘zbek tilidagi fe’l zamonlari temasi bo‘yicha to‘rtta kandidatlik dissertatsiyasi yoqlandi. Biroq har bir zamon formasining o‘ziga xos xususiyati haqidagina emas, hatto hozirgi o‘zbek adabiy 21 tilida fe’lning qaysi zamoni qanday formalarga egaligi haqida ham shu vaqtga qadar bir xil fikrga kelingan emas”. Bizningcha, buning asosiy sabablaridan biri o‘zbek tilda zamon va mayl kategoriyalarining chambarchas bog‘liqligida va grammatik shakllarning ham zamon, ham mayl ma’nosini ifodalashida ko‘rinadi. Masalan, -moqchi shakli maqsad mayliga tegishli bo‘lgani holda kelasi zamon ma’nosini ham anglatadi. Shu sababli bu grammatik shakl ayrim manbalarda kelasi zamon qo‘shimchalari qatorida berilsa, ayrim manbalarda u maqsad mayli qo‘shimchasi sifatida qaralib zamon shakllari doirasida keltirilmaydi. A.G‘ulomov bu shaklning kelasi zamonda maqsad ma’nosini bildirsa-da, aslida “ot to‘dasidagi yasalishga aloqador”ligini (bormoq+chi – bormoq bo‘lgan odam) ta’kidlas, A. Hojiyev bu affiks yordamida yasaluvchi fe’l formasi harakatning nutq momentiga munosabatini ko‘rsatmasdan, balki harakatni bajarish maqsadini bildirishini aytib o‘tadi. 2. Zamon kategoriyasi. Grammatik zamon kategoriyasi tillarda eng ko‘p tarqalgan fe’l kategoriyalaridan biridir. Fe’lning zamon kategoriyasi ish-harakatning nutq sodir bo‘lishi paytiga nisbatan amalga oshishini ko‘rsatadi. Nazariy jihatdan bu kategoriya gapirilayotgan paytda, gapirilayotgan paytdan oldin, gapirilayotgan paytdan keyin sodir bo‘ladigan ish-harakatni ifodalaydi. Ko‘pchilik tillarda zamon grammatik kategoriyasi ana shu uch xususiy ma’nodan tashkil topgan. Hozirgi zamon fe’li nutq so‘zlanayotgan vaqtda sodir bo‘layotgan ish-harakatni anglatadi, masalan: Men jurnal o‘qiyapman. O‘zbek tilida bu zamonning hozirgi-kelasi zamon fe’li; hozirgi zamon davom fe’li turlari bor.Hozirgi-kelasi zamon fe’li nutq jarayonida va undan keyin sodir bo‘ladigan ish- harakatni ifodalaydi. Bu ma’no fe’l o‘zagiga a (-y) ravishdosh yasovchi affiksal morfni qo‘shish va tuslash bilan ifodalanadi: Ishni hoziroq boshlaymiz. Ular bugun kelishadi. Hozirgi zamon 22 davom fe’li ish-harakatning aynan nutq jarayonida sodir bo‘layotganini ifodalaydi. Bu ma’no fe’lga yap, yotib, moqda affiksal morflarni qo‘shish va tuslash yo‘li bilan ifodalanadi. Gazeta o‘qiyapmiz (o‘qimoqdamiz, o‘qiyotibmiz). O‘tgan zamon nutq jarayonidan oldin bo‘lib o‘tgan ish-harakatni anglatadi. Bu ma’no turli tillarda turlicha: rus tilida affiksi yordamida, ingliz tilida, agar fe’l to‘g‘ri fe’llar turkumiga mansub bo‘lsa, -(e)d affiksi yordamida, agar u noto‘g‘ri fe’l bo‘lsa, suppletiv, yo fe’l o‘zagidagi tovushlarning o‘zgartish orqali ifodalanadi: Ba’zi tillarda o‘tgan zamon bir nechta ko‘rinishga ega. Bunday tillarga o‘zbek va nemis tillari yaxshi misol bo‘la oladi. Hozirgi zamon o‘zbek tilida o‘tgan zamonning yaqin o‘tgan zamon, uzoq o‘tgan zamon, o‘tgan zamon hikoya fe’li, o‘tgan zamon davom fe’li va o‘tgan zamon maqsad fe’li farqlanib, ularning har biri o‘z ifoda vositasiga ega. Yaqin o‘tgan zamon fe’l o‘zagiga-di affiksini qo‘shish va tuslash, uzoq o‘tgan zamon sifatdosh yasovchi-gan affiksini qo‘shish va tuslash, (edi, ekan to‘liqsiz fe’llarning gan affiksini olgan fe’l formasi bilan birikishi natijasida), o‘tgan zamon hikoya fe’li fe’l o‘zagiga ravishdosh yasovchi -b(ib) affiksini qo‘shish va tuslash, o‘tgan zamon davom fe’li -(a)r affiksi yordamida yasalgan hozirgi zamon sifatdoshiga. Yaqin o‘tgan zamon fe’l o‘zagiga-di affiksini qo‘shish va tuslash, uzoq o‘tgan zamon sifatdosh yasovchi-gan affiksini qo‘shish va tuslash, (edi, ekan to‘liqsiz fe’llarning - gan affiksini olgan fe’l formasi bilan birikishi natijasida), o‘tgan zamon hikoya fe’li fe’l o‘zagiga ravishdosh yasovchi -b(ib) affiksini qo‘shish va tuslash, o‘tgan zamon davom fe’li -(a)r affiksi yordamida yasalgan hozirgi zamon sifatdoshiga edi to‘liqsiz fe’lini tuslab biriktirish, yotgan affiksi bilan yasalgan hozirgi zamon sifatdoshiga edi to‘liqsiz fe’lini tuslab biriktirish, fe’l o‘zagiga moqda affiksini qo‘shib, edi to‘liqsiz fe’lini tuslab biriktirish va o‘tgan zamon maqsad fe’li o‘zagiga moqchi affiksini qo‘shish hamda, edi to‘liqsiz fe’lini tuslab biriktirish yoki – digan affiksi yordamida yasalgan kelasi zamon sifatdoshiga edi to‘liqsiz fe’lini tuslab, biriktirish bilan ifoda etiladi. Yaqin o‘tgan zamon: 23 Men ishladim - Biz ishladik. Sen ishlading - Siz ishladingiz. U ishladi Ular ishladilar. Uzoq o‘tgan zamon: Men ishlaganman. Biz ishlaganmiz. Sen ishlagansan Siz ishlagansiz. Men ishlagan edim. Biz ishlagan edik. Sen ishlagan ekansan Siz ishlagan ekansiz. U ishlagan emish Ular ishlagan emish(lar). O‘tgan zamon hikoya fe’li: Men ishlabman- Biz ishlabmiz. Men ishlab edim- Biz ishlab edik. Sen ishlabsan-Siz ishlabsiz. Sen ishlab eding- Siz ishlab edingiz va hokazo. O‘tgan zamon davom fe’li: Men ishlar edim- Biz ishlar edik. 24 Men ishlardim- Biz ishlardik. Men ishlayotgan edim- Biz ishlayotgan edik. Men ishlamoqda edim-Biz ishlamoqda edik va hokazo. O‘tgan zamon maqsad fe’li: Men ishlamoqchi edim- Biz ishlamoqchi edik. Men ishlaydigan edim-Biz ishlaydigan edik va hokazo O‘zbek tilidagi kelasi zamon boshqa tillardagidan ancha farq qiladi. O‘zbek tilida sof kelasi zamon ma’nosini anglatadigan fe’l shakli yo‘q. Yuqorida aytilganidek fe’lning bir shakli ayni vaqtda ham hozirgi, ham kelasi zamonni anglataveradi. Haqiqiy kelasi zamon kelasi zamon gumon fe’li, kelasi zamon maqsad fe’lidan iborat bo‘ladi. Kelasi zamon gumon fe’li ish-harakatning nutq so‘zlangandan so‘ng sodir bo‘lishini taxmin qilinishini anglatadi. Bu ma’no yasalgan sifatdoshni tuslash orqali ifoda etiladi. (a)r affiksal morfemasi bilan Men ishlarman - Biz ishlarmiz. Sen ishlarsan - Siz ishlarsiz. U ishlar - Ular ishlar. Kelasi zamon maqsad fe’li nutq jarayonidan so‘ng bajarilishi maqsad qilib olingan, mo‘ljallangan ish-harakatni anglatadi. Bu ma’no fe’l o‘zagiga moqchi affiksal morfemasini qo‘shish va tuslash bilan, yoki hozirgi zamon ravishdoshiga digan affiksal morfemasini qo‘shish va tuslash bilan ifodalanadi. Men ishlamoqchiman - Biz ishlamoqchimiz. Men ishlaydiganman - Biz ishlaydiganmiz. Sen ishlamoqchisan - Siz ishlamoqchisiz. Kelasi zamonning o‘zbek tilidagi ko‘rinishlari bizga ma’lum bo‘lgan Hind- ovrupa tillarining birortasiga ham mos kelmaydi. Demak, har bir tilning o‘ziga xos 25 grammatik ma’no turlari va ularni ifoda qilish uslublari bor. Ma’lumki, harakat (yo holat) ning voqe bo‘lish (yoki bo‘lmaslik) tushunchasi mantiqan zamon bilan bog‘liq bo‘ladi, ya’ni ma’lum bir harakat ma’lum bir zamon (payt, vaqt)da bajarilish yoki bajarilmaslik xususiyatiga ega. Fe’llardagi zamon tushunchasi nisbiy bo‘lib, u nutq so‘zlanib turgan paytga nisbatan qiyoslangan holda aniqlanadi. Shunga ko‘ra, fe’llarda dastlab uch zamon, tushunchasi belgilanadi (o‘tgan zamon, hozirgi zamon, kelasi zamon). Zamon ma’nosi esa fe’l tarkibida qo‘llangan grammatik ko‘rsatkichlar orqali reallashadi. Masalan: 1. Ro‘paramizda uncha katta brlmagan qishloq ko‘rinadi. (X.Tojiboev.). 2. Kech kuzda... Oltiariqdan Marg‘ilonga ko‘chganmiz (E.Vohidov.). 3. Hozirgi yoshlarning she’rlarida poeziyamizning eng ilg‘or an’analari davom etmoqda (V.V.). 4. Vaqt uchqur qushday uchib o‘tyapti (E.V.). 5. Yoshlar uchun ko‘nglimda tugib yurgan ba’zi fikrlarni aytmoqchiman (E.V.). Keltirilgan misollarning birinchi va ikkinchisida o‘tgan zamon; uchinchi va to‘rtinchisida hozirgi zamon; beshinchisida esa kelasi zamon fe’l formalari qo‘llangan. Bu fe’llar tarkibidagi -di, -gan qo‘shimchalari o‘tgan zamon; -moqda, - yap qo‘shimchalari hozirgi zamon; -moqchi affiksi esa kelasi zamon ko‘rsatkichi sanaladi. Bu misollardagi ajratib ko‘rsatilgan (aniqlik yoki ijro mayliga) birlashadi. O‘tgan zamon, ish-harakatning nutq so‘zlanib turgan paytdan oldin bajarilgan (bo‘lishli shaklda) yoki bajarilmagan (bo‘lishsiz shaklda)ini ifodalaydi. O‘tgan zamon fe’l formalari nutqda o‘zaro xususiy modal ma’nolariga ko‘ra farqlanadi. Bu esa ularni ichki ma’no turlariga ajratishni taqozo etadi. O‘zbek tilshunosligida o‘tgan zamon fe’llarining asosan, quyidagi turlari ajratiladi: 1) yaqin o‘tgan zamon; 2) uzoq o‘tgan zamon; 3) o‘tgan zamon hikoya; 4) o‘tgan zamon davom; 26 5) o‘tgan zamon maqsad fe’llari. Yaqin o‘tgan zamon fe’li -di affiksli sof fe’lni tuslash orqali shakllanadi va u ish-harakatning nutq so‘zlanib turgan paytdan bir oz oldin, ammo so‘zlovchining ko‘z oldida (yoki uning faol ishtiroki bilan) bajarilgan yoki bajarilmaganligini ifodalaydi. Uzoq o‘tgan zamon fe’li nutq so‘zlanib turgan paytdan ancha ilgari bajarilgan yoki bajarilmagan, ammo bu xaqda nutq so‘zlanib turgan paytda xabar qilingan ish-harakatni ifodalaydi. O‘tgan zamonning bu turi nutqda aniq eslash (yoki eslatish), eshitilganlik, kutilmaganda eslash kabi qo‘shimcha ma’nolarga ham ega bo‘la oladi. Uzoq o‘tgan zamon fe’li, birinchidan, -gan affiksli o‘tgan zamon sifatdoshini tuslash orqali; ikkinchidan, o‘tgan zamon sifatdoshiga edi(-di), ekan(-kan), emish(-mish) to‘liqsiz fe’llarini tuslash orqali ifodalanadi. Masalan: Mirhaydarni kimdir majlisga olib ketgan ekan. (Oybek.) O‘tgan zamon hikoya fe’li -b(-ib) affiksli o‘tgan zamon ravishdoshini tuslash bilan shallanib, u kutilmaganda, qisqa vaqt ichida bajarilgan (yoki bajarilmagan) ish harakatni hikoya qilish, tasvirlash ma nosini ifodalaydi. O‘tgan zamon davom fe’li nutq so‘zlanib turganʼ paytdan ilgari ma’lum bir muddat davomli yoki takrorlanib turgan ish-harakatni ifodalaydi. Bunda davomlilik tushunchasi «doimiy» yoki nisbiy bo‘lishi mumkin; unda ma’lum bir muddat davom etgan konkret jarayon tushunchasi ham aks eta oladi.O‘tgan zamonning bu turi birinchidan, -r(-ar) to‘liqsiz fe’lini biriktirib tuslash orqali; ikkinchidan, -yotgan affiksli hozirgi zamon sifatdoshiga edi to‘liqsiz fe’lini biriktirib tuslash orqali; uchinchidan, -moqda affiksli fe’l formasiga edi to‘liqsiz fe’lini biriktirib tuslash orqali shallanadi. O‘tgan zamon maqsad fe’li, birinchidan, -moqchi affiksli fe’l formasidan so‘ng edi to‘liqsiz fe’lini biriktirib tuslash orqali shakllanadi. Bunday fe’l formalari. Asosan, nutq so‘zlanib turgan paytdan ilgari bajarilishi maqsad qilingan ish-harakat tushunchasini ifodalaydi, ammo gap mazmunidan uning voqe bo‘lgan- bo‘lmaganligi aniq ifodalanmaydi. Ish- harakatning nutq so‘zlanib turgan paytda bajarilayotgan (yoki bajarilmayotgan)ini ifodalaydigan fe’llar hozirgi zamon fe’li sanaladi. Ular, birinchidan, -a(-y) affiksli ravishdoshlarni tuslash orqali; ikkinchidan, tarkibida -yap, -moqda, -yotib, -yotir 27 affikslari qo‘llangan fe’l formalarini tuslash orqali shakllanadi. Murakkab fe’l tarkibida qo‘llangan yot, o‘tir, tur, yur ko‘makchi fe’llarini tuslash orqali ham hozirgi zamon fe’li hosil bo‘ladi. Kelasi zamon fe’li, birinchidan, ish-harakatning nutq so‘zlangandan sing bajarilish-bajarilmasligi mo‘ljallanishi, taxmin qilinish ma’nosini ifodalab. -r(-ar) affiksli kelasi zamon sifatdoshini tuslash orqali shakllanadi (kel-ar-man, ishla-r-san kabi). Bunday forma kelasi zamon gumon fe’lini hosil qiladi. Kelasi zamonning maqsad ifodalash shakli ham mavjud bo‘lib, u -moqchi affiksli fe’l formasini, shuningdek, -digan, -jak(-ajak) affiksli sifatdoshlarni tuslash orqali shakllanadi. 3. Zamon va mayl kategoriyalari munosabati Zamon va mayl kategoriyalari shaxs-son va tasdiq-inkor kategoriyalari bilan bir butunlikda kesimlik kategoriyasini tashkil etadi. Bu kategoriyalarning o‘zaro zich aloqadorligi va dialektik yaxlitligi bu kategoriyaning har biriga mansub shaklni, ularning kategorial va nokategorial ma’nosini izchil farqlashni qiyinlashtiradi. Shu boisdan ko‘plab tadqiqotlarda zamon shakli mayl kategoriyasi ma’nosidan bo‘linmagan holda tadqiq etiladi va kategoriyalararo bog‘liqlik barcha tilshunoslar tomonidan tan olinadi. O‘zbek tilida, boshqa turkiy tillarda bo‘lgani kabi, zamon va mayl ma’nosining aloqadorligi o‘ta kuchli bo‘lib, buni tilimizning o‘ziga xos xususiyatidan biri sifatida baholash mumkin. Shu boisdan ayrim tilshunoslar bu kategoriyalarning bir–biri bilan zich aloqadorligini ta’kidlasa, ayrimi uni ajralmas butunlik sifatida qarash lozimligi tarafdori. “Bu xil fikrlar zamon kategoriyasi harakatning nutq momentiga, mayl kategoriyasini esa ayni ish–harakatning voqelikka munosabatini ifodalashi natijasidir”. “Bir kategoriya (masalan, zamon) ma’nosiga boshqa kategoriya (masalan, mayl, tarz) ma’nosi qavatlanadi”. Aslida har bir kategoriya nisbiy mustaqil mikrotizim bo‘lib, o‘ziga xos ifoda shakliga muvofiq mazmun rejasiga ega. Chunki, ko‘pincha, ular bir– birini taqozo etgani holda, ba’zan ayrim–ayrim ifodalovchilariga ham ega. M.Qurbonova grammatik shakllangan gaplarda kesim va unga xos ma’nolarning 28 ifodalanishi xususida fikr yuritib, quyidagilarni keltiradi: Tilimizda kesimlik qo‘shimchalarining quyidagi turlari mavjud: 1. Kesimlik kategoriyasining tarkibiy ma’noviy qismlari sinkretik, ajralmas shaklda bitta moddiy ko‘rinishda birikkan qo‘shimchalar: o‘qi-y 2. Kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq–inkor, mayl, zamon ma’nolari qorishiq ko‘rinishida bir ko‘rinishida bir ko‘rsatkich bilan, shaxs-son ma’nosi boshqa bir qo‘shimcha bilan beriladi: bor – sa – ng, kel – sa – ngiz, ol – di – m. 3. Kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida qo‘shimcha bilan, mayl, zamon, shaxs–son qorishiq ravishda bitta qo‘shimcha bilan beriladi: bor – ma – di, bor – ma –y. 4. Kesimlik qo‘shimchasi tarkibida tasdiq-inkor alohida, shaxs-son ma’nosi alohida qo‘shimcha bilan, mayl, shaxs–son, zamon esa bitta qo‘shimcha bilan beriladi: ol – ma – di – ngiz 5. Kesimlik kategoriyasining tasdiq-inkor, mayl, zamon, shaxs-son ma’no tarkibiy qismlaridan har biri (xatto shaxs-sondagi shaxs va son ma’nolari ham) alohida – alohida qo‘shimchalar bilan ifodalanadi: ol – ma – sa – ydi – ngiz. Ma’lum bo‘ladiki, mayl-zamon kategoriyalarining zichligi ular ma’nolarining sinkretik ifodalanishida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Biroq ularning nisbiy mustaqilligi ham mavjud bo‘lib, bu yuqorida keltirilgan 5-punktda namoyon bo‘lgan: olganda edi, olsam edi, olmoqchi bo‘lyapman, olgandirsiz kabi so‘z shakllarda ham bu holat yaqqol ko‘zga tashlanadi. Zamon kategoriyasida shaklning o‘rnini belgilashda “zamon” ma’nosi kategorial bo‘lib, “tarz”, “mayl” ma’nosi nokategoial, ya’ni “mayl” ma’nosi yondosh, “tarz” ma’nosi hamroh ma’no hisoblanadi. Zamon shaklida yuzaga chiqqan mayl ma’nosi tizimida zamon ma’nosi ikkinchi darajali ahamiyat kasb etib, mayl ma’nosi bo‘rtadi. “Tarz” ma’nosi bunda ham hamroh ma’noligicha qolaveradi. Zamon va mayl ma’nosi shu darajada zich bog‘langanigini, aksariyat holda maylning ma’noviy xususiyatini zamonsiz, zamon ma’nosini mayl 29 ma’nosidan ajratib talqin qilib bo‘lmasligini ta’kidlash lozim. Bu esa ularning mutlaqo nomustaqilligidan dalolat bermaydi. Ayrim tilshunoslar “muayyan zamon shaklini tavsiflashda tarz, mayl va boshqa zamondan tashqari ma’no ottenkasi qayd qilinganda, zamon shaklining bu ma’no ottenkasi asosidagi sistemaviy aloqasi tiklanmaydi, zero, ular zamon kategoriyasidan tashqarida turadi” degan fikr tarafdori. Ta’kidlash lozimki, kategoriya umumiy grammatik ma’nosi kategorial va yondosh ma’no yaxlitligi ekan, demak, ularni kategoriya ichidagi va kategoriya umumiy grammatik ma’nosidan tashqaridagi ma’no sifatida qarash maqsadga muvofiq emas. Ma’lumki, ba’zan bir shaklning o‘zi goh zamon, goh mayl ifodalovchisi sifatida qaraladi. Chunki, Sh.Shahobiddinova ta’kidlaganidek, zamon kategoriyasi ish-harakatning nutq momentiga, mayl esa ish-harakatning borliqqa munosabatini ifodalaydi. Zamon kategoriyasi ish-harakatning nutq momentiga munosabatini ifodalab, o‘tgan (nutq momentidan oldin), hozirgi (nutq momentida) va kelasi zamon (nutq momentidan keyin)ni ifodalasa, mayl “ish- harakatning borliqqa munosabati real yoki irrealligini ifodalaydi”. Zamon kategoriyasining boshqa kategoriya bilan zich aloqasi shunda ko‘rinadiki, ba’zan birdan ortiq shakl o‘z substansial mohiyatiga ko‘ra qo‘shimcha qurshov munosabatida bo‘ladi. Masalan, Men ertaga o‘qiyman va Men ertagao‘qimoqchiman gaplarida -y va -moqchi shakllari zamon ifodalash nuqtai nazaridan farqlanmaydi, biroq mayl ma’nosi asosida ular ziddiyatda. Kategorial tizimda ular bir ma’noni ifodalovchi variant shakl hisoblanadi, biroq, mayl asosida keskin farqlanadi. Demak, -y va -moqchi shakllari zamon ifodalash jihatidan to‘liq mustaqil emas (asosdoshlar), mayl ifodalash jihatidan esa tamoman mustaqillikka ega. Zamon kategoriyasi ichki bo‘linishining farqlanuvi hamda kategoriyaning boshqa kategoriya bilan “qorishuvi”ni chegaralashda “nutq moment” tushunchasi muhim rol o‘ynaydi. “Nutq moment” tushunchasi o‘ta shartli, nisbiy hamda “grammatik”dir. Chunki dialektik nuqtai nazardan “vaqtga nisbatan aytish mumkinki, har qanday chiziq ikki tomonga qarab cheksiz davom etadi, biz hisobni boshlaydigan “moment” uning har qanday nuqtasi bo‘lishi mumkin, chiziq uchun esa biz hisob boshlaydigan nuqta ahamiyatsizdir”. Bundan esa mutlaq va nisbiy 30 zamon tushunchasi kelib chiqadi. Chunki kesimdagi zamon nutq momentiga bevosita yoki bilvosita munosabatda bo‘ladi. Agar zamon shakli bevosita ish- harakat zamonini ifodalayotgan bo‘lsa, bu mutlaq zamondir. Modomiki, kesimdagi zamon shakli ish-harakatning nutq momentiga munosabatini boshqa so‘z orqali nutq momentiga o‘tkazar ekan, uni nisbiy zamon sifatida qarash kerak. Quyidagi gapga diqqat qilaylik: 1. Salim biznikiga kelardi. 2. Biz ham borsak edik, Salim biznikiga kelardi. Birinchi gapda kelardi fe’li ish–harakatning nutq momentiga munosabatini to‘g‘ridan to‘g‘ri ifodalamoqda va shu boisdan u mutlaq zamon sifatida baholanishga haqli. Ikkinchi gapda esa kelardi fe’li zamon bog‘liq qurshovda voqelanib, ish-harakatning nutq momentiga munosabatini oldingi kesim (borsak edik) orqali namoyon qilmoqda va u “nomustaqil kesim” deyiladi. Bu esa zamon va mayl munosabatining o‘ziga xos qirrasini namoyon qiladi va gaplardan anglashilgan ish-harakatlar, zamon shakli bir xil bo‘lsa-da, “reallik-irreallik” belgisiga ko‘ra ekvipolent ziddiyat hosil qiladi. Aniqrog‘i, mustaqil shakllangan kesimdan ish-harakatning realligi va nomustaqil shakllangan kesimdan irrealligi anglashilmoqda. Ko‘rinadiki, zamon va mayl kategoriyalari ma’nosi va qo‘llanishi bir-biri bilan shunday zich bog‘langanki, buni son kategoriyasidagi miqdor va aniqliknoaniqlik unsurlari mushtarakligiga qiyoslash mumkin. O‘tgan zamon shakllari zamon kategoriyasining “ish-harakatning nutq momentiga munosabatini ifodalash” kategorial ma’nosini “ish-harakatning nutq momentidan oldin yuz berishi” tarzida xususiylashtiradi. Ma’lumki, grammatik o‘tgan zamonni tavsiflashga ikki xil yondashuv mavjud: 1. To‘g‘ridan-to‘g‘ri shakllar orqali; 2. Parchalangan kategorial ma’noni yana “parchalash” asosida. 31 Lisoniy hodisa nutq sathiga qarab qancha quyilasa, o‘zga hodisa hisobiga “to‘yinib”, shuncha boyib boradi. Lisoniy sathda substansial mohiyatga yondosh ma’nolar “yopishsa”, u nutqqa tushishi bilan hamroh ma’nolar unga “ergashadi”. Zamon kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosi parchalanishi natijasida vujudga kelgan o‘tgan zamon oraliq grammatik ma’no (nisbiy umumiy grammatik ma’no)sining an’anaviy parchalanishida farqlovchi belgilar zamon umumiy grammatik ma’nosiga daxldor ham, daxlsiz hamdir. Odatda, o‘tgan zamon fe’llari quyidagi turlarga bo‘linadi: 1) aniq o‘tgan zamon shakli; 2) uzoq o‘tgan zamon shakli; 3) o‘tgan zamon hikoya shakli; 4) o‘tgan zamon davom shakli; 5) o‘tgan zamon eshitilganlik shakli. Bu ma’noviy ko‘rinishlardan bittasi – uzoq o‘tgan zamon shaklida o‘tgan zamon UGMsi parchasi (uzoq o‘tgan zamon), qolgan ma’noviy ko‘rinishlardagi farqlar (aniq, hikoya, davom, eshitilganlik)ning esa zamon UGMsiga hech qanday daxli yo‘q. O‘tgan zamon shakli sifatida ko‘pchilik tilshunoslar tomonidan tan olingan, fan va ta’lim mazmunida ommalashgan –di,-gan,-ibdi,-gan+di,-edi,- (i)bdi,-(a)rdi, ekan, emish shaklini qabul qildik. O‘tgan zamon shakli “ish– harakatning nutq momentidan avval sodir bo‘lishi” kategorial va “ish– harakatning realligi” yondosh ma’noidan iborat. Bu ikkala belgi barcha shakllarda mavjud bo‘lib, har bir shaklda o‘ziga xos tarzda juz’iylashadi. “Uzoq o‘tgan zamon” ni ifodalash -gan, edi, –di , -(i)bdi, -(a)rdi, emish, ekan. Bunda -di uzoq o‘tgan zamonni ham (a), yaqin o‘tgan zamonni ham (b) ifodalashi mumkin: A) 1. Bu voqea bo‘lganiga o‘n besh yildan oshdi. (O.Yoqubov) 2. Munisxon o‘shanda nega Toshkentga bordi? U yerda nima qildi? Bunga u javob topolmadi. (O‘. Umarbekov) 32 B) 1. Gulsum opa Barnoni ko‘ray deb buxgalteriyaga kirdi. Barno yo‘q ekan, bir oz kutdi, kelavermagach, o‘tirishga sabri chidamay, idoradan chiqdi. (O.Yoqubov) Boshqa shakllarda esa “ish–harakatning bajarilish vaqti nisbatan uzoqligi bilinib turadi”. Birinchi ziddiyatdagi belgili a’zolar o‘zaro “bevosita kuzatilmaganlik” belgisi asosida privativ ziddiyat hosil qiladi. Bunda -gan, -ardi, - edi shakllari belgisiz, -ibdi, -ardi, emish, ekan shaklli ko‘rsatkichlar belgili a’zo sifatida namoyon bo‘ladi. Belgili shakllardan anglashilgan uzoq o‘tgan zamonda bajarilgan ish–harakat so‘zlovchi tomonidan bevosita kuzatilgan ham (a), kuzatilmagan ham (b) bo‘lishi mumkin: a) 1. Men bu kitoblarni o‘qiganman. 2. Toshlar otib qochar edim yarashardi. (M.Yusuf) b) 1. Eshitishimga qaraganda, +o‘chqor tuman markaziga ketganicha qaytib kelmabdi. (S. Anorboev) 2. Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bir chol bo‘lgan ekan. (Ertakdan) 3.Chemberlin o‘shanda uyida uxlamagan edi.(S. Ahmad) Demak, ziddiyatning ikkinchi qatori yondosh ma’no “ish-harakat realligi”ning ko‘rinishi, “reallikning bevosita kuzatilganligi” asosida bo‘ladi. Ikkinchi qator ziddiyatning belgisiz a’zolari tizimi ikkinchi xil yondosh ma’no harakat tarzi kategoriyasining zamon kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosidagi aksi davomiylik davomsizlik asosidagi ziddiyatli munosabatda yashaydi. Bu ziddiyat ham privativ tabiatli bo‘lib, bunda –ardi shakli belgili, edi va -gan shakllari belgisiz a’zo sifatida namoyon bo‘ladi. Chunki -ardi shakli har doim davomlilikni (a), -gan va edi shakllari, asosan, davomsizlikni (b), ba’zan davomlilikni ifodalaydi. a) 1. Klubimiz binosidan ko‘p kolxozlar andaza olishni orzu qilardi. (Oybek) 2. Tayog‘ini sudrab, ko‘ngilsiz Poda haydab qirga ketardi, Maysa gilamlarga yetardi. (Uyg‘un) 33 b) 1.Siz yaxshi pazandasiz, ta’rifingizni eshitganman. (Oybek) 2. Mehnat taqdirlagan, boboning umrin. (A.Muxtor) 3. Bu haqda gazetda o‘qigan edim. (Oybek) c) 1.Mirhaydar otaning foydasini ko‘p ko‘rganmiz.(Oybek) 2. Yo‘lning ikki tomoniga cho‘zilgan qir yonbag‘irlarini endigina yorib chiqayotgan o‘tlar qoplagan. (P. Tursun) 3. U zavodda ishlagan edi. (M. Osim) Ziddiyatga diqqat qilinsa, -gan va -di shakllarining davomiylikni “ba’zan” ifodalashi ularning UGMsi tarkibidagi shakllarga xos doimiy xususiyat emas. Bu xususiyatga ular “ba’zan” ega. Bu esa “davomiylik” ma’nosi ularning UGMsiga xos emasligini, balki shakllarga xos hamroh ma’no ekanligini ko‘rsatadi. Chunki bu kontekstda, bog‘liq qurshovdagina bo‘ladi. Ko‘rganmiz fe’lidagi -gan shakli ifodalayotgan “davomiylik” ko‘p so‘zi ta’sirida yuzaga chiqmoqda. Ishlagan edi so‘zshaklidagi “davomiylik” esa ishlamoq fe’li tabiatiga bog‘liq. Demak, tarz kategoriyasining “davomiylik-davomsizlik” ma’nosi ayrim o‘tgan zamon shakli (mas. –ardi)da yondosh ma’no sifatida yuzaga chiqsa, boshqasida hamroh ma’no bo‘lib voqelanadi. Hatto -ardi shaklida qurshov natijasida “o‘tgan zamon” kategorial ma’nosi ham, «davomiylik» yondosh ma’nosi ham kuchsizlanib, hamroh ularni siqib chiqarishi bilan birga bo‘sh o‘rinni egallaydi va vaqtincha, nutqiy “hukmronlik”ka ega bo‘ladi: 1. Salim kelsa edi, men borardim. 2. Ukam o‘qisa edi, tushunardi. Demak, -sa shart mayli shakli –ardi qo‘shimchasida kategorial va yondosh ma’noni susaytiruvchi va hamroh ma’noni kuchaytiruvchi vosita hisoblanadi. -gan shaklidagi “hozir ham uzluksiz davom etib turgan harakat (a), gumon, noaniqlik ma’nolari” (b) ham hamroh ma’nolardir: 34 a) Fe’li keng, saxovatli, mehmondo‘st xalqimizning dong‘i olamga ketgan. (M. Ismoiliy) b) Balki bu yerlarda ko‘p dilbar Manzaralar jilva qilgandir. Ovlamoqchi bo‘lib ko‘nglingni, Balki qushlar qanot qoqqandir... (Uyg‘un) d) Sizning fikringizni, ehtimol, xodimlaringiz so‘zsiz tushunishga o‘rganib qolgandir, lekin men tushunmadim. (V. Ajoev) Chunki bu ma’nolarni ham kontekstgina yuzaga chiqaradi. Masalan, “bu vaqtda gumon bildiruvchi ehtimol, balki kabi so‘zlar keladi”. -ardi shaklining turli qo‘llanishlarida “davomiylik” yondosh ma’nosi yana juz’iylashib, “uzluksiz davom etib turish”, “galma-gal takrorlanib turish” ko‘rinishlarini oladi: a) o‘tmishda ma’lum bir vaqt uzluksiz davom etib turgan harakatni bildiradi: 1. O‘ktam ko‘pirgan, o‘kirgan suvda bo‘ynigacha botib, hansirab ishlar edi. Hovuz bo‘yida, salqinda... katta yog‘och karavotda bir necha kishi dam olib o‘tirishar edi. (Oybek) 2. Arava qatirlab borar, gap mavzudan mavzuga ko‘char edi.(A. +ahhor) b) o‘tmishda galma-gal takrorlanib turgan harakatni bildiradi: Daryolardan kuylab o‘tardim, Ertaklarga quloq tutardim. Hammasini tinglardim, ammo O‘xshashini topmasdim aslo. (H.Olimjon) 35 Bunda ma’no tavsifida “o‘tmishda” unsuri ortiqcha, albatta. U asarda yozilgan voqealarning o‘tmishga oidligidan kelib chiqib, tavsifga kiritilgan. Bevosita va bilvositalik belgilari asosida ajralib chiqqan va “bevosita kuzatilmaganlik” belgisiga ega bo‘lgan -ibdi shakli “subyektiv munosabat” ma’nosini ifodalaydi. Shaklning subyektiv munosabat ifodalashi bog‘liq qurshovni talab qilmaydi va shu boisdan uni yondosh ma’no sifatida baholash mumkin. “Noxolis subyektiv munosabat” belgisi asosidagi noto‘liq ziddiyatda emish belgili, ekan va -ibdi shakllari belgisiz, majhul a’zo sifatida yuzaga chiqadi. To‘liqsiz fe’l sifatida ekan qatnashsa, so‘zlovchining diqqati mavjud bo‘lgan harakatning natijasiga qaratiladi: Uning oq oralagan sochlari tamoman oqarganini O‘ktam to‘y suronda payqamagan ekan.(Oybek) To‘liqsiz fe’l sifatida emish kelsa, eshitilganlik, harakatning o‘tmishda bo‘lgan–bo‘lmaganligi noaniq, gumon ekanligi ifodalanadi: Ukang aeroplandan sakraydigan bo‘lgan emish. (Oybek) Demak, ma’lum bo‘ladiki, o‘tgan zamon shakllari o‘zaro kategorial va yondosh ma’noni xususiylashtirishi, hamroh ma’noni ifodalashi jihatidan o‘zaro farqli xususiyatga ega. Shakllar tizimida -di ko‘rsatkichi umumiy grammatik ma’nodan ko‘proq “hissa” olishi, barcha tarz–mayl ma’nolariga betarafligi bilan ajralib turadi. Shu boisdan tadqiqotlarda uning yigirmaga yaqin ma’nosi qayd qilinadi. O‘tgan zamon shaklining kategorial, yondosh va hamroh ma’nolar asosidagi ziddiyatli munosabatini quyidagicha umumlashtirish mumkin. Hozirgi zamon shakllari. Hozirgi zamon shakli zamon kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosini “ish– harakatning nutq momentida bajarilayotganligi” tarzida xususiylashtiradi. Bu kategorial ma’no shakllarning barchasiga xos. Shu bilan birgalikda, ma’nolar, albatta, zamon uchun kategorial ma’nolar “aniqlik” (mayl) va “davomiylik” (harakat tarzi) yondosh ma’nolari bilan yuzaga chiqadi. Nutqiy qo‘llanishda “davomiylik” yondosh ma’nosi shu darajada kuchayadiki, u qariyb kategorial ma’no bilan tenglashadi. “Davomiylik” ma’nosi o‘z-o‘zidan ish-harakatning boshlanganligi” va shu bilan birga “tugamaganligi” ma’nolarini ham yondosh ma’no sifatida olib chiqadi. Ularning kategorial ma’noga zichlashuv darajasini quyidagicha berish mumkin: Davomiylik – boshlanganlik – tugallanmaganlik. 36 Obyektiv reallikda esa bu uchlik: Boshlanganlik – davomiylik – tugallanmaganlik tarzida o‘rinlashadi. Hozirgi zamon shakllari «davomiylik» yondosh ma’nosi asosida ayrim o‘tgan zamon shakllari bilan privativ tabiatli ziddiyatga kirishadi. Chunki, masalan, hozirgi zamon shakllarida “davomiylik” , “tugallanmaganlik” bilan yuzaga chiqsa, o‘tgan zamon shakllarining ayrimlarida “davomiylik” tugallanmaganlik (a) bilan ham, tugallanganlik (b) bilan ham namoyon bo‘ladi: a) 1.Men Salimdan xabar oldim, u yo‘lga tayyorlanayotgan ekan. 2. Hozir ko‘rdim, kelayotgan edi. b) 1. Vafotidan oldin zavodda ishlayotgan edi. 2. U singlisini bir yil oldin ko‘rgan edi. Hozirgi zamon fe’l shakli ma’no va qo‘llanishida o‘ziga xoslikka ega. U kategorial va yondosh ma’no silsilasiga ko‘ra farqlanmaydi. Ayrim uslubiy farq, qo‘llanishdagi o‘ziga xoslik hamroh ma’no sifatida yuzaga chiqadi. “Uslubiy xoslanmaganlik” ziddiyat belgisi asosida bu shakllar o‘zaro qarshilanib, bu hamroh ma’noga –yap shakli ijobiy munosabatda bo‘lsa, boshqa shakllar (-yotir,-yotib, - moqda, harakat tarzi shakllari asosida) uslubiy xoslanganligi bilan xarakterlanadi. So‘zlashuv uslubiga xos hamroh ma’nosi harakat tarzi vositalari bilan hosil qilingan hozirgi zamon shakllariga xos bo‘lib, -yotib dialektal, -yotir badiiy, - moqda kitobiy (badiiy, ilmiy, rasmiy, publitsistik) uslublarga xoslanganligi bilan ahamiyatli. Bu ma’noning barchasi shakl umumiy grammatik ma’nosiga xos bo‘lmay, kategorial va yondosh ma’no ustida qavatlanadigan hamroh ma’nodir. Hozirgi-kelasi zamon. Hozirgi-kelasi zamon shakllari “hozirgi” yoki “kelasi” umumiy grammatik ma’no parchalari uchun majhul munosabat ifodalaydi. Chunki bu shakllar: a) kelasi zamonni ifodalaydi; 37 b) hozirgi zamonni ifodalaydi; c) o‘tgan, hozirgi, kelasi zamonga betaraf bo‘ladi. Tilshunoslikda hozirgi-kelasi zamon ifodalovchi “ikkita yagona va ikkita qo‘shma shakl bor. Yasama shakllar -(a)y, -(a)r li ravishdoshdan qo‘shma shakllar mazkur ravishdoshdan ekan, emish yordamida hosil bo‘ladi”. -a/y + shaxs–son qo‘shimchalari birikuvidan tashkil topgan shakl kategoriyasi mohiyatidan ko‘proq ulush oladi: a) muayyanlashmagan uchala zamonni umumlashtirib ifodalaydi; b) kelasi zamonni ifodalaydi. Bu ma’nolar shaklda yuzaga chiqqan kategorial ma’no. Harakatning doimiyligi umumiy grammatik ma’nodagi yondosh ma’no quyidagi gaplardagi zamon shaklida to‘liq yuzaga chiqadi: 1. O‘zbek qizlari sevgisini aytmaydi, bir umr pinhon tutadi. 2. Qush uyasida ko‘rganini qiladi.(Maqol) Aktuallashtiruvchi vositalar ta’siri natijasida “doimiylik” yondosh ma’nosi “davomiylik” kasb etib, kategorial ma’noda muayyanlashish vujudga keladi va “harakatning bajarilishi bevosita nutq momentiga, hozirga oid bo‘lishi mumkin”; 1. Yigit nihoyatda isib ketgan, peshonasi, yuzlaridan tinmay ter quyadi. (S.Ahmad) 2. O‘sha kuni bo‘lib o‘tgan shov–shuv hali ham qulog‘im tagida shang‘illaydi, hali ham miyamni gangityapti. (B.Kerboboev) 1–misoldagi oldingi gap, 2–misoldagi hali ham aktuallashtiruvchi vositasi ta’sirida “hozirgi zamon” ma’nosi uqiladi. Agar gaplar bu vositalardan xalos qilinsa yo doimiy zamon ma’nosi ifodalanib, “davomiylik” yondosh ma’nosi o‘rnida “doimiylik” ifodalanadi, yo kelasi zamon kategorial ma’nosi “boshlanmaganlik” yondosh ma’nosi uqiladi. Diqqat qiling: 38 1. Nihoyatda isib ketsa, peshonasi, yuzlaridan ter oqardi. 2. Shov-shuv kuchaysa, quloqlari shang‘illaydi. Kelasi zamon ma’nosida qo‘llashga esa mazkur fe’llarning lug‘aviy ma’nosi monelik qiladi. Demak, kelasi zamon kategorial ma’nosi voqelanishi uchun birikayotgan fe’lning – qurshovning ahamiyati muhim. “Hozirgi zamon” kategorial ma’nosi “davomiylik” yondosh ma’nosi bilan dialektik bog‘liq bo‘lganligi tufayli bunday holat yuz beradi. Aniq hozirgi zamon ma’nosi mazkur shakl mansub kategoriyaga xos ma’noda bo‘lsa-da, bu ma’noni ifodalash a/y+shaxs-son qo‘shilgan shakli uchun xoslangan ma’no emas. Xos bo‘lmagan kategorial ma’noning kuchayishi xos kategorial ma’noning susayishiga olib kelgan. Demak, ma’lum bo‘ladiki, “a/y+shaxs–son» tuzilishi shakl uchun “umumzamon” va “kelasi zamon” kategorial ma’nolar bo‘lib, unga “ish- harakatning aniqligi”, “irreallik”, “tugallanmaganlik” yondosh ma’nolari (modal ma’nolar) yo‘ldosh bo‘ladi. “Hozirgi zamon” esa shakl uchun xos bo‘lmagan kategorial ma’no bo‘lib, “davomiylik” (tarz-tus) hamroh ma’no sifatida yuzaga chiqadi. Hamroh ma’no boshqa shakllarda bo‘lgani kabi bunda ham bog‘liq qurshov asosida namoyon bo‘ladi. (a)r/mas+shaxs–son ko‘rsatkichida zamon umumiy grammatik ma’nosining “hozirgi–kelasi zamon” kategorial ma’nosi “gumon” yondosh ma’nosi (modallik) bilan mushtarak holda namoyon bo‘ladi. 1. Qayerdan bilasan, balki hozir ham yuqoridan qararman. (A.Qahhor) (Hozirgi kelasi zamon – gumon). 2. Shu atrofda yurgandir, kelib qolar. (S.Anorboev) (kelasi zamon – gumon). “Hozirgi-kelasi zamon” yoki “kelasi zamon” kategorial ma’nolarini farqlovchi omil bilan – gap tarkibidagi aktuallashtiruvchi vositalar, shaklni biriktiruvchi fe’l bilan belgilanadi. Masalan, qaramoq fe’lini umumzamon ma’nosi shakli bilan qo‘llasa bo‘ladi, biroq kelmoq fe’li qolmoq ko‘makchi fe’li bilan kelib, ko‘makchi fe’l yetakchi fe’lni shakl orqali umumzamon anglatishga yo‘l qo‘ymagan. Qurshov natijasida “gumon” yondosh ma’nosi kuchsizlanib, “qat’iylik” hamroh ma’nosi kuchli tarzda ifodalanishi mumkin. “Hozirgi-kelasi 39 zamon gumon fe’li orqali shart ergash gapli qo‘shma gapda bosh gapni kesim vazifasida, ko‘pincha, fikrning qat’iy ifodasi uchun ham qo‘llanadi: Agar o‘lgan kishi qayta tirilsa, bundan ortiq ajoyibot bo‘lmas. (A.Ubaydullaev). Demak, bunda shart ergash gap hamroh ma’noni vujudga keltiruvchi va yondosh ma’noni kuchsizlantiruvchi qurshov. Sof o‘tgan zamon ma’nosini ifodalovchi -di,-gan, hozirgi-kelasi zamon ma’nosini ifodalovchi -a(y),-a(r), hozirgi zamonni ifodalovchi -yap va boshqa shakllarning (yondosh, hamroh) ma’nolarga munosabati turlicha. Bu shakllar, avvalo, kategorial ma’no asosida zidlanadi. Ularda kategorial ma’no mutlaq ma’no sifatida namoyon bo‘ladi. Boshqa shakllar esa nisbiy bog‘liq zamon ma’nolarini ifodalay olish qobiliyati bilan farqlanadi. Umuman olganda, shaklning oppozitiv munosabati dastavval kategorial tus olib, ziddiyat quyiga yondosh va hamroh ma’no asosida namoyon bo‘ladi. Zamon shakllari dastavval nisbiy zamon ifodalay olishiga ko‘ra zidlanadi. Bu belgiga - (a)rdi, ekan, emish, -(a)y+sh/s, -(a)r+sh/s shakllari ijobiy, -gan, -di, -moqda, -yap, - yotib, -(i)b+yot/tur/o‘tir/yur shakllari mavjud munosabatda bo‘ladi. Chunki bu shakllar asosan mutlaq, qisman nisbiy zamon ifodalashga ham qodir. Birinchi qator ziddiyatning belgilangan a’zolari modal yondosh ma’no ish-harakatning reallik-irreallik belgilarini ifodalashiga ko‘ra zidlanadi. Bunda -(a)rdi ziddiyatning belgili, -ay+sh/s, -ar+sh/s, -ibdi, ekan, emish shakllari belgisiz a’zo sifatida ajralib, bu yondosh ma’no ushbu shakllarda gohida hamroh ma’no sifatida yuzaga chiqadi. Ziddiyatning belgisiz a’zolari “boshqa yondosh ma’noga egalik – ega emaslik” belgilari asosida zidlanadi. -a/y+sh/s shakli “aniqlikni” yondosh ma’no sifatida yuzaga chiqaradi. -a/r+sh/s, -(i)bdi, ekan, emish shakllarida esa bu ma’no ba’zan yuzaga chiqib, u hamroh ma’no sifatida baholanishi maqsadga muvofiq. Bevosita kuzatilganlik belgisi -ardi shaklida yondosh, -ibdi, ekan, emish shaklida hamroh ma’no sifatida mavjud. Zamon kategoriyasi o‘zbek tilida eng ko‘p shaklli kategoriyalardan hisoblanadi. Manbalarda uning asosiy uch turi ko‘plab turchalarga bo‘lib beriladi. Masalan, o‘tgan zamon - o‘tgan zamon davom fe’li, o‘tgan zamon hikoya fe’li, uzoq o‘tgan zamon fe’li, yaqin o‘tgan zamon fe’li kabi ko‘rinishlarga bo‘linadi va h. Bunday turlarni ajratish o‘z-o‘zidan zamon 40 kategoriyasida lisoniy kategorial va yondosh, nutqiy hamroh ma’noni farqlamaslik natijasidir. To‘g‘ri, kategorial va yondosh ma’no zamon kategoriyasi shakllarini ajratish uchun asos bo‘ladi. Biroq unutmaslik kerakki, kategorial va yondosh ma’no ko‘p hollarda bevosita kuzatishda bo‘rtib turadigan hamroh ma’no ta’sirida bir nazarda ko‘zga tashlanmaydi. Zamon kategoriyasi umumiy grammatik ma’nosi uchun “zamon” ma’nosi kategorial ma’no bo‘lib, u har doim turli-tuman mayl ma’nolarisiz mavjud bo‘lmaydi. Boshqacha aytganda, zamon kategoriyasida zamon va mayl ma’nolari dialektik bog‘liqlikda va biri ikkinchisisiz yuzaga chiqmaydi. Zamon kategoriyasi shakllari nutqda voqelanar ekan, bu ma’nolar o‘tkinchi, beqaror nutqiy ma’nolar hisobiga yana boyiydi. Bu ma’nolar zamon umumiy grammatik ma’nosining nutqiy voqelanishini murakkablashtiruvchi vositalar bo‘lib, unga substansial bog‘liqlik kasb etmaydi. Hamroh ma’nolar sifatida baholanuvchi bu ma’nolar sirasiga “gumon”, “harakat realligi”, “harakatirrealligi”, “istak”, “maqsad”, “shart”, “davomiylik” kabi qator ma’nolarni kiritish mumkin. 41 III. XULOSA Xulosa o‘rnida aytishimiz mumkinki, fe’llarda zamon kategoriyasi til o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababdan mazkur lisoniy fenomenni ikki til doirasida qiyosan o‘rganish maqsad qilindi. Ushbu jarayonda shu narsa ko‘zga tashlandiki, har ikki tildoirasida o‘tgan, hozirgi va kelasi zamonlar mavjud bo‘lsada, ularni hosil qilish va qo‘llashda farqli jihatlar mavjuddir. O‘zbek tilshunosligida zamonni ifodalovchi grammatik shakllar va ularning tasnifi eng munozarali masalalardan biri bo‘lib kelgan. Qaysi grammatik shakllar zamon kategoriyasiga tegishli ekanligi va ularning tasnifi borasida bir to‘xtamga kelinmagan. Ko‘plab tasniflarda ajratilgan hozirgi-kelasi zamon tushunchasi bahsli bo‘lib, obyektiv zamonda bo‘lgani kabi tilda ham uch zamon: o‘tgan, hozirgi va kelasi zamon ajratiladi. Chunki bir grammatik shakl muayyan bir qo‘llanishda faqat bir zamonga ishora qiladi, ya’ni bir voqelanishda ham hozirgi, ham kelasi zamon ma’nosini anglatmaydi. -a, (-y) shakli nutq momentida ham amalda bo‘lib turgan faoliyat va holatlarni, odatiy takrorlanuvchi harakat- holatlarni, predmetlarning doimiy belgisini, o‘zgarmas haqiqatlarni ifodalaganda umumiy hozirgi zamon shakli sifatida qaralishi lozim. Bu shakl nutq momentida emas, balki undan keyin yuzaga keladigan harakat va holatlarni ifodalaganda kelasi zamon shakli sifatida baholanishi lozim. Fe’l leksik ma’nosining zamon ma’nosi ifodalanishiga ta’sirini o‘rganish hamma fe’l ham hamma zamon shakllarini birdek qabul qila olmasligi, shuningdek, ayrim fe’llarning grammatik shakllar bilan muayyan zamon ma’nosini voqelantirishi yoki voqelantira olmasligi bilan bog‘liq jarayonlarni tushuntiradi. Fe’l semantikasining zamonga munosabatida, xususan, ko‘p ma’noli fe’llarning ayrim ma’nolarining zamonga munosabatida o‘ziga xosliklar mavjud. Bu o‘ziga xoslik davomli zamon grammatik shakllarini qabul qilish/qilmaslik, -a (-y) shakli bilan hozirgi yoki kelasi zamonni ifodalash 42 jihatlaridan muhim ahamiyatga ega. Bir lahzalik, harakat-holatning oxirgi natijasini ifodalovchi fe’llardagi “bir lahzalilik” ma’nosi davomiylikka zid keladi. Shu sababli bunday fe’llar davomli zamon shakllari bilan qo‘llanmaydi. Davomiylikni ifodalovchi holat fe’llari esa semantikasida “davomiylik” ma’nosi borligi sababli davomli zamon grammatik shakllarini qabul qilmaydi. Statik holat ma’nosini ifodalovchi fe’llar -a (-y) shakli bilan asosan hozirgi zamonni ifodalasa, jismoniy harakatni ifodalovchi fe’llar bu shakl bilan asosan kelasi zamonni anglatadi. Hozirgi o‘zbek adabiy tili nuqtayi nazaridan faqat kelasi zamon ma’nosini ifodalovchi biror maxsus shakl yo‘qligini, bu ma’no hozirgi-kelasi zamon shakllari orqali ifodalanishini qayd etadiladi va shu sababli tasnifda kelasi zamon shakllarini alohida ajratib ko‘rsatmaydi. Bizningcha, bu holatni bir zamon shaklining kontekstdan kelib chiqib boshqa zamon ma’nosini anglatishi bilan tenglashtirib bo‘lmaydi. Aytaylik, -di shaklining nutqiy qurshov bilan aloqadorlikda hozirgi zamon ma’nosini anglatishi uni tasnifda hozirgi zamon shakllari qatoriga kiritishga asos bo‘lmaydi. Biroq -a, -y, -r (-ar) kabi shakllarning kelasi zamon ma’nosini anglatishi faqat kontekst ta’siridagina yuz bermaydi. Shu sababli tasnifda kelasi zamon shakllarining ham ajratilishi maqsadga muvofiq bo‘lar edi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Asqarova M. Qosimova K. Jamolxonov H. O‘zbek tili. Darslik. T.: O‘qituvchi, 1989. 274-b. 2. A’lamova M. O‘zbek tilidagi fe’llarda nisbat kategoriyasi. –T.: Fan, 1992. 142-b. 3. Baskakov A. Umumiy tilshunoslik. –T.: O‘qituvchi, 1997. 191-b. 43 4. Filol fan nom...diss.avtoref. T., 1998. Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. Toshkent, “O 'zbekiston milliy ensiklopediyasi”. 5. Hakimov N. O‘zbek ilmiy matnining sintagmatik talqini DDA - Toshkent, 2001.506. 6. Hojiev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati. Toshkent, 2002.168-b 7. Jamolxonov H. “Hozirgi o'zbek adabiy tili” Toshkent- “Taqrizchi”-2005. 8. Rahmatullayev Sh. Mamatov N. Shukurov R. O'zbek tili antonimlarining izohli lug'ati. Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 180-b. 9. Sayfullayeva.R.“Hozirgi o‘zbek adabiy tili” Toshkent-2009. 10. Tumiyozov N. Yo'ldoshev B. “Matn tilshunosligi” . 2011. 11. Vohidov R.Ne’matov H. Mahmudov M. So‘z bag‘ridagi ma’rifat. –T.: Yozuvchi, 2001. 144-b. 12. Zikrillaev G‘.N. Fe’lning shaxs, son, hurmat kategoriyalari sistemasi. –T.: Fan, 1990. 44

MUNDARIJA

KIRISH

ASOSIY QISM: O‘zbek tilshunosligida zamon shakllarining tasniflanishi

Zamon kategoriyasi formal tadqiqi

Grammatik ma’no

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

Купить