“O‘zbek xalq ertaklari” modulini o‘qitishda multimediya vositalaridan foydalanish - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	5.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

“O‘zbek xalq ertaklari” modulini o‘qitishda multimediya vositalaridan foydalanish

Купить

“O‘zbek xalq ertaklari” modulini o‘qitish da multimediya vositalaridan foydalanish mavzusidagi BITIRUV LOYIHA ISHI 1

MUNDARIJA KIRISH ………………………………………………………………….........3 I BOB. “ O‘ZBEK FOLKLORI ” MODULINI O‘QITISHNING NAZARIY MASALALARI 1.1. “ O‘zbek folklori ” moduli taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlari........................... ..................................................................................10 1.2. “ O‘zbek folklori ” modulini o‘qitishga doir innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar...................................................................................................................21 II BOB. “O‘ZBEK XALQ ERTAKLARI” MODULINING O‘QUV- USLUBIY TA’MINOTI 2.1. Ma’ruza matni. ........................................................................................29 2.2. Modul yuzasidan keyslar to‘plami, amaliy topshiriqlar, ishlanmalar. ..................................

KIRISH “ O‘zbek folklori ” fanini o‘qitishda modulli yondashuvning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi birinchi prezidenti I.A.Karimov: “Hozir O‘zbekiston deb ataluvchi hudud, ya’ni bizning Vatanimiz nafaqat sharq, balki umumjahon sivilizatsiyasi beshiklaridan biri bo‘lganini butun jahon tan olmoqda. Bu qadimiy va tabarruk tuproqdan buyuk allomalar, fozil-u fuzalolar, olim-u ulamolar, siyosatchilar, sarkardalar yetishib chiqqan. Diniy va dunyoviy ilmlarning asoslari mana shu zaminda yaratilgan, sayqal topgan” 1 deydilar. Bu so‘zlardan quvonib, kishining boshi ko‘kka yetadi, albatta. Ammo bu mas’uliyatli topshiriqni chuqur his etish biz murabbiylar uchun katta ishonch va vazifalar yuklaydi. “Har bir avlod oldida insoniyat yaratgan jamiki boyliklarni, bilimlarni o‘rganish, o‘zlashtirish v

Mamlakatimiz ijtimoiy-ma'naviy h ayotining barcha so h alarida bo'lganidek, ta'lim tizimida h am keng q amrovli islo h otlar yo'lga q o'yildiki, bunda ta'lim-tarbiya tizimiga, oliy ta'limning o' q uv-tarbiya jarayoniga axborot texnologiyalarini olib kirish or q ali ta’ lim sifatini uzluksiz ravishda takomillashtirib borish, samaradorligini ortirish talab etilmo q da. O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti I.A.Karimovning 2016-yil 13- maydagi “Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universitetini tashkil etish to‘g‘risida”gi Farmoni o‘zbek tili va adabiyoti o‘qituvchilari oldiga “zamonaviy ta'lim texnologiyalarini chuqur o‘zlashtirgan, davr talablariga javob beradigan yuksak malakali ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlash, umu

mashg‘ulotlarni tashkil qilish va o‘tkazish mahoratiga, ta’lim jarayonida tarbiyalashning didaktik omillari, m ustaqil va ijodiy ishlarni tashkil etish malakalariga ega bo‘lish bilan birga t alabalar o‘zlashtirishi monitoringini amalga oshirishga hamda o‘z-o‘zini kasbiy rivojlantirishga tayyor bo‘lmog‘i zarur va shartdir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2015-yil 12- iyundagi № 4732-sonli Farmoni oliy ta’lim sohasida yana bir tub burilish yasadi deyish mumkin. Mazkur farmon va shu asosda qabul qilingan qaror va buyruqlar oliy ta’lim professor-o‘qituvchisisi zimmasiga ulkan vazifalar yukladi. Ya’ni professor-o‘qituvchi o‘

bosqichlarida o‘zbek tili va adabiyoti darslarining yanada yuqori saviyada tashkil etilishini ta’minlashga xizmat qiladi. Prezidentimiz: “… bugun hayotimizga chuqur kirib borayotgan Internet tizimini keng joriy etish, yoshlarimizni O‘zbekistonning qadimiy va boy tarixi, ezgu qadriyatlarimiz, yuksak axloqiy fazilatlar ruhida tarbiyalashga xizmat qiladigan milliy axborot resurslarini shakllantirish va rivojlantirish, bu borada o‘zbek tilining imkoniyatlaridan samarali foydalanish masalasi doimo e’tiborimiz markazida turishi lozim”ligini ta’kidlaydi 4 . Shu ma’noda professor-o‘qituvchi pedagogik innovatsiyalar uchun zamonaviy axborot va kommunikatsiya texnologiyalari asosiy manba ekanligini anglab yetishi va o‘zi dars berayotgan fanlar majmualarini yaratishda ta’lim sohasida ro‘y berayotgan t

modulli o‘qitish tizimi ni joriy qilish uchun harakat boshlaganiga ko‘p vaqt bo‘lmadi. Bu jarayonga adaptatsiya qilish ayniqsa adabiyot darslarida maqtangudek emas. Ma’lumki, modulli o‘qitish talabaning individual ehtiyojlariga osonlik bilan moslashadi va erkin vaqt omiliga ega bo‘ladi, chunki bu erda individuallashtirilgan o‘qitish jarayoni ustunlik qiladi. Modulli o‘qitish dasturini o‘zlashtirish uchun zaruriy vaqt tahsil oluvchining tabiiy qobiliyatlariga bog‘liq bo‘ladi. Tizimli faoliyat yondashuvi asosidagi modulli o‘qitish texno logiyasi o‘quv materialini individual va mustaqil o‘zlashtirishga to‘la imkoniyat yaratilishi tufayli ixtisoslikka samarali o‘rgatishni ta’minlaydi. Ana shu sharoitda “O‘zbek xalq ertaklari” modulini o‘qitishda multimedia vositalaridan samarali foydalanish yu

multimediya vositalari asosida yanada takomillashtirishni, ijodiy ishlar, keys- stadilarni, nazorat topshiriqlarini ishlab chiqish orqali ta’lim oluvchilarni mustaqil fikrlashga o’rgatish, og’zaki va yozma nutqining savodli bo’lishiga erishishga qaratilgan dars ishlanmalarini yaratishni o’z oldimizga maqsad qilib qo’ydik. – Tadqiqot vazifalari quyidagilardan iborat: – Tadqiqot mavzusiga aloqador ilmiy-metodik adabiyotlarni o‘rganish; – modul mazmun i ni belgilovchi komponent – ma’ruzalarni va ma’ruza darsining ta’lim texnologiyasi ni multimedia vositalari asosida takomillashtirish; – ma’ruza mazmuniga muvofiq keyslar to‘plami, amaliy topshiriqlar, test topshiriqlarini yaratish ; – amaliy mashg‘ulotlari, mustaqil ishlar ni multimedia vositalari asosida taqdimotlar yaratish ; – baholash komp

namoyandalari K.Imomovning T.Mirzaev, M.Jo‘raev, S.Mirzaeva F.Jalolov, S h .Turdimov, U.Jumanazarov, J.Qobulniyozov, H.Razzoqov, I.YOrmatov, J.Y u supov, M.Murodov, A.Ergashov, O.Madaev, A.Musaqulov, U.Sattorov kabi olimlarning; innovatsion pedagogik texnologilarni ilmiy-nazariy tadqiq qilgan U.Sh.Begimqulov, V.S.Xamidov, M.Fayziyeva , M.Xoshimova, D,Fayzullayeva, M.Usmanbayeva, J.O.Tolipovalarning ilmiy tadqiqotlari ilmiy-nazariy va metodologik jihatdan asos vazifasini o‘tadi. Metodist olimlarning ta’lim-tarbiyaga doir qarashlari tashkil etadi. Shuningdek, ishda folklor fanini o‘qitishga doir ilmiy- metodik adabiyotlarni o‘rganish, tajriba, eksperiment, solishtirish, kuzatish, abstraktlash, umumlashtirish, yaxlitlashtirish, o‘xshashlik, tahlil va sintez, modellashtirish metodi, shuningdek

I BOB. “O‘ ZBEK FOLKLORI ” MODULINI O‘QITISHNING NAZARIY MASALALARI 1.1.“O‘ zbek folklori ” moduli taraqqiyotining ustuvor yo‘nalishlari O‘zbek xalqining asarlar davomida yaratgan og‘zaki so‘z san’ati namunalari milliy madaniyatimizning tarkibiy qismi hisoblanadi. Har bir xalqning yuksak idealini aks ettiruvchi og‘zaki ijodi bo‘lgandek, o‘zbek xalqi ham qadimiy tarixga boy va rang-barang og‘zaki adabiyot durdonalariga ega bo‘lgan xalqlardandir. Xalq ommasi tomonidan yaratilib, uning talantli vakillari ijrosida sayqal topib, avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan afsona va rivoyatlar, maqollar va matallar, olqish va duolar, topishmoq va qo‘shiqlar, latifa va naqllar, ertak va dostonlar o‘zbek halq og‘zaki ijodini tashkil qiladi. Xalq yaratgan asarlar o‘z navbatida qadimgi o‘zbek halqining e’tiqo

dalillarning to‘liq esda qolmasligi, zamon taqozosi bilan unutilishi natijasida ularning asardan tushib qolishi yoki o‘zgarishi mumkin. Folklorning og‘zakilik xususiyati uning keng tarqalishiga, xalq orasida ommalashuviga sabab bo‘ladi. Ammo shu bilan birga, og‘zaki ijod namunasi o‘tmish zamonlarda yozma tarzda mavjud bo‘lmagani uchun uni ijro etuvchi shaxsning vafoti bilan yo‘q bo‘lib ketishi ham mumkin. Folklor asari og‘izdan og‘izga o‘tmishi tufayli shaklan va mazmunan qanday o‘zgarishlarga uchramasin, bu hol uning g‘oyaviy-badiiy va ijtimoiy-estetik qimmatini tushirmaydi. CHunki unda ijodkor xalqning voqelikka munosabati aks etadi. Folklor – xalq ijodi. Folklor xalq tomonidan asrlar davomida yaratilib, avloddan avlodga, ustozdan shogirdga o‘tib kelgan jamoa ijodi mahsulidir. Ma’lumki,

Folklorda an’anaviylik. An’anaviylik – xalq ijodi mahsuli. U o‘zining ijtimoiy-tarixiy manbalariga ega. Ma’lumki, folklorning dastlabki namunalari ibtidoiy jamiyatda yaratilgan, ularda o‘sha zamon kishilarining nisbatan qaror topgan urf-odatlari va o‘ziga xos dunyoqarashlari aks etgan. Bu hol folklor asarlari shakli, syujet, obrazlari va motivlarining muayyan barqarorlik kasb etishini ta’minlagan. Xalqning asrlar davomida shakllangan badiiy zavqi – estetik didi bor, folklor hamisha shu xalqona estetik tamoyillarga amal qilib yashaydi bu xalq og‘zaki ijodi uchun xos qonuniyatdir. Folklor asarlarining og‘zaki yaratilish va og‘zaki ijro etilishi ularning barqaror shakllari – an’analarini yuzaga keltirgan. Masalan, qahramonlik tipidagi ertak va dostonlar o‘rtasida janr e’tibori bilan ma’lum da

murojaat ba’zan biroz shakliy o‘zgarishlar bilan barcha baxshilarda bir xil qo‘llaniladi. Masalan, “Dalli” dostonida Hasanxon G‘irotni o‘yin ko‘rsatishga da’vat etar ekan, undan madad so‘rab shunday murojaat qiladi: “Otim G‘irot, jonim G‘irot, Eming kishmish, to‘rvang banot, Seni mingan topar murod, Qo‘ltig‘ingda yashil qanot. Qoyil qilgan xonning qizin, Hammani o‘zingga qarat”. (B.T., 2-tom, 106-bet) Ushbu murojaatda otning sodiq hamrohligi, uning emishi va to‘rvasi, qahramonning taqdiri shu otga bog‘liq ekanligi kabilar ta’rifu tafsir etiladi. Ayni shu xildagi murojaat Fozil Yo‘ldosh o‘g‘lidan yozib olingan “Malika ayyor” dostonida ham sal boshqacharoq shaklda uchraydi: “Jonim G‘irot, molim G‘irot, Eming kishmish, to‘rvang banot, Seni mingan topar murod, Dam-badam etkiz C h ambilga”. (M.

Folklorda anonimlik. Ma’lumki, uzoq asrlar, ming yillar o‘tsa ham yozma adabiyot namunasining muallifi ham, yozilgan vaqti ham aniq bo‘ladi. CHunki o‘sha asarni yaratgan ijodkor o‘z ismi sharifinin asarda zikr etadi. Xalq ijodida esa biz bunday holatni ko‘rmaymiz. Folklor asarlari muallifining noaniqligi – anonimligi, o‘sha asarning qachonlardir muayyan ijodkor tomonidan yaratilganligini inkor etmaydi. Folklor asarlari qachonlardir alohida talantli bir shaxs (individ) tomonidan to‘qisa-da og‘zaki ijod bo‘lganligi, nomi biron joyda zikr etilmaganligi bois, avloddan avlodga o‘tish jarayonida xalq ijodi namunasiga aylanib ketadi. Xalqning talantli vakillari tomonidan qayta-qayta ishlanib, sayqal topib, mukammallashib boradi. Folklorda variantlilik. Variant – ma’lum bir asarning jonli epik an’

Folklordagi ko‘plab janrlarda, chunonchi, maishiy – hayotiy ertaklarda, tarixiy va lirik qo‘shiqlarda voqelik ham, qahramon ham real ifodalanadi. Folklor janrlariga oid deyarli barcha asarlarda qahramonni badiiy tasvirlash prinsplari mushtarakdir. Xalq ideal fazilatlar egasi bo‘lgan, ommani ergashtira oladigan qahramonnigina tan oladi. SHu bois folklor asarlaridagi qahramonlar beqiyos ideallashtirilgan. Folklor asarlarida ijobiy qahramon yozma adabiyotdagidek emas, balki alohida hayotiy lavhalarda o‘z xulqi, hatti-harakati va faoliyati bilangina ko‘rsatiladi. 7 Folklorni o‘rganish tarixi unga nisbatan faqat ilmiy maqsadlarda yondashilganlikni kuzatish bilan cheklanmaydi, balki insoniyat tafakkuri taraqqiyotida unga turlicha munosabatda bo‘lgan ilm-fan va madaniyat arboblarining adabiy qizi

O‘zbek folkloridan ayrim namunalarni dastlab yozib oluvchi, tekshiruvchi va nashr etuvchilar XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning boshlarida yashagan Evropa sayyohlari, elchilari va olimlari bo‘ladilar. A.A.Kushakevich, N.Lyapunova, A.Vasilev, A.N.Samoylovich kabi olimlarning kundaliklari va asarlarida o‘zbek xalqining maishiy turmushi, urf-odatlari, og‘zaki ijodi bo‘yicha muhim qaydlar uchraydi. CHunonchi, xalq qo‘shiqlari, masxarabozlik, qiziqchilik san’ati, xalq sayillari haqidagi taassurotlari bayon qilingan; ba’zi og‘zaki drama, ayrim ertaklarning tavsilotlari berilgan. O‘zbek xalq ertaklari, topishmoqlari, maqol va matallari hamda og‘zaki teatr namunalarini to‘plash va nashr etishda N.P.Ostroumovning faoliyati salmoqlidir. U aslida missionerlik maqsadlarini ko‘zlagan bo‘lsada, bu

“O‘zbek xalq qahramonlik eposi” kitobi 1958 yilda Germaniyada nemis tilida nashr etildi. Bu tadqiqodning yaratilishi bilan o‘zbek folklorshunosligida, xususan, xalq dostonlarini o‘rganishda yangi davr boshlandi. O‘tgan asrning elliginchi yillarida o‘zbek xalq eposini har jihatdan o‘rganish va to‘plash borasida Hodi Zaripov, Mansur Afzalov, Muzayyana Alaviya, Malik Murodov, Zubayda Husainovalar samarali ish olib bordilar. Ularning say’- harakatlari natijasida “O‘zbek folkloridan namunalar” to‘plami bosilib chiqdi. “Oysuluv”, “Orzigul”, “SHirin bilan SHakar”, “Rustamxon”, “Intizor”, “Murodxon” kabi dostonlar hamda “Alpomish” dostonining Fozil shoir varianti, shuningdek, “O‘zbek xalq dostonlari” ikki tomligining nashr etilishi folklorshunoslikdagi muhim voqealardan biri bo‘ldi. 1959 yilda fol

Nazar o‘g‘li”, T.Mirzaevning “Xalq baxshilarining epik repertuari”, M.Murodovning “Sarchashmadan tomchilar” kabi monogrfiyalari yaratildi. O‘zbek xalq ertaklari haqidagi dastlabki yirik tadqiqot M.Afzalovning “O‘zbek ertaklari haqida” nomli kitobidir. Muallif unda ertak turlari, uning o‘ziga xos xususiyatlari haqida atroflicha fikr yuritgan. Folklorshunos K.Imomovning “O‘zbek satirik ertaklari” monografiyasida bu xildagi ertaklarning janr xususiyatlari, ularda an’anaviy sinov motivi, ertak va doston munosabatlari kabi muhim masalalar yoritilgan. F.Jalolovning “O‘zbek xalq ertaklari poetikasi” monografiyasida esa, sehrli fantastik ertaklarning genezisi masalalari tahlil qilingan. O‘zbek xalq qo‘shiqlarini o‘rganishda M.Alaviyaning “O‘zbek xalq marosimi qo‘shiqlari” kitobi alohida o‘rin tuta

O‘zbek folklorshunosligida kam o‘rganilgan janrlar bo‘yicha ham katta- kichik tadqiqotlar olib boriladi. M.Qodirovning “O‘zbek xalq og‘zaki dramasi” (1963) monografiyasi xuddi shunday tadqiqotlardan bo‘lib, muallif unda o‘zbek xalq teatrining mohiyati, turlari, xalq aktyorlarining mahorati, g‘oyaviy yo‘nalishi, masxarabozlar repertuari kabi masalalarni batafsil tahlil qilgan. Folklor asarlarida hajviy yo‘nalish muhim o‘rin tutadi. SHu jihatdan qaraganda, H.Razzoqovning Farg‘ona vodiysi ma’lumotlari asosida yaratgan “O‘zbek xalq og‘zaki ijodida satira va yumor” monografiyasi (1965) alohida qimmatga ega. Bolalar folklorini o‘rganish borasida ham muhim tadqiqotlar yuzaga keldi. C h unonchi, F.Jahongirovning “O‘zbek bolalar folklori” (1974) monografiyasida bolalar folklorining o‘ziga xos xusus

ocherklari” (1988-1990) uch tomligi yaratildiki, umumlashtiruvchi mohiyatdagi ushbu tadqiqodlarda xalq og‘zaki ijodi janrlariga xos xususiyatlar, ularning taraqqiyot bosqichlari kabi masalalar ilmiy tahlil etilgan. S h uni alohida ta’kidlash lozimki, mamlakatimizda xalqning azaliy orzusi bo‘lgan mustaqillik amalga oshirilgach, turli sohalarda bo‘lgandek folklorshunoslikda ham yangi davr boshlanadi. Ma’naviyatimiz va madaniyatimiz tarixini chuqur o‘rganib, targ‘ib qilish, kishilarni xalqparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida ulardan foydalanish, madaniy yodgorliklarni tiklash, tarixiy obidalarni asrash, milliy urf-odatlarni, xalq og‘zaki ijodini keng miqyosda xolis o‘rganish va ularning namunalarini to‘plash, hozirgi kunda yaratilayotgan moddiy va ma’naviy mulkni kelajak avlodlarga to‘la et

- xalqimizning ma’naviy merosini mustahkamlash va rivojlantirish; - insonning o‘z imkoniyatlarini erkin namoyon qilish; - vatanparvarlik” 9 – deb belgilab qo‘yilgan. Xullas, xalq og‘zaki ijodi yozma adabiyotdan farqli o‘laroq yuqorida ta’kid etilgan qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ammo inson tarbiyasida beqiyos ma’naviy-ma’rifiy ahamiyatga ega ekanligi jihatidan ular yozma adabiyot bilan mushtaraklikka ega. 1.2. “O‘ zbek folklori ” modulini o‘qitishga doir innovatsiyalar va ilg‘or xorijiy tajribalar Mamlakatimizda demokratik davlat va fuqarolik jamiyati qurish maqsad qilingan va bu amalga oshirilayotgan ekan, bu jarayonda yoshlarning o`rni va ro`li alohida ahamiyatga ega. Zero, yoshlar bizning kelajagimiz, avlodlardan meros qolgan muqaddas zaminni yuksaltirish, ilg`or davlatlar d

Hozirda ta’lim-tarbiya tizimida asl milliy qadriyatlarga tayanish tobora qaror topib bormoqda va ko`ngil tarbiyasiga, ya’ni inson ma’naviyatini shakillantirishga birlamchi vazifa sifatida yondashish ustuvor bo`lib bormoqda. Binobarin, yosh avlodni yoshligidan ma’naviyatli qilib tarbiyalashga e’tibor etib borilsa, u o`zining katta samarasini beradi. Bu haqda Prezidentimizning O`zbekiston milliy axborot agentligi muxbiri savollariga bergan tubandagi javobi (“Xushyorlikka da’vat”, 1999-yil) e’tiborga loyiq: “Agar biz o`z kuchi, salohiytiga ishonadigan, boqimandalikni or deb biladigan, eng rivojlangan mamlakatlarning ilg`or kishilari bilan teppa-teng muomala qila oladigan, oqni qoradan, yaxshini yomondan ajrata oladigan, bu murakkab, beshavqat hayotning past-u baland, chang-u tor ko`charidan

Ushbu vazifalarni muvaffaqqiyatli hal etish ta’lim – tarbiya jarayonida zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanishni taqazo etadi. Ta’lim – tarbiya jarayonida zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash, avvalo, pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirishni talab etadi. C h unki uni amalga oshirmay turib qo‘llangan har qanday texnologiya kutilgan samarani bermaydi. Bu kundagi o‘qituvchi tayyor elektron resurslar yordamida dars o‘tish bilan chegaralanmasdan balki, ta’limiy resurslarni yaratish hamda uni amalda qo‘llovchi o‘qitishning zamonaviy texnologiyalar imkoniyatlaridan samarali foydalanish fan va uning tarkibiga kiruvchi bilimlar mazmunini talabalarga etkazish malakasiga ega shaxs sifatida faoliyat olib borishi lozim. Ta’lim tizimini modernizatsiyalashda ta’limning barcha b

Bugun ta’lim tizimida hayotga tadbiq etilayotgan islohatlarning barchasi tub mazmun-mohiyati bilan yoshlarimizning yurt ravnaqi uchun fidoiy, izlanuvchan bo’lib yetishmog’iga qaratilgan. Xususan, ertaklarni o’qish orqali o’quvchilarda o’zaro ahillik, ilm olishga intilish, savob ish qilish tuyg’ulari tarbiyalanadi, bir-birlarini hurmat qilishga, haqqiga hiyonat qilmaslikka, hamjihat bo’lishga o’rgatiladi.Ta’lim sohasidagi o’zgarishlar tufayli darsning shakli va mazmuni ta’sirchanligi, samaradorligi, baholash mezonlari ham o’zgardi. Dars samaradorligini oshirish mezonlaridan biri- darslarda interfaol usullarni qo’llashdan iborat. Bugungi kun o’qituvchisi yangilikka intiluvchan, uni to’g’ri qabul qilib o’z o’quvchisiga yuksak darajada yetkaza olish zarurdir. Darslarni yuqori darajada tashkil

pedagogik va axborot texnologiyalarning uslublari ishlab chiqilgan va o‘quv jarayonlarida keng qo‘llanib kelinmoqda. O‘zbek tili o‘qituvchisi o‘qitish jarayoniga yangi ta’lim texnologiyalarini kiritib, “noan’anaviy ta’lim usullaridan: “Konferensiya darsi”, “Seminar darsi”, “Aralash darslar”, “O‘yinchoqlar yordamida dars o‘tish”, “Kasbga bog‘lab dars o‘tish”, “Badiiy adabiyotlarni o‘rganish va tahlil qilish”, “Evrika” (O‘ylab top); ta’limning qiziqarli faol usullaridan: “Kichik va katta guruhlarda ishlash”, “Rolli o‘yinlar”, “Sahna ko‘rinishi”, “Krossvordlar yechish”, “Zakovat savollari”, “Test-sinov” topshiriqlari, “Turli tarqatma materiallardan foydalanib dars o‘tish”, “Sinkveyn o‘yinlari”; shuningdek, ta’limning innovatsion (yangi) usullari: “Modifikatsiyalashgan ta’lim”, “Improvizatsiya

doir xususiyatlariga ega bo‘lgan shaxslar tomonidan foydalanilishi mumkin: ayrim ta’lim oluvchilar bevosita o‘qish orqali, ba’zilari esa eshitib idrok etish, boshqalari esa (videofilmlarni) ko‘rish orqali ta’lim olishni va bilimlarni o‘zlashtirishni xush ko‘radilar. Multimedia vositalari ta’lim berishning samarali va istiqbolli quroli (instrumentlari) bo‘lib, u o‘qituvchiga an’anaviy ma’lumotlar manbaidan ko‘ra keng ko‘lamdagi ma’lumotlar massivini taqdim etish; ko‘rgazmali va uyg‘unlashgan holda nafaqat matn, grafiklar, sxemalar, balki ovoz, animatsiyalar, video va boshqalardan foydalanish; axborot turlarini ta’lim oluvchilarning qabul qilish (idrok etish) darajasi va mantiqiy o‘rganishiga mos ravishda ketma-ketlikda tanlab olish imkoniyatini yaratadi Modulli o‘qitish texnologiyasini yara

 o‘quv materialining (modulning) butun hajmi, talabaning ko‘z oldida yaqqol gavdalanadi. Modul, tizimida o‘quv materialining mazmunini tarkib lashda eng avvalo axborotni «siqish» (lo‘nda qilish) vazifasi ko‘zlanadi. Bilimlarni to‘la, foydalanish uchun qulay tarzda taqdim etilishiga harakat qilish lozim. O‘quv axboroti bir vaqtning o‘zida to‘rt xil - rasmli, sonli, simvolli va og‘zaki ko‘rinishda uzatilganida eng mustahkam o‘zlashtirishga erishiladi. Sh.Begimqulov e’tirof etganidek, o‘q uv jarayonida yangi texnologiyalarni joriy etilishi, o’qituvchini texnik vositalar tomonidan siqib chiqishga emas, balki uning vazifalari, rolini o‘zgartiradi, o‘qituvchilik faoliyatining murakkablashuviga olib keladi. Endi o ‘ qituvchidan : – o ‘ quv kurslari dizayneri – o ‘ quv kurslarini yaratuvchi ; – f

– o‘qitishni individuallashtir adi ; – amaliy faoliyatga o‘rgatish va o‘qitish samaradorligini nazorat qil adi ; – kasbga qiziqtirish asosida faollashti radi, mustaqillik va o‘qitish imkoniyatlarini to‘la ro‘yobga chiqarish ga yordam beradi. II BOB. “O‘ZBEK XALQ ERTAKLARI” MODULINING O‘QUV- USLUBIY TA’MINOTI 2.1. MA’RUZA MATNI “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da belgilanganidek, barcha vazifalarni amalga oshirish nuqtai nazaridan metodika fani zimmasiga yanada 28

mas’uliyatliroq vazifalar yuklanmoqda. Zero bugungi kunda oldimizga qo‘ygan buyuk maqsadlarimizga, ezgu niyatlarimizga erishishimiz, jamiyatimizning yangilanishi, hayotimizning taraqqiyoti va istiqboli amalga oshirilayotgan islohotlarimiz, rejalarimizning samarasi taqdiri – bularning barchasi, avvalambor, zamon talablariga javob beradigan yuqori malakali, ongli mutaxassis kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog‘liqligini barchamiz anglab etmoqdamiz” 14 . “ O‘zbek folklori ” fani 15 ta modulga ajratil gan . Ana shu modullarning ichida “ O‘zbek xalq ertaklari ” 8-modul hisoblanadi. Elektron o‘quv majmualarni tayyorlash uchun ko‘rsatmalarda texnik talablar qayd qilingan. Texnik talablarni e’tiborga olsak, “O‘zbek xalq ertaklari” moduli 8 soat auditoriya soatlari (2 soat ma’ruza, 2 s

201 6 /201 7 o‘quv yili uchun mo‘ljallangan SILLABUSI Fanning qisqacha tavsifi OTMning nomi va joylashgan manzili: Nukus davlat pedagogika instituti A.Dosnazarov ko‘chasi,104 Kafedra: O‘zbek adabiyoti O‘zbek tili va adabiyoti fakulteti tarkibida Ta’lim sohasi va yo‘nalishi: 100 000 – Gumanitar 110 000 – Pedagogika 5111 2 00 – o‘zbek tili va adabiyoti Fanni (kursni) olib boradigan o‘qituvchi to‘g‘risida ma’lumot: Katta o‘qituvchi Bekchanova Sayyora Bazarbaevna e-mail: bekchanova 536 @ gmail.com Dars vaqti va joyi: 1-bino 305- auditoriya Kursning davomiyligi: 2 2.02.201 7 - 30 .06.201 7 Individual grafik asosida ishlash vaqti: dushanba, juma kunlari 1 6 .00 dan 18.00 gacha Fanga ajratilgan Soatlar Auditoriya soatlari Mustaqil ta’lim: 56 Ma’ruza: 3 0 Amaliy 4 6 Fanning boshqa fanlar bilan

-etnos hayoti va tarixining folklor asarlarida badiiy ifoda topishini, -xalq marosim va udumlari folklorining mohiyatida turishini, -xalq og‘zaki ijod imillat farzandlarining ma’rifiy dunyoqarashi, estetik didini shakllantirishda muhim tarbiyaviy asos vazifasini bajarishini bilish; -talabalarning xalq og‘zaki ijodi janrlari haqida bilimga, janr xususiyatlarini aniqlash, janrlararo munosabat mezonlarini belgilash,adabiyot va folklor munosabati haqidagi bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi; -talabalar o‘zbek xalq og‘zaki ijodining jahon folklori merosida munosib o‘rnini anglashi, qiyosiy tahlil qila olishi va baholash malakalariga ega bo‘lishi kerak; Talabalar uchun talablar o`qituvchiga va guruhdoshlarga nisbatan hurmat bilan munosabatda bo`lish; - institut ichki tartib - intizom qoidalariga

5 Qahramonlik dostonlarining g‘oyaviy badiiy xususiyatlari. “Alpomish” dostoni 2 2 4 6 Romanik dostonlarning g‘oyaviy badiiy xususiyatlari. “Go‘ro‘g‘li” turkumi dostonlari 2 2 7 Kitobiy dostonlarning xalq ma'naviy hayotidagi o‘rni. “Layli va Majnun” dostonining yozma namunalari qiyosi 2 2 8 Xalq ertaklari. “Susambil”, “Egri va To‘g‘ri”, “Ur to’qmoq”, “Dunyoda yo’q hunar” ertaklari tahlili 2 2 4 9 Mehnat qo‘shiqlari va termalar. Mehnat qo’shiqlari namunalarining qiyosiy tahlili 2 2 1 0 Bolalar folklori va ularning talqinlari, badiiy xususiyatlari. Bolalar qo’shiqlari va ertaklari tahlili 2 2 4 Joriy nazorat 1 1 Lirik qo‘shiqlar. Lirik qo’shiqlardagi ramzlar 2 2 4 1 2 Xalq maqollari va topishmoqlar. Xalq maqollari va topishmoqlar talqini 2 2 1 3 Latifalar, loflar. Latifa va loflarning qi

1 2 2 Alla qo’shiqlari - 2 2 3 O’lan janri talqini - 2 2 4 Hodi Zarif o‘zbek folklorshunosligining asoschisi - - 4 2 5 To‘ra Mirza y ev – folklorshunos - - 2 2 6 Bugungi o‘zbek folklorshunosligining rivoji - - 4 Yakuniy nazorat Jami 76+56=132 30 46 56 Yakuniy nazorat (YN) 1-semestr bo‘yicha jami : 132 Talabalar bilimini baholash tizimi: t / r Nazorat turidagi topshiriqlarning nomlanishi Maksimal yig‘ish mumkin bo‘lgan ball JN va ON ballar taqsimoti I. Joriy nazoratdagi ballar taqsimoti 40 ball 1 3 1 3 1 4 laboratoriya mashg‘ulotlarida Maksimal ball 1 -JN 2 -JN 3 -JN 1 . Talabaning ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlardagi faolligi va o‘zlashtirish darajasi, daftarlarning yuritilishi va holati 24 0 - 8 0 - 8 0 -8 2 . Mustaqil ta’lim topshiriqlarining o‘z vaqtida va sifatli bajarilishi (keys-stadi

II. Oraliq nazorat 3 0 ball 1 . Birinchi oraliq nazorat ( ma’ruza chi va amaliy o‘qituvchisi tomonidan qabul qilinadi) . O raliq nazorat 2 bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqich, 10 ball : talaba yakka tartibda topshiriqlar oladi va himoya qiladi. Ikkinchi bosqich, 5 ball: talabalar kichik guruhlarga bo‘linadi (har bir guruhda talabalar soni 5-7 tagacha bo‘lishi mumkin), har bir guruhga alohida topshiriqlar beriladi va himoya qabul qilinadi. Topshiriqlar 2-3- haftalar oralig‘ida talabalarga biriktiriladi. Guruhning faolligi, berilgan topshiriqni nazariy va amaliy jihatdan yoritilishi, xulosalarning mantiqiy bog‘liqligi, kreativ mulohazalarning mavjudligi va boshqa talablarga mosligi hisobga olinadi. Guruhdagi har bir talabaga 0- 5 oralig‘ida bir xil ball qo‘yiladi. Himoya kafedra mu

Toshkent: TDMI, 2008.. 4. Madayev O. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. –T.: “Mumtoz so‘z”, 2010 5. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi xrestomatiyasi. Mirzayev T va boshqalar. –T.: “Aloqachi”, 2008. Qo‘shimcha adabiyotlar: 1. Abdulla Qodiriy va folklor. O‘zbek tili va adabiyoti. Toshkent. №3, 2014. 2. Jirmunskiy V.M. Tyurkskiy geroicheskiy epos. Leningrad: Nauka, 1974. 3. Jo‘rayev M., Narziqulova M. Mif, folklor, adabiyot. T.: Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2006. 4.Jo‘rayeva M. O‘zbek folklorida topishmoq (monografiya). – Toshkent: “Fan”, 2012. 5. Imomov K. O‘zbek xalq og‘zaki prozasi.-T.: Fan, 1981. 6. Kuntug‘mish. T.,1976. Internet saytlari Internet saytlari 1. lectures.ndpi.uz>lektions 2. news.uzreport.uz>news_9_u136022 3. www.folklore. ru . 4. www.folksentr.ru 5. htt

Ma’ruza materialining bayon etilishi tarkibiy ketma ketligi quyidagicha: 1 Mavzu. ____________________________________________ Dars o‘quv maqsadi:------------------------------------------------------------------ Tushunchalar va tayanch iboralar---------------------------------------------------- Asosiy savollar ________________________________________ ____ _____ Asosiy o‘quv materiali qisqacha bayoni______________________________ Nazorat savol va topshiriqlari ____________________________________ Mustaqil ish topshiriqlari._________________________ _______________ Tavsiya etiladigan adabiyotlar --------------------------------------------- Modulli o‘qitish fanning asosiy masalalari bo‘yicha umumlashtirilgan ma’lumotlar beruvchi muammoli va yo‘riqli ma’ruzalar o‘qilishini taqozo etadi. Ma’

Nazariy mashg‘ulotlarni tashkil etishning matnli ma’ruza qismi eng salmoqli o‘rinni egallaydi. Odatda, o‘quv dasturiga kiruvchi barcha materiallar matnli shaklda yaratiladi. Bizning ma’ruzalarimizga qo‘shimcha ravishda audio hamda video materiallar ishlab chiqish mumkin. O‘quv materialining bu taxlitda taqdim etilishi an’anaviy ma’ruzalarning bir qator kamchiliklar (zarur o‘rinlarni ko‘chirib olish, qayd qilish, ma’ruzachi tomonidan uni qayta-qayta takrorlashga ortiqcha vaqt sarflanishi)ni bartaraf etilishini ta’minlaydi. Folklordan ma’ruzalarimizni tayyorlashda H.Zaripov, M.Afzalov, Muzayyana Alaviya, M.Murodov, Z.Husainova, K.Imomov,T.Mirzaev, M.Jo‘raev, S.Mirzaeva, F.Jalolov, S h .Turdimov, U.Jumanazarov, J.Qobulniyozov, H.Razzoqov, I.Y o rmatov, J.Y u supov, M.Murodov, A.Ergashov, O.Ma

Mashg‘ulot vaqti: 2 soat Talabalar soni : 50 – 70 gacha Mashg‘ulot shakli Ma’ruza-muloqot Ma’ruza rejasi 1. Ertak janri haqida 2. Ertaklarning tasnifi 3. Ertaklarning tarkibiy qismi O’quv mashg‘ulotining maqsadi: Ertak janri, tasnifi, tarkibiy qismlari va xususiyatlari yuzasidan umumiy tushuncha berish. Pedagogik vazifalar :  Ertak epik folklorning mustaqil janri. ertak janridagi asarlarning o`ziga xosligi, boshqa janrlardan farqlanishi.  Ertaklar tasnifi. Tasnif principlari. ertaklarning boshqa janrlar bilan munosabati. Bu janrdagi asarlarda mazmun va shakl masalasi.  Ertaklarda obrazlar talqini. G`oyaviy mazmun va konflikt, hayotiy voqeilik va xayoliy uydirma. Syujet va kompoziciya.. O’quv faoliyati natijalari (talaba):  Ertak epik folklorning mustaqil janri. ertak janridagi asarlarn

(60 daqiqa) 2.3. Mavzuning ikkinchi rejasi bo‘yicha ma’ruza qiladi (4-ilova). 2. 4 . Mavzuning uchinchi rejasi bo‘yicha ma’ruza qiladi (5-ilova). Yozadi, savolga javob beradi. Guruhlarga topshiriqlar beriladi (6-ilova). Guruhlarda ishlashga yordam beradi Qo‘shimcha ma’lumotlardan foydalanishga imkon yaratadi. Diqqatlarini kutiladigan natijaga jalb qiladi. Har bir guruh topshiriqlarini vatman - qog‘ozlarga tushirib, taqdimotini o‘tkazishga yordam beradi, bilimlarini umumlashtiradi, xulosalarga alohida e’tibor beradi. Topshiriqlarning bajarilishini qay darajada to‘g‘ri ekanligini diqqat bilan tinglaydi. Fikrlarini tinglab, umumlashtiradi. Savollarga javob beradilar, erkin bahs- munozara yuritadilar. Guruhlarda ishlaydilar. 3-bosqich. Yakuniy bosqich (10 daqiqa) 3.1 Mavzu bo‘yicha umumiy xulo

ertaklarning o’ziga xos xususiyatlari. Maishiy ertaklar. Ertaklardagi an’anaviy obrazlar. Ertaklarning ahamiyati. 2-ilova Baholash mezonlari Guruhlar Test Viktorina Nazorat savolari va topshiriqlar Jami ball 15 – 13 ball – «a’lo». 12 – 10 ball – «yaxshi». 9 – 6 ball – «qoniqarli». 3-ilova Asosiy o‘quv materiali qisqacha bayoni 1. Ertak janri haqida . Ertaklar dunyodagi boshqa xalqlar og‘zaki ijodida keng tarqalganidek, o‘zbeklarda ham eng ommaviy janrlardan biri sifatida turli viloyatlarimizda yashaydigan yurtdoshlarimiz tomonidan sevib aytib kelingan. Ularning juda qadim zamonlardan yaratilganini «ertak» atamasining Mahmud Koshg‘ariy tomonidan 1074 yilda yozilgan «Devonu lug‘oti-t-turk» asarida «etuk» tarzda qo‘llanganidan bilsa bo‘ladi: «Etuk – hikoya, ertak; biror maqsadni shohga bildir

Bu janrning qadimiyligini qozoq, qirg‘iz, turkman va boshqa bir qator turkiy xalqlar oilasiga kiruvchi millatlar og‘zaki ijodida ham ertak deb atalishi, isbotlashi mumkin. S h uningdek, miflar, afsona, rivoyatlar haqida fikr yuritganimizda, diffuzion jarayonning keyingi bosqichi ertak ekanligini eslatib o‘tganmiz. Demak, agar xalqimiz og‘zaki ijodini qadimgi qadriyatlar sifatida e’zozlasak, bu xazinaning noyob durdonasi sifatida hech ikkilanmay ertaklarni qayd etish mumkin ekan. Ertak terminini O‘zbekistondagi hamma viloyatlar aholisi juda yaxshi bilsa- da, bu janrga oid asarlar turlicha hududlarda turlicha atalgan. Xususan, toshkentliklar «cho‘pchak», farg‘onaliklar «matal», xorazmliklar «varsaqi», o‘zbek va tojik tilida so‘zlashuvchi vatandoshlarimiz «ushuk» tarzda atashgan. Bulardan ta

Tohir-Zuhra, Y o riltosh, Oyni uyaltirgan qosh. S h oir doston boshlanishida (dostonning bosh mazmuni ham «Ozoda chehra» ertagiga asoslanishini ta’kidlash mumkin) xalq ertaklari jozibasini shoirona kashfiyotlar bilan yoritib bergan. Bu misralarda «Tohir va Zuhra», «YOriltosh» ertaklarining nomi tilga olinishidan tashqari «o‘zi uchar gilamlar», «oyni uyaltirgan qosh»lar, «beqanot uchgan otlar», «so‘ylaguvchi devorlar», «bola bo‘p qolgan chollar» sanab o‘tiladi. Haqiqatan ham, «Oygul bilan Baxtiyor» adabiy ertagini yozishda shoirga xalq ertaklarining sirli olami ilhom bag‘ishlagan va Hamid Olimjon o‘z o‘quvchisiga bu ilhom izohini go‘zal so‘zlar bilan etkazishga harakat qilgan. YUqorida keltirgan fikrlarimiz xalq ertaklarining haqiqiy so‘z san’ati sifatida qadimdan yashab kelayotganini, xalq

Ertaklarning miflardan ijod usulini o‘zlashtirganligi haqida fikr yuritgan edik. Bu an’ana o‘zbek xalq ertaklarining umumiy mazmunida bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Ehtimol, bu janr asarlarining yashovchanligini ta’minlagan asosiy xususiyat ham shundan iboratdir. Xalq o‘z ertaklarida chegarasiz ravishda xayolot olamini kezib chiqadi. YA’ni ularda xalq fantaziyasi mahsuli bo‘lgan chegara bilmas uydirmalar, transfiguratsiya (bir shakldan ikkinchi shaklga o‘tish) holatlari tinglovchini o‘ziga jalb etadi. Vaholanki, ertak boshlanmalaridagi “Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bir och ekan, bir to‘q ekan, bo‘ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan...” (olimlar boshlanmadagi tarkibiy “ekan” qismlarning 20 ga yaqin bo‘lishini belgilashgan) ibora va jumlalar mutaxassislar fikricha, ertakda bayon qilinga

Xalq ertaklari mazmunida ijtimoiy, iqtisodiy, maishiy hayotning hamma masalalari o‘z ifodasini topadi, desak xato bo‘lmaydi. SHuning uchun ham er yuzining hamma mintaqalarida yashaydigan xalqlarda umumiy hayot tarzi yaqin bo‘lgani sabab bir xil mazmundagi ertaklar ko‘p uchraydi. Fransuz, ingliz, xitoy, yapon ertaklari aksariyat hollarda o‘zbeklar ijodidagi bu janrdagi asarlar mazmunini takrorlaydi. Faqat fransuzlarda pishloq, uzum; xitoylarda guruch; o‘zbeklarda tuxum yoki qatiq kabi narsalar farqi seziladi. Agar boshqa xaqlardagi ertaklar matnida shu yoki boshqa narsalar nomini milliy predmetlar bilan alishtirsak, ko‘pincha, boshqa xalqlar namunalari ham o‘zbekniki bo‘ladi-qoladi. Bu holat sababini avval qayd qilganimizdek, bir xalqdan ikkinchi xalqning o‘zlashtirishi deb emas, umumiy hay

Xalq tabiatan hamisha adolatni yoqlaydi, himoya qiladi. Ertaklar yaratilish jihatdan miflarga asoslansa, mavzuning tanlanishi, obrazlar tizimidagi yo‘nalishlar, hayot muammolarini aks ettirishda adolat mezoniga bo‘ysunadi. Qalloblik, vijdonsizlik, xiyonat, yolg‘onchilik, ma’naviy nopoklik kabi illatlar doimiy ravishda qoralanadi. Mardlik, to‘g‘riso‘zlik, mehnatsevarlik, iymonlilik, poklik fazilatlari hurmat bilan tilga olinadi. Voqeaning tuguni ham hamisha ana shu fazilatlarni ulug‘lash bilan echimini topadi. Mohir xalq farzandlari tomonidan o‘ylab topilgan fantastik hodisalar, uydirma lavhalar, sehrli narsa-buyumlar, jodular, g‘ayritabiiy hodisalar esa tom ma’noda yovuzlikning qoralanishi, ezgulikning maqtalishida poetik xomashyo sifatida foydalaniladi. Ertak termini xalq orasida uzoq asr

Xalq ertaklarining mazmun va hayotdagi voqealarni tasvirlash yo‘nalishiga ko‘ra uch turi mavjudligi M.Afzalov, K.Imomov tomonidan ko‘rsatib o‘tilgan. Bu tasnifga ko‘ra ertaklar sehrli va hayotiy turlarga bo‘linadi. Ammo ayrim adabiyotlarda hayvonlar haqidagi, sehrli, maishiy turlarga bo‘linadi. Mansur Afzalov tasnifida yana hayvonlar, sehrli-fantastik, hayotiy-satirik turlar ham ko‘rsatilgan. Umumiy tahlilning oson va tushunarli bo‘lishi uchun biz ana shu tasnifga binoan ish ko‘rishni ma’qul topdik. Ertaklarni tasnif qilish qanchalar murakkab ekanligini ularni tahlil qilish jarayonida o‘zingiz anglab etasiz. Hayvonlar haqidagi ertaklar. Hayvonlar haqidagi ertaklarni ayrim mutaxassislar sehrli-fantastik ertaklar turkumiga mansub hisoblaydilar. Xususan, K.Imomov, G‘.Jalolov o‘zlarining tad

«Quyosh erining pahlavoni» ertagida ona ayiq Rustamni parvarish qiladi, uning hayotida homiy sifatida o‘rin egallaydi: Rustam va otasi – yamoqchi cholga qo‘lidan kelgancha yaxshiliklar qilib dushmandan asraydi. Mansur Afzalov «Ilon og‘a» ertagini alohida ajratib ko‘rsatadi: “Ilon – kuyov niqobini olsa, insonga aylanadi. Qiz ilonning niqobini kuydirib yuborsa, u kaptar bo‘lib uchib ketadi. Ilon og‘aning onasi va xolasi yalmog‘iz kampir bo‘ladi. Ular Ilon og‘a bilan qizga ko‘p to‘sqinlik qiladilar. Lekin Ilon og‘a va qiz o‘z tadbirlari orqali yalmog‘iz kampirni engib, murod-maqsadlariga etadilar” 16 . Xususan, «Cho‘loq bo‘ri» ertagida podshohning kenja o‘g‘li afsonaviy tilla qushni olib kelish uchun safarga chiqqanida cho‘loq bo‘riga duch keladi. Unga non beradi. Bo‘ri undan yordamini ayamay

Hayvonlar haqidagi ertaklarning yana bir turida majoziy fikr yuritish usuli ustuvordir. Bunday ertaklar farzandlarga pand-nasihat, tarbiya berish maqsadida yaratilgan. Har qanday vaziyatda birga bo‘lish, do‘stlikni qadrlash kerakligi ertakning bosh g‘oyalari hisoblanadi. Inson bir-biriga yaxshilik qilsa, albatta, o‘zining orzusiga etishadi, degan falsafa asosida to‘qima voqealar, qiziq-qiziq obrazlar o‘ylab topiladi. «Susambil» ertagi ana shunday asarlar qatoridan o‘rin olgan. Ho‘kiz, eshak afsonaviy Susambil shahrida erkin, to‘kin hayot kechirmoqchi bo‘ladilar. Ularga xo‘roz, kalamush, arilar ergashadilar. Uzoq qiyinchilikdan so‘ng maqsadga etadilar. Ammo bu erda ularga bo‘rilar hujum qiladi. S h unda ho‘kiz ularni suzadi. Kalamushlar er kovlab, bo‘rilarni go‘rga tiqmoqchidek qo‘rqitadila

Hayvonlar haqidagi ertaklarning keyingi turi ko‘proq ma’rifiy maqsadni amalga oshirish uchun yaratilgan. Otalar farzandlariga o‘z hayot tajribalaridan saboq berishlari kerak. Farzand o‘z oilasida katta bo‘layotgani sabab atrofida yashayotgan hayvonlar haqida ma’lumotga ega bo‘lmaydilar. To‘g‘ri, ular qo‘y, ot, echki, tovuq, eshakni o‘z ko‘zlari bilan ko‘rganlar, muayyan tasavvurga egalar. Ammo bo‘ri, ayiq, ilon, tulki, burgutni ular bilmaydilar. SHuning uchun ertaklarda ularning hayot kechirish tarzi yuzasidan muayyan ma’lumotlarni berish lozim bo‘ladi. Bu tasnifdagi hayvonlar haqidagi ertaklarda bo‘rining vahshiyligi, odamga hujum qilishi mumkinligi, tulkining ayyorligi, laylak tumshug‘ining uzunligi, kiyik dumining to‘mtoqligi izohlangan asarlar vujudga kelgan. Darvoqe, ilmiy adabiyotlar

Ertaklarda bolalarning yosh xususiyatlari alohida e’tiborga olinadi. Voqealar qiziqarli, sodda, ixcham, izchil, qisqa bayon etilishi talab qilinadi. Ba’zan bu maqsad kulgili mazmunga ega holda bayon etiladi. Tulki bilan bo‘riga bag‘ishlangan ertaklarning birida go‘sht tishlab ketayotgan bo‘ridan tulki: «Bo‘rivoy, qaerdan kelayapsan?» - deb so‘raydi. Bo‘ri: «Popdan», - deb javob beradi va og‘zidagi go‘shtini tushirib yuboradi. Ikkinchi marta xuddi shunday vaziyatda tulki yana so‘raydi. S h unda bo‘ri: «G‘ijduvondan», - deb javob beradi. Kulgili vaziyat ifodalangan bunday ertaklarda, bir tomondan, shunchaki hazil nazarda tutilgandek tuyiladi. Ammo ularning zaminida odamlarning bir-biriga bo‘lgan munosabati aks etadi. Hayvonlar haqidagi ertaklarning yuqorida qayd etilgan uch turidan tashqari

Sehrli ertaklar . Jahon xalqlari ertaklaridagi umumiy o‘xshashlik haqida fikr borganida, ko‘proq sehrli ertaklar nazarda tutiladi. Inson qadim zamonlarda ham xayol surgan, o‘zicha turli-tuman g‘aroyib voqelarni o‘ylab topgan. Aslida, miflarning vujudga kelishida ham ajdodlarimizdagi aynan ana shu xususiyat etakchi ahamiyatga ega bo‘lgan. Keyinchalik fantastik voqealar totem, fetish obrazlardan uchar gilamlarga, sehrli dasturxonlarga, oltin qaynaydigan xumlarga, istagan odamni istagan paytda ko‘rish mumkin bo‘lgan jomlarga, oynalarga o‘tgan. Bunday voqealarni o‘ylab topish ajdodlarimiz orzulari, havaslari bilan asoslangan. Yo‘l azobidan aziyat chekkan inson uchar gilam, ot, manzilga ko‘z ochishda etkazgan bo‘rini o‘ylab topgan. Oziq-ovqat topishga qiynalgan odam esa ochil dasturxonning ijod

Sehrli ertaklar bosh qahramonga nimadir (ko‘pincha, farzand) etishmasligi, qahramonning etishmayotgan narsasiga ega bo‘lishi, unga nimadir qilishning (gapirish, alohida bir eshikni ochish, biror narsaga qarash va h.k) taqiqlanishi, taqiqning buzilishi, kuchli raqibga duch kelish, xavfli safarga chiqish, safar yakuni, raqib bilan olishuv, murod-maqsadga etish kabi lavhalardan iborat bo‘ladi. Taniqli olim V.Y a .Propp yuqoridagi tartibning jahon xalqlari ijodidagi sehrli ertaklar matni tarkibini tashkil qiluvchi asosiy unsurlar ekanini chuqur ilmiy asosda misollar bilan isbotlab berdi 17 40 . Y u qorida qayd etilgan mulohazalardan g‘ayritabiiy mo‘‘jizalar ro‘y berishi, afsungarchilik, sehrli voqealar, bir narsaning ikkinchisiga aylanishi, bular hammasining muayyan tizim (V.YA.Propp tavsiyasi

Xalq ongida insonning biron yaxshiligi, albatta, taqdirlanishi lozim. Asar qahramoni semurg‘ga, ayiqqa, laylakka ko‘rsatgan yordami evaziga mushkullari oson bo‘ladi. Uning yordamidan foydalangan hayvonlar keyinchalik sehrli imkoniyatlari bilan qahramon hamrohiga va biron olijanob maqsadni qo‘lga kiritish vositasiga aylanadilar. Ayrim ertaklarda esa adolat aynan ana shu yaxshilik evaziga g‘alaba qozonadi. Xususan, «Ur to‘qmoq» ertagidagi chol davolagan laylak unga bir martagina lutf ko‘rsatib qolmaydi. Balki o‘z sehri ta’sirini oxirigacha amalga oshirib, uning qo‘shnisi qilgan xiyonatni oxirigacha fosh etadi va jazolaydi. Bunday ertaklarda adolat tasodifiy emas, qonuniy ajrim ekani voqealar mohiyatiga singdirib yuboriladi. 53

Sehrli ertaklar jozibasi, ko‘pincha, asardan o‘rin olgan mo‘‘jizaviy safarlar, hayratomuz to‘kinlik aks etgan lavhalar, xayol bovar qilmaydigan jodu va afsonaviy uchrashuvlar tasvirida o‘z ifodasini topadi. Ertaklarda hayot shu qadar mazmunli va bebaho ehsonki, unda bo‘lishi mumkin bo‘lmagan hodisalar tizimining o‘zi yo‘q, echimi topilmas muammo uchramaydi, degan xalq falsafasi nafas oladi. «Mohistara» ertagida Odil ismli podshohning farzandi bo‘lmaydi. Oxiri Diloro ismli kichik xotini o‘g‘il tug‘adi va uning ismini SHavkat qo‘yishadi. E’tibor bering: shoh ismi Odil, kichik xotini – Diloro, kutib-kutib ko‘rgan farzandi – S h avkat. Ota o‘z farzandini aqlli, ilmli, harbiy san’atning mohir egasi, xulqli- axloqli qilib tarbiyalaydi. YAna e’tibor bering: podshoh o‘g‘lini o‘z davlatiga ishonib

daraxtlar, to‘kin dasturxon, parichehra go‘zal qizlar, dabdabali saroylar, sirli yoy, gilam, qalpoq, jomlar uni o‘rab turadi. Ertakni eshitar ekanmiz, SHavkat SHavkat emas, biz o‘zimizni SHavkatdek his qilamiz. Sehrli ertak badiiyati, undagi so‘zlar magiyasi bizni ruhan o‘z og‘ushiga oladi. Ertakni tinglagan odam xalqning cheksiz xayoliy voqealar o‘ylab topishiga qoyil qoladi, ijrochisiga tahsinlar o‘qiydi. Eng muhimi, bezaklangan kiyik, bexato otadigan o‘q-yoy, odamni g‘oyib qiladigan telpak, uchadigan gilam, niyatni bajaradigan jom, boshqa ertaklardagi daryoga aylangan sochiq, changalzor bo‘lib qolgan taroq – hamma-hammasiga tinglovchi ham, kitobni o‘qigan o‘quvchi ham deyarli ishonadi. To‘g‘risini aytsak, ertak bilan muloqot qilayotgan paytda undagi voqealarga ishonmaslik uchun vaqt ham

Hayotiy-maishiy ertaklar . Maishiy ertaklar mazmun jihatdan hayvonlar, sehrli ertaklardan bevosita hayotiy voqea-hodisalar haqida hikoya qilishi bilan farqlanadi. To‘g‘ri, bu turdagi ertaklarda sehrli-fantastik belgilarning mavjudligini inkor qilib bo‘lmaydi. Ammo umumiy ifoda chegarasi maishiy ertaklarda ancha cheklangan. CHunki ularda xalq, avvalo, oddiy odamlar qo‘lidan keladigan ishlar yuzasidan fikr yuritadi. Bevosita real hayot, turmushda ro‘y berishi mumkin bo‘lgan voqealar asos qilib olingani uchun ham bunday asarlar turkumiga maishiy ertaklar atamasi berilgan. Ularda haqiqiy hayotdagi inson – millat vakili (xoh ijobiy, xoh salbiy bo‘lsin), uning imkoniyati darajasidagi jismoniy kuchi, ilmi, aqliga voqealar zaminida tavsif beriladi. Aksariyat hollarda asar qahramonlarining ismlari

tahlil qilsak, hayotga tayyorlanishi lozim insonning haqiqiy amal qilishi kerak hisoblangan fazilatlar aks etganiga ishonch hosil qilamiz. Xalqimizda «Och qornim, tinch qulog‘im» degan maqol bor. Maqolda odam ba’zan nochor turmush kechirishi mumkin, lekin bezovta kechgan soniyadan ko‘ra och qorin bilan yashash afzal ekani ko‘rsatilmoqda. Ota nasihatining birinchisi ana shu vaziyatni izohlaydi. YA’ni tinchlikdan ulug‘ ne’mat yo‘qligi qayd etilmoqda. Bu falsafaning aniqligini o‘zingiz hayotda sinagan bo‘lsangiz, ajab emas. Xalqimizda «Maqtanma g‘oz, hunaring oz» maqoli ham bor. Yo‘q va amalga oshmagan ishlar qancha maqtalgani bilan amalga oshib qolmaydi. Maqtangan odam yuzi shuvit bo‘ladi. Xalqimiz «Mehnat – mehnatning tagi rohat», deydi. YA’ni: «Qimirlagan qir oshar» deganlaridek har bir ki

bilmasa xoliq bilar» kabi jumlalar bilan yakunladi. Xalq ertaklari nasriy janr turi sifatida o`ziga xos badiiy mahorat sirlarini mujassam etadi. Agar ertaklardagi obrazlar tizimiga murojaat qilsak, aksari hollarda boy, shahzoda, podsho kabilarning no`noq, uquvsizligi ko`rsatilsa, kal, nochor, kambag`al o`g`ilning tadbirkorligi, ishbilarmonligi ifodalanadi. Asar qahramonlariga bo`lgan bunday munosabat xalq estetik tamoyillari bilan izohlanishi mumkin. Chunki hayotda ko`zga yorqin tashlanmaydigan odamning qahramonlik ko`rsatishiga qadar ko`rimsiz bo`lib, keyin g`alaba qozonishini tinglovchi qiziqarliroq qabul qilgan. Xalq ertaklarida ikkilantirish, uchlantirish kabi badiiy usullar ham mavjuddir. Bunday usullar, asosan, asar qahramonlarining hayotdagi boshqa odamlardan ijobiy tomonga farq qil

Hayotiy ertaklarda to‘g‘rilik va egrilik, mehnatsevarlik va dangasalik, poklik va nopoklik, mardlik va xiyonat doimiy ravishda qarama-qarshi qo‘yiladi. Xalq ertak davomida kichik, e’tiborga arzimaydigan unsurlardan ustalik bilan foydalanadi, vaziyat echimini ular orqali hal qiladi. «Tuhmatga uchragan kishi» ertagida bir boy ko‘chada jiyanining xotinini ko‘rib, unga uylanmoqchi bo‘ladi. Insofga kelgan amakidek jiyanini savdoga jo‘natib yuboradi, ammo keliniga uylana olmaydi. Kelin karvonboshining qo‘liga tushadi. Bu erda ham tuhmatga uchraydi. Zo‘rg‘a qochib qutuladi. Yo‘lda bir o‘g‘rini o‘limdan qutqaradi. Lekin o‘g‘ri unga tuhmat qilib karvonga sotib yuboradi. Taqdir kelinni qutqaradi. Ammo bu safar kelin o‘g‘rilar to‘dasiga duch keladi. Yana ozodlikka chiqadi va oxir pirovardida bir shah

3. ERTAKLARNING TARKIBIY QISMI . Jahon xalqlari og'zaki ijodida umuman, o'zbek xalq og'zaki ijodida, xususan, ertaklarning syujet va kompozitsiyasida an'anaviy morfologik holatning mavjudligi follorshunos olimlar tomonidan isbotlangan. Ularning fikricha, tom ma'noda ertak janriga mansub bo'lgan har bir asosan uch tarkibiy qismdan iboratdir. 1.Ertakning initsial qismi, ya'ni boshlanmasi. Folklorshunoslikda bu qism ko'pincha zachin nomi bilan yuritildi. 2.Medial qism. Bu qismda ertakda hikoya qilinayetgan voqea to'liq bayeniga ega bo'ladi va ertakning qaysi tasnif turkumiga mansub ekanligini dalillaydi. 3. Final qism. Bu qismda ertakning o'z ifodasini topadi. Ertakning initsial qismi odatda zamon, vaqt, makon va asar qahramoni haqidagi dastlabki ma

Ertaklarning miflardan ijod usulini o‘zlashtirganligi haqida fikr yuritgan edik. Bu an’ana o‘zbek xalq ertaklarining umumiy mazmunida bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Ehtimol, bu janr asarlarining yashovchanligini ta’minlagan asosiy xususiyat ham shundan iboratdir. Xalq o‘z ertaklarida chegarasiz ravishda xayolot olamini kezib chiqadi. YA’ni ularda xalq fantaziyasi mahsuli bo‘lgan chegara bilmas uydirmalar, transfiguratsiya (bir shakldan ikkinchi shaklga o‘tish) holatlari tinglovchini o‘ziga jalb etadi. Vaholanki, ertak boshlanmalaridagi “Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bir och ekan, bir to‘q ekan, bo‘ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan...” (olimlar boshlanmadagi tarkibiy “ekan” qismlarning 20 ga yaqin bo‘lishini belgilashgan) ibora va jumlalar mutaxassislar fikricha, ertakda bayon qilinga

Xalq ertaklari mazmunida ijtimoiy, iqtisodiy, maishiy hayotning hamma masalalari o‘z ifodasini topadi, desak xato bo‘lmaydi. SHuning uchun ham er yuzining hamma mintaqalarida yashaydigan xalqlarda umumiy hayot tarzi yaqin bo‘lgani sabab bir xil mazmundagi ertaklar ko‘p uchraydi. Fransuz, ingliz, xitoy, yapon ertaklari aksariyat hollarda o‘zbeklar ijodidagi bu janrdagi asarlar mazmunini takrorlaydi. Faqat fransuzlarda pishloq, uzum; xitoylarda guruch; o‘zbeklarda tuxum yoki qatiq kabi narsalar farqi seziladi. Agar boshqa xaqlardagi ertaklar matnida shu yoki boshqa narsalar nomini milliy predmetlar bilan alishtirsak, ko‘pincha, boshqa xalqlar namunalari ham o‘zbekniki bo‘ladi-qoladi. Bu holat sababini avval qayd qilganimizdek, bir xalqdan ikkinchi xalqning o‘zlashtirishi deb emas, umumiy hay

bir qator ertaklarni ham yozib olishga muvaffaq bo‘ldilar. Bu ijobiy holatning bosh sababini ham ertaklar badiiyatidan axtarish maqsadga muvofiqdir. Avvalo, ertaklar syujeti puxta o‘ylab tuzilgan rejaga bo‘ysunadi. Har bir voqea ikkinchisi bilan uzviy bog‘lanadi, keyingi lavhalar avvalgilaridagi tushunchalarni rivojlantirib boradi. Ertaklarda xalq milliy tiliga mansub so‘zlardan o‘rnida foydalanish seziladi. Aytuvchi o‘z hikoyasini sodda gaplardan tuzilgan aniq fikrlar vositasida davom ettiradi. Bu janrga mansub asarlarda, albatta, qizlar o‘n to‘rt kunlik oydan go‘zal, yigitlar mard, qilichlar keskir, dasturxonlar ochiluvchan, xumlar qaynama xususiyatlarga ega bo‘ladilar. Ertaklarda juda boy va turli-turli o‘xshatish, sifatlash, mubolag‘alar majmuasiga duch kelamiz. SHuning uchun ham og‘za

1. Ertak janri dunyo xalqlarining boy va ommaviy janri deganda nimani tushunasiz? 2. Ertaklar tematik jihatdan qanday turlarga bo`linadi? 3 . Hayotiy ertaklarga misollar keltiring. 4. O‘zbek xalq ertaklarini to‘plash, nashr etish va ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan olimlardan kimlarni bilasiz? 5. Xalq ertaklarining asosiy xususiyatlari haqida tushuncha bering. 6. Ertaklar qanday turlarga bo‘linadi? 7. Hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat? 8 . Sehrli ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlari nimada? 9 . Maishiy ertaklarga qaysi ertaklar kiradi? Bu ertaklarda qanday g‘oyalar ilgari surilgan? 10 . Majoziy ertaklarning asosiy personajlari haqida gapiring. 11 . Ertaklardagi an’anaviy obrazlar haqida ma’lumot bering. 12 . Ertaklarning qanday ahamiyati bor? M

3. Imomov K. O‘zbek xalq prozasi poetikasi. –Tashkent: Fan, 2009. 4. K.Imomov va boshqalar. O'zbek xalq og'zaki poetik ijodi.Toshkent "O'qituvchi" Qo‘shimcha adabiyotlar 1. Oltin beshik. Ertaklar. Nashrga tayyorlovchilar: M.Afzalov, K. Imomov.–Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti,1985. 2. O‘zbek xalq ertaklari. Ikki jildlik. I-jild.Tuzuvchilar: M.I. Afzalov, H. Rasulov, Z. Husainova. –Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyoti, 1995. –256 b. 3. O‘zbek xalq ertaklari. Ikki jildlik. II-jild.Tuzuvchilar: M.I. Afzalov, H. Rasulov, Z. Husainova. –Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyoti, 1996.–320 b. 4. O‘zbek xalq poetik ijodi. –Toshkent: O‘qituvchi, 1980.–362 b. 5. O‘zbek xalq ertaklari.–Toshke

esa bilimlar chuqurlashtiriladi, kengaytiriladi va detallashtiriladi. Eng muhimi amaliy mashg’ulotlar talabalar bilimini sinash uchun xizmat qiladi. O’qitish jarayonini tashkil etishda foydalanilgan metodlar, shakllar va vositalar o’quv materialning tizimli taqdim etilishi talab etiladigan eng murakkab (PORTFOLIO) ko’rinishdagi to’plamga ajratildi. Kasbiy tayyorgarlik fanlari bloki bo’yicha fanlararo bog’lanishlarning aniq va batafsil aniqlanishi texnologiyaning har bir moduli bo’yicha talabalar ning o’qitilganlik darajasini va o’zlashtirish darajasini aniqlash imkonini berdi. Bilim turli qoidalar va terminlarni o’zlashtirishdan iborat. Agar o’quvchi nazariy dars o’tilgandan so’ng shu darsda berilgan bilimni ma’lum bir gap yoki matn ni parchalab o’rganishda mustaqil qo’llay olsa, bunday bi

Interfaollik ta’lim oluvchining ehtiyojlariga mos ravishda tegishli axborotlarni taqdim etishni nazarda tutadi. Interfaollik ma’lum bir darajada axborotlarni taqdim etishni boshqarish imkonini beradi: ta’lim oluvchilar dasturda belgilangan sozlovlarni individual tarzda o‘zgartirishi, natijalarini o‘rganishi, foydalanuvchining muayyan xohishi haqidagi dastur so‘roviga javob berishi, materiallarni taqdim etish tezligini hamda takrorlashlar sonini belgilashi mumkin. Lekin multimediadan foydalanishda bir qator jihatlarni e’tiborga olish muhim. Multimediada taqdim etilayotgan o‘quv materiallari tushunish uchun qulay bo‘lishi, zamonaviy axborotlar va qulay vositalar orqali taqdim etilishi talab qilinadi. Amaliy mashg‘uloti . Mavzu: Xalq ertaklari. “Susambil”, “Egri va To‘g‘ri”, “Ur to’qmoq”, “Du

Ta’lim berish vositalari O‘quv qo‘llanma, tarqatma materiallar, proektor, doska. Ta’lim berish sharoiti Hamkorlikda ishlash va taqdimotlarni amalga oshirish imkoniga ega bo‘lgan auditoriya. Monitoring va baholash Og‘zaki nazorat, savol-javob. Amaliy mashg‘ulotining texnologik kartasi Ish jarayonlari vaqti Fao l iyat mazmuni O’q ituvchi T alaba 1 - bos q ich . Kirish ( 1 0 daqiqa) 1.1. Mashg‘ulot ning mavzusi , rejasini e’lon q iladi, o‘q uv mash g‘ ulotining ma q sadi va o‘quv faoliyat natijalarini tushuntiradi (1-ilova) Tinglaydi, mavzu nomini yozib oladi 1.2. Mashg‘ulotni o‘tkazish shakli va baholash mezonlarini e’lon qiladi (2- ilova) Yozib oladi 2-bosqich. Asosiy jarayon (60 daqiqa) 2.1.Aqliy hujum savollar beriladi. (3-ilova). 2.2. Mavzuning birinchi rejasi bo‘yicha bilimlarni sinaydi

bosqich (10 daqiqa) 3.3. Navbatdagi mashg‘ulotda ko‘riladigan mavzuni e’lon qiladi. Yozib oladi 1-ilova Amaliy mashg‘uloti mavzusi : Xalq ertaklari. “Susambil”, “Egri va To‘g‘ri”, “Ur to’qmoq”, “Dunyoda yo’q hunar” ertaklari tahlili Amaliy mashg‘uloti tavsifi : Ertak xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy ommaviy janrlaridan biri ekani. Ertak janrini anglatuvchi atamalar. Ertakda xalq hayoti, orzu-istaklari, psixologik dunyosining aks etishi. Xalq ertaklarining janr xususiyatlari. Ertaklarning mazmuniga ko‘ra tasnifi. Amaliy mashg‘ulot dan kutilayotgan natijalar: Ertak xalq og‘zaki ijodiy janrlaridan biri ekan ligini, anglatuvchi atamalar , janr xususiyatlari va tahlil qilish ko‘nikmasi shakllanadi. Amaliy mashg‘ulot ni bajarganlarida tinglovchilar quyidagi BKMlarga ega bo’ladilar: Bilim: Erta

5. Tanlagan misollaringizni guruhdagi boshqa talabalar tanlagan misollar bilan taqqoslang Savollar : 1. Ertak nima? 2. Ertaklar qanday paydo bo`lgan? 3.Ertaklarning turlari. 4. Ertaklarning badiiy xususiyatlari nimalardan iborat? 5. Ertak qahramonlari kimlar? 6. O`zbek ertaklarini qaysi olimlar o`rgangan? 7.Ertaklarning tarbiyaviy ahamiyati. 2-ilova Baholash mezonlari: Laboratoriya mashg‘ulotida talabalar 5 ballik sistemada baholanadi. Savollarga to‘liq va mukammal javoblar bergan, javobini misollar asosida dalillagan, qo‘shimcha o‘qish uchun berilgan adabiyotlarga tayangan holda javob bergan talaba 5 ball bilan baholanadi. Savollarga to‘liq javob bergan, misollar asosida dalillagan, ammo qo‘shimcha adabiyotlardan olingan materiallardan foydalanmagan talaba 4 ball bilan baholanadi. Savolla

B. “Tulki bilan qo‘zi” C. “Hiylagar bedana” D. “Bo‘ri bilan tulki” 2. Sehrli ertaklarda “Oynani olib orqasiga tashlabdi” deyilganidan so‘ng nima paydo bo‘ladi? A. Daryo B. Buloq C. Dengiz D. Ko‘l 3. Ertaklarda “qattiqdan qattiq nima qattiq?” degan savolning javobini toping A. Qattiqdan qattiq – otning tuyog‘i qattiq B. Qattiqdan qattiq - hayot tashvishi qattiq C. Qattiqdan qattiq – kundoshli yostiq qattiq D. Tegirmon toshi 4. Javoblarning qaysi birida sehrli ertaklarning ta'rifi to‘g‘ri berilgan? A. Uydirmalar asosiga qurilgan, qahramonlarning xatti-harakatlari sehr, jodu, mo‘jiza, xayoliy obrazlar bilan bog‘langan asarlar B. Axloqiy norma hamda odob haqida yuzaga kelgan fikrlarni izohlovchi, ta'limiy xarakterdagi majoziy hikoyat C. Hayvonlar personajlaridagi insoniy harakat va mun

B. Ertak, qo‘shiq va rivoyat C. Naql, maqol D. Maqol, hikmatli so‘z 7.Xalq ertaklarimizning badiiy ijod namunasi sifatidagi janr xususiyatlarini ko‘rsating. A). Ertaklar xalq og‘zaki ijodining epik jinsi (turi)ga mansub. B). Ertaklar, asosan, nasrda yaratiladi. Faqat ayrim asarlardagina («Yoriltosh», «Tohir va Zuhra» va b.) qo‘shiqni eslatuvchi she'riy parchalar uchraydi. V). Bu asarlar ko‘pincha sodir bo‘lgan tarixiy voqea ishtirokchisi tomonidan yozib qoldiriladi yoki aytib beriladi. G). «Bir bor ekan, bir yo‘q ekan» boshlamasi va «murod-maqsadiga yetibdi» yakunlanmasi ertaklarning an'anaviy belgisi hisoblanadi. D). Xayoliy-fantastik tasvir ertaklar syujetida qo‘llanadigan ustuvor usuldir. E). Ertaklarning umumiy mazmunida IMF formulasi doimiy takrorlanadi. Har bir ertak I – init

10. Uzbek ertaklari poetikasi ustida ish olib borgan olim kim? 1. G.Jalolov 2. B.Sarimsokov 3. M.Murodov 4. K.Imomov 5. A.Rasulov 11. Xal q latifalari ustida ilmiy ish olib borgan olimning nimini ani q lang. 1. R.Muxammadiev 2. B.Imomom 3. F.Yuldoshev 4. E.Karimov 5. J.Juraev 12. "Ur t o‘q mo q " ertagi ertak janrining kaysi xiliga mansub? 1. Tarixiy ertak 2. Xajviy ertak 3. Maishiy ertak 4. Sexrli ertak 5. H ayvonlar h akida ertak 2.3. Modul yuzasidan nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar . Bizning asrimiz fan va texnika taraqqiyoti yutuqlari juda ko‘p bo‘lishni dastlabki o‘sish-o‘zgarishlardayoq namoyon qildi. Bugungi taraqqiyotdan fanlarni o‘qitishda ham siljishlar bo‘layotganini sezish mumkin. SHuningdek, adabiyot o‘qitish ishida, o‘qituvchi va talaba

xotiralarini mustahkamlash, yangi bilimni zamonaviy usullar bilan tez o‘zlashtirishlari uchun barcha o‘zida bor bo‘lgan faoliyat qirralarini ishga soladi. O‘qituvchi pedagogik amaliyotchi, ilmiy tadqiqotchi, ijtimoiy tashkilotchi, badiiy vositachi, badiiy ijrochi, badiiy ijodkorlik sifatlariga ega bo‘lsagina haqiqiy adabiyot darsini bera oladi. Bu faoliyat qirralari boshqa soha vakillari uchun shart emas. Ammo adabiyot muaalimi esa talabalarning ko‘ngli bilan, his-tuyg‘ulari bilan ish ko‘radi. O‘qituvchisida insoniy xulq-atvorni shakllantirishga ko‘maklashadi. S h uning uchun ham uning o‘zi eng oliy shaxsiy sifatlar egasi bo‘lmog‘i, talabasining komil inson bo‘lib etishmog‘i uchun badiiy asarlar va o‘z iqtidori va xulqini birgalikda ishga solmog‘i lozim. Bunday darajaga ko‘tarilish uchun o

ko‘maklashish, qo‘llab-quvvatlash va jarayonni boshqarib borish bilan shug‘ullangandagina mazmunan boyitilishi mumkin. Odatda, chiroyli tasvirlar yoki animatsiyalar bilan boyitilgan taqdimotlar oddiy ko‘rinishdagi matnlarga qaraganda ancha jozibali chiqadi va ular taqdim etilayotgan materiallarni to‘ldirgan holda zaruriy emotsional darajani ta’minlab turishi mumkin. Interfaol multimedia texnologiyalari akademik ehtiyojga ega bo‘lgan ta’lim oluvchiga noan’anaviy qulaylik tug‘diradi. Xususan, eshitish sezgisida defekti bor ta’lim oluvchilarda fonologik malakalar va o‘qish malakalari o‘sishiga, shuningdek, ularning axborotlarni vizual o‘zlashtirishlarini ta’minlaydi. Nutqi va jismoniy imkoniyati cheklanganlarda esa vositalardan ularning individual ehtiyojlaridan kelib chiqib foydalanishga imk

(an’anaviy tarzda), ko‘pincha darslar kichik guruhlarda ish olib borilishi sababli kichik guruh a’zolari baravar baholanmoqda. Bularning ham o‘z afzalliklari bor, albatta. Ammo guruh ishida hamma vaqt ham barcha birdek mehnat qilmaydi-yu, baho bir xil bo‘ladi. Shuning uchun bilimlarni nazorat qilish va baholashning yangi usullaridan unumli foydalanish zarur. Bunda fan yuzasidan topshiriqlarni ishlab chiqishda ham yangilikka intilishtalab etiladi. Ta’lim jarayonida qo‘llanilayotgan keys-stadi usuliga murojaat qilamiz. Keys uslubi (ingl. Case method - keys-uslub, Case-study - keys-stadi, aniq vaziyat uslubi, vaziyatli tahlil uslubi) – real iqtisodiy, ijtimoiy va biznes- vaziyatlarning tavsiflaridan foydalangan holda o‘quvchilarda aniq ko‘nikmalarni shakllantirish texnikasidir. O‘quvchilar va

— Ana, boshlandi... Biz Shirin bilan gapga shunchalar berilib ketibmiz-ki.... Keyin avtobus yo‘lovchi-larining bir qanchasi qo‘pol ohangda gapirgan holda, birin-ketin bizni «tarbiyalay» boshladilar. Bu jarayonda biz ham «qarzdor» bo‘lib qolganimiz yo‘q.Kechqurun soat sakkizda kiyinib, biz onam va otam bilan birgalikda yangi qo‘shnimiz eshigini taqillatik. — Marhamat, kelinglar, — uy egasi shunday deb eshikni ochdi. Oyoqlarim erga qadalib qoldi. — Ostonada avtobusdagi o‘sha ayol turar, stol usti esa ikkita og‘ir sumkada keltirilgan oziq-ovqat va masalliqlar bilan to‘la edi... Savollar. 1. Yangi qo‘shni avtobusda Anora va uning dugonasi SHirin bilan uchrashganda, ularning tarbiyalanganligi haqida qanday tasavvurga ega bo‘ldi? 2. Qo‘shni Anoraning oilasi haqida nima deb o‘ylashi mumkin? 3. Ta

Keys echimi uchun taklif etilgan g‘oyalar taqdimoti uchun chizma namunasi Muammo (asosiy va kichik muammolar) Echim Natija 2-vaziyat (Zamonaviy yoshlarning q adr -q immati). «Avvallari men juda kuchsiz va mehribon edim. Men fikrimni dadil ifodalashni, shuningdek, o‘zimni himoya qilishni bilmas edim.Endilikda men umuman boshqaman. Ko‘pchilik mendan hayiqadi…Iste’dodli bo‘lish mumkin, hatto uch marta iste’dodli bo‘lish mumkin, lekin senda ozgina bo‘lsa ham shafqatsizlik bo‘lmasa, agar sen kuchli shaxs bo‘lmasang, u holda sen «bir pulga»arzimaysan….Bizning zamonamiz – hayotda o‘z o‘rnini himoya eta oladigan kuchli insonlar zamonidir».«Men, nima uchun mening tengqurlarim nimagadir erishishni xohlamaydilar? Nima qilish kerak? Nima uchun harakat qilish kerak? kabi savollarga javob bera olaman de

Ish bosqichlari va vaqti Maslahat va tavsiyanomalar 1 . Keys bilan tanishish (individual) – 3 daqiqa Taqdim etilgan aniq vaziyatlar bilan tanishib chiqing. Muammoli vaziyat mazmuniga alohida e’tibor qarating. Muammoli vaziyat qanday masalani hal etishga bag‘ishlanganligini aniqlang. 2. Keysdagi asosiy va kichik muammolarni aniqlash (individual va kichik guruhlarda) – 5 daqiqa Keysdagi asosiy va kichik muammolarni aniqlang. O‘z fikringizni guruh bilan o‘rtoqlashing. Muammoni belgilashda isbot va dalillarga tayaning. Keys matnidagi hech bir fikrni e’tibordan chetda qoldirmang. 3. Muammo echimini topish va erishiladigan natijani aniqlash – 7 daqiqa Guruh bilan birgalikda muammo echimini toping. Muammoga doir echim bir necha variantda bo‘lishi ham mumkin. SHu bilan birga siz topgan echim qanda

1. Bunday sharoitda siz qanday yo‘l tutar edingiz? 2. O‘qituchi ularga nimani tushuntirib berdi deb o‘ylaysiz? 3. Bu so‘z qaysi so‘z edi? Aniq vaziyatlarni bosqichma-bosqich tahlil etish va hal etish bo‘yicha tinglovchilarga uslubiy ko‘rsatmalar Ish bosqichlari va vaqti Maslahat va tavsiyanomalar 1 . Keys bilan tanishish (individual) – 3 daqiqa Taqdim etilgan aniq vaziyatlar bilan tanishib chiqing. Muammoli vaziyat mazmuniga alohida e’tibor qarating. Muammoli vaziyat qanday masalani hal etishga bag‘ishlanganligini aniqlang. 2. Keysdagi asosiy va kichik muammolarni aniqlash (individual va kichik guruhlarda) – 5 daqiqa Keysdagi asosiy va kichik muammolarni aniqlang. O‘z fikringizni guruh bilan o‘rtoqlashing. Muammoni belgilashda isbot va dalillarga tayaning. Keys matnidagi hech bir fikrni e’

baholash mezonlari va ko‘rsatkichlari Guruhlar Ro‘yxati Guruh faol mak. 1 b Ma’lumotl ar ko‘rgazmali taqdim etildi mak. 2 b Javoblar to‘liq va aniq berildi mak. 2 b Jam i ma k. 5 b 1 2 3 5 ball – “ A’lo ” , 4 ball – “ YAxshi ” , 3-2 ball – “ Qoniqarli ” Bugungi kunda o’quv-uslubiy ishlarni takomillashtirishda ta’lim va tarbiyaning faol usullaridan, o’qitishning, nazorat ishlarini o’tkazishning maqbul shakllaridan oqilona foydalanish yo’llarini izlab topish dolzarb masalalarga aylanib bormoqda. Ma’lumki, o’qitish usullari o’qituvchining o’quvchilar bilan muayyan maqsadlarga erishish yo’lidagi faoliyatidan tarkib topgan bo’lib, kimga nimani qanday o’rgatish zarurligi haqidagi masalalarni ochib berishga xizmat qiladi. Shuning uchun o’quvchi va talabalarning bilish faoliyatlarini faollashtiris

Oliy o‘quv yurtlarining barcha yo‘nalishlarida, jumladan “O‘zbek tili va adabiyoti” yo‘nalishi talabalariga oliy matematika asoslarini o‘rgatishda ham talabalarning mustaqil ishlari o‘quv jarayonining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Talabalarning mustaqil ishlari o‘z ichiga quyidagilarni oladi: Ma’ruza matnlari ustida ishlash; fan bo‘yicha dasturda belgilangan va mustaqil ta’lim uchun ajratilgan mavzular ustida ishlash; o‘quv adabiyotlari bilan ishlash; ma’ruza mashg‘ulotlarida o‘tilgan mavzularni yanada chuqurroq o‘rganish; ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlar davrida egallangan bilimlarni amaliyotga, jumladan tilshunoslikda qo‘llash; ayrim bo‘lim va mavzular bo‘yicha referatlar tayyorlash, keys-stadilarni bajarish va hokazo. Talabalarning mustaqil ishlarini o‘qituvchi nazorati ostida yoki n

Ma’lumki, taqdimot texnologiyasi multimediya darsliklaridan farqlanadi. Taqdimot – bu formatlashtirilgan va eshitish yoki ko‘rishga mo‘ljallangan axborotni namoyish qilish maqsadida tuzilgan bir qancha slaydlar majmuidir. Elektron ta q dimotlardan darsga namoyish va ko‘rgazmali material sifatida foydalanish pedagogga katta yordam beradi. O‘quv materialining elektron taqdimotda animatsiyalar shaklida berilishi o‘tilayotgan mavzuni tushunishni yengillashtiradi va ko‘rgazmalilikni oshiradi. Power-point dasturida tayyorlangan slaydlar interaktivlik nuqtayi nazaridan bir oz cheklanishlarga ega, ya’ni bunda talaba kompyuter bilan muloqotga kirisha olmas, test savollariga javoblar dasturlab qo‘yilmas edi. Biz malaka oshirish davomida taqdimotlarning iSpring-Pro dasturida tayyorlanishi tufayli mas

Yangi o’quv materiallarini tushuntirishda kompyuterning namoyish imkoniyatlaridan foydalanish; - har bir dars mashg`ulotlari uchun prezentatsiya taqdimotlarini tayyorlash; -internet, o’rgatuvchi va nazorat qiluvchi dasturiy mahsulotlar asosida darslarni tashkil etishi; -darsga metodik tayyorlanish, qo’shimcha axborotlarni izlash va tizimlashtirish, didaktik materiallarni tayyorlash; -kompyuter texnologiyalari asosida o’quv jarayonini tashkil etish va boshqarishda foydalanish malakalari. Slayd – ma`lum bir o`lchamga ega bo`lgan muloqot varaqalari bo`lib, unga muayyan bir maqsad bilan yaratilayotgan namoyish elementlari joylashtiriladi. Muayyan maqsad bilan yaratilayotgan namoyish vositalari darsning maqsadidan kelib chiqishi va darsning mazmun – mohiyatidan kelib chiqishi lozim. Namoyish vo

-o’zining o’quv biluv faoliyatini rejalashtirish;• ERTA K JA N RI H A QIDA • ERTA K LA RN IN G TA SN IFI • ERTA K LA RN IN G TA RK IBIY QISM I  Ertaklar xalq og‘zaki ijodining epik jinsi (turi )ga mansub .  Ertaklar , asosan , nasrda yaratiladi . Faqat ayrim asarlardagina (« Y oriltosh », « Tohir va Zuhra » va b.) qo‘shiqni eslatuvchi she'riy parchalar uchraydi . 85

 «Bir bor ekan , bir yo‘q ekan » boshlamasi va «murod -maqsadiga yetibdi » yakunlanmasi ertaklarning an'anaviy belgisi hisoblanadi .  Xayoliy -fantastik tasvir ertaklar syujetida qo‘llanadigan ustuvor usuldir .  Ertaklarning umumiy mazmunida IMF formulasi doimiy takrorlanadi . Har bir ertak I – initsial – boshlanma ; M –medial –asosiy qism ; F – final – yakunlanmadan iborat bo‘ladi .  Hayvonlar haqidagi ertaklar .  Sehrli ertaklar .  Hayotiy -maishiy ertaklar Taqdimotlarning qulayligi shundaki, o‘qituvchi barsha o‘quv materiallarini (test, video, audio, rasm) bir taqdimot ichiga joylashtira oladi. Bunday taqdimotdan o‘quv mashg‘ulotlarida foydalanish o‘qituvchi mehnatini yengillashtiradi, talabalarning o‘quv-bilish motivatsiyalarini oshiradi. Taqdimot jarayonida Multimedia texnol

materiallarni to‘ldirgan holda zaruriy emotsional darajani ta’minlab turishi mumkin. Multimedia vositalari har xil ta’lim yo‘nalishlari (stillari) uyg‘unligida qo‘llanilishi va ta’lim olish hamda bilimlarni qabul qilishning turli ruhiy va yoshga doir xususiyatlariga ega bo‘lgan shaxslar tomonidan foydalanilishi mumkin: ayrim ta’lim oluvchilar bevosita o‘qish orqali, ba’zilari esa eshitib idrok etish, boshqalari esa (videofilmlarni) ko‘rish orqali ta’lim olishni va bilimlarni o‘zlashtirishni xush ko‘radilar. Interfaol multimedia texnologiyalari akademik ehtiyojga ega bo‘lgan ta’lim oluvchiga noan’anaviy qulaylik tug‘diradi. Xususan, eshitish sezgisida defekti bor ta’lim oluvchilarda fonologik malakalar va o‘qish malakalari o‘sishiga, shuningdek, ularning axborotlarni vizual o‘zlashtirishlar

amaliyotga qo‘llay olishi, o‘rganishga bo‘lgan qiziqishi, mehnatga bo‘lgan munosabati); - ta’lim oluvchining kommunikativ va ijtimoiy qobiliyatlarini rivojlantirish; - kompyuter vositalari va axborot elektron ta’lim resurslari yordamida har bir shaxsning alohida (individual) ta’lim olishi hisobiga ochiq va masofaviy ta’limni individuallashtirish va differensiyalash imkoniyatlari sezilarli darajada kengayadi; - ta’lim oluvchiga faol bilim oluvchi sub’ekt sifatida qarash, uning qadr- qimmatini tan olish; - ta’lim oluvchining shaxsiy tajribasi va individual xususiyatlarini hisobga olish; - mustaqil o‘quv faoliyatini olib borish, bunda ta’lim oluvchi mustaqil o‘qib va rivojlanib boradi; Ta’limda multimedia vositalaridan foydalanishning umumiy bo‘lgan birmuncha salbiy taraflari xam mavjud. Ular

Xulosa qilib aytganda, ta’limning mazmuni har tomonlama etuk ma’naviyatli, ma’rifatli kadrlarni kamol toptirish, voyaga etkazish xar bir ta’lim-tarbiya beruvchi shaxsdan ya’ni, o‘qituvchidan, yuksak iste’dod talab qiladilar. Adabiyot darslarining muvaffaqiyati o‘qituvchining tayorgarligi, bilim saviyasigina emas, uning dars jarayonini tashkil qilishga ijodiy munosabatda bo‘lishiga ham bog‘liq. Interfaol usullar o‘qituvchi va talabani darslik, kitob, gazeta va jurnal, internet kabi qo‘shimcha manbalarga murojaat qilishga, mavzu yuzasidan axborotlarni mustaqil izlash, to‘plash, tahlil qilish, umumlashtirish hamda amaliyotga tatbiq etishga undaydi. Interfaol usullar talabalarni muammoni mustaqil echish zaruriyati qarshisiga keltirib, uni qo‘shimcha manbalar bilan ishlashga yo‘naltiradi. O‘qit

GLOSSRIY ALLEGORIYA (yun. allos – o‘zgacha, agoreuo – gapiraman) – 1) mavhum tushuncha yoki hodisani konkret narsa orqali ifodalashga asoslangan ko‘chim turi. Bu holda konkret narsani ifodalovchi so‘z (masalan, tulki ) mavhum tushunchani ( tulki – ayyorlik ) ifodalash uchun ko‘chma ma’noda qo‘llanadi. 2) obrazlilik tipi. Allegorik obrazning tasvir plani bilan mazmun plani bir- biriga mos kelmaydi. YA’ni, allegorik obrazda tasvirlanayotgan narsa o‘zini emas, muallif ko‘zda tutgan ma’noni ifodalaydi. ANALIZ (yun. analisis – qismlarga ajratish) – qarang: badiiy tahlil AFORIZM (yun. aphorismos – ta’rif, ixcham ifoda) – avtori ma’lum bo‘lgan, ixcham shaklda va ta’sirli ifoda etilgan umumlashma fikr. A.ga berilgan ta’riflarda turlichalik mavjud: ayrim manbalarda A. aniq avtorga ega bo‘lishi sha

ifoda qatlamlari munosabati(strukturasi)ga ko‘ra guruhlashni (M.Epshteyn) ko‘zda tutadi. BADIIY TASVIR VA IFODA VOSITALARI – badiiy asarda narsa- hodisalarni jonli tasvirlash, his-tuyg‘u va kechinmalarni yorqin ifodalashga xizmat qiluvchi til vositalarining umumiy nomi. Adabiyotshunoslikda ushbu tushuncha turli nomlar bilan yuritiladi: figuralar, sintaktik figuralar, stilistik figuralar, tilning poetik vositalari, tilning badiiy-tasviriy vositalari, tasviriy vositalar, ifoda-tasviriy vositalar va b. Avvalo, tilning badiiyligi B.t. va i.v.ning ishlatilishi bilan belgilanmaydi, ular ishlatilmagan holda ham badiiy tilning bosh spetsifik xususiyatlari – obrazlilik(tasviriylik) va emotsionallik mavjud bo‘la oladi: BADIHA (ar. ههيدب – o‘ylovsiz, birdaniga aytilgan chiroyli so‘z, topqirlik) – avv

K.ning metafora, metonimiya, sinekdoxa, kinoya, perifraza, allegoriya (majoz), ramz (simvol) kabi bir qator ko‘rinishlari ajratiladi. LATIFA (ar. فيطل – nozik, yoqimli, zarif, muloyim) – Y a qin va O‘rta S h arq, jumladan, Markaziy Osiyo xalqlari og‘zaki ijodi va yozma adabiyotida keng tarqalgan janr; ixcham hikoyacha, anekdot. MAJOZ (ar. زاجم – ko‘chma ma’nodagi so‘z) – 1) mumtoz adabiyotshunoslikda so‘zni o‘z ma’nosida emas, boshqa bir ko‘chma ma’noda ishlatish, ko‘chimning umumiy nomi; trop. Atoulloh Husayniy M.ga “...lafzni o‘z yasog‘idin o‘zga ma’noda yasog‘u lafzu o‘shul ma’no orasindag‘i biror aloqayu munosabatqa asoslanaroq qo‘llamoqtin iboratdur, o‘z yasog‘ida tushunmakka moni’ bo‘lg‘uchi jumladoshin keltirmak sharti bila”, deya ta’rif beradi. MASAL (ar. لثم – o‘xshamoq) – so‘z sa

MUBOLAG‘A (ar. هغلابم – oshirish, orttirish) – mumtoz adabiyotdagi she’riy san’at, narsa- hodisalar, insonlar va boshqa mavjudotlarga xos xususiyatlarni tabiiy holiga nisbatan bo‘rttirib, kattalashtirib yoki kichraytirib tasvirlash. RAMZ (ar. زمر – imo, ishora, imlash) – simvol; ko‘chim turlaridan biri, faqat shartli ravishda va shu matn doirasida ko‘chma ma’no kasb etuvchi so‘z yoki so‘z birikmasi; obrazlilik turi. R. mohiyatan allegoriya ga yaqin, undan farqi shuki, R. kontekst doirasida ham o‘z ma’nosida, ham ko‘chma ma’noda qo‘llanadi. R.ning ma’nosi kontekst doirasida va shartdan xabardorlik bo‘lganda reallashadi. ROVIY (ar. يوار – hikoyachi, qissa aytuvchi, xabar, ma’lumot beruvchi) – epik asarlardagi rivoya sub’ekti, voqealarni hikoya qilayotgan, ular kechayotgan makon va zamon, ula

qorlar qoshoq bo‘lib erib , qo‘zigullar ochilib , odamzot bahriga olamga bir ajoyib erta ko‘klam isi sochilibdi”. (“Y u nus bilan Misqol”) TUGUN (ruschadan kalka: “zavyazka”) – epik va daramatik asarlardagi voqeaband syujetning muhim unsuri, voqealarining boshlanishiga turtki bo‘lgan voqea, asar konflikti qo‘yilgan joy. T. syujetning zaruriy elementi sanaladi, ya’ni u syujetda har vaqt hozirdir. Faqat ayrim hollarda, xususan, ba’zi xronikali syujetlarda, shuningdek, “ichki harakat” dinamikasi asosidagi syujetlarda u etarlicha bo‘rtib ko‘rinmasligi mumkin. T., odatda, asarning boshlanishida, ekspozitsiya dan (agar u bo‘lsa) keyinoq beriladi. Muayyan badiiy-estetik maqsadni ko‘zda tutgan holda T.ning o‘rni o‘zgartirilishi ham mumkin. ERTAK – xalq og‘zaki ijodidagi epik janr, cho‘pchak. E. ba

O‘XSHATISH – tasvir ob’ektini boshqa narsa-hodisaga o‘xshatish orqali yorqin va bo‘rttirib tasvirlashga asoslangan badiiy tasvir vositasi bo‘lib, bunda o‘xshatilayotgan narsa-hodisalar uchun umumiy belgi-xususiyatlarga tayaniladi. Ayrim adabiyotlarda O‘.ni ko‘chimning sodda turi deb ham yuritiladi. Biroq bu unchalik to‘g‘ri emas. C h unki O‘.da ma’no ko‘chishi kuzatilmaydi, unda, ma’no ko‘chishining o‘xshatish asosidagi turi bo‘lmish metaforadan farqli o‘laroq, o‘xshatilayotgan narsa ham, o‘xshayotgan narsa ham matnda so‘z bilan ifoda etiladi. HAJV (ar. وجه – ustidan kulmoq) – biror shaxsni tanqid qilish, ayovsiz qoralash, kamchiliklarini sanab, ayblash maqsadida yaratiluvchi asar, adabiy janr. Dastlab arab she’riyatida keng tarqalgan H.larda raqibni qoralash, sharmanda qilish uchun yolg‘o

XULOSA VA TAVSIYALAR Zamonaviy pedagog shaxsi modeli ta’lim tizimini modernizatsiyalash va taraqqiy ettirish borasida yuzaga keladigan vazifalarning muvaffaqiyatli hal etilishini ta’minlovchi, ma’lum sifatlarni ta’riflovchi hamda mutaxassisning o‘z- o‘zini rivojlantirib borishini aks ettiruvchi tamoyillarni belgilashga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2015 yil 12 iyundagi “ Oliy ta’lim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida ”gi PF-4732- sonli Farmoni va O‘zbekiston Respublikasi VMning 2015 yil 20 avgustdagi «Oliy ta’lim muassasalarining rahbar va pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi

internet tarmog‘i, multimedia tizimlari va masofadan o‘qitish usullaridan foydalangan holda, ilg‘or pedagogika, axborot-kommunikatsiya va innovatsiya texnologiyalarini egallash va ularni o‘quv jarayoniga faol tatbiq etish ; oliy ta’lim muassasalari pedagog kadrlarining chet tilini amaliy o‘zlashtirish darajasini oshirish va undan o‘z kasbiy mahoratini, pedagogik va ilmiy faoliyatini muttasil oshirib borish uchun keng foydalanish 18 vazifalari qo‘yilgan. Birinchi Prezidentimiz I.A.Karimovning “O‘qituvchi bolalarimizga zamonaviy bilim bersin deb talab qilamiz. Ammo zamonaviy bilim berish uchun, avvalo, murabbiyning o‘zi ana shunday bilimga ega bo‘lishi kerak” 19 degan so‘zlari biz, murabbiylarning o‘z faoliyatimizga tanqidiy ko‘z bilan qarashimizni talab qiladi. Birinchi Prezidentimiz yana t

- BLI orqali nazariy ta’limni amaliy jarayonlarini fan va ishlab chiqarish bilan integratsiyasini ta’minlash, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni rivojlantirish va modernizatsiya qilish vazifasini oldga qo‘ygan edik, ishning bayon qismida bunga erisha oldik, deb hisoblayman. - Zamonaviy ta’limni tashkil etishga qo‘yiladigan muhim talablardan biri ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarf etmay, qisqa vaqt ichida yuksak kafolatli natijalarga erishishdir, bu talabni yuzaga keltirishda pedtexnologiyalar to‘la ishonchli vosita bo‘la oladi. Bugungi kunda mamlakatimizda talabalarning o‘quv va ijodiy faolliklarini oshiruvchi, ta’lim-tarbiya jarayonining samaradorligini kafolatlovchi pedagogik texnologiyalarni qo‘llashga doir katta tajriba to‘plangan bo‘lib, bu tajriba asosini interfaol metodlar tashk

oshirishga talabalarda ijodiy firklash malakalarini rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda barcha izlanishlar va ilmiy tadqiqot ishlari xam aynan shu masalaga qaratilmoqda .S h u bilan birga boshqa mamlakatlardagi ta’lim texnalogiyalarini va ularni ng tajribalarini o‘rganish va mos tomonlarini tadbiq etish jarayoni xam jadal rivojlanib bormoqda. Y etuk, barkamol avlodga saboq berayotgan o‘qituvchi, murabbiy, ustoz shogirdlaridan ikki-uch qadam oldinda yurishi, zamonidan ilgarilashi taqozo qilinadi. Fan va texnikaning mavjud yangiliklari ularni darslar mazmuniga jadal kiritishni talab etadi va bu orqali talabalarning zamonaviy bilimlarini shakllantirishga zamin yaratiladi. Ta’lim jarayoniga bir qancha ta’lim texnologiyalari kirib keldiki, o‘qituvchi ana shu texnologiyalarni mohirona eg

maqbul yechimni tanlab olishga o‘rgatishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi. Amaliyot davomida bu o‘z tasdig‘ini topdi. Ochiq darslarimiz davomida folklor ta’limida Keys-stadi usulini qo‘llashning ijobiy jihatlari, afzalliklari namoyon bo‘ldi. Mazkur usulning o‘rinli, maqsadli, samarali qo‘llanilishi ta’lim oluvchida muloqotga kirishuvchanlik, jamoaviy faoliyat yuritish, mantiqiy fikrlash, mavjud g‘oyalarni sintezlash, tahlil qilish, turli qarashlar orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni topa olish qobiliyatlarini tarbiyalash uchun keng imkoniyat yaratishga xizmat qiladi . “Muallimlar bugungi maktab o’quvchilarining o’qishga qiziqmayotganlaridan, darslarga befarqligidan shikoyat qiladilar. Ehtimol bizning saboq usullarimiz, darslik dasturlarimiz ularning talab, qiziqishlariga mos kelmay qolgandir

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I . 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. – T.: O‘zbekiston, 1992.– 34 b. II. 2. O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni // Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. –T.: Sharq, 1997. – 20-29 b. 3. O‘zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” // Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq, 1997. 60 b. III. 4. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – y engilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. -176 b. 5. Karimov I.A. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi IX sessiyasida so‘zlagan nutqi, 1997 yil 29 avgust // Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. – T.: Sharq, 1997. – 4-9 b. 6. Prezident Islom Karimovning O‘zbekiston Respublikas

IV. 10. Abduqodirov A.A., Pardaev A.X.Masofali o‘qitish nazariyasi va amaliyoti. –T. Fan, 2009. 11. Begimqulov U.S h . Pedagogik ta’limda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etishning ilmiy-nazariy asoslari . – T.: “Fan” nashriyoti, 2007. –144-b. 12. Innovatsion ta’lim texnologiyalari” moduli bo‘yicha o‘quv – uslubiy majmua. Tuzuvchilar: M.Usmanbaeva va b. 13. Dexkanova M. Ta’lim jarayonida noan’anaviy ta’lim texnologiyalarini qo‘llash usullari // Ta’lim texnologiyalari. – Toshkent, 2006. – № 1. – B.9-11. 14. Ibragimova M., Shermatova H. Ta’lim jarayonida faol usullarni qo‘llash // Uzluksiz ta’lim. – Toshkent, 2005. – № 4. – B.16-20 b. 15. Mirzaahmedov M., Narmanov A. Uzluksiz ta’lim tizimida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish // Uzluksiz ta’lim. – Toshkent, 2004. – № 5.

24. K.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. T.: «O‘qituvchi», 1990. 25. V.YA.Propp. Morfologiya "volshebnoy" skazki . Moskva :, “ Labirint ” 1998 26. J.Yusupov, Xorazm ertagi va hayot haqiqati. T.: «Fan», 1997. 27. Mirzaeva S. O‘zbek xalq romantik dostonlari poetikasi. T.: “Fan”, 2004. 28. Oltin beshik. Ertaklar. Nashrga tayyorlovchilar: M.Afzalov, K. Imomov.– Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san'at nashriyoti,1985. 29. O‘zbek xalq ertaklari. Ikki jildlik. I-jild.Tuzuvchilar: M.I. Afzalov, H. Rasulov, Z. Husainova. –Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san'at nashriyoti, 1995. –256 b. 30. O‘zbek xalq ertaklari. Ikki jildlik. II-jild.Tuzuvchilar: M.I. Afzalov, H. Rasulov, Z. Husainova. –Toshkent: G‘afur G‘ulom nomid

Купить

Похожие документы
Fitrat dramaturgiyasi
«Saddi Iskandariy» dostoni
Abdulhamid Cho'lponning «Kecha va kunduz» romanida realizm
Adabiyotshunoslik tarixi va tarixiylik omillari
Abdulla Qahhorning «Sarob» romanida mazmunni ifodalovchi konsepsiyalar