O`zbek xonliklaridagi davlat boshqaruv tizimi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	4.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O`zbek xonliklaridagi davlat boshqaruv tizimi

Купить

O`zbek xonliklaridagi davlat boshqaruv tizimi
mavzusida yozgan

MUNDARIJA
Kirish. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .…… … . .. . . 3
1. Buxoro xonligida davlat boshqaruv tizimi ........................... .................. ......... . ... 5
1.1.Shayboniylar hukmronligi yillarida davlatchilik ................... ..................... .. . .... 5
1.2.Ashtarxoniylarning hokimiyat tepasiga kelishi va boshqaruv siyosati......... . ...22
1.3 Mang’itlar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi va boshqaruvchilik
…
faoliyati …..….28
……………………………………………………………………
2.Xiva va Qo`qon xonliklarida davlat boshqaruvi .................................................39
2.1.Xiva xonligidagi hukmron sulolalar davrida boshqaruv tizimi. .....................39
2.2.Qo`qondagi Minglar sulolasi va keyingi davrlarda davlat
boshqaruvi ..................................................................................................................
..............52
Xulosa ........................................................................................................ ...….62
Tavsiyalar...............................................................................................................63
Adabiyotlar rо‘yxati...............................................................................................64
Ilova …………………………………………………………………………….. . 66
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqil o`zbek davlati xalqimizning tarixiy yutug`idir.
O`z davlati bilan faxirlanish va fuqorolarning vatanparligi jahondagi ko`pgina
mamlakatlarning ilg`or marralarga chiqib olishiga yordam bergan. Mamlakatimiz
tuprog`ida yashab turgan va o`zini vaqtanparvar deb hisoblagan har bir kishi uning
yaxlitligi va birligini asrab avaylay olishi shart.
Har bir insonning, ayniqsa endigina hayotga qadam qo`yib kelayotgan yoshlarning
ongiga shunday fikrni singdirish kerakki, ular o`rtaga qo`yilgan maqsadlarga
erishish o`zlariga bog`liq ekanligini, ya`ni bu narsa ularning sobit qadam g`ayrat
shijoatiga; to`la -to`kis fidokorligiga va cheksiz mehnatsevarligiga bog`liq ekanini
anglab yetishi kerak. Huddi shu narsa davlatimiz va xalqimiz ravnaq topishining
asosiy shartidir. “ Jamiyatshunoslar O`zbekiston tarixining ko`pgina sahifalarini
qayta bitishlari, chunonchi, chorizm yillarida О‘rta Osiyo xalqlarining milliy
ozodlik harakati, 1920-1930 yillardagi adabiy g`oyaviy jarayonlar,
kollektivlashtirish va boshqa hodisalarga hujjatlar asosida nazar solishlari kerak”. 1
Xalqimiz yuz yillar mobaynida ozodlikni orzu qilgan. O`zbekiston chinakam
mustaqillikni qo`lga kiritib gullab yashnab va farovonlikka erishishi, taraqqiy
etgan demokratik davlatlar qatori xalqaro hamjamiyatda munosib o`rinni egallashi
biz kuzatayotgan oliy maqsaddir.
1991 yilning 31 avgustida O`zbekistonning Davlat mustaqilligi e`lon qilingach–
Vatanning qadri ortdi, xalqning qadri tiklandi. Vatan degan muqaddas
tushunchadagi sohtaliklar barham topib, mohiyat aniqlashdi va tiniqlashdi.
Ushbu bitiruv malakaviy ishi dolzarb mavzulardan biri bo lgan O zbek
’ ’
xonlirlarida davlat boshqaruvi va uning o zbek davlatchiligi tarixida tutgan
’
o rni tarixiga bag ishlangan. O zbek davlatchiligi tarixida alohida o ringa ega
’ ’ ’ ’
bo lgan Buxoro, Xiva, Qo qon xonliklarida davlat boshqaruvi tarixini, xolislik,
’ ’
tarixiylik,mantiqiy ketma-ketlik asosida o rganish, tahlil etish hozirgi mustaqillik
’
1
Karmiov.I.A. O `zbekiston musta q illikka erishish ostonasida T. 2011. 91 bet.
3

sharoitidagi dolzarb mavzulardan biri hisoblangani sabab bitiruv malakaviy ish
mavzusi sifatida tanlandi.
BMI ning maqsad va vazifalari . O zbek xonliklaridagi davlat boshqaruvi’
tizimini manbalar, arxiv h ujjatlari, ilmiy adabiyotlar ma'lumotlari asosida ta h lil
qilish h amda umumlashtirish ;
Buxoro xonligi da Shayboniylar , Ashtarxoniylar hamda mang itlar sulolasi
’
davri dagi davlat boshqaruvini ilmiy jihatdan tizimlashtirish hamda tahlil etish;
Xiva xonligidagi sulolalar va ularning hokimiyatdagi bohqaruv tizimini
yoritish;
Qo qon xonligida davlat tizimini tadqiq etish, ilmiy xulosalar chiqarish.
’
BMIning ilmiy yangiligi va ahamiyati. Xonliklarning o zbek davlatchiligi
’
boshqaruv tarixida tutgan o rnini yozma manbalar, arxiv hujjatlari, ilmiy
’
adabiyotlar ma'lumotlari asosida tahlil qilish hamda umumlashtirishtirildi;
Buxoro xonligida Shayboniylar Ashtarxoniylar hamda mang itlar sulolasi
’
davridagi davlat boshqaruvini ilmiy jihatdan tizimlashtirish hamda tahlil etildi;
Buxoro amirligida mang itlar sulolasining tutgan o rni va ularning hokimiyat
’ ’
tepasiga kelishi tarixini tahlil etildi;
Xiva xonligidagi sulolalar va ularning hokimiyatdagi bohqaruv tizimini
yoritildi;
Qo qon xonligida davlat tizimini tadqiq etish, ilmiy xulosalar chiqarish.
’
To plangan ma lumotlardan Oliy o quv yurtlaridagi O zbekiston tarixi
’ ’ ’ ’
fanidan darslar o tishda, kurs ishi, referat, mustaqil ishlarni tayyorlash va
’
amaliy mashg ulotlar ishlanmasini yaratishda qo llanma sifatida
’ ’
foydalanish mumkin.
Ishning aprabatsiyasi . Bitiruv malakaviy ish Qarshi davlat universiteti tarix
fakulteti O`zbekiston tarixi kafedrasi qoshidagi Yosh o lkashunos ” tо‘garagida,
“ ’
hamda 2010 yildagi Nasaf va Kesh tarixi jaxon sivilizatsiyasi tizimida deb
nomlangan respublika ilmiy amaliy konferensiyasida, 2010-2011 va 2011-2012
о‘quv yilidagi talabalarning ilmiy- amaliy konferensiyasida ma’ruza qilingan.
4

Ishning hajmi va strukturasi . Bitiruv malakaviy ish – kirish, 2 ta bob,
xulosa, adabiyotlar rо‘yxatidan iborat
1. Buxoro xonligida davlat boshqaruv tizimi
1.1.Shayboniylar xukmronligi yillarida davlatchilik
Balx kо‘li va Sirdaryoning quyi oqimlaridan to Dnepr daryosining quyi
oqimlarigacha bо‘lgan ulkan xududlar XI asrdan boshlab Dashti Qipchoq deb
atala boshlandi. 1236 yilda Botuxon tomonidan bu yerdagi qipchoq va boshqa
turkiy qabilalar bо‘ysunbirilib, Oltin О‘rda davlatiga asos solindi. XIV asr
boshlarida bu davlat ikki qismga bо‘linib ketdi va Sharqiy qismi Oq О‘rda yoki
manbalarda yоzilishicha «О‘zbeklar mamlakati» deb yuritila boshlandi. XV asr
о‘rtalarida Jо‘jining beshinchi о‘g‘li Shaybon urug‘idan bо‘lgan Abulxayrxon
(1412-1468) kо‘chmanchi о‘zbeklar davlatiga asos soldi. Abulxayrxon davrida
kuchaygan bu davlat uning vafotidan sо‘ng inqirozga uchray boshladi. XV asrning
80-yillarida kо‘chmanchi о‘zbeklar davlati Muhammad Shoxbaxt Shayboniyxon
(1451-1510) tomonidan qayta tiklandi va tez orada ancha kuchayib, о‘sha vaqtda
ichki siyosiy kurashlar oqibatida inqirozga uchrab, parokandalik hukm surgan.
Temuriylarning ichki siyosiy kurashlariga ham ta’sir о‘tkaza boshladi. XVI asrning
dastlabki о‘n yilligida temuriylarning Movarounnaxr va Xurosondagi barcha
mulklarini Shayboniyxon bosib oldi va bu yerda о‘z davlatiga asos soldi.
Muhammad Shayboniyxon, Abusaidxon (1529-1533), Ubaydullaxon (1533-1539),
Navrо‘z Axmadxon(1540-1551, Toshkent hokimi), Abdullaxon kabi xonlar
xukmronlik qilgan bu davlat XVI asr oxirigacha hukm surdi va о‘zbek
davlatchiligi tarixida muxim axamiyatga ega bо‘lgan о‘zgarishlarning yuz
berishiga sababchi bо‘ldi. 2
Temuriylarga tegishli yerlarni zabt etish natijasida Shayboniylar davlati vujudga
keldi. Dastlabki davrlarda Shayboniylar davlati ancha keng hududlarni qamrab
olgan edi. Movorounnaxr uning o zagini tashkil qilgan. Uning tarkibiga Xorazm,’
2
Shamsitdinov R., Karimov SH. Vatan tarixi. 2-kitob. T.:2010 y. 128-b.
5

Sirdaryo soxilidagi shaxarlar, Toshkent va uning atrofidagi hamda
Turkmanistonning Marv shaxrigacha bo lgan hududlar kirgan. ’
Shayboniylar davlatida eng oliy davlat idorasi dargox hisoblangan. Uning tepasida
oliy xukmdor-xon turgan. Oliy hukmronlik otadan bolaga emas, balki suloladagi
eng ulug’ namoyondaga o tgan. Keyinchalik bu an`ana oilaviy taxt vorisligiga
’
o tgan. Dargoxda xondan keyin sardor turgan. U xonning eng ishonchli va yaqin
’
kishisi hisoblangan va davlatning ichki va tashqi siyosatiga, harbiy masalalarda
xonning eng yaqin maslaxatchisi bo lgan. Farmon va yorliqlarda sardorning ismi
’
birinchi qayd qilingan. Yuqori mansablardan biri bu otaliq bo lib, u
’
hokimiyatning joylardagi siyosatini belgilashda katta nufuzga ega bo lgan.
’
Xonning chiqargan hukmini, yorliq va boshqa rasmiy xujjatlarni o z egalariga
’
yetkazishda parvonachi javobgar edi. Shuningdek, dargohda dodxox, ko kaldosh,
’
yasovul, eshikog aboshi, shayxulislom kabi lavozimlar ham bo lgan. Shayboniy
’ ’
xonlari davlat hududidagi shaxar, tumanlarni o z qarindosh urug lari
’ – ’
o rtasida taqsimlab, udel boshqaruv tizimini joriy qilganlar. Udel bekliklari
’
mustaqil siyosat yuritishga intilgan.
Shayboniyxon markaziy hokimiyatni kuchaytirishga intilgan markaziy
hokimiyatning kuchayuvi o zaro feodal urushlarning kamayishiga, ijtimoiy-
’
iqtisodiy hayotning o nglanishiga olib kelgan. Mamlakat iktisodiyotini tartibga
’
solish va savdoni jonlantirish maqsadida Shayboniyxon pul isloxoti o tkazdi. Bu
’
markaziy hokimiyatning siyosiy va iqtisodiy mavqeyini kuchaytirishga va maxalliy
hokimlar rolining zaiflashuviga olib keldi. Biroq bu jarayon uzoq davom etmadi.
Har bir mahalliy hokim mustaqil bo lishni istardi va ular ham o z pullarini zarb
’ ’
qilishdan manfaatdor edilar. Davlat mustaqil bekliklarga bo linib ketish yillarida
’
bu tendentsiya kuchaydi va markaziy hokimiyatning zaiflashuviga olib keldi.
Shayboniylar davlati о‘z mohiyatiga kо‘ra yirik davlat bо‘lib, davlat tepasida
cheklanmagan hokimyatga ega bо‘lgan xon о‘tirgan. Xonlikning siyosiy tizimida
va davlat boshqaruvida Temur va temuriylar davrida qaror topgan tartib qoidalar,
xususiyati bilan birga kо‘chmanchi о‘zbeklar davlatiga xos bо‘lgan an’analar ham
6

mavjud edi. Davlat boshqaruvida islomiy shariat va odat qonun-qoidalariga amal
qilingan.
Markaziy boshqaruv davlatning ichki va tashqi xayotiga bog‘liq barcha
masalalarni hal qiladigan dargox-saroy devonida jamlangan edi. Davlatning oliy
darajadagi amaldorlari a’zo bо‘lgan va odatda bosh vazir tomonidan
boshqariladigan bu maxkam mamlakatning siyosiy, moliyaviy, xar
Biy, tashkiliy va boshqa masalalarni kо‘rib chiqardi. Bunda qabul qilingan
qarorlar faqatgina xon tasdiqlangandan sо‘ng kuchga kirar edi.
Davlat boshqaruv apparatida kо‘kaldosh, otaliq, naqib, a’zam, vazir, devonbegi va
boshqa oliy amldorlar katta о‘rin tutardi. Davlat boshqaruvida xarbiy-ma’muriy
amaldorlardan tashqari, ulamolar, din peshvolari, shayxlar va xojalar, xususan,
Shayx ul islom, Qozi kalon, Mufti kabi diniy mansab egalarining ham ta’siri katta
bо‘lgan. Bu davrda ayniqsa, Jо‘ybor shayxlarning mavqei oshib ketgan edi.
Maxalliy boshqaruv viloyat xokimlari qо‘lida bо‘lib, ular ham о‘z boshqaruv
tizimiga ega bо‘lgan. Bunday xokimlar va rais (amaldorlar) lar qо‘shinga
boshchilik qlish, soliqlar yig‘ish, qonunlarni nazorat qilish vazifalarini
boshqarganlar. Viloyatlar о‘z navbatida kichik ma’muriy birliklar: tuman, kasaba,
mavzelarga bо‘lingan. Maxalliy boshqaruvning eng quyi bо‘g‘ini oqsoqol
(kalontaron) tomonidan boshqariladigan qishloq jamoalari edi.
Shayboniylar davlati jamiyat xayotida, davlat boshqaruvida tutgan о‘rniga,
mavqeiga qarab, mamlakatdagi mavjud quydagi bir nechta ijtimoiy tabaqalarni
ajratib kо‘rsatish mumkin:
- Oliy tabaqa. Xon va uning yaqinlari, о‘zbek sultonlari, yirik saroy
amaldorlari (vazir vuzaro) kirgan. Davlat boshqaruvini ana shu ijtimoiy tabaqa
amalga oshirgan.
- Umaro. Xarbiy ma’muriy amaldorlar, yirik sarkardalar, viloyat xokimlari,
qо‘shin va qabila boshliqlari. Ular maxalliy boshqaruv ishlarini amalga
oshirganlar.
- Ulamolar. Yirik din peshvolari, shayxlar xojalar. Ular nafaqat diniy, balki
dunyoviy boshqaruvda ham faol ishtirok etganlar.
7

- Fuzalo . Jamiyat ma’naviy-madaniy xayotini aks ettirgan ijtimoiy tabaqa:
olimlar, shoirlar, tarixchilar va boshqalar.
- Raiyat (fuqaro). Jamiyatda asosiy ishlab chiqaruvchi, moddiy boylik
yaratuvchi, xazinaga soliq tо‘lovchi ijtimoiy tabaqa bо‘lib, ularga dо‘kondorlar,
xunarmandlar, о‘rtaxol dexqonlar va chorvadorlar, yollanib ishlaydigan axoli
qatlami kirgan.
- Qullar . Bu davrda qulchilik mavjud bо‘lib, qullarni asosan xarbiy
yurishlar paytida asirga tushirilgan, о‘lja qilib olingan odamlar tashkil etgan.
Ma’lum miqdordagi xaq evaziga ularni ozod qilish mumkin bо‘lgan. Qullar
mexnatidan saroyda, yirik amaldorlar va ulamolar xо‘jaliklarida foydalanishgan. 3
Mamlakat siyosiy xayotida davlat boshqaruv ishlarida yirik sarkardalar,
qо‘shin boshliqlarining о‘rni katta edi. Shayboniylar qо‘shini aosan otliq va piyoda
askarlardan tashkil topgan edi. Qо‘shin urushda о‘q-yoy, uzun nayza, qilich, gurzi,
uzun dastali jang boltasi (tabarzin), changak kabi asosiy qurollardan keng
foydalangan. Shuningdek, ximoya vositasi sifatida qalqon (sipar) va sovut-jovshan
(forscha-baxtar) yoki jiba (jeva) kiyib jang qilganlar. Abullaxon vaqtida
Yevropadan keltirilgan farangi jovshan (sovut) ham bо‘lgan. Otlar ustiga esa
maxsus yopinchiq-gejm (kejim) yopilgan.
Qо‘shin tarkibida turli qurollar bilan birga XVI asr ikkinchi yarmida Abdullaxon
tomonidan chet ellardan keltirilgan kichik zambaraklar ham ishlatila boshlandi.
Shayboniylar qо‘shini asosan «qabl» deb ataluvchi markaziy qismi, barong‘or
(о‘ng qanot) va javong‘or (sо‘l qanot) qismlaridan hamda xirovul (qо‘shinning
orqa tomoni) dan tashkil topgan edi. Bu bо‘linmalarga xonning о‘zi yoki yirik
sarkardalar boshchilik qilishgan. Qо‘shinning qanotlariga qо‘mondonlik qiluvchi
sarkarda о‘g‘lon deb yuritilgan. Qо‘shin oldida mang‘lay deb nomlanuvchi xarbiy
qism yarmi doira shaklida saf tortib borgan. Uning olida esa tez xarakatlanuvchi
yengil piyodalar-ilg‘or bо‘lgan. Umumiy qismi oldida boruvchi «qoravul» deb
atalgan maxsus bо‘lim, qо‘shinning о‘ng va sо‘l qismlari oldida boruvchi kichik
3
Ziyoyev A. О‘zbek davlatchiligi tarixi. T.:2000. 104-b.
8 57

bо‘linmalar «g‘ul» deb yuritilgan va ortidan boruvchi kichik bо‘linma esa chanox
deb atalgan. «Shayboniylar sulolasi» asoschisi Sulton Muhammad Shayboniyxon
Sulton Muhammad Shayboniyxon ibn Budoq Sulton ibn Abulxayrxon (1451-
1510), (1500-1510), Abulxayrxonning nabirasi, Budoq sultonning o g li.‘ ‘
Tug ilganda unga turkiylar odatiga ko ra ikki ism - Muhammad (arabcha) va
‘ ‘
Shayboniyxon (turkiycha) ismlari qo yilgan. Abulxayrxon unga Shohbaxt deb
‘
laqab qo ygan. Shayboniyxon g oyat katta jismoniy kuchga, harbiy
‘ ‘
tashkilotchilik qobiliyatiga ega edi. «Boburnoma» asarida esa u «Shayboqxon»,
ya`ni «kuch-qudrat egasi» deb ataladi.
Shayboniy yollanma qo shin boshlig idan xon darajasiga ko tarilgan tarixiy
‘ ‘ ‘
shaxsdir. U nafaqat sarkarda balki, Shohbaxt, Shoyboq, Sheboni, Shohibek,
Shayboniy taxalluslari bilan g azal, ruboiylar bitgan shoir hamdir.
‘
Shayboniyxonning adabiy me`rosidan bizgacha bir nechta o zbekcha g azal,
‘ ‘
ruboiy va «Bahr-ul xudo» (1508-yil 14-may Bastom, Domg omda yozib
‘
tugallangan) nomli dostoni va 1507-1508-yillarda yozilgan o g li valiaxd Temur
‘ ‘
sultonga atalgan pand-nasihatlardan iborat kitobi mavjud (uning yagona nusxasi
hozir Turkiyada saqlanadi).
U yoshligida otasi Budoq sulton va onasi Qo zibegimdan yetim qolgach,
‘
otasining sodiq xizmatkori Qorachabek oilasida tarbiyalanadi. Keyinchalik
Shayboniyga Turkiston va O tror hukmdori Muhammad Mazid tarxon homiylik
‘
qiladi. Shayboniy yoshligida Buxoro madrasasida ta`lim oladi.
Shayboniy Dashti Qipchoqqa qaytib borib lashkar to plashga muvaffaq bo lgan.
‘ ‘
U buyuk davlatni tiklash yo lida xatti-harakatni dastlab o z qo shini bilan
‘ ‘ ‘
temuriylarga yollanma qo shin lashkarboshisi sifatida xizmat qilishdan
‘
boshlagan. Dastlab Shayboniy parchalangan Amir Temur davlatining shimoliy
chegarasida noyiblik qilayotgan homiysi Mazid tarxondan uni o z xizmatiga
‘
olishni so raydi. Avvaliga bu taklifga rozi bo lgan Mazid tarxon tezda
‘ ‘
Shayboniyni o z hokimiyatiga xavf solishi mumkinligini anglab yetadi. Natijada,
‘
u Shayboniyni Buxoro hokimi Darvish Muhammad tarxon ixtiyoriga jo natib
‘
yuborish orqali undan qutuladi. Chunki, Darvish Muhammad bunday yordamga
9

muhtoj edi. Uning xizmatidan boshqa hukmdorlar ham foydalanganlar. Shayboniy
o z qo shini bilan Mo g iliston, Movarounnahr hamda Xorazm hukmdorlariga‘ ‘ ‘ ‘
xizmat qilib, ularning qo shnilariga va ichki raqiblariga qarshi kurashdi. Bu
‘
kurashlarda Shayboniy o zining mohir lashkarboshilik qobiliyatini namoyon
‘
qiladi. Uning bunday turmush tarzini yozma manbalarning mualliflari «qozoqlik»
ya`ni «o z xalqi va qavmidan ajralib ketgan odamlar, taxt uchun kurashda
‘
yengilsa-da, ammo o z huquqidan voz kechmagan va o z tarafdorlariga
‘ ‘
boshchilik qilib, vuqoliflari bilan qulay fursat poylab kurashadigan sulola vakili»
deb atashgan edi. Turli hukmdorlarga xizmat qilish Shayboniyga Temuriylar
davlatidagi vaziyatni yaxshi bilib olishiga imkon berdi. Movarounnahr
hukmdorlari va zodagonlari uning xizmatidan eng ko p manfaat ko rishi
‘ ‘
natijasida Shayboniy Movarounnahr zodagonlari orasida mashhur bo lib ketgan
‘
edi.
Shayboniy ko chmanchi o zbeklar davlatini qayta tiklash yo lida kurash olib
‘ ‘ ‘
borgan, biroq ,,o zbek-qozoq" qabilalari tomonidan kuchli qarshilikka duch
‘
kelgan. Bu qabilalar Shayboniyxonni qo llab-quvvatlagan qabilalarni asta-sekin
‘
janubga tomon siqib chiqarganlar. Shayboniy bobosi Abulxayrxon vafotidan
parokanda bo lib ketgan qabilalarni birlashtirdi va beayov qonli urushlar
‘
natijasida 1480-yilda ko chmanchi o zbeklar davlatini qayta tiklashga
‘ ‘
muvaffaq bo ldi. 1487-1488-yillarda Sayram, O tror va Turkiston shaharlarini
‘ ‘
hamda qo rg onlarni egallab, Movarounnahr yaqinida mustahkam o rnashib
‘ ‘ ‘
oldi. Bu qo rg onlar kelgusida unga Movarounnahrni istilo qilish uchun tayanch
‘ ‘
vazifasini o tagan.
‘ 4
Shayboniyxon ko chmanchilarning jangovar an`analari bilan O rta Osiyo
‘ ‘
shaharlarining madaniy yutuqlarini birlashtira olishi uning istilochilik yurishlari
muvaffaqiyatli chiqishiga yordam berdi.
Shayboniyxon 1497-yilda Movarounnahrga o zining dastlabki yurishini
‘
uyushtirgan. U katta kuch bilan Samarqandga yurish qildi, lekin shaharni
ololmasdan, Qarshi va Shahrisabzga hujum qilib katta o lja bilan qaytib ketgan.
‘
4
Ziyoyev A. О‘zbek davlatchiligi tarixi. T.:2000. 144-b
10

Shayboniyxon 1499-yildan Movarounnahrni zabt qilishni boshladi. 1499-yilda u
jangsiz Buxoroni va 1500-yilda temuriylar davlatining poytaxti bo lmish‘
Samarqandni egallaydi va Sultonali mirzoni qatl ettiradi. 1501-yilda esa Boburni
Ko hak daryosi bo yidagi jangda yengib, Samarqandda uzil-kesil o rnashib
‘ ‘ ‘
oladi. U endi katta qo shin to plab butun Movarounnahr hududlarini egallash
‘ ‘
uchun tayyorgarlik ko ra boshlaydi. Shayboniyxon 1503-yilda Sirdaryoning
‘
yuqori tomoniga yurish qilib, Mahmudxon, Ahmadxon va Bobur boshchiligidagi
mo gullar, ularning ittifoqchilari bo lgan qalmoqlarning birlashgan kuchlariga
‘ ‘
duch keldi. Arxiyon shahri yonida bo lgan shiddatli jangda ularni tor-mor keltirib,
‘
Toshkent va Shohruxiya shaharlarini ishg ol qildi. Bu shaharlar hokimligiga
‘
amakilari Ko chkunchi sulton bilan Suyunchxo jani tayinladi. 1504-yil bahorida
‘ ‘
Farg onani ishg ol qildi. Samarqand shahri - Shayboniyxon davlatining poytaxti
‘ ‘
etib belgilandi. Shundan so ng Shayboniyxon ishg ol qilgan hamma
‘ ‘
viloyatlarga qarindosh urug laridan yoki o zbek qabilalarining yuqori tabaqa
‘ ‘
vakillaridan hokimlar tayinlaydi. Shayboniyxon Movarounnahrda o z ahvolini
‘
yaxshilab olganidan keyin 1504-yilda Xusravshoh hukmronlik qilib turgan Qunduz
shahrini bo ysuntirdi, so ngra Xuroson va Xorazm sultoni Husayn Boyqaro
‘ ‘
davlatini zabt etishga hozirlik ko rdi. 1504-yilda Shayboniyxon Buxorodan
‘
Xorazmga yurish boshladi. O n oy davom etgan qattiq va shiddatli qamaldan
‘
keyin 1505-yilning avgust oyida Urganch egallandi. O sha yili kuzda
‘
Shayboniyxon qo shinlari Xuroson tuprog iga bostirib kirib Maymana va
‘ ‘
Faryobga yetib bordi. 1506-yilda esa Balxni, 1507-yil may oyining boshlarida
Shayboniyxon Hirotni ishg ol qiladi. Shundan so ng Hirot o zining iqtisodiy,
‘ ‘ ‘
siyosiy va madaniy markaz sifatidagi nufuzini yo qotdi. Xurosonning
‘
bo ysuntirilishi bilan amalda Muhammad Shayboniyxon butun mintaqani yagona
‘
bir markaz - Samarqand qo l ostida birlashtira oldi. 1508-yil bahorida
‘
Shayboniyxon Jon ostonalarida temuriylarning so nggi qo shinini tor-mor
‘ ‘
keltirib, ularning O rta Osiyodagi barcha ildizlariga barham beradi. Shu tariqa, u
‘
XV asrning ikkinchi yarmidan boshlab temuriylar amalga oshira olmagan vazifani
bajara oldi. Shayboniy 1501-yilda yuz bergan «Sarapul jangi» bilan Movarounnahr
11

taxtini olgan bo lsa, «Marvichak urushi» bilan butun Xurosonni o z tasarrufiga‘ ‘
kiritdi. 1508-1509-yillarda o zbek qo shinlari qozoqlar ustiga hujum qilib, har
‘ ‘
gal qo llari baland kelgan. Shunday qilib, Shayboniyxonning temuriylarga qarshi
‘
1500-1509-yillarda olib borgan shiddatli urushlar oqibatida Movarounnahr,
Xorazm va Xurosonni o z ichiga olgan «Shayboniylar davlati» vujudga keldi.
‘
1510-yilda Shayboniyxon Safaviylar daylatining hukmdori Ismoil Safaviydan
Marv yaqinidagi Murg ob daryosi qirg og ida, Tahrirobodda mag lubiyatga
‘ ‘ ‘ ‘
uchraydi, eron safaviylari Shayboniyxonni qo lga olishadi. Shoh Ismoil
‘
buyrug iga ko ra, 1510-yil 12-dekabrda uning kallasi olinib, po sti shilinadi,
‘ ‘ ‘
po sti ichi somon bilan to ldirilib, Safaviylarning G arbdagi dushmanlari
‘ ‘ ‘
bo lmish Usmonli turklar hukmdori Sulton Boyazid II huzuriga jo natiladi.
‘ ‘
Shayboniyxonning bosh chanog i esa shoh Ismoil uni oltin bilan qoplab, bazm-u
‘
jamshidlarda unga may quyib, qadah o rnida foydalangan. Uning boshsiz tanasi
‘
Samarqanddagi Baland Sufaga dafn qilingan.
Shayboniyxonning hayot tarixida e tiborga molik uch muhim nuqta bor. U
‘
avvalo, O rta Osiyoliklarning ichki kuchlariga tayanib yurishlar qilgan va
‘
oqibatda chegarasi Amudaryo doirasidan juda uzoqqa cho zilgan bir mamlakatni
‘
barpo etgan buyuk sohibqironlarning oxirgisi edi. Bundan keyingi jangovar
yo lboshchilar, mahorat va hirslari qanchalik katta bo lsada, bu boradagi baxt-
‘ ‘
omadga erisholmadilar. Ikkinchidan, bundan keyin O rta va G arbiy Osiyoda
‘ ‘
qabilalar urushi qat iy tugadi. O zbeklar Turon yaylovidan janubiy g arbga
‘ ‘ ‘
tushgan qavmlarning eng so ngi qabilasi bo ldilar. Uchinchidan, ilk Amu va Sir
‘ ‘
daryolarining narigi tarafidagi musulmonlar bilan G arbiy Osiyodagi din
‘
qardoshlari o rtasida juda yaqin bo lmasada, doimiy bir aloqa bor edi.
‘ ‘
Temuriylarning inqirozi va halokatlari bilan bu aloqa tamom bo ldi. Xususan,
‘
Safaviylarning shialikni quvvatlashlari sababli aloqa uzilishi yanada chuqurlashdi.
Shayboniyning ko chmanchi qavmlari bilan bu o lkaning shimol tarafiga yurishi,
‘ ‘
bunda tamomila ma lum diniy-ijtimoiy o zgarish qilgan (shialik tarqalishi)
‘ ‘
vaqtlarga to g ri kelgani uchun Movarounnahr yanada tezroq mustaqil bo lib
‘ ‘ ‘
12

oldi: juda qadim zamonlardagi kabi Movarounnahrning suv hududi Turon bilan
Eron orasida asosiy bir chegara holini oldi.
Shayboniyxon ruhoniy ulamolariga katta hurmat, hatto bolalarcha itoat qilib,
barcha urush safarlarida o zi bilan barobar kichkina go zal kutubxonasini olib‘ ‘
yurar, Temur kabi bu ham Damashq va Halab ulamosi bilan diniy munozaralarga
qatnashgan. Qur`onning ba`zi bir oyatlari haqida Hirotning peshqadam tafsirchilari
bo lgan Qozi Ixtiyor va Muhammad Yusufga e`tiroz bildirgan edi.
‘
Shayboniyxoning islom dini borasida yaxshi bilimga ega ekanligini hatto Bobur
ham tan oladi. Shuning uchun bo lsa kerak Shayboniyxon o zini chin
‘ ‘
musulmonlar, ya`ni sunna mazhabidagi musulmonlarning boshlig i va ularning
‘
ximoyachisi deb hisoblardi. Shuning uchun ham Shayboniylar davrida yashagan
olimlar xususan, shoir va tarixchilar uni "Xalifa ur-Rahmon" va "Imom az-Zamon"
ya`ni "davr imomi" va "tangrining yerdagi xalifasi" deb ulug laganlar. Bu nom
‘
Shayboniyxonga Hirot olingan yili (1506) berilgan.
Shayboniyxon maorif va madaniyat haqida o z davrining ruhidan to la xabardor
‘ ‘
va hatto maorif jihatidan oldinga Temur shahzodalarning aksaridan past emas edi.
Zamonasidagi tengdosh shoirlarning aksariyatidan ortiq darajada qalam sohibi
bo lgan. Chunki uning she`rlari buyuk bir iqtidor va go zal tabiatga molik
‘ ‘
ekanini, u ham turkiy ham forsiy ham arabiy tillardan asosli suratda voqif ekanini
ko rsatmoqda. Sulton Husayn Boyqaroning vafotidan keyin bir siqim donga
‘
muxtoj qolgan ko pgina ulamolar Shayboniydan panoh topdilar. U ulamolarni
‘
xizmatga olib, munosib vazifalar berdi. Buxoro, Samarqand, Toshkentda masjidlar,
madrasalar solishga amr etdi. Hatto harbiy yurishlarda ham o z atrofida bir necha
‘
ulamo bo lgan va bular unga hurmat hamda sadoqat ko zi bilan qarashgan.
‘ ‘
Shayboniyxon davlatni iqtisodiy va siyosiy jihatdan mustahkamlash yo lida qator
‘
islohotlar o tkazdi. Birinchidan u davlat boshqaruvida suyurg ol tizimini joriy
‘ ‘
etdi, ya`ni zabt etilgan hududlarni boshqarish ishini o z farzandlariga, qarindosh-
‘
urug lariga, birodarlariga, qabila boshliqlari bo lgan sultonlarga topshiradi.
‘ ‘
Xususan, Balx - Sultonshohga, Hisor - Mahdi va Hamza sultonlarga, Andijon -
Mahmud sultonga, Qunduz - Ahmad sultonga, Hirot - Jonvafobiyga, Marv -
13

Qo biz naymanga, Toshkent - Suyunxojaga, Xorazm - Kepakbiy qushchiga,‘
Samarqand va Kesh Muhammad Temurga, Buxoro va Qorako l - Mahmud
‘
sultonga, Turkiston esa Ko chkunchixonga taqdim etilgan.
‘
Samarqand poytaxt sifatida xon taxtiga o tqaziladigan joy hisoblangan.
‘ U yerda
xon sharafiga xutba o qitilgan va pul zarb etilgan.
‘
Ikkinchidan, u mamlakatda yer-suvni qaytadan taqsim qildi. Ko chmanchi qabila
‘
zodagonlari yengilgan mahalliy mulkdorlar mol-mulkini musodara qilish, sotish,
egasiz qolgan yerlarni o zlariniki qilib olish yo li bilan mulklarini ko paytirib
‘ ‘ ‘
oldilar.
Uchinchidan, mamlakat ichida ijtimoiy hayotni tartibga solishga imkon beruvchi
islohot ham o tkazdi. Keyingi 10 yil ichida soliqlar og irligidan va mulkdorlar
‘ ‘
jabr-zulmidan yer-suvlarini tashlab ketgan xo jaliklar yerlarini ishga tushirish
‘
masalasi ko rib chiqdi.
‘
To rtinchidan, Shayboniyxon 1507-yilda pul islohotini o tkazdi. Bunga ko ra
‘ ‘ ‘
mamlakatning hamma katta shaharlarida vazni bir xil - 5,2 gramm bo lgan yangi
‘
kumush tangalar hamda mis chaqa pullar zarb qilinib muomalaga chiqarildi. Bu
islohot iqtisodiyotni tartibga solish va savdo-sotiqni jonlantirish maqsadida
o tkazilgan edi. Ayni paytda bu islohot markaziy hokimiyatning siyosiy va
‘
iqtisodiy mavqeini kuchaytirishga, mahalliy hokimlar mavqeini esa
kuchsizlantirishga, dehqonlarning soliq to lash imkoniyatini oshirishga, davlat v
‘
axon mulkini ko paytirishga imkon berdi.
‘
Beshinchidan, Shayboniyxon ta lim sohasida ham islohotlar o tkazdi. Bu
‘ ‘
islohotning o tkazilishiga amaldorlar guruhini vujudga keltirish va ularni
‘
jamiyatning asosiy tayanchiga aylantirish zarurati sabab bo ldi. Xonlarga va
‘
sultonlarga barcha sohalar bo yicha ilmli, diplomat qobiliyatiga ega bo lgan
‘ ‘
amaldorlar zarur edi. Islohotga ko ra, ko p bosqichli o qitish tizimi joriy etildi.
‘ ‘ ‘
Ta limning qiyu bosqichi maktab hisoblandi va bolaga 6 yoshidan ta lim
‘ ‘
beriladigan bo ldi. Maktabda ikki yil o qigach o quvchilar madrasaga
‘ ‘ ‘
o tkazilardi. Madrasada 3 bosqichli ta lim joriy etilgan bo lib, uning har bir
‘ ‘ ‘
bosqichida 8 yildan o qilardi. Shunday qilib, o qish 26 yil davom etardi.
‘ ‘
14

1530-1533-yillarda shayboniylar hukmdori. Uning davrida Movarounnahrda
shayboniylar o rtasida Buxoro va Samarqand taxti uchun o zaro nizolar davom‘ ‘
etgan. U mashhur tasavvuf olimi bo lmish o z vaziri Ofoq Xojaning mudiri edi
‘ ‘
Ubaydulla Sulton, Ubaydiy (1486-yil, Xorazmning Vazir shahri yaqinidagi Tirsak
mavzesi - 1540-yil 17-mart, Buxoro) (1533-1539)
Muhammad Shayboniyxonning jiyani, Mahmud Sultonning o g li. To liq ismi
‘ ‘ ‘
Abulg oziy Ubaydulloh Bahodirxon ibn Mahmud Sulton ibn Shoh Budog
‘ ‘
Sulton ibn Abulxayrxon. Otasining iltimosiga ko ra, unga Xoja Ubaydulloh Ahror
‘
o z ismini bergan. Tasavvuf bo yicha dastlabki saboqni otasining piri Mavlono
‘ ‘
Muhammad Ј ozidan olgan. U.ga o‘z davrining mashhur ulamolari Fazlulloh ibn
Ro‘zbehon, Maxdumi A`zam, Mavlono Muhammad Azizon, Mavlono Xoja
Muhammad Sadr va boshqalar ustozlik qilgan. Xususan, unga davlat arbobi va
sarkarda amir Abdulla Yamaniy (Buxoroda Mir Arab nomi bilan mashhur
bo lgan) harbiy san`atdan saboq bergan va o ziga murid qilib olgan.
‘ ‘
Xorazm va Buxoro hokimi bo lgan otasi Mahmud Sulton Qunduzda vafot etgach
‘
(1504), unga O rusbek Do rmon (1512-yilda Ko li Malikda bo lgan jangda
‘ ‘ ‘ ‘
o ldirilgan) otaliq qilib tayinlangan.
‘
1512-yil 28-aprelda Ko li Malik jangida Ubaydullaxon g alaba qozonib, Buxoro
‘ ‘
va Samarqandni egallaydi. 1512-yil bahorida Ubaydullaxonning shijoati natijasida
Movarounnahr yana shayboniylar qo liga o tdi. Biroq Ismoil I yuborgan Najmi
‘ ‘
Soniy boshchiligidagi 60 ming kishilik safaviylar qo shiniga suyangan Bobur
‘
1512-yil kuzida G uzor va Qarshini egallaydi. Najmi Soniy qo shini
‘ ‘
G ijduvonni qamal qilishga kirishdi. Ubaydullaxon va Jonibek Sulton
‘
Karmanaga; Ko chkunchixon va Temur Sulton Miyonkolga chekinib, hal qiluvchi
‘
jangga tayyorgarlik ko rishadi. 1512-yil 24-noyabrdagi G ijduvon jangida
‘ ‘
Ubaydullaxon boshchiligidagi qo shin g alaba qozongan.
‘ ‘
1533-yilda Abu Saidxon vafotidan so ng, turkiy an`anaga binoan sultonlar ichida
‘
eng yoshi ulug i Ubaydullaxon Buxoroda shayboniylar sulolasining xoni qilib
‘
ko tarilgan. Poytaxt ham Samarqanddan Buxoroga ko chirilib, davlatning nomi
‘ ‘
rasmiy ravishda Buxoro xonligi deb atalgan. Ubaydullaxon hukmronligi davrida
15

Buxoroning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markaz sifatidagi mavqei kuchaydi.
Buxoroda Mir Arab madrasasi, Mirak Said G iyos bog i, Ko hak (Zarafshon)‘ ‘ ‘
daryosi ustida Mehtar Qosim ko prigi va boshqa inshootlar qurildi.
‘
Ubaydullaxon yassaviya va naqshbandiya tariqatlariga e tiqod qilib, shayx
‘
sifatida muridlar ham tarbiyalagan. Ubaydullaxon «Ubaydiy», «Qul Ubaydiy»,
«Ubaydulloh» taxalluslari bilan o zbek, fors va arab tillarida ijod qilgan. Uning
‘
uchala tildagi devonlarini o z ichiga olgan kulliyoti keyinchalik Mir Husayn al-
‘
Husayniy tomonidan ko chirilgan (1583). Ubaydullaxonning turkiy devonida 310
‘
g azal, 430 ruboiy, 11 tuyuq, 18 masnaviy, 7 muammo, 2 yor-yor mavjud.
‘
Shuningdek, devondan diniy-tasavvufiy va axloqiy-didaktik ruhdagi
Omonatnoma , Shavqnoma , G ayratnoma , Sabrnoma manzumalari
“ ” “ ” “ ‘ ” “ ”
o rin olgan. Forsiy devonida esa 163 g azal, 418 ruboiy, 7 qit a, 1 fard, 1
‘ ‘ ‘
masnaviy, 1 tarje band va 3 muammo bor. Arab tilidagi merosi 35 ga yaqin
‘
g azal, qit a va fardlardan iborat. Xususan, o zbek adabiyotida ruboiyning
‘ ‘ ‘
Boburdan keyingi taraqqiyoti Ubaydullaxon nomi bilan bog liq. Shoir
‘
she rlarida o zbek tilining boy imkoniyatlaridan, o ziga xos xususiyatlaridan
‘ ‘ ‘
mahorat bilan foydalangan.
Ubaydullaxon Buxoro yaqinida joylashgan Bahouddin majmuasidagi Daxmai
shohon (Shohlar daxmasi)dagi shayboniylar xilxonasida dafn etilgan.
Ubaydullaxon kulliyoti yagona nusxada O zbekiston FA Sharqshunoslik
‘
institutining qo lyozmalar fondida, «Devoni Ubaydulloxon» qo lyozmasi
‘ ‘
Turkiyaning Nuri Usmoniya kutubxonasida, «Masoil us-salot» nomli terma bayozi
Ko niyodagi Izzatquyun xususiy kutubxonasida saqlanadi.
‘
Dastlab 1538-1539-yillarda Xorazm hokimi bo lgan. 1539-yilda otasi
‘
Ubaydullaxon vafot etgach, shayboniylar sulolasi vakillari o rtasida o zaro
‘ ‘
nizolar avjiga chiqdi. Buning oqibatida Abdullaxon I ning qisqa hukmronligi
(1539-1540)dan so ng mamlakatda qo shhokimiyatchilik vujudga kelib,
‘ ‘
Abdulazizxon Buxoro xoni (1540-1550), Ko chkunchixonning o g li
‘ ‘ ‘
Abdullatifxon esa Samarqand xoni bo lgan. Abdulazizxon otasi Ubaydullaxon
‘
vafotidan keyin Buxoro taxtiga o tiradi, ammo Samarqand xoni uni bosh xon
‘
16

sifatidida tan olmaydi, natijada kelishmovchiliklar kelib chiqqan. Toshkent hokimi
Navro z Ahmadxon va Abdullatifxonlar Abdulazizga qarshi qo shin tortadi.‘ ‘
Abdulazizxon Balxga qochadi, biroq Jo ybor shayxlari Toshkent, Samarqandlik
‘
hokimlari hokimlarni qo llab-quvvatlaganlari uchun Buxoroni tashlab chiqib
‘
ketishga majbur bo lishdi. Abdulazizxonning ulkan bir jutubxonasi bor edi,
‘
o sha paytda bunday kutubxona bo lganmi, yo qmi aytish qiyin. Uning
‘ ‘ ‘
kitobdori ham o z zamonasida tengi yo q naqqosh va xattot edi. Bu
‘ ‘ ”
kutubxona tarixiy manbalarda yozilishicha Xurosonga yurishlaridan birida
” –
Abdulazizxon qo lida Husayn Boyqaro kitobxonasi tushgan. Maskur kutubxona
‘
asosida tashkil etilgan.
Abdulazizxon ilm va she riyat homiysi, o ta taqvodor inson bo lib, tasavvuf
‘ ‘ ‘
olimi Shayx Jalolning mudiri edi. U benazir husnihat sohibi bo lgan, Aziziy
‘ “ ”
taxallusi bilan g azallar bitgan.
‘
Abdulazizxon 41 yoshida 1550-yil 16-mayda vafot etadi. Qabri otasining yonida
Ubaydullaxon sipposida joylashgan.Abdulatifxon Abdulatifxon ibn
Ko chkunchixon (?-1551-y aprel/may) (1540-1551)
‘
Abdullatifxon o z qarindoshlari orasida ustun va shuhrati baland edi. Tarix fanini
‘
yaxshi bilar, ilm-ma`rifatlardan xabardor edi. Kecha-yu kunduzini teng soatlarga
bo libhar bir soatida munosib shu bajarar edi. Kuchli hofizlari bor edi. Gohida
‘
shoirlar va fozillar bilan suhbat qurar edi. O zi esa she`r yozish bilan kam
‘
shug ullangan bo lsada, ammo ,,Xush taxallusi bilan she`r
‘ ‘ ”
yozgan.Abdullatifning topshirig iga binoan Ma`sud ibn Usmon Ko histoniy
‘ ‘
Tarixi Abulxayrxoniy nomli asar yozadi. Bu asar Ko chmanchi o zbeklar
“ ” ‘ ‘
davlatiga olgan Abulxayrxonga bag ishlanadi.
‘
Shunday qilib, 1551-1556-yillari Baroqxon Movarounnahrni Navro z Ahmadxon
‘
nomi bilan idora qildi. U o z nomidan pul zarb ettirdi. Movarounnahrning
‘
ko pgina shaharlarida uning nomi xutbaga qo shib o qildi.
‘ ‘ ‘ U obodonchilik
ishlariga e`tabor bergan, madrasalar qurdirgan( Baroqxon madrasasi -1531/32-XVI
“ ”
asrning 2-yarmi). Hofiz Tanish Buxoriyning ,,Abdullanima asarida qayd
”
17

etilishicha, Baroqxon 1556-yilda Zarafshon daryosidan boshlangan Darg om‘
kanalining bosh inshooti Ravotxoja to g onini tuzattirish uchun kelgan va shu
– ‘ ‘
yerda to satdan vafot etgan. Uning davrida Movarounnahr bilan Yaqin va O rta
‘ ‘
Sharq mamlakatlari, Hindiston, Xitoy, Sibir o rtasida savdo-sotiq, elchilik
‘
munosabatlari rivojlangan. Pirmuhammadxon I Pirmuhammadxon ibn Jonibek
sulton (?-1567-y. 12-mart) (1556-1561).
Balx hokimi (1546-67). Shayboniylar xoni. Uning davrida Balx hokimligi
kuchayib to liq mustaqil xonlikka aylangan. Buxoro xoni Abdulaziz (1540-50)
‘
Balxning mustaqilligini barham berish maqsadida katta harbiy yurishga otlangan,
biroq bu safar unig vafoti tufayli qoldirilgan. Buxoro taxtiga Muhammadyor sulton
o tqazilgan. Pirmuhammad ta`ziya bildirish uchun Buxoroga kelib, turli
‘
nayranglar bilan taxtni egallab olgan(1550-y. 18-avgust). Biroq amaldorlar va
ulamolarning aksariyati uni qo llab quvatlamagan.
‘ Jo ybor xojalaridan Xija ‘
Muhammad Islom ham uni tan olmagan. Pimuhammadxon shundan so ng Buxoro
‘
taxtiga o z kishisi shayboniylardan Umarg ozi Sulton(O zbekxon)ni
‘ – ‘ ‘
o tqazishga ko p uringan. U Buxoro oily hukmdori sifatida bir yilcha turgan,
‘ ‘
lekin amirlar va eshon Xoja Muhammad Sultondan ko mak ololmagach,
‘
Buxoroni tark etishga, taxtni yana Muhammadyor Sultonga qaytarishga majbur
bo lgan Pimuhammadxon faol ichki va Tashqi siyosat yurgizgan. Uning davrida
‘
Balx xonligi Abivard, Marv viloyati va Termiz hisobga kengaygan. Janubdagi
Gurzuvon va Garchiston viloyatlari chegaralari mustahkamlangan. Iskandarxon
Iskandarxon ibn Jonibek Sulton (?-1583-y. 22-iyun) (1561-1583) Shayboniylar
xoni. Uning onasi Toshkent hokimi Sulton Mahmudxon (Boburning tog asi)ning
‘
qizi bo lgan. Iskandarnon 15 yoshida Samarqand sug diga qarashli Ofarinkent
‘ ‘
(Miyonkol) nohiyasida hokimlik qilgan, otasi favot etgach (1539-y.), Karmana
hokimi bo lgan. 1561-yil Iskandarxon o g li Abdullo sulton (AbdullaxonII)
‘ ‘ ‘
Buxoroni egallab amakisi Pirmuhammad (Balx hokimi) o rniga otasi
‘
Iskandarxonni butun o zbeklarning xoni(xonlar xoni) deb e`lon qilgan.
‘
Iskandarxon yoshligida jangari, irodali kishi bo lgan esada keyinroq taqvoga
‘ –
juda berilib ketgan. Shatiat ahkomlariga to la rioa qilgan, lochin oviga mohir
‘
18

bo lgan, deyarli davlat ishlariga aralashmagan, shu sababli Nisoriy ,,Muzakkiri‘
ahbob ni bosh xonga emas, AbdullaxobII ga bag ishlagan va Iskandar Sultonni
” ‘
faqat oliy hukmdor sifatida madh etgan. U taniqli tasavvuf olimi, Mahdumi A`zam
Kosoniyning mudiri va shogirdi edi. Iskandarxonni darvishlar podshohi (podshohi
darvishon) deb ham atashgan.
Abdullaxon II Abdulla ibn Iskandarxon ibn Jonibek sulton ibn Xoja Muhammad
ibn Abulxayrxon (1534-Miyonkol, Ofarikent qishlog i - 1598-yili 8-fevral
‘
Samarqand, Buxoro yaqinida Bahouddin majmuasiga dafn etilgan. Abdulla sulton
otasi vazifasini o z zimmasiga olib bu hujumni muvaffoqiyatli qaytargan. Keyingi
‘
yillarda (1552-56-y.) o z mulkini G arbga Buxoro tomonga va janubi-sharq
‘ ‘ – –
Qarshi va Shahrisabz tomonga kengaytirishga intilgan. Bu say-harakat dastlab
muvaffaqiyotsiz chiqqan, xatto 1556-yilda u ota meros mulkini tashlab
Maymanaga qochishga majbur bo lgan. U amakisi, Balx hokimi
‘
Pirmuhammaddan harbiy yordam olib va piri Xoja Muhammad Islom ko makida
‘
Baroqxon, keyinchalik uning o g illari Darveshxon va Bobo Sultonlarga qarshi
‘ ‘
uzoq muddat kurash olib borgan. Navro z Ahmadxon (Baroqxon) vafot etgach
‘
(1556-y.), darhol Karmana va Shahrisabzda o z hukmronligini tiklaydi, 1557-yili
‘
mayda Buxoroni qo lga kiritadi va uni o z poytaxtiga aylantiradi. 1561-yilda
‘ ‘
otasi - Iskandarxonni davlat boshlig i - xon deb e`lon qilib, uning nomidan
‘
mamlakatni o zi boshqara boshlaydi. Markaziy hokimiyatga bo ysunishdan bosh
‘ ‘
tortgan shayboniy sultonlar bilan kurashib, Balx (1574-y.), Samarqand (1578),
Toshkent, Sayram, Turkiston (1583) va Farg ona (1583-y) ni egallaydi. 1582-
‘
yilda Dashtga yurish qilib, Ulug tog ga qadar borgan. 1583-yilda otasi
‘ ‘
Iskandarxon vafot etgach mamlakatni o z nomidan boshqara boshlaydi.
‘
Abdullaxon II davrida mamlakat hududi Qashqardan Orol va Kaspiy dengizlari
sohillarigacha, Turkiston va Sayramdan Xurosonning sharqiy qismigacha bo lgan
‘
yerlardan iborat edi.Abdullaxon II hayotining so ngi yillarida o g li
‘ ‘ ‘
Abdulmo min bilan chiqishmay qolgan. Ular o rtasidagi munosabatlar
‘ ‘
keskinlashganidan habar topgan qozoq xoni Tavakkalxon Toshkent viloyati va
Toshkent Samarqand oralig idago yerlarga bostirib kirib, unga qarshi
– ‘
19

yuborilgan qo shinni yengan. Unga qarshi safarga otlangan Abdullaxon II‘
Samarqandga yetganida o g li Abdulmo min 1598-yil 8-fevralda amir
‘ ‘ ‘
Muhammad Boqibiy bilan kelishib otasi Abdullaxon II ni zaxarlab o ldiradi.
‘
Abdullaxon II faol tashqi siyosat olib borgan. Uning mamlakat ichki siyosatidagi,
davlat boshqaruv tizimini mustahkamlash, ayniqsa pul islohati o tkazish
‘
yo lidagi faoliyati natijalari keyingi davrlarda ham saqlanib qolgan. U ko plab
‘ ‘
turli inshootlar qurdirgan.
Abdulmo min 1597-yilning kuzida otasiga qarshi bosh ko tarib, Balx va
‘ ‘
Badaxshon qo shini bilan Amudaryo bo yiga kelgan. Abdullaxon II ning
‘ ‘
qo shini Nasaf (Qarshi) atrofida joylashgan. Abdullaxonga ko makka viloyat
‘ ‘
hokimlari masalan, Axsi va Andijon hokimi O zbek sulton o z qoshinlarini
– ‘ ‘
yuborgan. Buxoro va Balx ulamolari aralashuvi bilan Abdulmo min va
‘
Abdullaxon II o rtasidagi nizolarga vaqtincha barham berilgan.Abdulmo min
‘ ‘
1598-yil 8-fevralda amir Muhammad Boqibiy bilan kelishib otasi Abdullaxon II ni
zaxarlab o ldiradi. Abdulmo min otasi Abdullaxon II vafot etgach, Buxoroga
‘ ‘
qaytib taxtni egallagan.taxtga o tirganidan so ng, otasining yaqin kishilari
‘ ‘
hamda o zining Farg ona va Toshkentdagi barcha shayboniy qarindoshlarini
‘ ‘
zolimlarcha qatl ettirishi mamlakatda isyon ko tarilishiga olib kelgan. U Eron
‘
safaviylari bilan Xuroson uchun kurashni davom ettirgan. Abdulmo minning
‘
taxtga o tirganidan olti oy o tgach, Zomindan Samarqand tomon keloyatganda
‘ ‘
otasining amirlaridan biri Abdulvose` uni otib o ldiradi.Pirmuhammad II
– ‘
Pirmuhammad ibn Sulaymon sulton (1599-1601-yillarda hukmronlik qilgan)
Shayboniylar davlatining so ngi hukmdori. Abdulmo minning amakisi. Dastlab
‘ ‘
Balx hokimi bo lgan. Abdulmo min o ldirilgach, Buxoro xonligi taxtiga
‘ ‘ ‘
o tqazilgan va davlatni 1601-yilgacha idora etgan. Uning davrida markaziy
‘
hokimiyat nihoyatda zaiflashgan. 1601-yili Samarqand hokimi Boqimuhammadni
poytaxt ixtiyorida tutish niyatida taxminan 50 ming qo shin bilan unga qarshi
‘
chiqadi. Pirmuhammad Bog i shamol atrofida mag lubiyatga uchraydi. Buxoro
‘ ‘
taxti esa Boqimuhammad qo‘liga o‘tib u xon deb ko‘tariladi.
20

Xonlikda xarbiy masalalar bilan tavochi shug‘ullangan.
Xarbiy-ma’muriy boshqaruv tizimiga asoslangan Shayboniylar davlatida q о ‘shin
va xarbiy soxa davlatning asosiy tayanchi xisoblangan va davlatning mavjud
b о ‘lib turishi, qudratga erishuvida katta axamityatga ega b о ‘lgan. Xonlikda
qishloq xо‘jaligi, savdo-sotiq va xunarmandchilik iqtisodiyotining asosiy
tarmoqlari xisoblangan. Mamlakatning asosiy boyligi yer xisoblanib, yer
egaligining bir qancha tarmoqlari yoki shakillari mavjud edi:
-Mulk sultoniy- davlatga qarashli rlar.
Mulki xolis-xususiy shaxslarga qarashli yerlar.
- Vaqf-diniy maxkamalarga, madrasalarga va masjidlarga, qabristonlarga qarashli
yerlar.
- Qishloq jamoalari egalik qiladigan yerlar.
Dexqonchilik asosan sug oriladigan obkor yerlarda va lalmikor yerlarda‘
olibborilardi. Yerda mexnat qiluvchilarning aksariyati kambag al dexqonlar
‘
b о ‘lib, yerni ijaraga olib ishlardilar.
Manbalarda keltirilishicha, bu davrda bug‘doy о ‘n xili, arpa, q о ‘noq, j о ‘xori va
boshqa ekinlar ekilgan. Shayboniylar davrida yer isloxotlari natijasida qarovsiz
yerlar о ‘zlashtirilib, bu yerlarda ishlovchilar ma’lum muddat soliqlardan ozod
etildi, ma’murlarning ta’siri cheklandi va xazinaga k о ‘proq daromad kelishi
ta’minlandi.
Chorvachilik ham x о ‘jalikning yetakchi tarmoqlaridan b о ‘lib, yirik va mayda
tuyoqli xayvonlar boqish, yilqichlik, tuyachilik ancha rivojlandi. Chorvachilik
maxsulotlari ishlab chiqarish kengayishi oqibatida k о ‘chmanchi va о ‘troq axoli
о ‘rtasida mol ayirboshlash va savdo ishlari jonlandi. Abdullaxon xukmronligi
yillarida Qarshida k о ‘chmanchi va о ‘troq axoli о ‘zaro savdo qiladigan eng katta
bozorni barpo etgan edi.
Shayboniylar xukmronligi davrida xunarmandchilik ham ancha taraqqiy etdi va
xunarmandlar о ‘z uyushmalariga (arabcha «kasaba») ega b о ‘ldilar. Bunday
uyushmalar maylab q о ‘yiladigan rais yoki oqsoqol tarafidan boshqarilgan.
21

Savdo-sotiqning barcha k о ‘rinishlari shayboniylar davrida taraqqiy etdi. Ichki
savdo bilan birga Eron, Turkiya, Xindiston, Rossiya, Xitoy kabi davlatlar bilan
olib borilgan tashqi savdo ishlari ham ancha kengaydi.
Shuningdek, katta xududlarga ega b о ‘lgan xonlikning viloyatlari о ‘rtasida ham
yaqin iqtisodiy aloqalar mavjud b о ‘lgan. Xonlikda, ayniqsa, Abdullaxon davrida
ichki va tashqi savdoning markazi Buxoro shaxrida t о ‘plangan edi. Savdo yо‘llari
bо‘ylab karvonsaroylar, rabotlar, sardobalar barpo etildi, savdo yо‘llari xavfsizligi
qattiq nazorat ostiga olingan.
22

1.2. Ashtarxoniylarning xokimiyat tepasiga kelishi va boshqaruv siyosati
Shayboniylardan sо‘ng Buxoro xonligi taxtiga Ashtarxoniylar (Joniylar)
sulolasi chiqdi va xokimyatni 150 yildan ortiqroq (1601-1756) о‘z qо‘lida saqlab
qoldi. Bu davr о‘zbek davlatchiligi tarixidagi eng ziddiyatli davr xisoblanadi.
Ashtarxoniylar davlati tizimi о‘z tuzilishiga va moxiyatiga kо‘ra Shayboniylar
davlat tizimidan deyarli farq qilmasdi. Xon rasman oliy xokimyat boshlig‘i
xisoblanardi va barcha farmon va qonunlar uning nomi bilan chiqarilar edi. Biroq,
amalda kо‘pgina ashtarxoniy xonlar yirik saroy amaldorlari qо‘lida о‘yinchoq
bо‘lib, joylardagi davlat boshqaruvi viloyatlar xokimlari qо‘liga о‘tib qolgan edi.
Bu esa о‘z navbatida markaziy xokimyatning zaiflashuvi va siyosiy-iqtisodiy
inqiroziga olib kelar edi.
Ashtarxoniylar davrida Buxorodan keyingi eng nufuzli shaxar Balx bо‘lib, uni taxt
vorisi boshqargan. Davlat boshqaruvi ikki bosqichli bо‘lib, markaziy va maxalliy
boshqaruv tizimiga ega edi.
Markaziy boshqaruv xon saroyi amaldorlari qо‘lida bо‘lib, ashtarxoniylar davrida
otaliq mansabiga ega shaxs katta mavqega ega bо‘lardi. Saroy amaldorlari va
ularning vazifalari esa Shayboniylar davridagidan uncha farq qilmas edi.
Ashtarxoniylarda xarbiy va ma’muriy amaldorlar katta xuquqlarga ega edilar.
Shuningdek, diniy ulamolar ham davlat boshqaruv ishlarida katta ta’sir о‘tkazar
edilar.
Ashtarxoniylar davrida Buxoro xonligi xududlari qisqardi va XVIII asr boshlarida
Buxoro, Samarqand, Sag‘araj, О‘ratepa, Shaxrisabz, G‘uzor kabi oltitagina beklik
tilga olinadi xolos. Keyinchalik Imomqulixon tomonidan Xisor, Toshkent,
Turkiston, Farg‘ona, Balx qaytadan qо‘lga kiritilgan bо‘lsada, Xurosondagi bir
qancha viloyatlar, Xorazm Buxoro tarkibidan butunlay chiqib ketdi. Kо‘pgina
viloyatlar, xususan, Xisor, Shaxrisabz amalda yarim mustaqil bо‘lib, nomigagina
Buxoroga tobelik qilardi.
Ijtimoiy tabaqa shayboniylar davridagidek saqlangan bо‘lib, ulamolar, ayniqsa,
Jо‘ybor shayxlarning jamiyatdagi mavqei ortib bordi.
23 59

Ashtarxoniylar davrida urush xarakatlarining kо‘plab о‘tkazilishi odatiy xolga
aylanib qolgan bо‘lsada, xarbiy soxada jiddiy isloxotlar olib borilmadi. Qurollar,
jang qilish uslubining eskirganligi, qudratli doimiy armiyaning mavjud emasligi
Ashtarxoniylar davlatidagi xarbiy soxaning ham inqiroga uchraganligilan dalolat
berardi.
Ashtarxoniylarga xos bо‘lgan о‘zaro urushlar, siyosiy tarqoqlik, soliqlarning
muttasil oshib borishi mamlakat iqtisodiy axvolini inqirozli xolga solib qо‘ydi.
Xunarmandchilikning asosiy markazi bо‘lgan shaxarlar xisoblansada, eng kerakli
xunarmandchilik maxsulotlari ishlab chiqarish yirik qishloqlarda ham rivojlana
boshladi.
Mamlakat iqtisodiy xayotida savdo-sotiqning axamiyati xatto urushlar bо‘lib
turgan vaqtda ham pasaygani yо‘q. Asosiy savdo markazlari Buxoro, Samarqand,
Qarshi, Toshkent, Balx va boshqalar edi. Tashqi savdoda asosan Rossiyaning turli
shaxarlari (Astraxan, Orenburg, Sibirdagi shaxarlar), Xindiston, Xitoy, Turkiya,
Eron, Qoshg‘ar bilan aloqalar mustaxkamlandi. Ashtarxoniylar davlatida soliq
tizimi shayboniylar davlati soliq tizimiga о‘xshash xolda yuritilgan. Biroq bu
davrda tinimsiz urushlar sababli axolidan soliqlar yig‘ib olish kо‘paygan. Xatto
Subxonqulixon davrida bir yо‘la yetti yillik soliqni yig‘ib olishxaqida farmon
berilgan va bu xalqning qashshoqlashuviga narxlarning oshib ketishiga olib kelgan
edi.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan kо‘rinib turibdiki, ashtarxoniylar garchi
davlat tepasida bir yarim asrdan ortiqroq vaqt davomida turgan bо‘lsalarda, kuchli
markaziy xokimyatni saqlab qolishga erisha olmadilar, bu esa mamlakatning
siyosiy, iqtisodiy, xarbiy saloxiyatining tushkunlikka uchrashiga va inqiroziga olib
keldi hamda XVIII asr о‘rtalaridan ular xokimyatni mang‘it amirlari qо‘liga
topshirishga majbur bо‘ldilar.
Shayboniylar sulolasining so‘nggi vakili Pirmuhammadxon (1598-1601) 1599-
yilda Boqimuhammadni alohida xizmatlari uchun Samarqand hokimi etib
tayinlagan. Shunday bo‘lsada u tez orada o‘z mavqeini mustahkamlab olib,
Pirmuhammadxonga itoat etmay qo ygan va hatto unga qarshi urushga hozirlik‘
24 60

ko ra boshlagan. 1601-yil uyunda Pirmuhammadxon Samarqand yaqinidagi‘
Bog i Shamol degan joyda Boqimuhammad bilan jang qilib, mag lubiyatga
‘ ‘
uchragan. So ng, Boqimuhammad Buxoroga kirib, xonlik taxtini egallagan. Shu
‘
tariqa Buxoroda yangi sulola Ashtarxoniylar hukmronligi boshlangan.
– “ ”
Boqimuhammad mamlakatni idora qilish tizimi va soliqlarni tartibga solish,
qo shinni qayta tashkil qilish kabi qator islohatlar o tkazgan, savdo-sotiq,
‘ ‘
hunarmandchilik, obodonchilik ishlariga katta e`tibor bergan.
O zbek davlatchiligi tizimidagi ashtarxoniylar sulolasini boshqargan Buxoro
‘
xonligi hukmdori. Valimuhammadxon Erondan olib kelgan qo shinga qarshi
‘
Buxoro xalqining kurashiga rahbarlik qilib qozoqlar yordamida eronliklarni tor-
mor keltirgan. So ngra 1611-yil Sirdaryoning quyi oqimidagi hududlarga yurish
‘
qilib isyonkor, qozoq, qalmoq, qoraqalpoqlarni bo ysuntirgan. Imomqulixon
‘
1613-yil Toshkentni egallab o g li Iskandarni hokim etib tayinlagan. Ammo,
‘ ‘
shahar aholisi uning nojo ya xatti harakatlaridan norozi bo lib isyon ko tarib
‘ ‘ ‘
Iskandarni o ldirgan. Bundan g azablangan Imomqulixon Buxoro, Balx va
‘ ‘
Badaxshon viloyatlaridan qo shin yig ib kelib, Toshkent aholisini qirg in
‘ ‘ ‘
qilgan (Toshkent qirg ini). Buxoro xonligida ichki nizolar juda kuchli bo lgan.
‘ ‘
Toshkent, Balx, Samarqand viloyatlari ochiqdan-ochiq markaziy hokimiyatga
qarsh siyosat yurgizishardi. Imomqulixon bu kurashlarga barham bergan. U
darveshlarni qo llab quvvatlagan, atrofiga olimlar va shoirlarni to plagan, o zi
‘ ‘ ‘
ham she`rlar yozgan. O sha zamon manbalarining birida shunday yozilgan ,,
‘
Imomqulixon nochorlar ishini yengillashtirdi, arz bilan kelganlarni qaytarmadi,
uning zamonida na kambag al va na bechora qolmagandi.Chiqargan buyruqlari
‘
ijrosi borasida amaldorlariga qattiq turdi, qorong u tushishi bilan oddiy kiyim
‘
kiyib, vaziri va qo rchi bilan bozorlaru- mahallalarni aylanib oddiy xalqning
‘
haqiqiy turmush ahvolidan bohabar bo lib turardi. Buni xalq bilgani uchun ham
‘
Imomqulixon hukmronligi yillari mamlakatda biron marta ham isyon
ko tarilmagan . Ko chmanchilar bilan olib borilgan muvaffaqiyatli janglar
‘ ” ‘
natijasida u 30 yildan ortiq hukmronlik qilgan.Bu davrda mamlakatda markaziy
davlat hokimiyati kuchaygan. Hindiston, Eron va Rossiya bilan elchilik
25

munosabatlarini o rnatgan. Rossiyaning josus elchisi I.D.Xoxlov 1620-22-yillarda‘
Buxoroda bo lgan. Imomqulixon ko r bo lib qolgach, 1642-yilda taxtni ukasi
‘ ‘ ‘
Nadrmuhammadga topshirgan. O zi hajga ketib umrining oxirigacha o sha yerda
‘ ‘
bo lgan. U Madina shahrida chorbog , Makkadagi Ka`baga kiraverish
‘ ‘
darvozalaridan biri ostonasi uchun oltin va kumush tutqichli yog och zina
‘
qurdirgan. Buxoroda Imomqulixon hukmronligining oqibati shu bo ldiki, uning
‘
davrida xon hokimiyati nisbatan mustahkamlandi. Nufuzli amirlar va zodagonlar
ham xon hokimiyatiga nisbatan dushmanlik munosabatlarini to xtatib turishga
‘
majbur bo ldilar. Biroq, shunga qaramay, Imomqulixon mamlakatdagi siyosiy
‘
tarqoqlikning oldini ololmadi.
1606-1642-yillarda Buxoro hokimi bo lgan. Uning davrida mamlakatda ichki
‘
nizolar kuchayib, xatto farzandlari (12 ta og li) ham unga bo ysunmay qo ygan.
‘ ‘ ‘
Bunga uning o ta takabburligi, milk-mulkka o chligi, qaysarligi sabab bo lgan.
‘ ‘ ‘
Bu esa aholining umumiy noroziligini keltirib chiqargan. Bundan tashqari,
Shimoldan ko chmanchilar mamlakat hududiga hujum qilib uni talon-taroj
‘
etmoqda edilar. Nadrmuhammadxon ularga qarshi o g li Abdulazizni yuboradi.
‘ ‘
Biroq Nadrmuhammadxondan norozi amirlar harbiy safar chog ida Abdulazizni
‘
xon deb e`lon qiladilar. Bundan habar topgan Nadrmuhammadxon Balxga ketishga
majbur bo lgan va Boburiy Shohjahondan yordam berishni so ragan Shohjahon
‘ ‘
ikki o g li (Murodbaxsh va Avrangzeb) ni katta qo shin bilan Balxga jo natib,
‘ ‘ ‘ ‘
ularga viloyatni bosib olishni topshiradi. Boburiylarning niyatidan voqif bo lgan
‘
Nadrmuhammadxon ularga qarshi chiqib, Maymana yo lida jangda yengiladi va
‘
Eronga shoh Abbos II panohiga qochadi va u yerda ikki yarim yilcha qolib ketadi.
Boburiylar Balx viloyatini ikki yil g orat qilishgan. Mutassil janglar,
‘
mamlakatdagi ocharchilik, qattiq qish Hindistonlik askarlarga salbiy ta`si
ko rsatgan. Shohjahon askarlarini Hindistonga chaqirib olishga majbur bo ladi.
‘ ‘
Balxni esa Erondan taklif etilgan Nadrmuhammadxonga topshiradi. Bu
Nadrmuhammadxonning o g illarini yana tashvishga solib, ularni birlashishiga
‘ ‘
majbur qilgan. Abdulazizxon ukasi Subhonqulini Balxga noib etib tayinlaydi
(1651). Nadrmuhammadxon taxtdan voz kechib, Makkaga, haj safariga ketishga
26

majbur bo ladi va yo lda vafot etadi. Madina yaqinidagi akasi Imomqulixon‘ ‘
qabri yoniga dafn etilgan. Mahmud ibn Vali Nadrmuhammadxon farmoni bilan
mashhur asari - ,,Baxr ul-asror (,,Sirlar dengizi ) ni yozadi.
” ”
Ashtarxoniylardan bo lgan Buxoro xoni. Buxoro xoni Nadrmuhammadxonning
‘
o g li. 1626-yildan Xuttalon hokimi, 1630-yildan Balxning g arbiy tumanlari
‘ ‘ ‘
hokimi, 1645-yilda bir guruh fitnachi amirlar otasi Nadrmuhammadxonning
poytaxtda yo qligidan foydalanib Abdulazizni Buxoro xonligi taxtiga o tkazgan.
‘ ‘
U markaziy hokimiyatni mustahkamlashga harakat qilgan, mamlakat
obodonchiligiga birmuncha hissa qo shgan. Buxoroda ko pgina muhtasham
‘ ‘
binolar qurdirgan .
Anushaxonning vorisi Arang Muhammadxon 1687-yili Buxoroga bosqin qilganida
Subhonqulixon bu hujumni qaytarish bilan cheklanmay, 1688-yilda o ldirilgan
‘
xon o rniga Xiva taxtiga o z noibi Amir Niyoz eshiko g aboshi (Shohniyoz)ni
‘ ‘ ‘ ‘
o tqazgan. Shu tariqa Abdullaxon II davridagidek Xiva xonligi yana Buxoroga
‘
qo shib olinadi va mintaqada yagona o zbek davlati qaror topgan.
‘ ‘
Subhonqulixon davrida Buxoro xonligining Sharq davlatlari bilan deplomatik
munosabatlari yaxshilangan. Boburiylardan Avrangzeb 1689-yilda Zabardastxon,
Usmonli Turk sultoni Ahmad II 1691-yilda Mustafo chovush boshchiligidagi
elchilarni Buxoroga jo natgan. 1671-87-yillarda Subhonqulixon bilan Avrangzeb
‘
o rtasida bir necha marta o zaro maktublar almashilgan.
‘ ‘
Subhonqulixon tomonidan Balx va Buxoroda ko plab me`moriy obidalar,
‘
jumladan, Balxda madrasa, Buxoroda Do rush-shifo, Registonda katta hovuz ;
Arkda Salom xona va jome` masjiti, shuningdek, Aminobodda chorbog qurilgan.
‘
Subhonqulixonning tibbiyotga oid kitoblar jamlangan nodir kutubxonasi bo lgan.
‘
U Ihyo at-tibbi Subhoniy ( Subhoniy tibbiyoti bo yicha davolash ), Lubb
“ ” “ ‘ ” “
ul-lavoih ul-qamar fil-ixtiyorot ( Baxtli soatni aniqlashda oy manzillarining
” “
mohiyati ) nomli ilmiy nujumga oid risola yozgan. Subhonqulixon Nishoniy
” “ ”
taxallusi bilan she`rlar bitib, saroyda o tkazilgan mushoiralarda o zi ham she`rlar
‘ ‘
aytgan. Subhonqulixon Buxoro yaqinidagi Bahouddin majmuasidagi Daxmai
shohonda (Abdullaxon II qabri yaqinida) dafn etilgan.
27

Buxoro xoni, ashtarxoniylar sulolasidan. Subhonqulixonning o g li. Buxoroda‘ ‘
madrasa tahsilini olgan. Subhonqulixon vafoti arafasida valiahd qilib nevarasi Balx
hokimi Muhammad Muqimxonni tayinlaydi. Biroq Buxoro ulamolari va
qo shinning madadiga tayangan Ubaydullaxon II Buxoro taxtini egallaydi (1702-
‘
yil sentabr). Balx hokimi Muhammad Muqimxonning otalig i hisoblangan
‘
Mahmud qatag on (Mahmudbiy otaliq) Buxoroga bo ysunmaslikdan tashqari
‘ ‘
Qubodiyon (1703), Termiz (1704)ni ham Balxga qo shib olib, Balxni mustaqil
‘
deb e`lon qilgan. Beklarning saroy fitnasi natijasida Muhammad Muqimxon
o ldirilgach (1707-yil mart), Ubaydullaxon II Balx ustiga katta qo shin bilan
‘ ‘
yurish qiladi va shaharni egallaydi (1707-yil 27 may).
Ubaydullaxon II murakkab sharoitda Buxoro xonligini boshqargan. Iqtisodiy
tanazzul va ichki nizolardan tashqari jung orlar (qalmoqlar)ning harbiy bosqinlari
‘
(mas., Samarqandga hujum, qalmoqlar xurujidan qochgan qozoqlar va
qoraqalpoqlarning Movarounnahr hududi (Toshkent va boshqa joylar)ga ko chib
‘
kelishi vaziyatni yana ham murakkablashtirgan. Ana shunday sharoitda
Ubaydullaxon II davlatning iqtisodiy negizini mustahkamlashga qaratilgan
choralar ko rgan. Avvalo u ma`muriy sohada islohotlar o tkazib, davlatni
‘ ‘
boshqarishga o rta tabaqa: hunarmandlar va savdogarlarni jalb qilgan.
‘
Ubaydullaxon II hatto markaziy hokimiyatni kuchaytirish uchun yirik yer
egalarining imtiyozlarini qisqartirgan (mas., Jo ybor xojalari soliq to lashga
‘ ‘
majbur qilingan). Biroq Jo ybor shayxlari katta siyosiy kuch bo lib,
‘ ‘
Ubaydullaxon II o tkazayotgan siyosat uchun xatarli muxolifga aylanishgan.
‘
Ubaydullaxon II ning siyosiy faoliyatida pul islohoti ham alohida o rin tutadi.
‘
Ubaydullaxon II pul islohoti o tkazish orqali davlat xazinasini to ldirishni,
‘ ‘
bebosh amirlar, beklar va urug boshliqlari bilan kurashda o z mavqeini
‘ ‘
kuchaytirish va ayrim mahalliy hokimlarning ayirmachilik intilishlarini bartaraf
qilib, markaziy hokimiyatni mustahkamlashga intildi. Biroq Ubaydullaxon II ning
islohotlari badavlat tabaqalar va ayrim o rtahol shaharliklar tomonidan noxush
‘
kutib olindi. Ubaydullaxon II ga qarshi g alayonlar ko tarildi.
‘ ‘
28

Ubaydullaxon II mamlakatda obodonchilik ishlariga e tibor qaratgan. U madrasa‘
va Buxoroning g arbida Xonobod chorbog i (1709)ni barpo qilgan.
‘ ‘
1.3Mangitlar sulolasining xokimiyat tepasiga kelishi va boshqaruvchilik
faoliyati
Ma`muriy jixatdan Buxoro xonligi viloyat va tumanlarga bulingan. Ularga
xon xonadonining vaqillari va o zbek zodagonlari boshchilik qilardi. XVI asrning
’
60-yillaridan boshlab Buxoro ma`muriy markazga aylanib bordi. Buxoroda
boshqaruvning murakkab devonxonasida juda kup amaldorlar tuplangan edi. eng
oliy davlat lavozimi-devon xisoblangan. Xon saroyidagi devonlarga davlat
maxkamasi va moliya ishlarining boshligi devonbegi raxbarlik qilardi. Buxoro
xonligida amaldorlardan tashkari ulamolar xam xukmron sinflar toifasiga
kirganlar. Ular juda katta mavkega ega bulib, eng ta`sirchan xon xam ular bilan
xisoblashishga majbur edi. Shayxulislom diniy muassasa raxbari edi. Sadrlar
vakflarni boshqargan. Sudlov ishlarida shayxulislom xonning eng yakin
yordamchisi edi. Buxoro poytaxtining kozisi davlatning bosh ruxoniysi, oliy sudi
xisoblangan. Ularni xonning uzi tayinlagan.
XIX asrda Buxoro xonligiga amir xokimlik qilgan. U davlatning cheklanmagan
xukmdori edi. Bu paytda Buxoroda oliy ma`muriy xokimiyat kushbegiga ta`allukli
edi. Kushbegi bosh vazir xisoblangan. U Buxoro viloyatining xokimi xam
xisoblangan. Maxalliy boshqaruv viloyat beklari tomonidan amalga oshirilgan.
Amlokdorlar davlat soliklarini undirishgan. Kishlok joylarda xokimiyat
dorugalarga berilgan.
Buxoro amirligida xam kozikalon amirga eng yakin kishi edi. Kozilik ma`muriy
jixatdan mustaqil bulgan va u axamiyati jixatidan xokim yoki bek bilan teng
bulgan. Qozikalondan keyingi mavkeda rais yoki muxtasib to rgan. Uning
’
vazifasi bozor, maxalla, masjid va madarasalarni tekshirib, nazorat qilib turish
edi.Soliklar tizimi avvalgidek bulib asosan er soligi-xiroj, zakot, koramol zakoti,
suv puli, joy puli, bog soligi kabi juda kupgina xillari bor edi. Bu albatta axolini
29

tobora kashshoklashtirib borgan. Soliklar tuplashda maxalliy amaldorlar
o zboshimchalikka, suiste`mollarga xarakat qilardilar. ’
Buxoro amirligi Rossiyaga vassal bulgandan keyin xam boshqaruv shakli bu
kurinishda koldi. Birok amirlik birorta chet davlat bilan Rossiya ruxsatisiz aloka
urnata olmas va Rossiyaga katta boj tulab turar edi.
Turkiston chor Rossiyasi tomonidan bosib olingandan keyin bu erda siyosiy
mustaqillik tobora yukolib bordi. Bu erda chorizmning manfaatini kuzlovchi
boshqaruv shakli, tartib koidalari joriy qilindi. Saklanib kolgan Buxoro amirligi va
Xiva xonligining tasarrufidagi xududlar xam, siyosiy faoliyati xam cheklangan,
ular Rossiyaga karam bulib kolgan edi.
XIX asrning oxiri, XX asr boshlarida Turkistonda vujudga kelgan jadidchilik
namoyondalari milliy davlatchilik goyalarini xam kutarib chikdilar. Ular uz
goyalarida tula ma`nodagi mustaqil, ozod, xur davlatni va adolatli davlat tuzumini
tarannum qildilar. Jadidchilik xarakatining ulug namoyondalari Munavvar kori,
Fitrat, Bexbudiy, Chulponlar uz asarlarida asarlarida bu davlat tamoyillari va
afzalliklarini madx qilganlar.
Jadidlarning davlatchilik xususidagi goyalari progressiv-demokratik xarakterga ega
edi. Davlat boshqaruvining yangicha respublika shakli jadidlar tomonidan
Turkiston uchun xam ijobiy axamiyatga ega ekani jadidlar tomonidan ilgari surildi.
Ular monarxiya shaklining taraqqiyot uchun tuskinlik qilishi, yangi progressv
davlat boshqaruvisiz, milliy mustaqil davlat kurmay yuksak taraqqiyotga erishib
bulmasligi goyasini targib qildilar.
Kengash a`zolaridan xukumat tuzilishi va uning tarkibini 12 kishidan iborat
bulishligi belgilab berdi. Xalq majlisi tarkibi 54 nomzoddan iborat bulishligi
kursatildi. Uning tarkibiga shaxarlarning maxalliy boshqarmalaridan xam 4 vaqil
kiritiladigan. Kurultoyda muvakkat xukumat saylandi. Uning tarkibiga 8 kishi
kiritildi. Muxammad Tinishboev bosh vazir etib saylandi. Kurultoy muxtoriyatning
kelgusidagi faoliyati muxokama qilindi. Bunda iktisodiy va xarbiy masalalar
asosiy urinda turar edi. Turkiston muxtor jumxuriyati mafkurasining negizini islom
dini goyalari tashqil etishi kurultoyda aloxida ta`kidlandi.
30

1917 yil 8 dekabrda Turkiston Muxtoriyati muvakkat xukumatining xalqka
murojaatnomasi e`lon qilindi. Murojaatda Turkiston xalqining istagiga muvofik
Turkiston Rossiya tarkibidagi muxtor jumxuriyat deb e`lon qilinganligi kayd
etilgan edi. Murojaat ulka xalqlari tomonidan zur kuvonch bilan kabul qilindi.
Muxtoriyat e`lon qilingan kundan boshlab u omma urtasida uzining siyosiy
faoliyatini avj oldirdi. Xukumat moliyaviy axvolini yaxshilash uchun 30 million
sumlik zayom chikardi. Bu mablagda milliy armiya tashqil qilish xam kuzda
tutilgan edi. Kiska fursat ichida 2 ming kishilik milliy kushin xam tuzildi.
Muxtoriyatning militsiya bulinmalari xam tashqil qilindi. Bu borada Ubaydulla
Xujaev bosh bulgan ichki ishlar vazirligi katta faoliyat olib bordi. Pul isloxotini
utkazishga xam kirishildi. Muxtor xukumat xorijiy davlatlardan moddiy va xarbiy
yordam xam oldi. Muxtoriyatni Angliya, Frantsiya, Germaniya, Turkiya va boshqa
davlatlar kullab kuvvatlandi.
Birok omma tomonidan shod-xurramlik bilan kutib olingan muxtoriyatga tamoman
karshi chikdilar va birinchi kunlardanok uni bugib tashlashga intildilar.
Muxtoriyatga karshi kurolli xarakat 1918 yil fevral oyida boshlandi va fevral’ ’
oyi urtalarida muxtoriyat tamoman yuk qilindi. Shu tarika Turkiston xalqining
milliy mustaqil davlat kurish yulidagi intilishi fojeali yakun topdi.
1920 yil 20 yanvardagi Xiva Qizil Armiya kushinlari tomonidan ishgol qilinib
Junaidxon xokimiyati agdarib tashlandi. 2 fevralda Said Abdulla taxtdan voz
kechdi va xokimiyatni muvakkat inqilobiy xukumatga topshirdi. 1920 yil 26
aprel kuni chakirilgan xalq vaqillarining butun Xorazm I kurultoyi uning
’
Konstitutsiyasini kabul qildi. Kurultoy respublika xukumatini-Xalq nozirlar
Sovetini tuzdi. Uning raisi etib Yosh xivaliklar etakchilaridan biri Polvonniyoz
–
Yusupov, urinbosarlari etib saylandilar. Nozirlar lavozimiga esa kommunistlar
bilan birgalikda yosh xivaliklarning vaqillari va turkman urug boshliklari
tayinlandi.
Buxoroda esa amir xokimiyati 1920 yil 2 sentabrda agdarildi. 14 sentabr da
’
Umumbuxoro inqilob komiteti va Respublika xukumati-Xalq Nozirlari Soveti
tuzildi. Uning raisi etib Fayzulla Xujaev tayinlandi. Umumbuxoro inqilobkomiteti
31

va xukumat asosan kommunistlardan tuzilgan edi. 1920 yil 6-8 oktabr kunlari’
bulib utgan xalq vaqillarining 1-umumbuxoro kurultoyi Buxoroni xalq Sovet
Respublikasi deb e`lon qilindi.
Xorazm va Buxoro xalq respublikalari yangi tipdagi davlatlar edi. Ularning
siyosiy tizimi bir-biriga uxshardi. Partiya, xokimiyat tuzilmalari, jamoat
tashqilotlarida dastlabki yillarda jamiyatning barcha tabakalari-dexkonlar,
musulmon ruxoniylar, savdogarlar ishtirok etdilar.
Muhammad Rahim otaliq , mang ‘ itlar sulolasining asoschisi , qushbegi , 1756-1758-
yillarda rasman Buxoro xoni (1747- yildan amalda ), otasi
– Muhammad
Hakimbiyning ko ‘ magi bilan ashtarxoniy hukmdor Abulfayzxon saroyida bosh
vazirlik lavozimida hizmat qilgan . Eron shohi Nodirshohning Buxoroga hujumidan
keyin uning mamlakatda mavqei yanada oshgan va Abulfayzxonning qiziga
uylangan. Buxoroning obro li kishilardan 12000 nafariga bosh bo lib, ularni oq
‘ ‘
uylik sifatida Eron poytaxti Mashhadga olib kelgan. U 1745-yildagi
–
kattaqo rg onlik Ibodullohbiy boshchiligida xitoy-qipchoq qavmlari ko targan
‘ ‘ ‘
isyonni bostirish uchun Nodirshohning buyrug iga ko ra Buxoroga qaytadi va
‘ ‘
qushbegi- bosh vazir lavozimini egallaydi. Aynan shu paytdan boshlab u Buxoro
xonligining amaldagi hukmroniga aylangan. Muhammad Rahimbiy buyrug i
‘
bilan 1747-yilda Abulfayzxon Mir Arab madrasasi hujralaridan birida o ldiriladi.
‘
Taxtga Abdulmo minxon (1747-51), Ubaydullaxon III (1751-54), Sherg ozi
‘ ‘
(1754-56) ni o tqazib, bu qo g irchoq xonlar davrida markaziy hokimiyatga
‘ ‘ ‘
bo ysunishni xohlamayotgan Miyonkol, Nurota, Urgut, Jizzax, O ratepa,
‘ ‘
Xo jand, Toshkent, Shahrizabz, Boysun, Hisor, Qubodiyon va boshqa bekliklarini
‘
to rt yil davomida ustiga yurish qilib ularni o ziga bo ysuntiradi. Burqut,
‘ ‘ ‘
bahrin, kenagas, qipchoq, yuz, saroy boshqa qavmlarni mamlakatning turli
hududlariga ko chirib xonlikning yaxlitligi va havfsizligi uchun izchil kurashgan.
‘
Urushlar tufayli vayron bo lgan Darg on kanalini qayta tiklattirgan. Buxoro
‘ ‘
shahrining mudofaa devori mustahkamlanib, 1752-53-yillarda balandligi ikki
metrli yangi devor qurilgan. 1756-yil 16-dekabrda Muhammad Rahimbiy Buxoro
taxtiga rasmiy ravishda xon bo lib o tirgach, Buxoroda hokimyat tepasiga yangi
‘ ‘
32

sulola - mang itlar sulolasining hukmronligi boshlandi va bu sulola mamlakatni‘
1920-yilgacha idora qilgan.
Muhammad Rahimxon mamlakatda o zining mutlaq hukmdorligini o rnatish
‘ ‘
hamda ichki bosh-boshdoqlikni tugatish siyosatini tutdi. Bunday siyosatdan
ko zlangan maqsad markazlashgan davlatni tiklash edi. Muhammad Rahimxon
‘ –
bu siyosatni ro yobga chiqarishga qat`iy kirishdi va barcha mahalliy
‘
hukmdorlarni o z huzuriga chorlab, ularga o zining asl maqsadini, o z dasturini
‘ ‘ ‘
ma`lum qildi. Qaysi mahalliy hukmdor markaziy hokimiyatga bo ysunmasa,
‘
undaylarni ayovsiz jazoga tortilishini ogohlantirdi. Xiva xonligidagi siyosiy
nizolardan foydalanib, taxtga o z odamlarini o tqazgan.Muhammad Rahimxon
‘ ‘
yirik yer egalarining davlatni boshqarish ishlarida shu vaqtgacha davom etib
kelgan aralashuvlarini keskin kamaytirishga erishgan. Shunday bo lsa-da, u
‘
barcha bekliklarning markaziy hokimyatni tan olishlariga to la erisha olmagan.
‘
Buxorolik tarixchi Mirzo Abdulazim Somiy Bo stoniyning yozishicha
‘
Muhammad Rahimbiy G ijduvon tumanidan qaytayotganida yo lda vafot etgan.
‘ ‘
Buxorodagi Shohrud anhori bo yida, Mozor darvozasidagi Abu Bakr tarxon
‘
qabristonida dafn etilgan.
Mang itlarning nufuzli biylaridan, otaliq. Buxoro amiri Muhammad
‘
Rahimbiyning amakisi. 1758-yil 24-martda Muhammad Rahim vafotidan so ng
‘
uning o g illari bo lmaganligi uchun xonlik taxtiga voyaga yetmagan nabirasi -
‘ ‘ ‘
Fozilto ra o tqazilgan, Miyonkol hokimi bo lgan Doniyolbiy unga otaliq qilib
‘ ‘ ‘
tayinlangan (1758-1785). Bundan norozi bo lgan viloyat hokimlari, kenagas, yuz,
‘
bahrin, burhut va saroy qabilalari amirlari markazlashgan hokimiyatga qarshi isyon
ko tarib, 10 ming yigitni qurollantirib, Buxoro tomonga yurishgan. Ularga qarshi
‘
chiqqan Doniyolbiy isyonkor viloyat hokimlari bilan bir bitimga kelishgan. Unga
ko ra, Fozilto rani taxtdan tushirib, o rniga Ashtarxoniy shahzodalardan
‘ ‘ ‘
bo lgan Abulg ozi xonlik taxtiga o tqazilgan (1758-1785). Doniyolbiy ham
‘ ‘ ‘
otaliq mansabini, ham amaldagi hukmdorlikni o z qo lida saqlab qolgan.
‘ ‘
Doniyolbiy otaliq davrida ham o zaro urushlar davom etib, Karmana, O ratepa,
‘ ‘
Nurota, Sherobod, Boysun va boshqa joylarda mahalliy kuchlar bosh ko tarib,
‘
33

poytaxt izmidan chiqishga harakat qilganlar. 1781-yil Rossiya hukumati Buxoro
bilan savdo bitimini tuzishga taklif etganida Doniyolbiy bu bitimni 92 o zbek‘
qabilasi boshliqlari roziligisiz imzolay olmasligini bildirgan. Bu holat Doniyolbiy
davrida Buxoro amirligi siyosiy markazlashuv darajasi Muhammad Rahim
davridan ancha past bo lganini bildiradi. Bu tabiiy suratda Buxoro shahri
‘
aholisining noroziligiga sabab bo lgan. Bundan tashqari Doniyolbiy qo shin
‘ ‘
ta`minoti uchun lo plab qo shimcha soliqlar joriy etib, bu bil;an poytaxtdagi
‘ ‘
hunarmandlar va savdo ahlini o ziga qarshi qo yib qo ygan edi. 1784-yil
‘ ‘ ‘
Buxoroda qo zg olon ko tarilib, unda mingga yaqin kishi o ldirilgan.
‘ ‘ ‘ ‘
Doniyolbiy hokimiyatni shaharliklar obro -etibori baland bo lgan o g li
‘ ‘ ‘ ‘
shohmurodga topshirishga majbur bo ldi. Buxoro xonligini birlashtirish
‘
markazlashtirish uchun kurashni Shohmurod davom ettirgan.
Mang itlardan bo lgan Buxorolik tarixchi Muhammad Yoqubning yozishicha:
‘ ‘
Doniyolbiy sahiy va muruvvatli hokim sifatida mashhur bo lgan, lekin davlat
“ ‘
(moliya) ishlari bilan qiziqmagan. Biron ishni boshlashdan oldin ishning ko zini
‘
biladigan kishilar bilan maslahatlashgan . Doniyolbiy xonlik unvonini qabul
”
qilmagan, u otaliq unvoni qanoatlangan.
Doniyolbiy davrida me moray yodgorliklardan Xalifa Xudoydod majmuasi
‘ “ ”
(masjid, madrasa, sardoba va mozor, 1777-yil ) qurilishi boshlangan.
Buxoro amiri. Mang itlardan bo lgan.
‘ ‘ Yoshligidan xudojoy, porso bo lib ‘
o sgan. Madrasani bitirib darvishlik suluki soliklaridan biriga aylanadi. Shuning
‘
uchun xalq uni hurmat bilan amiri ma`sum (begunoh amir) unvonini bergan.
“ ”
Shohmurod darvishona hayot kechirar, shayx maslahati bilan bozorda hammollik
qilardi. Keyin esa pichoqqa qin yasab sotib, shu orqali ro zg or tebratgan. Uning
‘ ‘
xalq orasida obro si katta bo lganligi uchun Doniyolbiy uni o ziga valiahd etib
‘ ‘ ‘
tayinlashga majbur bo lgan. O n nafar ukalaridan birortasi ham Shohmurodni
‘ ‘
yoqtirmas edi. Amirlik taxtiga chiqqach (1785), ukalarining har biriga bittadan
viloyat hokimligini topshiradi. Markaziy hokimyat mustahkamlash ishiga qattiy
bel bo glagan hukmdor edi. Mang it namoyondalar orasida Shohmurod ham
‘ ‘
shaxs, ham arbob sifatida alohida o rin tutgan, desak xato bo lmaydi. Zolim
‘ ‘
34

qo shbegi va qozikalon Nizomiddinni qatl ettiradi. Harbiy ishlar, qozilik ishlarini‘
shariat qonunlari asosida tashkil qiladi. Hokimiyat boshqarish tartiblarini isloh
qilib, siyosiy tarqoqlikka barham beradi.
Shohmurod o z faoliyatida ommaga tayanib ish tutgan. Adolat tamoyillariga
‘
qattiq amal qildi. O zi ham nihoyatda kamtarin hayot kechirgan. Jumladan, bir
‘
yilda bir olacha chopon, bir bo z ko ylak kiygan. Boshiga olti gazli bo z salla,
‘ ‘ ‘
oyog iga echki terisidan tikilgan saxtiyon mahsi hamda kovush kiygan. Marv
‘
yaqinida Islomobod shahrini qurdirgan.
XVIII asrning 20-yillarida boshlangan o zaro kurashlar natijasida Samarqand
‘
talangan, vayrona holiga tushib qolgan edi. Amir Shohmurod esa ko plab
‘
quruvchi, koshinpaz va naqqosh ustalarni tevarak atrofdan olib keltirib, Samarqand
shahrini qayta tiklashni buyurdi. Qayta qurilajak shahar tarhini Amir
Shohmurodning o zi chizib bergan.
‘
Amir Shohmurod bundan tashqari, G uzor tumanida madrasa va masjid
‘
qurdirgan. Shahar markazida olti qirrali Chorsu qurilib, Toqi musaddas deb
“ ”
atalgan. Samarqandning har bir madrasasiga imom, muazzin, mudarrislarni
Shohmurodning o zi tayinlagan. Talabalar va mudarrislarning maoshi uchun vaqf
‘
yerlari va mulklar ajratgan.
Amir Shohmurod 1789-1790-yillari Marvda o z hokimiyatini o rnatib,
‘ ‘
marvliklarning bir necha o n minglik kishini Samarqand va Buxoroga
‘
ko chirtiradi. Shundan so ng, eskidan Samarqand yoki Buxoro (ya`ni poytaxt
‘ ‘
ma`nosida) izmida bo lib kelgan Balx, Maymana, Andxud kabi viloyatlarni ham
‘
qaytarib olish payiga tushadi. Ammo bu oson emas edi. Zero, 1747-yildan boshlab
Balx, Badaxshon, Andxud, Maymana, Sharqiy Seiston, Balujiston, Sind, Kashmir,
Panjob kabi viloyatlarni o z tasarrufiga olgan Afg oniston hududida tashkil
‘ ‘
topgan durroniylar sulolasi namoyondasi Temurshoh ham bo sh keladiganlardan
‘
emas edi. Xullas o zaro kurashlar qattiq bo lsada sezilarli natija chiqmagan.
‘ ‘
Shariatga to g ri kelmaydigan yorg u, boj, tarx, tushmol, yasoq, oliq va soliq
‘ ‘ ‘
deb ataladigan bir necha soliqlarni, shuningdek, ilgarigi xonlar hunarmandlardan
olishga odatlanib qolgan o lponlarini va ularga yuklayotgan tekin mehnat
‘
35

majburiyatlarni bekor qildi.Biroq, darobmadlar kamayib ketgankigi va katta
qo shin saqlab turish zarur bo lib qolganligi buni aholidan Jul deb atalgan‘ ‘ “ ”
va shariatga also ta`luqli bo lmagan pul solig ini tez olib turishga majbur
‘ ‘
bo ldi. Shohmurod ma`muriy islohotni buxoroning oliy amaldorlari
‘
Davlatqushbegini va Nizomiddin qozikalonni o z qo li bilan qatl etishdan
‘ ‘
boshladi. So ngra viloyatlarning beklari va qozilari olib tashlanib, ularning
‘
o rniga yangi amirning hamfikrlari tayinlanadi. Amir Haydar Amir Haydar ibn
‘
Shohmurod (1800-1826)
Mang itlardan bo lgan Buxoro amiri. Uning hukmronlik yillarida mamlakatda
‘ ‘
notinchlik hukm suradi, ya`ni markaz va viloyatlar hamda kechagina viloyat
maqomida bo lgan, lekin endilikda alohida siyosiy birlik - xonlikka aylangan
‘
Xiva va Qo qon bilan qarama-qarshiliklar avjiga chiqadi va mamlakatda har 3-6
‘
oyda uzluksiz ichki urushlar va qo zg olonlar bo lib turgan. Miyonkol,
‘ ‘ ‘
Shahrisabz, Karki, Marvdagi mahalliy kuchlar yana o z boshimchalik qila
‘
boshlaganlar. Chunonchi, Marvni boshqarib turgan Dinnosirbek (amirning ukasi)
Xiva xoni Eltuzar ko magiga ishonib, bosh ko taradi. Amir Haydar uchun bu
‘ ‘
nihoyatda havfli holat edi. Chunki, bu shunchaki bir viloyatning markazga bo yin
‘
egmasligi emas, balki rasmiy sulola namoyondasining mintaqadagi raqiblardan
–
xivaliklar bilan til biriktirib, oliy taxtga qarshi harakati edi. Shuning uchun ham
Amir Haydar unga qarshi lashkar tortadi. Dinnosirbek bas kelolmay Mashhadga
qochadi. Shohmurod davrida bo lganidek Amir Haydar Marvni egallagach,
‘
mahalliy aholining bir qismini Zarafshon vodiysiga ko chirtirib, bu yerga
‘
turkmanlarni o rnashtiradi.
‘
Buxorodagi ichki ziddiyatlardan Xiva xonligi bundan keyin ham foydalanishga
ko p uringan. Xususan Dinnosirbekka yordam berish bahonasida Buxoro amirligi
‘
hududiga kirib borgan Eltuzarxondan so ng 1821-1825-yillari Amir Haydar
‘
Miyonkolda xitoy-qipchoqlar isyonini bostirish bilan ovvoraligida Xivaliklar
Chorjo y va Marvga harbiy yurish uyushtiradilar. Xivaliklar xatto Marvni zabt
‘
etishga ham muvaffaq bo lganlar. Bungacha ham amirlikning Sharqiy qismida
‘
ancha yo qotishlar va o zgarishlar bo lgan. Masalan, Qo qon hukmdorlari
‘ ‘ ‘ ‘
36

1805-yili Xo jandni, 1809-yili Toshkentni, 1816-yil esa Turkistonni ishg ol etib,‘ ‘
xonlik doirasiga kiritadilar. 1806-1813-yillari O ratepa, 1806-yili Jizzaxga, 1821-
‘
yili Samarqandga tahdid solganlar. Xullas, Amir Haydar hukmronligi ancha
tahlikali bo lib, markaziy hokimiyat qudrati susaygan.
‘
Mangi tlar sulolasidan bo lgan Buxoro amiri.
‘ ‘ Otasi Amir Haydar hukmronligi
davrida Qarshida hokimlik qilgan. 1826-yili Amir Haydar vafot etgach bir necha
oy mobaynida Nasrulloning ikki akasi - Husayn va Umar almashinildi. Birinchisi
zaharlandi, ikkinchisi esa o ldirildi. Shu yili (1826) Amir Haydarning uchinchi
‘
o g li shavqatsizligi uchun Amiri qassob laqabini olgan Nasrulloxon taxtga
‘ ‘ “ ”
o tirdi. Akalari o limidan keyin taxtga o tirgan Nasrulloxon qisqa vaqt ichida
‘ ‘ ‘
taxtga da vo qilishi mumkin bo lgan avlodlaridan barchasining bahridan o tadi.
‘ ‘ ‘
U qo shinlariga tayangan holda o zbek feodal zodogonlarini beayov qira
‘ ‘
boshladi. U yer egalarining mol-mulki va yerlarini musodara, o zlarini badarg a
‘ ‘
qilib, o ldirtirib yubordi. Bu borada uning eng yaqin yordamchisi rais
‘
Rahmonbedi Niyoz edi. Nasrulloxon o z hukmronligi davrida islom shariati
‘
ko rsatmalari amal qilgan. Nasrulloxon jasur va dovyurak kishi bo lganligi bois
‘ ‘
unga Bahodir, Botir unvonlari berilgan. Nasrulloxon davlat hokimyatini
“ ”
mustahkamlash maqsadida urug va qavm boshliqlari bo lgan ko plab
‘ ‘ ‘
amaldorlarni quyi tabaqalardan chiqqan yosh va g ayratli kishilar bilan
‘
almashtirdi. 1837-yilda harbiy sohada islohatlar o tkazib, o z qo shining
‘ ‘ ‘
jangavor holatini yaxshilaydi. Har biri 800 kishidan iborat 50 ta sarbozlar buluklari
va 250 kishilik to pchilar guruhi tashkil qilingan. Muntazam piyoda qo shining
‘ ‘
soni 40 ming kishidan ortiq bo lgan. Nasrulloxon Xiva va Qo qon xonliklarini
‘ ‘
Buxoro atrofida birlashtirishda urungan. Mamlakatning hududiy yaxlitligini tiklash
uchun 1840-42-yillari Qo qon xonlari tomonidan tortib olingan Xo jand,
‘ ‘
O ratepa, Toshkent, Jizzax va Zominni Buxoro amirligiga qaytardi. Farg ona
‘ ‘
vodiysi ulamolarining talabi bilan 1842-yili Qo qonga yurish qilib xonlik
‘
hududini egallagan. Biroq u Qo qon xoni Muhammad Alixonni qatl qilish bilan
‘
cheklanmasdan, uning onasi (Nodirabegim)ni ham o ldiradi. Nasrulloxon
‘
tomonidan Qo qonga Ibrohim parvonachi mang itning noib qilib qoldirilishi
‘ ‘
37

salbiy oqibatlarga ham olib kelgan. Noib mahalliy aholiga zulm o tkazib,‘
soliqlarni ko paytirdi. Natijada, tez orada Qo qon qo ldan ketadi. 1843-yilda
‘ ‘ ‘
Nasrulloxon Marvni ham Buxoroga bo ysuntiradi. Shuningdek, Nasrulloxon
‘
qo shini 20 yilda olib borgan 32 ta harbiy yurishidan so ng 1856-yilda
‘ ‘
Shahrisabzni uzil-kesil egallagan. Shahrisabz markaziy hokimyatga bo ysungach,
‘
u sulh ramzi sifatida mahalliy hukmdor - Iskandar Vallomaning sinlisi
Kenagasxonimga uylangan.
Nasrulloxon hukmronlik qilgan yillar Turkiston mintaqasida Rossiya Angliya
manfaatlari o zaro to qnashgan davr hisoblanadi. Uning davrida Nasrullon
‘ ‘
tomonidan Buxoroda Qozi Hasanxo ja, Olimjonboy, Eshoni Pir, Mirzo Ubayd,
‘
Ismoilxo ja (1829), Ali Chubin, Mirzo Abdulg affor, Tojiddin madrasalari
‘ ‘
(1860) qurildi. Xalifa Xudaydod me`moray majmuasi yakunlandi(1855).
Nasrulloxon Buxoroda dafn tilgan.
Mang itlar sulolasidan bo lgan Buxoro amiri.Otasi Nasrulloxon davrida
‘ ‘
Karmanaga hokimlik qilgan. Amir Nasrullo vafotidan so ng, Buxoro taxtiga
‘
o tirgan. Otasi tomonidan Karmanaga surgun qilingan kishilarni Buxoroga
‘
qaytarib, yuqori lavozimlarga tayinlagan. Markaziy hokimiyatga bo ysunishni
‘
istamayotgan Hisor, Shahrisabz, Darboz, Ko lob, Baljuvon bekliklari va Qo qon
‘ ‘
ustiga yurish qilib, ularning qarshiligini yengdi (1863-1865). Mallaxon tomonidan
taxtdan tushirilgan Qo qon xoni Xudoyorxon Buxoroga qochib kelganida xonlik
‘
taxtini qayta egallashi uchun unga harbiy yordam bergan (1861). Muzaffarning
hukmronlik davri Rossiyaning O rta Osiyo xomliklariga qarshi harbiy harakatlari
‘
kuchaygan davrga to g ri keladi. Rossiya bilan bo lgan kelishmovchiliklarni
‘ ‘ ‘
tinch yo l bilan bartaraf etishda umidini uzmay, u Najmiddinxo ja boshliq
‘ ‘
ekchilarni Peterburgga jo natdi (1865-yil iyul). Biroq, ko zlangan maqasadga
‘ ‘
erishilmay, ikki o rtada harbiy harakatlar boshlandi. Muzaffar qo shini bilan
‘ ‘
general Romanovskiy boshchiligidagi Rossiya harbiy kuchlari o rtasidagi
‘
dastlabki to qnashuv Jizzax bilan Oratepa o rtasidagi Erjar(Maydayulg un) da
‘ ‘ ‘
bo lib, unda Buxoro qo shini mag lubiyatga uchragan(1866-y. 8-may).
‘ ‘ ‘
Muzaffar muftiy Muhammad Porso boshchiligidagi elchilarni Afg oniston va
‘
38

Hindiston orqali yordam so rab, Istanbulga yuborsa ham rad javobini olgan.‘
1868-yil 2-3-iyunda Zirabuloq jangida mag lubiyatga uchragach, 1868-yil 23-
‘
iyunda Samarqandda imzolangan Rossiya-Buxoro sulh shartnomasiga ko ra,
‘
Buxoro amirligi Rossiyaga tob` bo lib qolgan. O g li va valiahd Abdulmalik
‘ ‘ ‘
(Katta to ra) Rossiya bosqini va otasi hukmronligiga qarshi Shahrisabz va
‘
Kitobda qo zg olon ko targanda Muzaffar rus qo shinlari yordamida uni
‘ ‘ ‘ ‘
bostirgan (1870).
Muzaffar davrida Buxoro amirligining Rossiyaga qaramligi kuchayishi bilan bir
qatorda shialarning ta siri ham ortgan. Buxorodagi Eshon Imlo mozorida dafn
‘
etilgan. Amir Abdulahad Mang itlardan bo lgan Buxoro amiri. Uning davrida
‘ ‘
Chor hukumati Buxoroda rus siyosiy agentligi ta`sis etib (1886-yil), Turkistonda,
jumladan, Buxoro xonligini xom-ashyo ba`zasiga aylantirish va bu yerdagi
boyliklarni Rossiyaga tashib ketish maqsadida Amudaryoga ko prik qurdi,
‘
Chorjo y Samarqand temiyo li o tqazdi (1900-1901). Shuningdek,
‘ – ‘ ‘
Abdulahad davrida jadidchilik harakati kuchaygan. 5
Mang itlardan bo lgan Buxoro amiri. Peterburgdagi Nikolaev (pajlar) korpusida
‘ ‘
ta`lim olgan (1893-96). 1898-yil Qarshi, valiahd sifatida Karmana bekliklariga
hokim bo lgan. Otasi vafotidan so ng 1910-yil 24-dekabrda Buxoro taxtiga
‘ ‘
o tirgan. Uning davrida Buxoro amirligining Rossiyaga qaramligi yanada
‘
kuchaydi. Taraqqiyparvar kuchlar shuningdek, Yosh buxoroliklar qattiq ta`qib
qilindi. Birinchi Jahon urushi davrida Rossiya imperatori Nikolay II uni general
–
leytinant harbiy unvoni bilan taqdirlagan va o zining general ad`yutanti qilib
‘ –
tayinlagan (1915-yil dekabr). Chunki u Rossiyaga katta miqdorda pul bilan yordam
bergan edi. Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi, xususan, Kolesov voqeasi (1918-
yil mart) dan keyin u amirlik hududida 3 ming kishini jadidlikda ayblab, nohaq qatl
ettirgan.
1920-yil avgustda Buxoro bosqini natijasida amirlik tuzumi ag darib tashlandi.
‘
Sentabr oyining o rtalarida Olimxon Sharqiy Buxoroga borib, Buxoro xalqining
‘
5
O’zbekiston xalqlari tarixi. 2-jild. T., «Fan», 1992 y.
39

bosqinchi qizil armiyaga qarshi olib borgan mustaqillik kurashiga rahbarlik
qilishga urindi. Olimxon Hisor viloyatini o ziga qarorgoh qilib, 6 oy davomida‘
qizil askarlarga qarshi kurashgan.
40

2. Xiva va Qo`qon xonliklarida davlat boshqaruvi .
2.1.Xiva xonligidagi hukmron sulolalar davrida boshqaruv tizimi
Xiva xonligi xon tomonidan saroy amaldorlari yordamida boshqariladigan, yakka
xokimchilikka asoslangan davlat bо‘lib, uning boshqaruv tizimi Buxoro va Qо‘qon
xonliklaridan deyarli farq qilmagan. Xonlikdagi eng yuqori unvon xon bо‘lib, u
siyosiy, xarbiy, diniy xokimyatni о‘z qо‘lida birlishtirgan edi. Buxoro va Qо‘qon
xonligidan farqli ravishda XIX asr boshlariga kelib, xon xuzurida doimiy faoliyat
yurituvchi Kengash (Devon) tashkil etildi. Eng yuqori lavozimdagi asaldorlar a’zo
bо‘lgan bu kengashning vakolatlari cheklangan, barcha qarorlar amalda
tomonidan qabul qilingan bо‘lsada, lekin saroy ayonlarining, qabila
boshliqlarining, maxalliy xokimlarning davlat boshqaruvidagi о‘rnini e’tirof etish
zarur. Bunday amaldorlar davlat boshqaruvida katta kuchga ega edilar. Xonlikdagi
barcha mansab va unvonlar 3 toifaga:
- H arbiy-ma’muriy.
- H arbiy.
- Diniy amallarga bо‘lingan.
Saroy unvonlari ichida xondan keyin turuvchi eng nufuzli amaldorlar inoq, otaliq,
biy xisoblangan. Ular xonning eng yaqin maslaxatchilari bо‘lib, davlatning
siyosiy, moliyaviy, iqtisodiy, xarbiy xayotini nazorat qilib turganlar. Xonlikning
siyosiy – iqtisodiy xayotida ulardan tashqari naqib, amir al - umaro, mextar,
qо‘shbegi, beklarbegi, devonbegi, parvonachi, dasturxonchi, eshikog‘asi, shotir,
yasovulboshi, udaychi, mingboshi, mirobboshi va boshqalar muhim о‘rin tutardi.
Shayxulislom boshchiligidagi din peshvolari diniy hokimiyatni boshqarar edi. 6
Xiva xonligida davlat tili о‘zbek tili bо‘lib, barcha ishlar va hujjatlar yagona tilda –
о‘zbek tilida olib borilar edi. Xiva xonligi XVI – XVIII asrlarda viloyatlarga
bо‘lingan bо‘lsa, XVIII asr oxiri - XIX asr boshlaridan boshlab, davlatdagi
siyosi ma’muriy birlik bekliklarrga aylantirildi. Bu davrda xonlikda 16 ta beklik,
ikkita noiblik mavjud edi. Ular Xazorasp, Gurlan, Xonqa, Kо‘hna Urganch,
6
O’zbekiston xalqlari tarixi. 2-jild. T., «Fan», 1992 y.
41 63

Qо‘shkо‘prik, Pitnak, G‘azovot, Qiyot, Shobboz (Shoxabboz), Shovot, Toshhovuz,
Ambarmanak, Urganch, Xо‘jayli, Shumanay va Qо‘ng‘irot bekliklari hamda
Beshariq va Qiyot - Qо‘ng‘irot noibliklaridir.
Bu noiblik va bekliklarni xon tayinlaydigan beklar va noiblar boshqarar edi. Xiva
shaxri esa xon va bosh vazir (inoq) ning izmida bо‘lgan. Xonlikda о‘troq
dexqonchilik tumanlarida asosan о‘zbeklar yashar, ular mamlakat aholisining
asosiy kо‘pchiligini tashkil etardi. Xonlikda saroy amaldorlari, markaziy va
mahalliy boshqaruvning yuqori pog‘onalari egallab turgan ijtiomiy tabaqalar,
harbiy ma’muriy amaldorlar va mansab egalari katta xuquq va imtiyozlarga ega
ijtimoiy tabaqa edi.
Daxlsiz xuquqlarga, aholining barcha ijtimoiy tabaqalariga katta ta’sir kо‘rsatish
kuchiga ega bо‘lgan oqsuyak tabaqa – mahalliy shayxlar va hojalardan Sayyid ota,
Darvish shayxlari avlodlarini eng nufuzli ijtimoiy tabaqa hisoblanardi. Ularning
xuquq va imtiyozlari xonlar о‘zgarsa yoki о‘ldirilib, о‘rniga boshqasi о‘tirsa ham
о‘zgarmay qolaverar edi.
Xonliklar orasida Xiva xonligi boshqa davlatlarga nisbatan о‘zining tajovuzkor
yurishlari bilan ajralib turardi. Bunday yurishlar asosan Buxoro va Eron
davlatlariga nisbatan olib borilgan. Xonlikda oliy bosh qо‘mondon xon
hisoblangan. Inoq harbiy – ma’muriy amaldorlarga yetakchilik qilardi. Qо‘shinlar
boshlg‘i sarkarda bо‘lib, amir – ul umaro deb yuritilgan. Xonning shaxsiy
gvardiyasiga yasovulboshi qо‘mondonlik qilgan.
Qо‘shinlar otliq va piyoda qismlarga bо‘lingan. Shuningdek, yollanma
turkmanlardan ham iborat qо‘shin mavjud bо‘lib, ular о‘zbek sarbozlari bilan
birgalikda qо‘shinningsh asosiy kuchi sanalgan. Jang olib borish usuli Chingizxon
va Amir Temur davridagi qoidalarga asoslangan. Asosiy qurollari о‘q - yoy, qilich,
nayza, dubulg‘a, kam miqdorda miltiq va zambaraklar bо‘lib, qalqon va sovut
himoya vositasi hisoblangan.
Xonlikda asosiy sudlov mahkamalari qozilik idoralari bо‘lgan. Bu mahkamalar bir
necha pog‘onali b о ‘lgan. Qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat yoki oliy
shaxs xon hisoblangan. Uning о ‘zi og‘ir jinoiy ishlarni shaxsan k о ‘rib chiqqan.
42
64

Undan keyingi о ‘rinda bosh sudya - qozikalon turgan. Xonlikda har bir viloyat,
tuman, qasaba, shaxarlarda xon tomonidan tayinlangan qozilar b о ‘lib, ular о ‘z
yordamchilari – muftilar yordamida mulkchilik bilan bog‘liq masalalarni hal
qilish, mayda jinoyatlarni ochish va shu singari ishlar bilan shug‘ullangan.
Viloyatlarda jinoyi ishlarni k о ‘rib chiqishga maxalliy xokimning ham xuquqi bor
edi. Qishloqlarda mayda mojarolar qishloq oqsoqoli tomonidan xal etilgan. 7
Xonlikda barcha yerlar davlat yerlari, vaqf yerlar va xususiy mulklarga b о ‘linar
edi. Voxa iqtisodiyotining asosini dexqonchilik va chorvachilik, xunarmandchilik
va savdo-sotiq tashkil etardi. Dexqonchilikda Amudaryo quyi oqimidan bosh
oladigan kanallar va ariqlar katta о‘rin tutgan. Asosiy yerlar quydagi 11 kanaldan
sug‘orilgan: Pitnak, Polvon, Qazovot, Shoxabboz, Yarmish, Qilich Niyoz biy,
Karakuz, Arna, Bо‘zsuv, Suvvoli va Xon kanallari.
Xonlikda paxtachilik va bug‘doy asosiy ekinlar bо‘lgan. Chorvachilikda
yilqi, tuya, qoramol boqilgan. Xunarmandchilik ancha keng tarqalgan
bо‘lib, asosiy yirik shaxarlarda tо‘plangan edi. Mamlakat
iqtisodiyotining asosini savdo-sotiq tashkil etgan. Xonlikning geografik
qulayligi uning ichki va tashqi savdosi rivojlanishiga ta’sir kо‘rsatardi.
Xonlikda tranzit savdo aloqalari ham yaxshi yо‘lga qо‘yilgan edi .Xiva
xonligining davlat tuzumi xam feodalizmga xos edi. Butun xokimiyat
xon va uning amaldorlari kulida bulgan o’zbeklarning kungirot
urugidan chikkan xon Xivaning oliy xukmdori edi. Davlat xayotiga oid
turli masalalarni xal etish uchun Muxammad Raximxon I davrida (1806-
1825) nufuzli amaldorlardan iborat Devon-ya`ni kengash tuzilgan. XIX
asrning birinchi yarmida Xivaning bosh amaldori Kushbegi bulib, u bevosita
xonning uzidan buyruk olar edi. U xonlikning janubiy yarmidagi utrok axoli
ustidan xukmdorlik qilgan. Kushbegidan keyingi ikkinchi urinda Mextar to rgan.’
7
O’zbekiston xalqlari tarixi. 2-jild. T., «Fan», 1992 y.
43

Unga xonlikning shimoliy qismidagi utrok axoli buysunar edi. Ilgarigi vakolat
xokimi axamiyatiga ega bulgan va xondan keyingi yukori unvon xisoblangan
inoklik martabasi XIX asrda uz axamiyatini yukotdi.
Maxalliy boshqaruv uchchala xonlikda xam deyarli bir xil bulgan. Bu erda
xam viloyatlar maxalliy biylar tomonidan idora qilingan. Ular albatta xonning
yakin kishisi yoki karindoshi bulgan. Tuman va kishloklar xam aminlar va
oksokollar kulida edi. Shariat ishlari va usdlov ishlari islom dini asoslariga kirilgan
bulib uning raxnamosi Shayxulislom xisoblangan. Turli xil jinoyatlar yuzasidan
kozikalon xukm chikargan. Shaxarda poytaxtning bosh kozisiga buysunadigan
kozilar bor edi. Xiva xududidagi ayrim kabilalarning uz kozilari bulgan. Masalan
korakalpoklarning uz kozilari bor edi.
Kozikalondan keyin rais mansabi bulib, u katta mavkega ega edi. Rais
bozorlardagi tosh-tarozilarni, masjid-madrasalarni ishni yuritish buyicha tekshirib,
nazorat qilib borgan. Xiva xonligida aloxida davlat byudjeti bulmagan. Barcha
mablag bevosita xonning shaxsiy mulki xisoblangan. Bu mulk xalqdan
undiriladiganturli-tuman soliklar xisobiga tuldirib turilgan. Soliklarning turi kup
edi va yildan-yilga soliklar xisobiga tuldirib turilgan. Soliklarning turi kup edi va
yildan-yilga uning turlari tinimsiz ortib borgan. Asosiy soliklar jumlasiga er soligi-
xiroj bulib, uning bir qismi pul, kolgan qismi maxsulot bilan olingan. Solik
yiguvchi uning mikdorini chamalab belgilagan. Kishlok oksokollari joylarda
soliklarni yigish ishi bilan xam shugullangan. Mol-mulkdan olinadigan-zakot, boj,
suv puli, joy puli kabi unlab solik turlari bor ediki, bular xalqni tobora
kashshoklashib borishiga sabab bular edi.
Xiva xonligining kushini otliklardan tuzilgan va nomuntazam edi. Bular
urush boshlanib kolgan vaziyatda tuplangan. Viloyatlar xokimlarning kul ostidagi
navkarlar birlashib xonilikning lashkarini tashqil etgan. Navkarlar asosan nayza va
qilichlar bilan, ba`zi birlari esa pilta miltiklar bilan kurollanganlar. Tez-tez bulib
turadigan uzaro urushlarda kuplab odamlar bilan ulib ketar shaxar va kishloklar
xarob bular edi. Bu urshlar xalq gardaniga ogir yuk bulib tushar edi. Urushlar
44

davrida xalqdan kushimcha soliklar yigib olingan. Dexkonlar bundan tashkari bir
kancha majburiyatlarni xam bajarganlar.
Xonliklar urtasida faol savdo-sotik ishlari yulga kuyilgan. Xiva xonligi bilan
Rossiya urtasida xam savdo va diplomatik alokalar yulga kuyilgan edt. Birok
Rossiya bu alokalardan garazguylik bilan, uz manfaatlari yuldia foydalandi.
1873 yilda Xiva xonligi Rossiya tomonidan bosib olingach, uz siyosiy
mustaqilligini yukotdi va Rossiyaga tamoman karam bulib koldi. Xiva xonligi
xukuklari cheklab kuyildi. Yiliga Rossiyaga katta mikdorda tovon tulab turadigan
buldi. Bu xolat Xiva xonligi xududidagi axolining shundok xam ogir xayotiga yana
ogir bir zarba bulib tushdi. Garchand Xiva xonligi saklanib kolgan bulsada, u tom
ma`noda Rossiyaning mustamlakasi, rus davlati manfaati yulida ish yuritishi lozim
bulgan karam bir davlat edi. Xorazm va Buxoro xalq respublikalari yangi tipdagi
davlatlar edi. Ularning siyosiy tizimi bir-biriga uxshardi. Partiya, xokimiyat
tuzilmalari, jamoat tashqilotlarida dastlabki yillarda jamiyatning barcha tabakalari-
dexkonlar, musulmon ruxoniylar, savdogarlar ishtirok etdilar. 8
Xorazmda hukmron bo lgan shayboniylar sulolasi asoschisi va xoni, Berka‘
Sultonning o g li Chingizxonning nabirasi Shaybon avlodidan. Otasi Berka
‘ ‘
sulton Shayboniyxon tomonidan qatl qilingandan so ng (XV asrning 80-yillarida),
‘
ukasi Bilbars bilan o z ulusi (Sirdaryoning quyi oqimida) istiqomat qilgan. 1510-
‘
yilda safaviylar hukmronligiga qarshi Xorazmda Umar boshchiligida qo zg olon
‘ ‘
boshlanadi. Xorazmda hokimiyat tepasiga yangi sulola vakili kelishini mashhur
Sayidota ajdodi uyushtirdi. Uning tashabusi bilan Shayboniyxon tomonidan qatl
etilgan Berka Sultonning o g li Elbarsxon taxtga o tkaziladi. 1511-1512-
‘ ‘ ‘
yillarda Elbarsxon boshchiligida Xorazm xalqi Eron qo shinlarini mamlakatdan
‘
quvib chiqaradi. Shu tariqa 1511-yilda Xorazm mustaqilligi tiklandi. Elbarsxon
davrida mamlakat poytaxti Vazir shahridan Urganch shahriga ko chirildi.
‘
Elbarsxon Vazir shahrini Eron qozilbosh qo shinlaridan ozod etgach, bu g alaba
‘ ‘
sharafiga o z o g illari nomiga g ozi laqabini qo shib aytishni buyurgan.
‘ ‘ ‘ “ ‘ ” ‘
8
O’zbekiston xalqlari tarixi. 2-jild. T., «Fan», 1992 y.
45

Oradan ko p vaqt o tmay, Elbarsxon Urganch, Xiva, Hazoraps, Qiyot va Tirsak‘ ‘
shaharlaridan safaviylarni quvib chiqardi.
Xiva xoni. Shayboniylar sulolasidan. Ubaydullaxon 1537-yili Urganchni egalladi
va Avaneshxon qo shinlarini tor-mor keltirib, xonning o zini o ldiradi. Xonlik
‘ ‘ ‘
hududi to rt qismga bo linib, uning bir qismi Ubaydullaxon, qolgan uch qismi
‘ ‘
esa Hisor, Samarqand va Toshkent hokimlariga bo lib berdi. O g li
‘ ‘ ‘
Abdulazizni Xorazmga noyib etib tayinlaydi.
Xiva xoni, Arab Muhamadxonning o g li. Shayboniylar sulolasidan. Turkmanlar
‘ ‘
yordami bilan ukasi Elbors (Ilbors) Sultonni taxtdan ag darib, 1623-yili Xivada
‘
xonlik taxtiga o tirdi. U turkman zodagonlariga tayanib ish yuritdi. Eron davlati
‘
qo liga o tib qolgan Janubiy Turkmanistonni Xiva xonligiga qo shib olishga
‘ ‘ ‘
intildi, ammo 1628-yilda safaviylar qo shinidan yengildi. XVII asrning 30-40-
‘
yillarida Buxoro va Rossiya bilan savdo-sotiq ishlarini olib boradigan karvonlarga
zarar yetkazayotgan qalmoqlarga qarshi qattiq kurash olib bordi; qalmoqlarga
qarshi ittifoq tuzish maqsadida Moskva bilan muzokaralar yuritdi. Arab
Muhammadxonni o ldirishda Habash Sulton bilan Elbars sultonga yordam
‘
bergani uchun Xorazmdagi uyg ur va nayman qabilalarining chorva mollarini
‘
tortib oldi va ularga qarshi qirg in uyushtirdi. Bu fojiadan qutilish uchun
‘
o zbeklarning boshqa qabilalari Xivadan Movarounnahrga, ba`zilar esa
‘
Mang ishloq yoki qozoq dashtlariga ko chib ketdilar.
‘ ‘
Asfandiyorxon davrida tarqoqlik va xalq ommasini ezish yanada kuchaydi, bu esa
mehnatkashlar noroziligiga sabab bo ldi. Bundan foydalangan yer mulkdorlari
‘
o z vakillaridan biri Abulg ozi Bahodirni Asfandiyorxonga qarshi qo ydilar.
‘ ‘ ‘
Natijada 1643-yil Orol o zbeklari Abulg ozini xon qilib ko tardilar. Xuddi shi
‘ ‘ ‘
yili Asfandiyorxon vafot etdi. Oradan 2 yil o tgach, Abulg ozi Bahodirxon
‘ ‘
Xivada taxtda o tirdi.
‘ Xiva xoni, shayboniylar sulolasidan, tarixchi va tabib.
Abulg ozi Bahodirxonning og alari Habash sulton va Elbars sulton otalari Arab
‘ ‘
Muhammadxonni yengib, uni Qum qal`asiga qamadilar. Otasining tarafdorlari
bo lgan katta og asi Asfandiyor Eronga, Abulg ozi Bahodirxon esa Buxoroga
‘ ‘ ‘
Imomqulixon huzuriga qochdi. 1623-yilda akasi Asfandiyorxon Xiva taxtini
46

egallagach, Abulg ozi Bahodirxon Urganchga hokim qilib tayinlandi. Lekin‘
Asfandiyorxon bilan o rtalarida nizo chiqib, Abulg ozi Bahodirxon 1627-yilda
‘ ‘
qozoq xoni Eshimxon huzuriga qochdi; keyin ikki yil Toshkent hokimi Tursunxon
bilan birga bo ldi. Ko p o tmay, turkmanlarning taklifiga binoan u yana
‘ ‘ ‘
Xorazmga qaytdi. Asfandiyor uni Xiva hokimi qilib tayinlashga majbur bo ldi.
‘
1629-yilda turkmanlar Eronga tobe bo lgan Niso va Dorunni bosib oldilar.
‘
Asfandiyorxon Eron bilan munosabatlarning tamoman jiddiylashib ketishidan
cho‘chib, aybni Abulg ozi Bahodirxonga to nkadi va uni 1630-yil qishida Eron
‘ ‘
podshohi huzuriga garov tariqasida yubordi. Abulg ozi Bahodirxon shu tariqa 10
‘
yil Eronda, Isfaxon yaqinidagi Taborak qal`asida qamoqda yashadi. 1639-yilning
yozida u tutqunlikdan qochishga muvaffaq bo ldi. Abulg ozi Bahodirxon bir
‘ ‘
necha yil taxt uchun kurash olib borib, nihoyat 1644-yilda hokimiyatni o g li
‘ ‘
Anushaxonga topshirdi. Abulg ozi Buxoro xoni Abdulaziz bilan Subhonqulixon
‘
o rtasidagi raqobatga ham aralashdi, chunki, Subhonqulixon Abulg ozining
‘ ‘
jiyaniga uylangan edi. Buxoro xoni bilan sulh tuzishga erishildi. Shunga qaramay,
Abulg ozixon 1663-yili yetti marta Buxoro xonligi ustiga yurish uyushtirdi:
‘
Qorako l, Chorjo y, Vardonze tumanlarini talon-taroj qildi. U Buxoro xoni
‘ ‘
Abdulazizxon davrida Buxoroga ko pgina talonchilik yurishlarini olib borgan.
‘
Uning bosqinchilik yurishlari Buxoro xonligining siyosiy va iqtisodiy ahvoliga
yomon ta`sir ko rsatdi va ijtimoiy-siyosiy ahvolni murakkablashtirib yubordi.
‘
Abulg ozi qabila boshliqlari nufuzini oshirish bilan ularning markaziy
‘
hokimiyatga qarshi xatti-harakatlariga barham bermoqchi bo ldi. U xonlikdagi
‘
barcha qabilalarni to rt guruhga bo ldi: qiyot-qo ng irot, uyg ur-nayman,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qang li-qipchoq, nukuz-mang it. Bunda qabilalarning urf-odatlari, turmush tarzi
‘ ‘
va qarindoshchilik aloqalari hamda joylashgan yeri hisobga olindi. Mazkur to rt
‘
guruh yana o n to rt mayda urug lar ham qo shilgan. Har bir qabilaviy
‘ ‘ ‘ ‘
guruhga bog liq inoq tayinlanib, xon shu inoq orqali qabilaga tegishli
‘ –
masalalarni hal qilgan. Inoqlar xonning eng yaqin maslahatchisi sifatida saroyda
istiqomat qilganlar. Abulg ozi Bahodirxon saroyida xon hashami 32 qabila
‘
boshlig i inoqlardan iborat edi.
‘ –
47

Abulg ozi Bahodirxon yirik tarixchi olim sifatida ham e`tiborga sazovor. Uning 9‘
bobdan iborat Shajarai Turk hamda Shajarai tarokima ( Turkmanlar shajarasi )
“ ” “ ” “ ”
asarlari O zbekiston, umuman O rta Osiyo tarixiga oid qimmatli manbalardan
‘ ‘
hisoblanadi. Abulg ozixon Shajarai turk asari bilan «Xorazm tarixchilik
‘ “ ”
maktabi»ga asos solgan. Abulg ozi Bahodirxon tibbiyot ilmiga oid Manofiul
‘ “
inson ( I nsonga foydali tadbirlar ) nomli asar ham yozgan.
” “ ”
Abulg ozi Bahodirxonning o g li.
‘ ‘ ‘ Buxoro xoni Abdulazizga qarshi jang (1657-
yil)da qahramonlik ko rsatib, jang taqdirini xivaliklar foydasiga hal qilgan va
‘
otasini o limdan saqlab qolgan. Uning qo shinini Buxoroga yetib borib,
‘ ‘
Samarqandni egalladi. 1685-yilda G ijduvon yaqinidagi jangda Xiva qo shinlari
‘ ‘
tor-mor etildi. Buning uchun otasi Anushaxonga tug , lashkar va Hozarasp
‘
shahrini in`om etgan va Xivada uning nomiga katta hammom qurdirgan.
Anushaxon taxtga o tirgach, xonlik chegaralarini mustahkamlash uchun Yangi
‘
Kot, Shohobod qal`alarini qurdirgan. So ng, 1686-yil Buxoro xonligiga yurish
‘
qilib, G ijduvon, Hazora, Samarqand, Qarshi va Shahrisabzni egallagan.
‘
Anushaxon davrida Buxoro-Xiva munosabatlari yanada keskinlashdi. Anushaxon
Buxoroni xonavayron qilgan bir necha marta harbiy yurish uyushtirgan. Uning
qo shini hatto Buxoroga yetib borgan. Samarqandni egallagan. U Samarqand
‘
viloyati hokimi Xojaqulibiy o tarchi bilan birgalikda Buxoro xoni
‘
Subhonqulixonga qarshi urush boshlagan.
1686-yili Subhonqulixon Anushaxonxonga qarshi fitna uyushtirdi. Anushaxon
1687-yil taxtdan tushirilib, ko ziga mil tortiladi. Anushaxon davrida
‘
Qoraqalpog istondagi Sulton Bays bobo va Xivadagi Pahlavon Mahmud
‘
maqbaralari, Oq masjid ta`mirlangan, Shajarayi turk asari oxiriga yetkazilgan.
“ ”
Anushaxon Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbarasiga dafn etilgan.
1736-yil Sherg ozixonning katta Erg ozi sulton Shohobodda unga qarshi kurash
‘ ‘
boshlagan. Xonlikdagi mang itlar va qoraqolpoqlar ham bosh ko targan.
‘ ‘
Elbarsxon ularga qarshi kurash bilan bir qatord qo shni davlatlar hududiga ham
‘
chopqunlar uyushtirgan. 1736-yil Elbarsxon 3 ming turkman askarlarini Chin
48

Vakil yovmut boshchiligida Xurosonga jo natgan. Bu qo shin Mand tekisligi va‘ ‘
Olatog atrofida eronliklarning qizilboshlilar qo shini ustidan zafar qozonib,
‘ ‘
katta o lja bilan qaytgan. bu paytda Eron shohi Nodirshoh Shemaxani bosib olib
‘
Ganjada turgan edi. 1738-yil Nodirshohning o g li Rizoquli mirza Balxni
‘ ‘
egallab, Movarounnahrga yurish boshlagan. Buxoro xoni Abulfayzxon
Elbarsxondan ko mak so ragan. Elbarsxon katta qo shin bilan Buxoroga
‘ ‘ ‘
otlangan, biroq yo lda Abulfayzxonni qizilboshlilar bilan sulh tuzganidan voqif
‘
bo lgach, orqaga qaytgan. 1739-yil fevralda Elbarsxon o zbek va turkmanlardan
‘ ‘
tashkil topgan qo shin bilan Xurosonga yurish qilib, Niso va Obivard atrofini
‘
talon-toroj qilib Xivaga qaytgan. 1739-yil oktabrda Nodirshoh Buxoroni olib,
Xivaga qo shin tortgan. Tuyamo yin, Pitnak, Hazoraspda xivaliklar mag lub
‘ ‘ ‘
bo lgan. Eron qo shini Xonqani 7 kunlik qamaldan so ng egallagan, Elbarsxon
‘ ‘ ‘
va uning 20 ta amiri asir olingan. Nodirshoh ularni qatl ettirib, Xivaga yurish
qilgan va 3 kunlik qamaldan so ng uni bosib olgan.
‘
Muhammad Amin Inoq (taxminan 1730-1790) (1770-1790)
Xiva xonligini idora qilgan qo ng irot sulolasi asoschisi. Inoqlardan Muhamad
‘ ‘
Amin inoqlik lavozimiga ko tarilgan. Turkmanlarning yovmut va chovdur
‘
qabilalariga qarshi kurash olib borgan, lekin muvaffaqiyatsizlikka uchrab
Buxoroga, Doniyolbiy otaliq yoniga ketgan. Xorazmni butunlay egallab olgan
yovmutlar Xiva taxtiga Go yibxonning o g li Jahongirxonni ko targanlar.
‘ ‘ ‘ ‘
Uning davrida (1769-1770-yillar) besh qal`a (Hazorasp, Xonqa, Urganch, Kat va
Shohobod)da ocharchilik va vabo tarqalib o zbeklar Orol va Buxoroga ketganlar.
‘
1770-yil Muhammad Amin inoq Buxorodan qaytib kelib yovmutlarni Xorazmdan
quvg in qilgan, taxtga Abulxayrxonning o g li Bo lakayxonni o tqazgan.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
1782-yilda Buxoro xoni qo shinlari qo shinlari hujumini daf etadi. Muhammad
‘ ‘
Amin inoq mustaqil beklarni ham bo ysundirganidan keyin Xiva xonligida
‘
iqtisodiy hayot bir qadar jonlana boshladi. O zga yurtlarga qochib ketgan aholi
‘
asta-sekin qaytib kela boshladi.
Muhammad Amin inoq xon avlodidan bo lmagani uchun taxtga qo g irchoq
‘ ‘ ‘
xonlarni o tqazib, hokimiyatni ular nomidan boshqara boshlagan. Muhammad
‘
49

Amin inoq 20 yil mobaynida 13 marta Xiva xonini almashtirgan. Faqatgina
Muhammad Amin inoqning nabirasi Eltuzar (1804-1806-yillar) 1804-yilda chetdan
chaqirilgan soxta xon Abulg ozini taxtdan tushirib, o ziga xon unvonini qabul‘ ‘
qiladi. Xorazimlik tarixchilar (Munis, Ogahiy, Bayoniy va boshqalar) Muhammad
Amin inoq hususida ancha iliq fikr bildirganlar. Muhammad Amin inoq davrida
Xiva shahrida Muhammad Amin inoq madrasasi qurildi (1765-yil), shaharning
Nodirshoh bosqinida vayron bo lgan devori va darvozalari qayta tiklandi (1785-
‘
yil), Xivaning Jome masjidi qayta qurilib, uning yonida chiroyli minora qad
ko targan.
‘
Xiva xoni. Qo ng irotlar sulolasidan. Muhammad Amin inoqning o g li.
‘ ‘ ‘ ‘
Inoqlardan. Avaz xon avlodidan bo lmagani uchun taxtni qo g irchoq xonlar
‘ ‘ ‘
orqali boshqarganlar. Avaz Muhammad inoq hukmronligi davrida Xiva xonligini
iqtisodiy jihatdan mustahkamlash borasida ko p ishlar qilingan, Xivada katta
‘
hajmdagi qurilish ishlari bajarilgan (masalan, Xivadagi Juma masjidi va minorasi
(1789) qayta qurilgan).
Xiva xoni, Muhammad Amin inoqning nabirasi. Qo ng irotlar sulolasidan.
‘ ‘
Eltuzar davrida chetdan chaqirilgan soxta xon Abulg ozi taxtdan tushirib, o ziga
‘ ‘
xon unvonini qabul qiladi (1804-yil). Shundan keyin, qo ng irot qabilasi Xiva
‘ ‘
xonligi taxtini 1804-yilda rasman ham egalladi. Eltuzar 1806-yilda Buxoroga
qarshi urush chog ida halok bo ladi. Uning buyurig i bilan Munis Xorazmiy
‘ ‘ ‘
Firdavs ul-iqbol asarini yozgan.
“ ”
Qo ng irotlar sulolasidan. To liq ismi Muhammad Rahimxon ibn Avaz inoq ibn
‘ ‘ ‘
Muhammad Amin inoq. Akasi Eltuzarxon vafotidan keyin taxtga o tirgan (1806-
‘
yil). Muhammad Rahimxon I Xiva xonligini birlashtirishda ijobiy natijalarga
erishgan; bir qancha siyosiy, iqtisodiy, ma`muriy islohotlar o tkazgan. Xon saroyi
‘
qoshida doimiy faoliyat ko rsatuvchi Kengash (Devon) ta`sis etilgan. Muhammad
‘
Rahimxon I mamlakatni kengaytirish uchun turkman chovdurlar ustiga yurish
–
qilgan (1808-1809-yillar). Shu yili Hasanboy elini bo ysundirib Qo ng irotga
‘ ‘ ‘
hujum qilgan, biroq u yerda qattiq qarshilikka uchragan. Oymirza hukmronlik
qilayotgan qoraqalpoqlarning bir qismini Oq yoshq degan mavzega ko chirgan.
‘
50

Muhammad Rahimxon I Orol bo yi qoraqalpoqlarini bo ysundirish uchun bir‘ ‘
necha marta yurish qilib, 1811-yilda To ramurod so fini yengib xonlikni
‘ ‘
mustahkamlagan. 1812-1818-yillar davomida Sirdaryo bo yi qozoqlari va
‘
Marvdagi taka turkmanlar ustiga yurish qilib, ularni xonlikka qo shib olgan. Bu
‘
g alabalar Xiva xonligining mavqeini mustahkamlab, uni mustaqil qudratli
‘
davlatga aylantirgan. 1822-yilda Marv ustidan hukmronligini o rnatdi. 1823-
‘
1824-yillarda Buxoro amirligiga tegishli Qoqishtivon, Og or va Poykend
‘
qal`alariga talonchilik yurishlarini qilgan. Buxoro amiri Haydar bilan sulh tuzgan
(1825-yil).
Muhammad Rahimxon I davrida Dashti Qipchoq, Xuroson Xiva xonligiga soliq
to lab turgan. Xonlik hududi janubda Xuroson, Shimolda Orol dengizi va
‘
Sirdaryoning quyi oqimidagi yerlar, sharqda Buxoro amirligiga tutash hududlar,
g arbda Kaspiy dengizi qirg oqlarigacha bo lgan yerlarni o z ichiga olgan.
‘ ‘ ‘ ‘
Muhammad Rahimxon I o zi qurdirgan Pahlavon Mahmud maqbarasidagi katta
‘
xonaqohning to riga dafn etilgan. Muhammad Rahimxon I arab, fors tillarini
‘
bilgan. Ilm ahliga homiylik qilgan. Olim, shoir va donishmandlar bilan suhbatlar
o tkazib turgan. Munisga Eltuzarxon davrida boshlangan Firdavs-ul-iqbol
‘ “ ”
asarini davom ettirishga sharoit yaratib bergan. 1813-yilda Munisga Ravzat-us-
“
safo asarini tarjimasini topshirgan. Mamlakatda bir qancha kanallar qazdirib
”
obodonlashtirisga e`tibor bergan. Arkda zarbxona tashkil qilib oltin va kumush
tangalar chiqargan. Muhammad Rahimxon I davrida ichkilik va bangilik
taqiqlangan. Pahlavon Mahmud maqbarasi qayta qurilgan. Xivada bir qancha
madrasa va masjidlar qurilgan. Bojxona va boshqa muassasalar ishga tushgan.
Muhammad Rahimxonning o g li. Ollohqulixon davrida zulm, talonchilik,
‘ ‘
o zaro urushlar kuchaygan. Ollohqulixon Buxoro bilan sulh tuzilganiga qaramay
‘
7 marta Buxoro xonligi hududiga yurishlar qilib, qishloqlarni talab qaytgan.
Xurosonga 5 marta yurish qilgan. Qoraqalpoq va turkmanlarning
qo zg olonlarini beshafqat bostirgan (1828-yil). Rossiya bilan savdo va elchilik
‘ ‘
munosabatlarini (1840-1841-yillar) rivojlantirgan.
51

Ollohqulixon davrida Xivada karvonsaroy, tim, 111 ta xona va bo lmali‘
Toshho vli saroyi (1834-1835-yillar), Ichan qal`aning sharqiy darvozasiga
‘
tutashtirib qurilgan Ollohqulixon madrasasi, Oq masjid, Saitboy masjidi,
Toshhovuz qal`asi (1835-1836-yillar) va boshqa inshootlar qurilgan. Yangi
kanallar qazdirib sug oriladigan yerlarni kengaytirgan. Xiva shahrining
‘
obodonchiligi uchun ko p mehnat sarf qilgan. Ollohqulixon davrida koshinpazlik
‘
(koshinkorlik) san`ati yuksak cho qqiga chiqqan. Pahlavon Mahmud maqbarasi
‘
va Ko hna Ark koshinlar bilan bezatilgan. Sayid Alovuddin maqbarasi va boshqa
‘
ko pgina tarixiy obidalar ta`mirlangan. Arabxon va Muhammad Amin inoq
‘
madrasalari qaytadan qurilgan. 9
Xiva shahrining atrofi mudofa devori bilan o rab olingan (1842-yil). Ichan qal`a
‘
tashqarisida yashayotgan aholini himoya qilish maqsadida Dishan qal`a (Tashqari
qal`a) qurilgan. Qal`aning uzunligi 6250 metr bo lib, shunday ulkan qurilish
‘
kuchi bilan paxsadan 30 kun davomida qurib bitkazilgan. Ichan qal`aning janubiy
darvozasidan Dishan qal`a devorlarigacha bo lgan masofa 300-400 metrni tashkil
‘
qiladi.
Ollohqulixon 1842-yil Chorjo yga yurish qilib qal`ani qamal qilgan paytda og ir
‘ ‘
kasalga duchor bo lib, orqaga qaytishga majbur bo lgan va 1842-yil 23-
‘ ‘
noyabrda vafot etgan. Uni o zi hayot vaqtida tayyorlab qo ygan Pahlavon
‘ ‘
Mahmud maqbarasiga dafn etishgan.
Sayid Muhammadxon 1858-yil Xivaga kelgan N.P. Ignatev missiyasini qabul
qilgan. Shu yili 28 avgustda Xivada rus elchixonasi ochilgan. 1863-yil venger
sayyohi G.Vamberi ham Sayid Muhammadxon qabulida bo lgan. Sayid
‘
Muhammadxon davrida Xivadagi Qo hna ark saroyidagi ko rinishxona qayta
‘ ‘
tiklangan va uning shipi, ayvon ustuni xorazmcha naqshlar bilan bezatilgan. 1859-
yilda Xivaning Dishan qal a qismida, Nurullaboy bog ida yangi ko rinishxona
’ ‘ ‘
qurib bitkazilgan.
9
Axmedov B.A. O‘zbekiston xalqlari tarixi. T.: 1991 y.
52

Ogahiy Gulshani davlat tarixiy asarida Sayid Muhammadxonning xonlik“ ”
davrini ta riflagan. Sayid Muhammadxon xonlikni boshqarishda boshqa davlatlar,
’
ayniqsa, Rossiya bilan munosabatlarida o zini mustaqil va teng huquqli davlat
‘
hukmdori sifatida tutgan. Sayid Muhammadxonning jasadi Xivadagi Said Mohi
ro yi jahon (Said Mahro yjon) maqbarasiga qo yilgan.
‘ ‘ ‘
Feruz mumtoz she riyatning an anaviy janrlarida lirik she rlar yaratgan.
’ ’ ’
She rlari, asosan, ishq-muhabbat mavzuida. Inson va hayot, sevgi va sadoqat
’
Feruz ijodining g oyaviy asosini tashkil qiladi. Ular ohangdorligi, tasviriy-
‘
ifodaviy bo yoqlarga boyligi va shaklan rang-barangligi bilan ajralib turadi.
‘
Uning ko pchilik g azallari o z zamonasida sozandalar tomonidan kuyga solib
‘ ‘ ‘
kuylanib kelingan. She rlariga Devoni Feruz nomi bilan tartib bergan (1879).
’ “ ”
Bu devon Muhammad Sharif tomonidan qayta ko chirilgan (1900). Feruzning
‘
o zi Pahlavon Mahmudning 350 ruboiysini qo lda ko chirib, kitob holiga
‘ ‘ ‘
keltirgan. Feruz Shashmaqom kuylarini o rgangan, saroyda maqom ansamblini
‘
tuzgan. Navo , Dugoh , Segoh maqomlariga bog lab kuylar yaratgan.
“ ” “ ” “ ” ‘
Feruz Said Mahruyjon majmuasidagi Sayid Mohi Ruyi Jahon maqbarasida dafn
qilingan.
1910-yil otasi Muhammad Rahimxon II vafotidan so ng rus podsho hukumatining
‘
yordami bilan taxtga chiqdi. 1910, 1914-yillarda Peterburgda bo ldi.
‘
Asfandiyorxon davrida ma`rifatparvar vazir Islomxo ja tashabbusi bilan Vxiva va
‘
boshqa shaharlarda pochta-telegraf, kasalxona, ikki madrasa va yangi tipdagi
maktablar, xatto rus maktablari qurildi. Asfandiyorxon Islomxo jani xazinadagi
‘
mablag ni behuda sovurishda ayblab qatl etdi (1913-yil), butun yerlarni qayta
‘
o lchatib, mehnatkash xalqqa og ir soliqlar soldi. Uning zulmiga qarshi 1915-yil
‘ ‘
Mang itda, 1916-yil yanvarda Xo jaylida xalq chiqiqshlari bo lib o tdi. 1905-
‘ ‘ ‘ ‘
1907-yillarda tashkil topgan Yosh xivaliklar tashkiloti 1917-yil fevral
“ ”
inqilobidan so ng oshkora ish boshladi. Bu tashkilot 1917-yil 5-aprelda xonni
‘
burjua islohoti o tkazish haqidagi manifestga qo l qo yishga majbur etd.
‘ ‘ ‘
53

2.2.Qo`qondagi Minglar sulolasi va keyingi davrlarda davlat boshqaruvi
Qo qon xonligiga 1710 yilda minglar urugidan bulgan Shoxruxbiy’
tomonidan asos solingan. Bu sulola uzini Buxoro xonligidan mustaqilligini e`lon
qilib, davlat poytaxti sifatida Qo qonni tanladi. Xonlik xududi dastlab Andijon,
’
Namangan, Qo qon va Margilon viloyatlaridan iborat edi. Keyinchalik XIX
’
asrning 1-yarmida Qo qon xonligiga Toshkent, Turkiston, Uratepa, Xujand va
’
boshqa bir kancha xududlar kushib olindi. Qo qon xukmdorlari xonlik unvonini
’
rasman 1800 yildan kabul qilganlar. Bu unvonni birinchi bor Olimxon qo llay
’
boshladi.
Qo qon xonligida xam davlatning tanxo xukmdori xon xisoblangan. Xon uz
’
davlat ustidan yagona xukmdor bulib, uning buyrugi suzsiz bajarilgan. Xondan
keyingi ukori lavozimi mingboshilik lavozimi edi. Mingboshi bosh vazir vazifasini
bajargan va ayni paytda bir kancha vilochtlarni xam boshqargan. Viloyat va
tumanlar esa maxalliy amaldorlar yoki xonning karindosh uruglari tomonidan
boshqarilgan.
Qo qon xonligi urtasida aloxida devon xam tuzilgan. Devon davlatning ichki
’
ishlari masalalarini muxokama qilgan va tegishli karorlar va farmonlar chikarishga
maslaxatlar berib to rgan.
’ Devon a`zolari asosan urug oksokollaridan va
ruxoniylardan tashqil etilgan. Davlat ishlarida din peshvolarining mavkei yuksak
edi. Bu erda xam shayxulislom din ishlari buyicha oliy raxbar edi. Sud, jazo ishlari
va turli ajrimlarni kozikalon xal qilgna. Shayxulislom xam, kozikalon xam xon
tomonidan tayinlangan. Xonlikda xon tayinlanadigan va etuk qonunshunoslar
ichida tanlanadigan mufti katta mavkega ega bulgan. Muftilar turli masalalar
buyicha fatvo chikarishar edi. Uni muxr bilan tasdiklab koziga berilgan va kozi bu
fatvo buyicha xukm chikargan. Xonlikdagi axolining yurish-turishi va jamoat
joylarining nazorati muxtasib kulida edi va u kozikalondan keyingi yukori mansab
edi. Xonlik xududida osoyishtalikni saklash kurboshilar zimmasida bulgan.
Qo qon xonligidagi feodal ekspulatatsiya shakli mavjud soliklar va majburiyatlar
’
tarzida namoyon bulgan. Bu erda xam asosiy soliklardan biri xiroj edi. Uning
54

mikdori turlicha bular edi. Bozorlardan tuplanadigan yigimlar xazinaga katta foyda
keltirgan. Bundan tashkari yana kuplab tulovlar bulgan va ularning soni ortib
borgan. Masalan, Xudoyorxon davrida xarajat puli, karagay puli, utish puli, dallol
puli, kuk puli, chup puli kabi kushimcha tulovlar joriy qilingan edi. Xonlikda
xashar juda keng tarkalgan majburiyat bulib turli ommaviy ishlar majburan oddiy
mexnatkashlar tomonidan tekinga amalga oshirilgan. Xarbiy xizmat majburiyati
eng ogir majburiyatlardan biri edi. Urush bulib kolgan takdirda xar bir erkak uz
kuroli, ozik-ovkati bilan urushga katnashishga majbur edi. Xonlikning muntazam
kushini bulmagan.
Xonlikda urug-kabilalar urtasida va kushin xonliklari bilan tez-tez bulib turadigan
urushlar xalq boshiga ulkan musibatlar soladi. Tobora ortib borgan zulm natijasida
xonlik xududida bir necha bor kuzgalonlar kutarilgan. Bundan kuzgalonlarning eng
yirigi 1873-1876 yillardagi Pulatxon kuzgolonidir. Bu kuzgolonni bostirish
baxonasida chor Rossiyasi 1876 yilda Qo’qon xonligini tugatadi.
Qо‘qon davlat boshqaruv tizimida eng oliy xukmdor «xon» bо‘lib, u deyarli
chelanmagan xuquqqa ega edi. Qо‘qon xonlari dastlab «biy» unvonida bо‘lib,
Olimxon davridan boshlab (1805 yildan boshlab) «xon» unvoni joriy etilgan.
Uning vorisi Umarxon(1810-1822) esa о‘ziga «amir al-mо‘minin» unvoni oldi va
amalda siyosiy va diniy xokimyatni birlashtirdi. Garchi xon cheksiz xokimyat
egasi sanalsada, saroyda urug‘ boshliqlari va qо‘shin qо‘mondonlarning ta’siri
kuchli edi. Bu esa xonning siyosiy kuch-qudrati ma’lum iqtisodiy asoslarga va
ijtimoiy guruxlarga bog‘liq ekanligini kо‘rsatadi.
Xon saroyda tuzilgan Kengash muxim ishlarni kо‘rib chiqqan va unga mingboshi
raxbarlik qilgan. Bu kengashning davlat boshqaruvida axamiyati katta edi. Saroy
amaldorlari ichida mingboshi (bosh vazir) va amirlashkar (xarbiy vazir), qushbegi-
xon maslaxatchisi yoki viloyat xokimi, parvonachi (xon maslaxatchisi), shig‘ovul
(vaziri ilmiya) va boshqa amaldorlar katta о‘rin tutgan. Ular о‘z xizmatlari evaziga
yillik maosh olganlar. Shuningdek, ularga xizmatlari uchun yer-mulklar ham in’om
etilgan.
55

Manbalarga kо‘ra, Qо‘qon shaxriga minglardan Abduraximbiy (1721-
1733) asos solgan. Abduraximbiy Qо‘qon qishlog‘i yaqinida shaxar
qurdira boshlaydi va dastlabki vaqtlarida bu shaxar «Qal’ai Raximbiy»
deb atalgan. Abduraximbiy kasallanib 33 yoshida vafot etgach,
shaxarning qurilishini ukasi Abdukarimbiy (1733-1752) nixoyasiga
yetkazadi va poytaxtni Tepaqо‘rg‘ondan Qо‘qonga kо‘chirib keltiradi.
Shu tariqa Qо‘qon shaxri davlat poytaxtiga aylanadi va keyinchalik
davlatning nomi ham Qо‘qon xonligi degan nom oladi. 10
Xonlik ma’muriy jixatdan bekliklarga bо‘lib idora qilingan. Xonlikning
asosiybeklari sifatida Namangan, Marg‘ilon, Andijon, Tо‘raqо‘rg‘on, О‘sh,
О‘ratepa, Xо‘jand, toshkent, Turkiston, Chimkentni kо‘rsatish mumkin. Bekliklar
xon tomonidan belgilangan xokim-qushbegi tomonidan idora etilgan va har bir
beklik о‘z navbatida boshqa kichik ma’muriy birliklarga bо‘lingan.
Qо‘shinlar о‘n minglik, minglik va yuzliklarga bо‘lingan. Dodxox, qо‘shbegi,
mingboshi, amirlashkar asosiy xarbiy lavozimlar xisoblangan. Tarixchi Mullo
Olim Maxmudxoja о‘zining «Tarixi Turkiston» asrida Qо‘qon xonligidagi barcha
xarbiy-ma’muriy unvon va mansablarni sanab о‘tadi va ularning qurollanishi,
maoshlari, mulklari va boshqlar xaqida batafsil ma’lumot berib о‘tadi.
XIX asr о‘rtalarida, ayniqsa, Mallaxonning xonligi va Aliqulining amirlashkarligi
davrida xonlikda katta harbiy islohotlar о‘tkaziladi va qо‘shin tuzilishi, turlari,
harbiy qurol – yarog‘lar takomillashitiriladi. Biroq, bu ish Rossiya bosqinchiligi
davom etib turgan vaqtlarga tо‘g‘ri kelganligi uchun va Aliqulining halokati bilan
oxirigacha yetkazilmay qoladi. Bu esa о‘z navbatida xonlikning chor Rossiyasi
tomonidan bosib olinishidagi asosiy sabablardan biri edi.
Xonlik iqtisodiy xayotida dexqonchilikning salmog i juda yuqori edi. Xonlik‘
xududlarida suv manbalarining yetarli ekanligi dexqonchilikdan yuqori xosil
10
Axmedov B.A. O‘zbekiston xalqlari tarixi. T.: 1991 y.
56

olishga imkon berardi. Asosiy ekinlar donli ekinlar, polizchilik, yubog dorchilik,‘
sabzavotchilik, sholikorlikdan iborat edi.
XIX asrga kelib, xonlikdagi paxta maydondlari tо‘xtovsiz ravishda
kengayiyub bordi va paxtaning asosiy xaridori Rossiya edi.
Xonlikdagi asosiy yerlarning egasi davlat hisoblangan. Undagi eng katta
mulkdor xonning о ‘zi edi. Harbiy ma’muriy amaldorlarga beriladigan «tanho»,
«tarxon» mulklari faqatgina xizmat uchun berilgan va meros qoldirilmagan. Asosiy
yer egaligi shakllaridan biri vaqf edi va bu yerlar diniy mahkamalar va madrasalar
uchun asosiy daromad manbai edi.
Iqtisodning asosiy tarmoqlaridan biri chorvachilik b о ‘lib, tog‘ oldi hududlari,
Toshkent vohasi va Turkistonda yaxshi rivojlangan. Chorvachilikda eng
rivojlangan soha - q о ‘ychilik va yilqichilik hisoblangan. Shuningdek, xonlikning
barcha hududdlarida uy chorvachiligi keng tarqalgan edi.
Xonlikdagi hunarmandchilik markazlari Q о ‘qon, Andijon, Marg‘ilon, Toshkent,
О ‘sh, H о ‘jand, Turkistonda edi.
Mamlakatda siyosiy vaziyat keskin b о ‘lib turishiga qaramay savdo-sotiqning
mavjudiligi katta ahamiyatga ega edi. Q о ‘qon, Marg‘ilon, Chimkent, О ‘ratepa,
Andijon, Toshkent asosiy savdo markazlari sifatida nom chiqargan.
Ichki savdo munosabatlari mahalliy maxsulotlar asosiy о ‘rin tutardi. Tashqi
bozorga chiqadigan maxsulotlarning asosini qishloq x о ‘jalik mahsulotlari (paxta,
jun, ip, mato, quruq meva va boshqalar) tashkil etib, ular XIX asrdan boshlab,
bevosita Rossiyaga chiqarila boshlandi. Tashqi davlatlardan (Xitoy, Rossiya,
Hindiston) asosan metall va metall buyumlar, fabrika mahsulotlari, choy va
boshqalar keltirilar edi. Xonlikdagi asosiy soliq hiroj bо‘lib, u pul va mahsulot
tarzida undirilib olinardi. Zakot va boshqa soliqlar bilan birga kanallar qazish,
ariqlarni tozalash, obodonchilik ishlari, turli qurilishlar kabi majburiy ishlar ham
mavjud edi.
Chor Rossiyasi tomonidan bosib olingan xududlarda 1867 yil 14 iyulda Turkiston
general-gubernatorligi hamda Turkiston xarbiy okrugi tashkil etildi. General-
gubernator etib tayinlangan general K.P. Fon Kaufmanga cheklanmagan vakolatlar
57

berildi va Turkiston general-gubernatorligining markazi etib Toshkent shaxri
belgilandi.
1867 yil 14 iyulda Turkiston general-gubernatorligi tashkil etilgach,
mustamlakachilar bosqinchilik bilan birga siyosiy xukmronlik faoliyatlarini ham
kuchaytirdilar.
General-gubernatorlik markaziy boshqaruvi Turkistonda mutloq xukmron
mavqega ega bо‘ldi. Turkiston general-gubernatori о‘z qо‘lida xarbiy va fuqaro
xokimyatini birlashtirgan. Ayni vaqtning о‘zida u podsho noibi, xarbiy okrug
qо‘shinlari qо‘mondoni, Yettisuv kazak qо‘shinlari qо‘mondoni, bosh mirshab,
bosh prokuror vazifalarini ham о‘z qо‘lida birlashtirgan edi. Uga Buxoro amiri va
Xiva xonlari ham bо‘ysunishgan.
Shuningdek, markaziy boshqaruvda general-gubernator maxkamasi ham aloxida
о‘ringa ega bо‘lgan va u tо‘rt bо‘limdan iborat edi.
Birinchi bо‘lim-ma’muriy va nazorat ishlarini boshqargan.
Ikkinchi bо‘lim-bosh boshqarmaning ma’muriy va nazorat ishlarini boshqargan.
Uchinchi bо‘lim-soliqlar, shaxarlar mablag‘lar hamda boshqaruvga doir nizomlar
tayyorlash ishlari bilan shug‘ullangan.
Tо‘rtinchi bо‘lim maxsus bо‘lim bо‘lgan.
Turkiston general-gubernatorining Rossiya imperatoriga tobe Buxoro amiri va
Xiva xonligi hamda Afg oniston va Koshg ar bilan munosabatlarini‘ ‘
maxkamaning diplomatik idorasi 1899 yilgacha boshqargan. Shu yildan boshlab bu
vazifani boshqarish uchun general-gubernator xuzurida diplomatik lovozim joriy
etildi.
Turkiston о‘lkasi markaziy bosh boshqarmasi tarkibida genarl-gubernator
bо‘ysunmaydigan markaz vakillari-adliya, moliya, ziroat va davlat mulklari
vazirliklari ham faoliyat yuritgan. 90-yillarga kelib, Turkiston general-
gubernatorligi tarkibida 5 viloyat bor edi. Bular Sirdaryo, Farg‘ona, Samarqand,
Yettisuv va Kaspiyorti viloyatlari edi. Viloyatlarni shaxsan imperator tayinlangan
rus armiyasi generallari boshqarar edi. Ular xarbiy gubernator lavozimida bо‘lib,
о‘z qо‘llarida fuqaro va xarbiy xokimyatni birlashtirgan edilar. Xar bir xarbiy
58

gubernator qoshida viloyat boshqarmalari bо‘lib, ular gubernator boshqarmasi
xuquqiga ega bо‘lganlar va boshqaruvning barcha soxalari ustidan nazorat
о‘rnatganlar.
Viloyatlar о‘z navbatida uezdlarga bо‘lingan va ularni uezd boshliqlari idora
qilgan. Uezd boshlig‘i viloyat xarbiy gubernatori tavsiyasi bilan bevosita genarl-
gubernator tomonidan shu lavozimga tayinlangan. Turkiston general-
gubernatorligi tarkibiga kirgan viloyatlar bir qancha uezdlarga bо‘lingan.
Jumladan, Sirdaryo viloyati Toshkent, avliyoota, Kazalinsk, Perovsk, Chimkent
uezdlariga: Farg‘ona viloyati Marg‘ilon, Andijon, Qо‘qon, Namangan, О‘sh:
Samarqand viloyati Jizzax, Samarqand: Yettisuv viloyati Verniy, Jarkent, Kopal,
Lepsin, Pishpak, Prjevalsk: Kaspiyorti viloyati Ashxobod, Krasnavodsk,
Mang‘ishloq, Marv va Tajan uezdlariga bо‘lingan.
Xar bir uezd boshliqlari ma’muriy, politsiya va xarbiy xokimyatni boshqargan.
Ular jarima solish va 7 kungacha xibs qilish vakolatiga ega bо‘lib, asosan
mayordan polkovnikkacha bо‘lgan unovondagi xarbiylardan tayinlangan. Uezd
boshliqlari xalq tilida «xokim tо‘ra» deb atalgan. Uezdlarni uchastkalarga bо‘lib
idora qilingan. Ularni kichik unvondagi xarbiylar boshqargan. Uchastka boshliqlari
uchastka pristavi lavozimida bо‘lib, jarima solish (5-10 sо‘m) va 3 kungacha
xibsda saqlash xuquqiga ega bо‘lganlar.
Uchastkalar xarbiy-ma’muriy boshqaruv tizimining eng quyi pog‘onasi bо‘lgan va
ulardan sо‘ng maxalliy quyi ma’muriy muassasalar turgan.
Politsiya maxkamasi mustamlakachilikning asosiy tayanch idorasi xisoblangan va
katta vakolatlarga ega bо‘lgan. Bosh mirshab vazifasini general-gubernatorning
о‘zi bajargan bо‘lsa, viloyat va uezd boshliqlari ham bu soxada katta vakolatlarga
ega bо‘lgan.
Turkiston shaxarlarida politsemeyster vazifasi joriy etilgan bо‘lib, Toshkent
shaxrida Yangi va Eski shaxar politsemeysterlari ish olib borganlar. Politsiya
pristavlari politsemeysterlarga bо‘ysungan. Tartib nazorat ishlari bilan esa
mirshablar shug‘ullanganlar.
59

Sud xokimyati tizimi tuman sudlari, sud palatasi xuquqidagi viloyatlar
boshqarmalari, mirovoy sudlar qurultoylar va xarbiy suddan iborat bо‘lgan. Tuman
(uezd) sudlari tomonidan mayda jinoiy ishlar kо‘rilsa, viloyat sudlari tomonidan
norozilik shikoyatlari hamda katta miqdordagi iqtisodiy jinoyatchilik va davlat
yoki xokimyatga qarshi jinoyatlar va boshqalar kо‘rib chiqilgan.
Mustamlakachilik manfaatlarining ashadiy ximoyachisi bо‘lgan imperiya sudlari
shafqatsiz jazo, tergov va xukm usullaridan foydalangan va xalq orasida daxshat
solib turgan.
Umuman olganda Turkiston о‘lkasida joriy etilgan markaziy boshqaruvi va sud
xokimiyati tizimi mustamlakachilik va zо‘ravonlik asosida tashkil etilgan bо‘lib,
о‘lkada mustamlakachilik tuzumini ximoya qilish va mustaxkamlashga
yо‘naltirilgan edi.
1917 yil bolsheviklar Rossiyada xokimiyatni egalladilar.Turkistonda xam
shurolar xokimiyati urnatildi. О‘rta Osiye byurosi bu tezislarni milliy xato deb
e’lon kildi.10 martdagi birlashga kengashda maxalliy millat vakillari Urta Osiye
Federatsiyasi tuzishni, Turkistonning yaxlitligini buzish maqsadga muvofik
emasligini ta kidladilar.Xorazm respublikalari xam aloxida fikr bildirib,’
Xorazmni chegaralariga kushmaslik masalasini kuydilar.
Urta Osiyeda Turkiston ulkasi va ikki mustakil davlat urnida yangidan
tuzilgan respublikalar yana ilgaridek markazgan arzon xom yeshe yetkazib
berishga ixtisoslashtirildi. Avval bunday bulishi mumkin emasdi.1990 yillarga
kelib «Qizil imperiya xalok bо‘ldi.
RKP(b) MQning Tashkiliy byurosi о‘zining 1924 yil 31 yanvardagi majlisida
boshqa masalalar bilan bir qatorda Turkiston, Buxoro, Xorazm respublikalarining
milliy-xududiy chegaralanishi tо‘g‘risidagi masalani ham kо‘rib chiqdi va
Y.E.Rudzutakka mazkur respublikalarning masul xodimlari bilan birgalikda bu
g‘oyani amalda shunday rо‘yobga chiqarish mumkinligini oldindan muhokama
qilib kо‘rishni topshirdi. Mazkur g‘oyaning paydo bо‘lishi о‘zining ilk tarixiga eta
bо‘lib, u 20-yillarning dastlabki davridagi voqealar bilan chambarchas bog‘liq edi.
Biroq haqiqiy sabablari о‘z ildizlari bilan ancha ilgariga borib taqaladi.
60

Bolsheviklar partiyasining markaziy organi о‘z qarori bilan chorizmning Turkiston
mustamlakasini boshqarish sohasidagi imperiyacha siyosati prinsiplariga
sodiqligini isbotladi, mazkur siyosat Turkiston о‘lkasini boshqarish tо‘g‘risidagi
Nizomga (18о‘1 yil) muvofik о‘tkazib kelinayotgan edi. О‘rta Osiyonint ma’muriy
—xududiy xaritasini qaytadan tuzish borasidagi о‘z miqyoslari va oqibatlari bilan
ulkan bо‘lgan bolshevikcha bu karakat chorizm nizomining takomillashgan
shaklini amalda rо‘yobga chiqarish uchun qо‘yilgan dastlabki qadam edi. 11
Sovet voqeligining shundan keyingi tajribasi bu bashorat qilingan yо‘l-yо‘riqlarni
batamom tasdiqladi. 1920 yilning ikkinchi yarmidan boshlab bolsheviklar avj
oldirib yuborgan amaliy faoliyatyaning asosiy maqsadini faqat ana shu asosda
baholash mumkin.
1920 yil sentabrda Sovetlarning IX Umumturkiston syezdi TASSR
Konstitusiyasini tasdiqladi, uning loyhasini Turkkomissiya tayyorlagan edi.
Konstitusiyada aytilishicha, «Turkistonda yashovchi asosiy xalqlarniyag, ya ni:’
turkmanlar, о‘zbeklar, va qirg‘izlarning (qozoqlarning—Tahririyat) muxtor
reslublikasi deb e’tirof qilinib, asosiy milliy guruxlar, iqtisodiy va maishiy ukladi
bо‘yicha viloyatlarga bо‘linadi va RSFSRning Turkiston Avtonom Respublikasi
degan nom bilan ataladi». Xullas, Turkiston aholisining bо‘linishi, uning etnik
nomi bо‘yicha ma’muriy – hududiy tuzilishi Konstitusiya asosida mustahkamlandi.
Holbuki, О‘rta Osiyolik xalqlar uchun birlashtiruvchi omil u vaqtda diniy va
xududiy mansublik edi. Aynan hududiy madaniy-diniy birlik о‘sha vaktda О‘rta
Osiyoda yashovchi xalqlar ongida va о‘z nomida aks etgan bо‘lib, “musulmon”,
“turkistonlik”, “samarqandlik”, “farg‘onalik”, “buxorolik”, “xivalik” kabi nomlar
bilan atalib kelinar edi. Turli davrlarda q topgan О‘rta Osiyo davlat lari, ularnkyag
yachkya ma muriy tuzyalishi am ana shu dudiy, madaniy, diniy
’ ‘‚
umumyaylyakka asoslangan edi.
Amir Umarxon AmiriyQo qon xoni, zullisonayn shoir.
‘ Norbo tabiyning ‘
o g li.
‘ ‘ O zbeklarning ming urug idan. Boshlang ich savodini oilada chiqarib, ‘ ‘ ‘
11
Axmedov B.A. O‘zbekiston xalqlari tarixi. T.: 1991 y.
61

keyin madrasada tahsil olgan. Yoshligidan saroy xizmatiga jalb qilingan: akasi –
Qo qon xoni Olimxonning davlatni boshqarish ishlarida faol ishtirok etgan.
‘
Olimxon 1807-1808-yillarda unga Farg ona hokimligini topshirgan. Shu yillarda
‘
u Andijon hokimi Rahmonqulibiyning qizi Mohlaroyim (Nodiraga)ga uylangan.
Hokim tabaqalar Olimxonning Toshkentda ko tarilgan g alayonni bostirish
‘ ‘
uchun qo shin tortganligidan foydalanib, fitna uyushtiradilar va 1810-yilda
‘
Umarxonni xon qilib ko taradilar, Olimxon esa o ldiriladi. Umarxon Qo qon
‘ ‘ ‘
xonligi hududini kengaytirish, hokimiyatni mustahkamlash siyosatini olib boradi.
Buxoro amiriga qarshi Turkiston shahri (1815), O ratepani (1817) bosib olgan.
‘
Sirdayo bo yidagi yerlarda yangi qo rg on, Julek Qamishqo rg on, Oq
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
machit, Qo shqo rg on nomli harbiy istehkomlar qurdirgan. Ular O rta
‘ ‘ ‘ ‘
Osiyoni Rossiya bilan bog laydigan muhim savdo yo lida joylashgan edi. U
‘ ‘
Rossiya bilan diplomatik munosabatlar o rnatishga harakat qilgan. Umarxon
‘
davrida Qo qon, Toshkent, Turkiston, Chimkent, Sayram, Avliyootada masjid va
‘
madrasalar qurilib, qabristonlar tartibga keltirilgan. Shahrixon shaharchasi barpo
etilgan, yangi qishloqlar vujudga kelgan. Xon amldorlarining talonchilik siyosatiga
qarshi Chimkent va Sayramda ko tarilgan qo g alon bostirilgan. XIX asrning 1-
‘ ‘ ‘
yarmida Qo qonda o ziga xos ilmiy-madaniyat muhit vujudga kelgan uning
‘ ‘ –
boshida turgan ma`rifatparvar hukmdor Umarxon ilm, madaniyat, san`at, adabiyot,
turli kasb-hunarlarning rivojiga katta etibor berilgan, madrasalarda o qish-
‘
o qitish ishlarini yaxshilagan, turli hunar maktablari ochilishini qo llab-
‘ ‘
quvvatlagan. Ozi ham «amiriy» tahallusi bilan she`rlar yozgan. Uning atrofida 70
dan ortiq shoir yig ilgan. 1821-yilda Fazliy Namangoniy Umarxon amriga
‘
binoan, 63 shoirning she`rini o z ichiga olgan «Majmuai shoiron» to plamini
‘ ‘
tuzgan. Uni ulug lab qasidalar yozish, g zallarga tatabbular bog lash bu shoirlar
‘ ‘ ‘
ijodida yetakchi o rin tutgan.
‘
Umarxon Lutfiy, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy, Bedlni o ziga usto sanab, ulardan ijod
‘
sirlarini o rgangan, ularga ergashib ijod qilgan, g zallariga muhammaslar
‘ ‘
bog lagan. Aruzning Turkiy adabiyotda mashhur, xalq ijodida ham keng
‘
tarqalgan yengil va o ynoqi vazinlaridagina yozilgan bu she`rlarning barchasi
‘
62

ishqu muhabbat mavzuida. Ularda an`anaviy motivlar tasuvvufiy ruh ustun.
O zbek va fors-tojik tilidagi she`rlarini to plab, devon tartib berilgan. Devon‘ ‘
g azal, muhammas, musadda, tuyuq janrlaridagi o n ming misradan ortiq she`rni
‘ ‘
o z ihiga olgan.
‘
O zbekiston FA Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyining matnshunoslik
‘
va yozma yodgorliklarni nashr etish bo limining ilmiy hodimlari tomonidan
‘
Umarxonning turli dvrlarda ko chirilgan 26 ta qo lyozma devoni hisobga olinib,
‘ ‘
ularning ilmiy tafsifi berilgan. Bu qo lyozmalar Snkt-Peterburg, Toshkent,
‘
Samarqand va Buxoro kutubxonalarida saqlanadi. Ozbekiston FA Sharxshunoslik
instituti qo lyozmalar ondida Umarxonning 17 ta qo lyozma devoni mavjud.
‘ ‘
Bundan tashqari, litografik usulda chop etilgsn devonlari va shoir she`rlarida
namunalar berligan bayozlar bor. 12
Minglar sulolasidan bo lgan Qo qon xoni. Umarxon va Nodiraning o g li.
‘ ‘ ‘ ‘
Otasi Umarxon vafotidan keyin 17 yoshida taxtga o tirgan. Hukmronlik davrida
‘
xonlik hududini kengaytirishga uringan. Janubiy Olay tog etagida tojiklar
‘
bo ysundirilgan.
‘ Qorategin butunlay, Darvoz, Shug non, Roshan, Vohonfaqat ‘
nomigagina zabt etilgan. 1829-yilda Qashqarga yurish qilgan. Uning bu
harakatidan foydalangan Qashqar musulmonlari xitoylarga qarshi bosh ko targan.
‘
Mag lub bo lgan uyg urlardan 70 mingi Muhammad Alixon bilan birga qaytib,
‘ ‘ ‘
Qo qon xonligidagi shaharlarga (jumladan, Toshkentga) joylashtirilgan.
‘
Muhammad Alixon Qashqarga qilgan qayta-qayta hujumi natijasida Sharqiy
Turkiston shaharlaridan boj yig ish huquqini olgan. Muhammad Alixon
‘
hukmronligi davrida sug orish ishlari yo lga qo yilgan. Toshkent yaqinida
‘ ‘ ‘
Xonariq qazilgan. Toshkent hokimi Lashkar qushbegi Muhammad Alixonning
yaqin maslahatchisi bo lib qolgan. Rossiya bilan savdo va diplomatik aloqalar
‘
yaxshi yo lga qo yilgan. 1828-yilda Qo qondan Sankt-Peterburgga elchilar
‘ ‘ ‘
boradi va ular yaxshi kutib olinadi. 1830-yilda Qo qonga Rossiya elchisi xorunjiy
‘
Potanin keladi.
12
Axmedov B.A. O‘zbekiston xalqlari tarixi. T.: 1991 y.
63

Muhammad Alixonning hukmronlik davrida Qo qon-Buxoro munosabatlari‘
keskin yomonlashadi.
Xulosa
O`zbek xonliklaridagi davlat boshqaruv tizimini manbalar asosida taxlil etib
quyidagi xulosalarga keldik.
Birinchidan Shayboniylar davlati о‘z mo h iyatiga kо‘ra yirik davlat bо‘lib, davlat
tepasida cheklanmagan h okimyatga ega bо‘lgan xon о‘tirgan.
Ikkinchidan ashtarxoniylar garchi davlat tepasida bir yarim asrdan ortiqroq vaqt
davomida turgan bо‘lsalarda, kuchli markaziy hokimyatni saqlab qolishga erisha
olmadilar,
Uchinchidan Buxoro amirligi monarxiya tipidagi davlat bo’lib, amir
cheklanmagan hokimiyatga ega edi
Turtinchidan Aholining etnik jihatdan ko’pgina qavm-urug’lardan iborat edi.
Beshinchidan Xonliklarning aksariyat qismi dehqonchilik, chorvachilik bilan
shug ullangan.
’
Oltinchidan Xonliklar ichida Qo`qon xonligining asosiy qismini o`zbeklar tashkil
etgan.
Yettinchidan Xonliklar o rtasidagi to xtovsiz urushlar, har bir xonlik
’ ’
bosh-boshdoqlik va hokimiyat uchun o zaro tinimsiz davom etgan ichki
’
nizo va urushlar butun malakatni vayron etadi.
Sakkizinchidan Xonliklagning asrlar davomida o zgarmay kelayotgan
’
davlat boshqaruv usuli, tizimi, tor doiradagi hukmdorlar zulmi taraqqiyotiga
g ov bo lib keldi.
’ ’
64

Tavsiyalar:
1. O`zbek xonliklari boshqaruv tarixiga oid monografiyalar, tayyorlash,
xonliklar davriga xos bo lgan foto albomlar tayyorlash va kinofilmlar’
yaratish,muzeylarda xonliklardagi boshqaruv tizimi aks ettirilgan lavxalar tashkil
etish.
2. O zbek xonliklari tarixini qiyosiy jihatdan solishtirib o rganish;
’ ’
3. O zbek xonliklarida davlat boshqaruvi asoslarini ilmiy jihatdan tahlil
’
etishni yo lga qo yishni tavsiya etamiz.
’ ’
65

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov I.A. O‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T.:2011 y.
2. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.:2008 y.
3. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q.
4. Asqarov A. «O’zbekiston tarixi» T. «O`qituvchi» 1994 y
5. Axmedov A. Turon «Muloqot » 1991–
6. Axmedov B. O zbek ulusi. T., Nur, 1992 y.
’
7. Axmedov B. Tarixdan saboqlar. T. «O qituvchi», 1994 y.
’
8. Abulg ozi Bahodirxon «Shajarai turk» T. «Cho lpon» 1992 y
’ ’
9. Abu Nasr Farobiy «Fozil odamlar shaxri» T., 1993 y.
10. Boynazarov F. «Antik dunyo» T. «Mexnat»1998 y
11. Axmedov B.A. O zbekiston xalqlari tarixi. T.: 1991 y.
‘
12. Amir Temur jahon tarixida. T.: 1996 y.
13. Samarqand tarixi. 1-jild. T.:1971 y.
14. Ravshanov P. Qashqadaryo tarixi. T.: Fan , 1995 y.
“ ”
15. Karimov Sh. Shamsutdinov R. «Vatan tarixi» 1-kitob T. «» 2010 y
16. Karimov S h ., S h amsutdinov R. «Vatan tarixi» 2-kitob Toshkent, 2010 y
17. Mustaqil O zbekiston tarixi. T.: Sharq nashriyoti, 2000 yil
‘ “ ”
18. «O zbekiston xalqlari tarixi» T. «Fan» 1992 y
’
19. O zbekiston xalqlari tarixi.
’ 2-jild. T., «Fan», 1992 y.
20. Xushvaqtov N. Shahrisabz tarixiy muzey shahar. Muloqot. 1999 y.
–
21. Jabborov I. Buyuk ipak yo‘li. “Guliston”, №5, 1992 y.
22. Muhammadjonov A. Ipak yo‘li bo‘ylab. “Fan va turmush, 1990 y.
23. Shahrisabz. Ming yillar merosi. T.: “Sharq”, 2002 yil.
24. Qadimgi Kesh – Shahrisabz tarixidan lavhalar. T.:1998 y.
25. Буниётов З.И. «Государство Хорезмшахов-Ануштегинидов
(1098-1231)» М., «Наука», 1986 г.
26. Г афуров В.Г. Таджике. Душанбе.: 1989 г.
66

27. www.ziyonet.uz
28. www.ref.uz
29. //„Xalq so'zi"
30. //,,O`'zbekiston ovozi"
31. //„Turkiston"
32. //„Ma'rifat"
33. //„Muloqot"
34. //„Sharq yulduzi"
67

ILOVALAR
68Buxoro xonligi

Amir Muzaffar
69

Amir Olimxon
70

Купить