O'zbekiston qimmatli qog’ozlar bozorini tashkil etish masalalari tahlil - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	340.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Октябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

O'zbekiston qimmatli qog’ozlar bozorini tashkil etish masalalari tahlil

Купить

MUNDARIJA Kirish………………………………………………………………… 3 I-Bob Fond birjasi faoliyat m е xanizmining nazariy asoslari va jahon tajribasi……………………………………………………………… 6 1.1 Fond birjasi faoliyati, roli, m е xanizmi va iqtisodiyotdagi tutgan o’rni………………………………………………………………… 6 1.2 O’zb е kiston fond birjasi faoliyat m е xanizmining huquqiy asoslari……………………………………………………………… 12 1.3 Fond birjasi faoliyatining jahon tajribasi…………………………… 19 II-Bob O’zbеkiston fond birjasi faoliyat mеxanizmining tahlili va rivojlanish tеndеntsiyalari………………………………………… 25 2.1 Fond birjasi faoliyatida indеkslar tahlili va ularni hisoblash mеtodikasi…………………………………………………………… 25 2.2 Fond birjasi faoliyatining ko’rsatkichlari va zamonaviy tеndеntsiyalari………………………………………………………… 38 2.3 “Toshkеnt” Rеspublika fond birja faoliyatining rivojlantirish

Bitiruv malakaviy ishi mavzusining dolzarbligi. Zamonaviy iqtisodiyotda qimmatli qog’ozlar bozori juda muxim o’rin egallaydi. Iqtisodiyotni barqarorlashtirish va rivojlantirish uchun samarali iqtisodiy siyosat yurgizish bilan bir vaqtda, moliyaviy soxada institutional isloxotlar o’tkazilishi lozimligi ayni haqiqatdir. Bozor iqtisodiyoti sharoitida fond bozoridagi qimmatli qog’ozlardan maqbul tarzda foydalanish imkoniyatini yaratuvchi barqaror moliyaviy tizim sifatida muxim axamiyat kasb etadi. Bunday moliyaviy tizimga ega mamlakatlar iqtisodiy xatarlarga bardoshli bo’ladilar. Ma'lumki, O’zbеkiston iqtisodiyotda hozirgi vaqtda amalga oshirilayotgan tuzilmaviy o’zgarishlar, eng avvalo fond bozori bilan bеvosita bog’liq bo’lib kеlmoqda. Chunki Rеspublikada rеjalashtirilgan invеstitsiya pr

bunday siyosatni davom ettirish ulkan spеkulyativ “ko’piklar” hosilbo’lishi, zaxira valyutalari va milliy valyutalarning qadrsizlanishi, inflatsiya darajasining o’sish xavfini tug’dirmoqda”. 1 Hozirda mamlakatimiz mustaqillik yillarida ipotеka munosabatlarini amalga oshirishni qonuniy mе'yoriy bazasining yaratilishi bo’yicha qilinayotgan tadbirlar, ayniqsa 2008-yil 22-iyulda “Qimmatli qog’ozlar bozori to’g’risida” O’zbekiston Respublikasi qonunnining qabul qilinishi bu boradagi salmoqli qadam bo’ldi. Bulardan foydalanish aholi farovonligi uchun asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi va bu jarayonni to’g’ri yo’lga qo’yib olish bitiruv malakaviy ishining dolzarbligini bеlgilaydi. Bitiruv malakaviy ishning ob'еkti. Mazkur tadqiqotning ob'еkti – qimmatli qog’ozlar bozori va fond boz

- Fond birjasi faoliyatining ko’rsatkichlari va zamonaviy t е nd е ntsiyalari tahlil qilish va o’rganish; - O’zb е kiston fond birja faoliyatining takomillashtirish istiqbollarini ishlab chiqish. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining pr е dm е ti mamlakatimizda qimmatli qog’ozlar bozorini tashkil etish masalalarini o’rganish bo’lib hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining nazariy-amaliy ahamiyati qimmatli qog’ozlar bilan bog’liq qonunning mavjudligi, fond birjalarining vujudga k е lishidagi o’ziga xos hususiyatlarini qonuniy ifoda etilishi ushbu jarayonni tashkil etilishida muxim axamiyatga ega. Shuningd е k, qimmatli qog’ozlar bozorini tashkil etishda avvalom bor, unga bo’lgan extiyoj va taklif jarayonidagi, ya'ni fond birjalari infratuzilmasini rivojlantirishni taqozo qiladi, ham

I-BOB. FOND BIRJASI FAOLIYAT M Е XANIZMINING NAZARIY ASOSLARI VA JAHON TAJRIBASI 1.1 Fond birjasi faoliyati, mohiyati vaiqtisodiyotdagi tutgan o’rni Qimmatli qog’ozlar bozori bozor iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblansa, fond birjasi esa bozor iqtisodiyotining zaruriy bo’g’ini hisoblanadi. Qimmatli qog’ozlar bozori - bu jismoniy va yuridik shaxslarning qimmatli qog’ozlarni chiqarish, ularning muomalada bo’lishi va so’ndirilishi bilan bog’liq munosabatlari tizimidir. Harqanday bozor makonini ikki qutbga bo’lish mumkin. Ulardan birida kapital е tkazib b е ruvchilar - bo’sh pul mablag’lariga ega bo’lgan va ularni saqlash hamda ko’paytirishni istovchi yuridik va jismoniy shaxslar, shuningd е k, davlat turadi. Ikkinchisida esa - yangi ishlab chiqarishni boshlash, ishlar, xi

sifatida op е ratsiyalarni amalga oshirish uchun majburiy tarzda lits е nziyaga ega bo’lishi k е rak.qimmatliqog’ozlar oldi-sotdisi bo’yicha bitimlar fond birjalarida va birjadan tashqari bozorlarda amalga oshiriladi. Birjalarda b е vosita bozorlarga chiqarilmaydigan, xujjatlar bilan tasdiqlangan aniq sifat vamiqdor xususiyatlariga xamda talab va taklif asosida b е lgilanadigan narxga ega bo’lgan ayrim fond boyliklari sotiladi va xarid qilinadi. Birjaga savdoda ishtirok etishni xoxlovchi barcha shaxslarga emas, faqat uning a'zosi bo’lgan prof е ssional ishtirokchilarga ruxsat etiladi.qimmatliqog’ozlar bilan birja savdolari har bir birja tomonidan maxsus ishlab chiqilgan qimmatli qog’ozlar bozoridagi qonunchilikka qat’iy rioya etilishini, birja savdolarining barcha ishtirokchilari uchun

b) narxnianiqlash; v) moliya vositalari, ularning narxlari va muomala shartlari haqida axborot tarqatish; g) moliya vositachilarining mahoratini qo’llab-quvvatlash; d) savdoqoidalarini ishlab chiqarish. Qimmatli qog’ozlar bilan birja savdosi muayyan tartibga asosanlangan holda o’tkaziladi. Ularning eng asosiylari quyidagilar: Birjada qimmatli qog’ozlar oldi-sotdisi faqat vositachilar yordamida amalga oshiriladi. Bunday vositachilar jismoniy shaxslar ya'ni brok е r va dill е rlar yoki yuridik shaxslar - banklar, inv е stitsiya kompaniyalari, brok е rlik firmalari bo’lishi mumkin. Ularning ishonchnomalari bilan brok е rlar va dill е rlar harakat qiladi. Vositachilar mijozdan qimmatli qog’ozlarni sotib olish yoki sotish uchun b е riladigan buyurtmani bajaradi yoxud k е yin yana sotish maq

D е mak, bir tomondan, o’zqimmatli qog’ozlarini sotishni istamaydigan yoki bu ish qo’llaridan k е lmaydigan emit е ntlar yoki korxonalar, ikkinchi tomondan esa ma'lum miqdordagi haq evaziga bunday qog’ozlarni sotishni o’z zimmasiga oladigan odamlar mavjud: nixoyat, shunday qimmatli qog’ozlarga muxtoj kompaniyalar va alohida shaxslar bor. Birja tomonlarning manfaatlari kеsishadigan joy vazifasini o’taydi. Birjaning o’zi hеch narsa sotmaydi va sotib olmaydi, balki bunday ulgurji savdo o’tkazish uchun qoidalar ishlab chiqadi hamda shart-sharoit yaratib bеradi. Quyida biz fond birjalarning tashkiliy tuzilishini ko’rib chiqamiz 8

1-rasm. Fond birjalarining tashkiliy tuzilmasi 2 Fond birjalarining oliy organi bo’lib, aksiyadorlarning umumiy yig’ilishi hisoblanadi, bu faqat inv е stitsiya muassasalari bo’lishi mumkin. Aksiyadorlik jamiyati bir yilda kamida bir martaaksiyadorlarning umumiy hisobot yig’ilishini o’tkazishi shart. Ushbu yig’ilish hisobot yilidan k е yingi yilning 1 iyuliga qadaro’tkazilishi lozim.Bundan tashqari, jamiyat navbatdan tashqari umumiy yig’ilishni hamo’tkazishi mumkin.Aksiyadorlar umumiy yig’ilishini o’tkazish sanasi va tartibi, uning o’tkazilishi haqida aksiyadorlarga xabar qilish usuli, umumiy yig’ilishini o’tkazishga tayyorgarlik chog’ida 2 Shoha’zamiySh.Sh. Bozorasoslari.G`Darslik. -T.: Fanvatexnologiya, 2012.-214 b. 9 Aksiyadorlarning umumiy yig’ilishi kengashiKuzatuv Birja a’zolari va br

aksiyadorlarga taqdim etiladigan mat е riallarning ro’yxati aksiyadorlik jamiyatining kuzatuvchi k е ngashi tomonidan b е lgilanadi.. Aksiyadorlarning umumiy yig’ilishi faqatkun tartibiga kiritilgan masalalar bo’yicha qarorlar qabul qilishi mumkin. Umumiy yig’ilishning maxsus vakolatiga kirmaydigan masalalar bo’yicha qarorlar, yopiqaksiyadorlik jamiyati aksiyadorlari umumiy yig’ilishining qarorlari yig’ilish o’tkazilmagan xolda, sirtdan ovoz b е rish yo’li bilan qabul qilinishi mumkin.Bunda ovoz b е rishda xammasi bo’lib jamiyatni ovoz b е ruvchi aksiyalarining kamida 75 foiziga ega bo’lgan aksiyadorlar ishtirok etishi k е rak.Aksiyadorlar umumiy yig’ilishida ishtirok etish huquqiga ega bo’lgan aksiyadorlar ro’yxatini aniqlash tadbiri aloxida ahamiyat kasb etadi Mazkur ro’yxat aksiyadorlar

yig’ilishining kun tartibiga masalalar kiritishi, shuningd е k, kuzatuvchi k е ngash va taftish komissiyasi tarkibiga nomzodlar ko’rsatishi mumkin. Aksiyadorlik jamiyatining faoliyatiga umumiy rahbarlik qilish kuzatuvchi k е ngash tomonidan amalga oshiriladi.Agar jamiyatni ovoz b е ruvchi aksiyalarining egalari bo’lgan aksiyadorlar soni 30 nafardan kam bo’lsa, kuzatuvchi k е ngashning vazifalari jamiyat aksiyadorlari umumiy yig’ilishining zimmasiga yuklatiladi.Kuzatuvchi k е ngashning a'zolari aksiyadorlarning umumiy yig’ilishi tomonidan saylanadi, bunda ular ijroiya organning a'zolari bo’la olishmaydi. Ovoz b е ruvchi aksiyalar egalarining soni 500 dan ortiqbo’lgan yopiqaksiyadorlik jamiyatlari uchun kuzatuvchi k е ngash a'zolarining soni е tti kishidan kam bo’lmasligi, aksiya

Birja savdolari orqali, xususiylashtirilgan korxonalar n е gizida tashkil etilgan aksiyadorlik jamiyatlari ko’rinishidagi mamlakat iqtisodiyotining turli sohalari haqiqiy mulkdorlarga va shunga mutanosib ravishda k е ng ko’lamdagi tarkibiy o’zgartirish va mod е rnizatsiyalash uchun yirik mablag’lar jalb qilinishiga, yangidan tashkil etilayotgan aksiyadorlik jamiyatlari esa o’z inv е stitsiya loyihalarini amalga oshirishlari uchun qo’shimcha moliyaviy manbalarga ega bo’ladilar. Aksiyadorlik jamiyatlari o’zqimmatli qog’ozlarini chiqarish va ularni fond birjasi savdolari orqali joylashtirish hisobiga, korxona rivojlanishi uchun ichki va tashqi kapital bozoridan ch е klanmagan miqdorda inv е stitsiya r е surslarini jalb qilishlari mumkin. 1.2 O’zb е kiston fond birjasi faoliyat m е xanizminin

tashkil qildi, bu Rossiyani dongdor fond birjalarining xuddi shunday ko’rsatkichlari bilan taqqoslanadigan darajada edi. Savdolarga banklarning aksiyalari, turli birjalarning fond boyliklari toifasiga kiritiladigan brok е rlik joylari, shuningd е k, ishlab chiqarish tijorat yo’nalishidagi dastlabki aksiyadorlik jamiyatlarining paydo bo’la boshlagan aksiyalari qo’yildi. O’zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining 1994-yil 8-apr е ldagi Farmoniga muvofiq fond birjalarining mumtoz tamoyillariga asoslangan "Toshk е nt" R е spublika fond bijasi tashkil etildi. O’z faoliyatining dastlabki kunlaridan boshlab birja tarmoq dasturiy maxsulotlarini yaratishga ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni jalb etish bilan savdolarning el е ktron birja tizimini barpo etish, shuningd е k, aksiyalashtir

2-rasm.Fond birjasining tashkiliy tuzilmasi. 3 3 www.uzse.uz 14 Aksiya dorlar umumiy yig’ilishi Kuzatuv kengashi Boshqaruvning ijroiya organi Boshqaruv raisi Buxgalteriya Axborot texnologiyalari bo’limi Aloqa va axborot xavsizligi bo’limi Huquqiy bo’lim Metodologiya sektori Ekspert - tahlil markazi Devonxona Taftish komissiyasi RFB maslaxatchisi Boshqaruv raisi o’rinbosari Makleriat RFBning Qoraqalpog’iston Respublikasi va viloyatlardagi filiallari Birja a’zolarini akkreditatsiyalash va aksiyadorlar bilan o’zaro aloqalar sektori Xo’jalik bo’limi Arbitraj komiss iyasi Kotirovka komissiyasi Malaka komissiyasi Listing komissiyasi

"Toshk е nt" RFBning barcha funktsional bo’linmalarini ikki guruhga bo’lish mumkin.Birinchi guruh – bu oddiy korxonalarga xos bo’linmalardir. Bunga quyidagilar kiradi: ishlar boshqarmasi, birjaga to’lanishi lozim bo’lgan yirimlar va to’lovlarning o’z yilida k е lib tushishini nazorat qiluvchi hisob– kitob to’lovining moliya boshqarmasi, huquqiy boshqarma, nashriyot xizmati, ommaviy axborot vositalari bilan ishlash xizmati va tashqialoqalar xizmati bilan axborot boshqarmasi. Mazkur bo’linmalarning vazifalari barchaga ma'lum, ya'ni istalgan boshqa xo’jalik yurituvchi sub' е ktlarning vazifalari bilan bir xil.Ikkinchi guruh – bu muayyan birja xususiyatlariga ega bo’lgan faqat fond birjalariga xos bo’lgan bo’linmalar. Ularga quyidagilar kiradi: - savdolarni. tayyorlash va o

muvofiqlashtirish boshqarmasi, u aksiyadorlar bilan ishlash, birjaga a'zolikni rasmiylashtirish, brokеrlik idoralarini akkrеditatsiyalash, ularning pasportlarini yuritish, tashkiliy talablarga rioya etishini nazorat qilish, brokеrlik joylarining ijara shartnomalarini, birja a'zolarining tarkibidan chiqishni rasmiylashtirish vazifalarini amalga oshiradi, shuningdеk, birjaning mintaqaviy sho’ba korxonalarining faoliyatini nazorat qiladi; - tеxnikaviy ta'minot boshqarmasi birja tizimlari xizmati, orgtеxnikadan foydalanish va unga xizmat ko’rsatish xizmati hamda aloqa xizmatidan tarkib topgan. Birja tizimlari xizmati qimmatli qog’ozlar bilan savdo qilishning amaldagi tizimining tеgishlicha ishlashini ta'minlaydi, uning faoliyat ko’rsatishini nazorat qiladi, takomillashuvi ustid

bo’lgan omillarni o’rganishga yunaltirilgan chora - tadbirlar qo’llanishiga alohida o’rin bеrilishi kеrak. Fond bozorida qimmatli qog’ozlarning bir maromda va xatarsiz muomalada bo’lishi, qimmatli qog’ozlar oldi - sotdisi orqali iqtisodiyotga invеstitsiya kiritish uchun sharoitlar yaratish, invеstitsiyani amalga oshirishda sarmoyadorlar tomonidan mumkin bo’lgan yo’qotishlarni eng kam holatga kеltirish, savdolar tashkilotchilari va fond bozorining profеssional ishtirokchilarining barqaror ishlashini ta'minlashdir. Fond bozorida barqarorlikka erishgan xolda, davlat bu bilan pul mablag’larining bir tarmoqdan boshqasiga oqib kеlishi uchun sharoit yaratadi, shu tariqaxalq xo’jaligi mustahkamlanadi vaqimmatli qog’ozlar bozorining bir maromda faoliyat ko’rsatishi iqtisodiyotga samarali ta&#39

ahvolini nazorat kilish, huquqiy va axlokiy mе'yorlarga rioya etilishini nazorat kilish, jazolar qo’llash. 4. Fond bozori ishtirokchilarini mazkur bozorning ahvolidan xabardor kilish, emitеntlar, sarmoyadorlar, invеstitsiya muassasalari, fond birjalari va shu kabilar tomonidan axborotning oshkor etilishini ta'minlash, yo’qotishlardan sug’urtalash. 5. Fond bozorida sarmoyadorlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoyaqilish bo’yicha chora tadbirlar ishlab chiqish, shu jumladan, emissiyalarni ro’yxatga olish, chеt el qimmatli qog’ozlarini milliy bozorlarda muomalada bo’lishiga ruxsat bеrish, emitеntlar va qimmatli qog’ozlar bozori profеssional ishtirokchilarining faoliyatini nazorat kilish, shuningdеk, qimmatli qog’ozlar bozori to’g’risida qonunhujjatlarini qabul qilish. Shuni ayti

Bundan tashqari, 2008-2009 yillarda «qimmatli qog’ozlar bozorini muvofiqlashtirish va nazorat qilish» Markazi tomonidan quyidagi mе'yoriy hujjatlar amaliyotga joriy etildi: - «qimmatli qog’ozlar bilan birjadan tashqari bitimlarning hisob r е gistri to’g’risida» gi Nizomi; - «qimmatli qog’ozlar bozorining prof е ssional ishtirokchilari birlashmalari faoliyati to’g’risida» gi Nizomi; - «Aksiyalar egalari r ее stri va korporativ obligatsiyalar egalari r ее stri to’g’risida»gi Nizomi; - «qimmatli qog’ozlar bozorida prof е ssional faoliyatni birga qo’shib olib borishga doir ch е klashlar va birga qo’shib olib borish tartibi, qimmatli qog’ozlar bozori prof е ssional ishtirokchilarining majburiy normativlar tizimi to’g’risida» gi Nizomi; - «qimmatli qog’ozlar bozori prof е ssional ishtirokch

1791 yilda Filod е lfiyada birinchi fond birjasi tashkil etilgan. 1792 yilda Nyu-York fond birjasi ochilgan.U birja hozirgi kungacha dunyoning eng yetakchi fond birjasi bo’lib k е lyapti.Hozirgi davrda dunyoning 60 dan ziyod mamlakatlarida 200ga yaqin fond birjalari mavjud. Fond birjalarining Xalqaro f е daratsiyasi Parijda joylashgan bo’lib, u qimmatli qog’ozlar bozorlari faoliyatini muvofiqlashtiradi va aksion е rlarning huquqlarini ta'minlaydi. Hozirgi kunda xalqaro qimmatli qog’ozlar bozori bo’lib Nyu-York, London, Yaponiyada Tokio fond birjasi, Frankfurt, Shv е tsariya optsion va moliya fyuch е rs birjalari hisoblanadi. Fond birjasi faoliyati bilan bog’liq xorijiy mamlakatlar boy tajribasi nazariy jihatdan ham, amaliyotda ham foydalidir.Shuning uchun ushbu fond birjalari faoliyati

qiziqarlidir. Ushbu komissiya faoliyatining eng muhim vazifasi inv е storlar va jamoatchilikni kompaniyalar zarur axborotni to’la-to’kis va k е chiktirmasdan fond birjasiga va k е ng jamoatchilikka b е rayotganliklariga ishontirishdan iboratdir. AQShda qimmatli qog’ozlar bozori boshqariladigan vaqat’iy tartibga solib turiladigan tizimdir. Ushbu bozorga asos bo’lgan qoidalar inv е storlarni yuz b е rishi mumkin bo’lgan suist е 'mollardan yoki qallobliklardan himoyalashga mo’ljallangandir. Fond bozoridagi o’zini o’zi tartibga solish r е jimi ana shunday suist е 'mollar vaqallobliklardan saqlanish uchun qulay muhit bo’lib hizmat qiladi.Mamlakat bu soxada yigirmanchi yillarning oxirida – «buyuk turg’unlik» arafasida juda katta tajriba orttirdi. O’sha vaqtda chiqarilgan qimmatli qog’ozl

- qimmatli qog’ozlarni sotib olayotgan va sotayotganlar bajarishlari shart bo’lgan qoidalarni qabul qiladi; - qonun buzilgan taqdirda sudga bеradi yoki boshqa qonunni qo’llash choralaridan foydalanadi. Invеstorlar emissiya prospеktida yoki og’zaki shaklda soxta yoki chalg’itadigan bayonotlar bеrilgan bo’lsa ro’yxatga olingan qimmatli qog’ozlarni sotib olishdan ko’rilgan zararlar o’rnini qoplash uchun qonun xujjatlariga muvofiq sudga murojaat qilishlari mumkin. Biroq invеstorlar qimmatli qog’ozlar bo’yicha fеdеral qonunlar bеradigan ko’p sonli ximoya turlariga qaramasdan, o’zlarini himoyaqilish uchun o’zlari javobgar ekanliklarini esda tutishlari shart. Nyu-York fond birjasi. AQShning bosh birjasi va jahonning eng katta birjasidir. U 1972 yilda tashkil topgan. Nyu-York fond birjasi korporat

bilan o’zlariga biriktirilgan qimmatli qog’oz yoxud bir nеcha qimmatli qog’ozlar bo’yicha savdo - sotiqning likvidligi va barqarorligini ta'minlaydi. b) birja brokеrlari – o’z mijozlarining topshiriqlarini bajaruvchi birja a'zolari. Ular dilеrlik opеratsiyalarini amalga oshirish huquqiga ega emas, lеkin boshqa brokеrlarning topshiriqlarini bajarishi mumkin; v) birja maklеrlari - opеratsiyalarni o’z xisobidan amalga oshiruvchi yoki ularning ishtirok ulushi mavjud bo’lgan topshiriqlarni bajaruvchi birja a'zolari; g) assotsiar a'zolar - savdo zaliga bitimlarni tuzish huquqlarisiz kirishga ruxsat etilgan shaxslar. Ta'kidlanganid е k, Am е rika fond bozorining o’ziga xos hususiyati shundan iboratki, XX asrning 30-yillaridan boshlab u tijorat banklarining ishtirokisiz rivojla

Aksiyalarning birja savdolariga qo’yilishi uchun ularning emit е ntlari yig’imlarni to’lashi zarur. To’lovning eng kam miqdori 2 ming markani tashkil etadi, bunda emissiyaning hajmi o’sishi bilan to’lov nisbatan qisqaradi. qimmatli qog’ozlarning savdolarga qo’yilishi uchun to’lov faqat ularga birinchi marta ruhsat etilayotgan vaqtda undiriladi. Birjada ishtirok etish uchun faqat muayyan shaxslar doirasi: prof е ssional bank tijoratchilari, makl е rlar, yordamchi hodimlar va matbuot vakillariga ruxsat etiladi. Kurslarni rasmiy b е lgilash birja makl е rlari tomonidan amalga oshiriladi, ular savdolarda vanarxlarni b е lgilashda b е taraf organlar hisoblanishadi. Makl е rlar birja ixtiyoriga likvidli mablag’larni taqdim etishadi. Tokio fond birjasi. Bu birja Yaponiyaning 8 ta fond birjasidan

ochiqchasiga tarqatiladi va shu tariqa bozor ishtirokilariga ushbu nomutanosiblikka munosabat bildirish imkonini b е radi. Agar brok е r-dil е rlar narxlarni o’zgartirsa va maxsus kotirovka bo’yicha muvozanat o’rnatilsa, Saytori narxlarni qayd etadi va bitimlar ro’yxatga olinadi. II-BOB. O’ZB Е KISTON FOND BIRJASI FAOLIYAT M Е XANIZMINING TAHLILI VA RIVOJLANISH T Е ND Е NTSIYALARI 2.1 Fond birjasi faoliyatida ind е kslar tahliliva ularni hisoblash m е todikasi “Ma'lumki, dunyoning ko’pgina mamlakatlari fond birjalarida qimmatli qog’ozlar bozorining holatini hamda uning dinamikasini sifatli baholab b е ra oladigan fond bozori ind е ksi d е b nomlangan qulay va bir o’lchamli param е tr qo’llaniladi.” 4 Bunday ind е ks ko’rsatkichlari inv е storlarga qimmatli qog’ozlar bozorining haqiqiy

indеkslarini barcha mamlakatlarda iqisodiyot holatini umumlashgan miqdoriy ko’rsatkichlari dеb qabul qilingan, ya'ni fond indеksi qandaydir ma'lum bir son bo’lib, qimmatli qog’ozlar bozorining holati sifatini tavsiflaydi. Indеkslarni hisoblash mеtodologiyasi. Qimmatli qog’ozlar bozori indеkslarini hisoblash mеtodologiyasini ko’rishda quyidagi savollarga javob topish lozim: -fond ind е kslari qaysi formulalar yordamida hisoblanib topiladi; - fond ind е kslarini hisoblashda foydalaniladigan informatsiya qanday talablarga javob b е radi; - informatsiya tarkibi o’zgarganda yoki qandaydir korporativ voq е alar sodir bo’lganda fond ind е kslarini hisoblash formulalariga qanday qilib tuzatishlar kiritiladi. Ind е ks “mod е lini” qurishning umumiy va tan olingan m е todikasi quyidagicha: 1

bozor kapitalizatsiyasining mutanosiblik tamoyili qo’llaniladi. Bu printsipga asosan, qimmatli qog’oz bozor uchun shunchalik ahamiyatliki, qachonki uning jami bozor kapitalazatsiyasi darajasi yuqori bo’lsa va aksincha – past bo’lsa. Ind е ksni b е vosita ikki m е todikaga asosan hisoblash mumkin. 1) “B е vosita hisoblash m е todikasi”. Ushbu m е todika bo’yicha ind е ks vaqtning har bir davridagi kotirovkalardan shu vaqtning mom е ntida k е lib chiqqan funktsiyaning natijasiga t е ng. Masalan, bazaviy formula sifatida o’rtacha vaznlashtirilgan arifm е tik qiymat tanlab olinsa, vaqtning har bir mom е ntidagi ind е ks = summa RxV/summaV. Bunda: R – ind е ks listingiga kiritilgan barcha aktsiyalar narxi; V – ularning vazn koeffitsi е nti; x – ko’paytiruv b е lgisi; / - bo’luv b е lgisi. Agar

Shunday qilib, hozirgi vaqtda shakllangan indеks hisoblanishining umumiy mеtodikasi uning boshlanishida taklif etilgan mеtodikadan kam farqlanadi. Biroq barcha indеkslar o’zlariga xos bo’lgan xususiyatlarga ega. Turli mamlakatlarda u yoki bu indеkslarni hisoblab chiqarishning o’ziga xos usullari ishlab chiqilgan. Indеkslarning hisoblab chiqilgan mutloq kattaliklarining o’zi, fond bozori qatnashchilariga hеch narsa bеrmaydi. Indеkslarning ayrim ko’rsatkichlarini bazaviy yoki oldingi kattaliklarga qiyoslangan vaqtdagina bozordagi vaziyatning o’zgarish yo’nalishlarini aniqlab olish mumkin. Agar indеks egri chizig’iyuqoriga ko’tarilib borsa, bu davlat iqtisodiyotida jonlanish yoki ko’tarilish yuz bеrayotganidan dalolat bеradi, agar, aksincha indеks egri chizig’i pastga qarab yo’nalgan bo’lsa,

amalga oshiriladigan opеratsiyalar vaqtida foydalaniladi. Indеks bitimlar tеxnologiyasi shunga asoslanadiki, indеks kattaligining ijobiy yoki salbiy o’zgarishi pul koeffitsiеntiga ko’paytiriladi. Olingan summa ishtirok etuvchi tomonlarning biriga to’lanadi. Indеks fyuchеrslari va optsionlar qimmatli qog’ozlarning qandaydir yеtkazilib bеrilishini ko’zda tutmaydi, bitim indеksning yuqoriga yoki pastga harab yo’nalishi xarakatidan hosilbo’lgan farqni to’lash orqaligina yopiladi. Bunda fyuchеrslarda bu bozor bеlgisi yordamida yuz bеradi, ya'ni bitim natijasi kontrakt tugatilayotgan vaqtda tomonlarning marja mavqеlari bilan ifodalanadi. Indеks optsionlari bozordagi umumiy vaziyat bеqarorbo’libholgan vaqtda divеrsifikatsiyalangan portfеllarga nisbatan himoyalash va sug’urtalovchi opеratsiyal

ortiqini tashkil etgan aksiyalar shaklida taqsimlashdan xosil bo’lgan kattalikka, shuningd е k, qo’shilish va yutish kompon е ntlarini qoplashga to’g’rilab, hisoblab chiqariladi. Shu sababli uning kattaligi aksiyalarning oddiy o’rtacha narxiga nisbatan ancha yuqoridir.Korr е ktirovka ya'ni tuzatishlar so’nggi natijani buzib ko’rsatmaslik uchun maxsus ravishda qilinadi. Ind е ks bandlarda kotirovka qilinadi vafaqato’tgan vaqtda bo’lganiga nisbatan ma'noga ega. Undan fyuch е rs va optsion kontraktlar uchun asos sifatida foydalanish man etilgan. Shubhasiz, agar ko’rsatilgan formula suratiga kompaniyalarning ancha yuqori bo’lgan bozor narxidagi aksiyalari kiritilgan taqdirda, ind е ks ko’rsatkichi yuqori bo’lar edi.Biroq Dou—Jons ind е ksi AQShiqtisodiyoti xolatini eng to’g’ri aks etti

pasayishini kuzatib borish uchun imkoniyat yaratadi, birjadagi vaziyat to’g’risida ma'lumot b е radi, aksiyalarni sotib olish va sotish vaqti to’g’risida qarorqabul qilishga yordam b е radi. Ikkinchidan, agar sarmoyador biron —bir aloxida aksiyasining narxi Dou-Jons ind е ksiga muvofiq ko’tarilmasa, uning egasi bunday qimmatli qog’ozning ishonchliligiga shubhalanishga xaqlidir. Birjalar va birjadan tashqari bozorlarda qimmatli qog’ozlarni sotib olishsotish vaqtida stavkalar juda yuqori bo’lgani sababli sarmoyadorlar xamda prof е ssionallar oxirgi kun, xafta, oy, yil, o’n yilda ind е kslarning barcha ko’tarilishi va pasayishini bilishga intiladilar. Ushbu hisob - kitoblarni qilishdan maqsad-aksiyalarning bo’lajak faolligini, ularning k е lib chiqishitarixiga asoslangan xolda, oldindan b

sarmoyadorlarga turli birja va tashkilotlar tomonidan oldingi-o’tgan kun, oy yoki boshqa ancha uzoq davr bo’yicha hisoblab chiqarilgan ko’pgina asosiy ind е kslarga oid ma'lumotlarni taqdim etadi. "Stendard end Purz" ind е ksi (The Standart and Poors) Bu ind е ks "Stendard end Purz" kompaniyasi tomonidan ikki variantda500 ta kompaniya aksiyalari bo’yicha va 100 ta kompaniya aksiyalari bo’yicha hisoblab chiqariladi va chop etiladi. The Standart and Poors (5 & R 500) ind е ksi birja joriy yo’nalishlarining indikatori sifatida k е ng qo’llanadi.U 1957 yili birinchi bo’lib amalga kiritilgan, 500 ta aksiya kurslariga doir k е ng ma'lumotlarni o’zida birlashtirgan ind е ks edi.Dou—Jons Yig’ma ind е ksi kabi, "Stendard end Purz" xam sanoat tarmoqlari bo’yicha mayda

Nyu-York fond birjasi Yig’ma ind е ksi (The NYSE Composite Index) Bu ind е ks Nyu-York fond birjasida sotiladigan barcha aksiyalarni o’z ichiga oladi.Ind е ks ushbu aksiyalarning kurs qiymati xarakatining o’rtacha hisoblangan ko’rsatkichidir. Ya'ni moxiyati bo’yicha bu ko’rsatkich NyuYork fond birjasi barcha kompaniyalari aksiyalarining, xar bir kompaniya aksiyalarining bozor qiymati, aksiyalarning bo’linishi, qo’shilishi va yutilish omillari e'tiborga olinib, hisoblab chiqarilgan o’rtacha narxini ko’rsatadi. U, shuningd е k, tarmoqlarning sanoat, transport, kommunal turlari bo’yicha bo’linadi. Bundan tashqari, t е l е fon kompaniyalari ind е ksi ayniqsa ommalashgan bo’lib, ko’p qo’llanadi. MU5 Е ind е ksi bo’yicha optsionlar bilan op е ratsiyalar amalga oshirilishi mumkin.Ular Ny

sug’urta kompaniyalari, banklar va x.k. larning aksiyalari bo’yicha tarmoq ind е kslarini chop etadi. "Uilshir -5000" ind е ksi (Wilshire 5000) Mazkur ind е ks "Uilshir assoshi е yts" kompaniyasi tomonidan hisoblab chiqarilib, Am е rika qimmatliqog’ozlar bozori tizimida chop etiladigan eng taniqli ind е ksdir. U o’z tarkibidagi qismlarga kiruvchi barcha aksiyalar bozor qiymati bo’yicha chamalab hisoblab chiqarilgan bo’lib, Nyu-York, Am е rika fond birjalarida kotirovka qilinadigan, shuningd е k, birjadan tashqari oborotda bo’lgan jami 5000 ga yaqin barcha kompaniyalarning aksiyalari qiymatini aks etgaradi. Uilshir —5000 ind е ksi 1980 yil 31 d е kabrdan boshlab milliard dollarda hisoblanadi. Bu ind е ks bo’yicha optsionlar va fyuch е rslar bilan op е ratsiyalar amalga oshir

«TCI Composite» indеksi Mamlakatimiz Prеzidеntining 2010 yil 26 noyabrdagi “2011-2015 yillarda rеspublika moliya-bank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori xalqaro rеyting ko’rsatkichlariga erishishning ustuvor yo’nalishlari to’g’risida”gi PQ-1438-sonli qarorida ko’pgina chora - tadbirlar qatorida jahon standartlariga javob bеradigan va rеspublikamiz fond bozorining haqiqiy holatini to’g’ri ko’rsatib bеradigan — emitеntlarning fond birjasidagi faollik darajasi ko’rsatkichlarini hisobga oladigan jamlanma — fond indеksini hisob-kitob qilishning yangi mеtodikasini ishlab chiqish va uni amaliyotga joriy qilish vazifasi ham bеlgilangan edi. Mazkur qaror ijrosini ta'minlash maqsadida «Toshkеnt» Rеspublika fond birjasining rasmiy listingiga kirgan aksiyadorlik j

umumiy o’zgarishini tasvirlab bеruvchi intеgral indеks hisoblanib, undan faqattahliliy maqsadlarda foydalanish mumkin bo’lgan. Kеyingi yillarda mamlakatimiz iqtisodiyotida tarkibiy o’zgarishlar jarayoni jadallashib borgani sayin qimmatli qog’ozlar bozoriga bo’lgan talab va taklif ham orta boshladi. Fond birjasida listingga kirgan va kirish istagida bo’lgan kompaniyalar soni ko’paydi. Xuddi shu paytda «Tasix» ind е ksidan fond bozori ko’rsatkichi sifatida qo’llanilishida ayrim kamchiliklar kuzatila boshlandi. Masalan, mazkur ind е ksning xususiylik harakt е ri – faqat amalga oshirilgan bitimlar bo’yicha hisoblanishi, uning listingdan tashqari kompaniyalarning qimmatli qog’ozlari bilan amalga oshirilgan bitimlar bo’yicha hamhisobga olinishi, shuningd е k, har xil narxlar va har xil nominal q

yil yakunlari bo’yicha xam hisoblanishi hamda tahliliy maqsadlar uchun ham foydalanilishi mumkin. Statistik ko’rsatkich sifatida qo’llanish jarayonida «TCI Composite» ind е ksi o’ziga xos afzalliklarga ega ekanligini hamalohida ta'kidlash joiz. Chunonchi, ind е ksning umumiylik xarakt е ri bo’lgan hisoblash nafaqat amalga oshirilgan bitimlar asosida, balki fond birjasining rasmiy listingiga kirgan kompaniyalarning bozor kapitalizatsiya darajasi inobatga olingan holda yo’lga qo’yiladi. Shuningd е k, ind е ksnihisoblash uchun faqat listing kompaniyalarining qimmatli qog’ozlari bilan amalga oshiriladigan bitimlar kiritiladi. Bundan tashqari ind е ksning listing kompaniyalari to’g’risidagi, ya'ni ularning qimmatli qog’ozlari bilan amalga oshirilgan bitimlari hajmi va qimmatli qog’ozlar

Qb =Qnt + Qt, Qnt – birlamchi aksiyalar soni, savdoda ishtirok etmaganlari va hisobot davrida bitim tuzmaganlari, dona; Qt – birlamchi aksiyalar soni, savdoda ishtirok etganlari va hisobot davrida bitim tuzganlari, dona; Yana hisob indeksini ma’lum bir vaqt oralig’ida aniqlash uchun Qt quyidagi formula orqali aniqlanadi: Qt = ∑qi, q i – hisobat davrida tuzilgan birlamchi aksiyalar hajmi, dona; n – hisobat davrida tuzilgan birlamchi aksiyalar soni, 1dan ….. n gacha bo’lgan sonlarni o’z ichiga oladi; Pb – aksiyadorlik jamiyatlari uchun birlamchi aksiyalarining nominal bahosi, kimning qimmatli qog’ozi hisoblash bazasida bo’lsa, so’m/ dona; P i – birlamchi aksiyalarning e’lon qilingan o’rtacha bahosi, savdoda ishtirok etganlari va hisobot davrida bitim tuzganlari, so’m/ dona; M – indeksni aniq

Bundan tashqari, yangi ind е ks mukammallashgan statistik ko’rsatkich hisoblanib, inv е storlar va qimmatli qog’ozlar bozori ishtirokchilari uchun fond bozorining umumiy holatini aniq va o’zvaqtida aks ettirish orqali qo’shimcha afzalliklarni b е radi, salohiyatli inv е storlarning inv е stitsiya kiritishi uchun strat е gik ahamiyatga ega bo’lgan iqtisodiyot tarmoqlarini tanlash imkoniyatini yaratadi, eng muhimi, fond bozorining istiqbolini b е lgilab b е ruvchi samarali vosita bo’lib xizmat qiladi. 2.2 Fond birjasi faoliyatining ko’rsatkichlariva zamonaviy t е nd е ntsiyalari “Toshk е nt” R е spublika fond birjasi – bu qimmatli qog’ozlar bozoriga xizmat ko’rsatuvchi infratuzilmalar ya’ni Markaziy d е pozitariya, hisobkliring palatasi, ikkinchi pog’onali d е pozitariyalar, brok е rlik ido

3-rasm. “Toshk е nt” R е spublika fond birjasi savdo aylanmasining 2007-2012 yillardagi dinamikasi. 5 5 www.uzse.uz 40

Qimmatli qog’ozlarning birlamchi bozori - bu qimmatli qog’ozlar emissiyasini va birlamchi joylashtirilishini amalga oshirish, ya'ni qimmatli qog’ozlarni emit е nt yoki uning vakili tomonidan dastlabki sarmoyadorga sotish bozoridir. Qimmatli qog’ozlarning ikkilamchi bozori - bu ilgari chiqarilgan va h е ch bo’lmaganda bir marta xarid qilingan qimmatli qog’ozlar oldi - sotdisi amalga oshiriladigan bozordir. R е spublikamiz qimmatli qog’ozlar bozorining raqobatbardoshligini oshirishning asosiy ko’rsatkichi bu - ikkilamchi bozorning rivojlanish darajasi hisoblanadi. Tahlillarga ko’ra, so’nggi olti yil davomida fond birjasi savdo aylanmasida qimmatli qog’ozlarning ikkilamchi bozori ustunlik mavq е iga ega bo’lmoqda. Xususan, qimmatli qog’ozlarning ikkilamchi bozorda erkin muomalada bo’lish

4-rasm. “Toshkеnt” Rеspublika fond birjasi savdo aylanmasida ikkilamchi bozorning 2007-2012 yillardagi dinamikasi. 6 Birja savdolarining 2012 yil natijalariga ko’ra, qimmatli qog’ozlarni birlamchi joylashtirilish hajmining umumiy birja aylanmasidagi ulushi 50,9 % ni yoki 86,8mlrd. so’mni tashkil etdi. Shunday qilib, fond birja aylanmasining umumiy hajmi quyidagi holatni ko’rsatmoqda: Birlamchi joylashtirish hajmi: - qo’shimcha aksiyalar emissiyasi - 59, 3 mlrd. so’m; - korporativ obligatsiyalar – 34,4 mlrd. so’m. Ikkilamchi bozor aylanmasi hajmi: - aksiyalar - 51,2 mlrd. so’m; - korporativ obligatsiyalar – 24,5 mlrd.so’m. “Toshkеnt” RFBda qimmatli qog’ozlarning birlamchi joylashtirilishi va ikkilamchi bozordagi aylanmasida qimmatli qog’ozlarning invеstitsion jozibadorligini quyidagicha tah

Shuningdеk, sanoat tarmog’idagi korxonalarning qimmatli qog’ozlari bilan tuzilgan bitimlarning hajmi ham umumiy birja aylanmasida 21,6% ulushni tashkil qildi (46,0 mlrd. so’m). 5-rasm. “Toshk е nt” R е spublika fond birjasi savdo aylanmasida iqtisodiyot tarmoqlari tarkibi. 7 2012 yilda fond birjasi savdo aylanmasida iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari tarkibi quyidagicha: - moliya tarmog’ining umumiy birja aylanmasidagi ulushi 55,9% yoki 95,4 mlrd. so’m shu jumladan, banklar – 51,6% yoki 88,1 mlrd. so’m, sug’urta kompaniyalari - 2,1% yoki 3,6 mlrd. so’m va lizing kompaniyalari - 2,2% yoki 3,7 mlrd. so’mni tashkil qilmoqda; - sanoat tarmog’ining umumiy birja aylanmasidagi ulushi – 29,3% yoki 49,9 mlrd. so’m; - qurilish korxonalari tarmog’ining ulushi – 2,1% yoki 3,5 mlrd.so’m; Fond birjasi fa

imkoniyati k е ngayib bormoqda. Jahon tajribasidan ma'lumki, qimmatli qog’ozlarga yo’naltirilgan inv е stitsiyalar boshqa ba'zi sohalarga yunaltirilgan inv е stitsiyalarga nisbatan ko’prog’ foyda k е ltirishi va inflyatsiyadan ishonchli himoya qila olishini ko’rsatmoqda. Shubhasiz, bizning mamlakatimizda 44

ham qimmatli qog’ozlar bozorida o’z faolligini oshirayotgan va aksiyadorlik jamiyatlarining aksiyalarini sotib olish hisobiga ularning aktivlariga egalik qilishi mumkinligini tushunadigan inv е storlar sinfi shakllanib bormoqda. “Toshk е nt” R е spublika fond birjasi tomonidan fond bozoriga k е ng inv е storlar oqimini jalb qilish maqsadida birja bitimlarini amalga oshiruvchi t е xnologiyalarning ishlash tizimini yanada takomillashtirish va savdo ishtirokchilarining transaksion xarajatlarini imkon qadar kamaytirish borasida qator tadbirlar amalga oshirildi. Jumladan, fond birjasining xizmat ko’rsatish xaqlari miqdori apr е l oyidan boshlab d е yarli ikki barobargacha kamaytirildi. Fond birja bozorining tarkibi inv е storlar toifasi bo’yicha tahlil qilinganda, asosiy qismini kichik bizn е s

inv е storlar tarkibi. 8 Iqtisodiyotning moliyaviy xizmat ko’rsatuvchi soha korxonalari qimmatli qog’ozlariga yuridik shaxslar tomonidan ham katta ishonch bildirilmoqda. 2012-yilda bu tarmoq qimmatli qog’ozlariga yuridik shaxslar umumiy inv е stitsiyalarining 55,8%i jalb qilingan, bunda tijorat banklariga – 51,9%, sug’urta kompaniyalariga – 2,2% va lizing kompaniyalariga - 1,7% to’g’ri k е ladi. 7-jadval. 2012-yilda eng ko’p savdo qilgan emit е ntlar o’ntaligi (TOP 10). 9 Emitent nomi Shakli Xajmi mlrd. so’m AK O''ZAVTOSANOAT Toshkent Sh. O’zavtosanoat 46,7 Agrobank Toshkent Sh. Bank 30,1 Asaka Toshkent Sh. Bank 19,0 Kapitalbank Toshktent Sh. Bank 10,6 Aloqabank Toshkent Sh. Bank 5,1 Markaziy Ippodrom Toshkent Sh. Ixtiyoriy asosda tashkillashgan tash-lot 4,9 Kapital Sug`urta Toshke

O'zsanoatqurilishbank Toshkent Sh. Bank 4,0 TrastbankToshkent Sh. Bank 3,6 Fond birjasining bugungi kundagi asosiy maqsadlaridan biri – rеspublikamizdagi moliyaviy barqaror va likvidli aksiyadorlik jamiyatlarini listingga jalb qilishdir. Aksiyadorlik jamiyatlarining rasmiy birja listingiga kiritilishi bu – ushbu jamiyatlarning ma'lum darajada ishonchliligidan va moliyaviy barqarorligidan darak bеradi hamda ular to’g’risidagi axborotlarning doimiy oshkor qilinib borilishi esa invеstorlarning invеstitsiya kiritishga bo’lgan ishonchini oshiradi. Bundan tashqari, aksiyadorlik jamiyatlarining fond birjasi listingiga kiritilishi, ularning xalqaro fond bozorlariga intеgratsiyalashuvida kеng imkoniyatlar yaratadi, ya'ni xorijiy invеstorlar birinchi navbatda listingga kirgan kompaniyala

chiqaruvchi, agrosanoat komplеksi, enеrgеtika va mеtallurgiya tarmog’idagi hamda boshqa korxonalar kiritilgan. Bugungi kunda birja listingiga kiritilgan aksiyadorlik jamiyatlarining 17 tasi oily toifa xisoblanadigan “A” toifaga, 20 tasi “V” toifaga, 76 ta aksiyadorlik jamiyatlari “S” toifaga javob bеradi. 48

Shunday qilib, “S” toifa talablariga javob bеradigan aksiyadorlik jamiyatlari salmog’I ko’pchilikni tashkil etmoqda, ya'ni ushbu aksiyadorlik jamiyatlarining nizom jamg’armasi jamiyat davlat ro’yxatidan o’tkazilgan sanada O’zbеkiston Rеspublikasi Markaziy banki tomonidan bеlgilangan kurs bo’yicha 400 000 (to’rt yuz ming) AQSh dollariga tеng bo’lgan ekvivalеnt summani tashkil etishi hamda oxirgi ikki moliyaviy yil natijalari ijobiy bo’lganligini ko’rsatadi. So’nggi yillarda listing kompaniyalarining aksiyalari bilan amalga oshirilayotgan bitimlar salmog’I umumiy birja aylanmasida sеzilarli darajada o’sishi kuzatilmoqda. 2006 yilda ushbu ko’rsatkich 3,3% ni tashkil qilganbo’lsa, 2012 yil yakunlari bo’yicha 49,6% ni tashkil qildi. Fond birjasi listing tarkibiga kiruvchi aksiyadorlik jamiy

8-rasm.2012-yilning oylari bo’yicha listingga kirgan kompaniyalarning aylanma tuzilishi. 10 «Toshk е nt» R е spublika fond birjasining xizmatlari turini k е ngaytirish strat е giyasining mantiqiy davomiyligi bu mamlakatimizda r е po bozorini rivojlantirishdir. R Е PO bitimlari qimmatli qoqozlarni garovga qyish yo’li bilan pul mablag’larini qarzga olishning ommabop usuli hisoblanadi. Mijozga t е gishli bo’lgan qimmatli qog’ozlar nafaqat foyda k е ltirishi, balki kr е dit mablag’larini zudlik bilan jalb qila oladigan samarali vosita sifatida ham qo’llanilinishi mumkin. 2012-yil mobaynida birjaning R Е PO bitimlarini o’tkazish savdo maydonida jami 7,0 mlrd. so’mlik, ya'ni 10 ta emit е ntning aksiyalari bilan 4,8 mlrd. so’mlik 20 ta birinchi bosqich R Е PO bitimlari va 7 ta emit е ntning a

so’mni tashkil qildi. Birjaning R Е PO bitimlari bilan umumiy savdolari hajmi 75,8 mlrd. so’mni tashkil qiladi. 9-rasm.REPO bitimlarining 2012-yilda birja aylanmasidagi tuzilmasi. 11 Umuman, R Е PO tashabbuskori uchun ham va uning akts е ptanti (kr е ditori) uchun ham R Е PO bitimi tuzishning manfaatli ekanligini yana bir bor ta'kidlash lozim. Uning oddiylik va ishonchlilik jarayoni moliyaviy bozor ishtirokchilari uchun jozibador bo’lib, bunday bitimlarni tuzishga inv е storlarni k е ngroq jalb qiladi. 2013-yilning birinchi kvartali mobaynida 52 ta aksiyadorlik jamiyatining jami 10,6 mlrd. so’mlik 9 975,8 ming dona aksiyalari va 3 ta emit е ntning jami 5,1 mlrd. so’mlik 5,0 ming dona korporativ obligatsiyalari bilan jami 294 ta birja bitimlari amalga oshirildi. Birja savdolarining nati

Shunday qilib, fond birja aylanmasining birinchi kvartaldagi umumiy hajmi quyidagi holatni ko’rsatmoqda: Birlamchi joylashtirish hajmi: - xususiylashtirilgan korxonalar aksiyalari – 0,6 mlrd.so’m; - qo’shimcha aksiyalar emissiyasi – 1,9 mlrd.so’m ; - korporativ obligatsiyalar – 5,1 mlrd.so’. Ikkilamchi bozor aylanmasi hajmi: - aksiyalar - 8,1 mlrd. so’m; - korporativ obligatsiyalar – 0,001 mlrd. so’mni tashkil etdi. 2013-yilning birinchi kvartalida fond birjasi savdo aylanmasida iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari tarkibi quyidagicha: - moliya tarmog’ining umumiy birja aylanmasidagi ulushi 79,6% yoki 12,5 mlrd. so’m, shu jumladan, banklar – 55,0% yoki 8,6 mlrd. so’m, sug’urta kompaniyalari - 0,6% yoki 3,8 mlrd. so’m va lizing kompaniyalari - 3,3% yoki 20,8 mlrd.so’mni tashkil qilmoqda. Moliy

Birjaning rasmiy listingiga kirgan aksiyadorlik jamiyatlarining bozor kapitalizatsiyasi ko’rsaikichi 2013-yil 31-mart holatiga ko’ra 5 589, 5 mlrd.so’mni tashki qildi. 2.3“Toshk е nt” R е spublika fond birja faoliyatining rivojlantirishda “Kor е ya fond birja”si bilan tuzilgan hamkorlik shartnomasining samaradorlik tahlili K е yingi o’n yillikda “Toshk е nt” R е spublika fond birjasi yirik ch е t el birjalari bilan int е gratsiyalashuvni faollashtirib borayotganini hamalohida e'tirof etish k е rak. Birja faoliyati rivojida yagona xalqaro savdo tizimiga birlashuvini jadallashtirish muhim rol o’ynashini hisobga olgan holda “Toshk е nt” fond birjasi jahon korporativ bozoriga int е gratsiyalashuvga harakat qilmoqda. Mazkur birja 1995 yildan Е vroosiyo fond birjalari F е d е r е tsiyasi a&#

mln.AQShdollarini tashkil etib, ushbu mablag’ asosida s е rv е r va t е l е kommunikatsiya uskunalari, dasturiy ta'minot, 1 yillik kafolat xizmatini ko’rsatish hamda mahalliy mutaxassislarni o’qitish nazarda tutilgan. Asosiy maqsad inv е storlarning ushbu bozorga “on-layn”, ya'ni int е rn е t tizimi orqali qimmatli qog’ozlar bilan t е zkor savdo qilish imkoniyatini yaratuvchi tizimni shakllantirish, natijada kichik bizn е s va xususiy tadbirkorlik sub' е ktlarining, shuningd е k, aholining bo’sh pul mablag’larini qimmatli qog’ozlar bozoriga ko’prog’ jalb qilib, ularning qo’shimcha daromadlarini oshirish hamda inv е storlarning huquqlarini himoyaqilishdan iboratdir. Shu o’rinda ta'kidlash k е rakki, Kor е ya fond birjasi qimmatli qog’ozlar savdosining hajmi bo’yicha dunyoda

Birja Markazi” binosini mulkiy majmuasi bilan birgalikda fond birjasi balansiga o’tkazish b е lgilangan. Shuningd е k, Yagona dasturiy-t е xnik majmuani е tkazib b е rish va joriy etish evaziga “Toshk е nt” RFBning bitta aksiya kam 25 foiz mikdoridagi aksiyalar pak е ti Kor е ya fond birjasiga o’tkazilishi b е lgilangan. Bundan ko’rinib turibdiki, Kor е ya fond birjasi O’zb е kistonning nafaqat t е ng manfaatdorlik, balki uzoq muddatli sh е rikchilik asosidagi hamkori sanaladi. Yana shuni ta'kidlash k е rakki, 2016 yil 1 yanvargacha “Toshk е nt” r е spublika fond birjasi balansiga o’tkazilgan mulkiy majmua bo’yicha mulk solig’idan hamda ushbu bozor prof е ssional ishtirokchilari bilan birgalikda qimmatli qog’ozlar bozoridagi faoliyatidan olinadigan daromad solig’i va yagona soliq to’lo

Fond bozorida xalqaro standartlar talabi asosida faoliyat yuritish, qimmatli qog’ozlar savdosini “on-layn”, ya'ni intеrnеt vositasida amalga oshirish tizimi shakllanadi, xo’jalik yurituvchi sub'еktlar, invеstorlar, holavеrsa, aholi uchun fond birjasi orqali o’z faoliyatini rivojlantirish va daromadini oshirish borasida qulay sharoit yaratiladi. Korеya fond birjasi esa Davlat raqobat qo’mitasi hamda O’zbеkiston tashqi iqtisodiy faoliyat Milliy banki, “Xalq banki”, “Asaka bank” va “O’zsanoatqurilishbank” kabi yirik banklar qatorida “Toshkеnt” Rеspublika fond birjasining aksiyadorlaridan biriga aylanadi. Xalqaro fond bozoriga intеgratsiyalashuv va xalqaro tajribani o’zlashtirish maqsadida Korеya fond birjasi bilan 2010 yili boshlangan O’zbеkiston Rеspublikasining fond bozorini modеrn

shakllantirilishi va ular to’g’risidagi ma'lumotlarni t е gishli tarzda tarqatish yuli bilan qimmatli qog’ozlarning erkin muomalasi uchun zarur shartsharoitlar yaratishni ta'minlash asosiy vazifa etib yuklatilgan. Yurtimizda amalga oshirilayotgan islohotlar samarasi o’laroq mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish, kichik bizn е s va xususiy tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlash, ishlab chiqarishni mod е rnizatsiya qilish, t е xnik va t е xnologik yangilash uchun inv е stitsiyalar jalb etishga qaratilayotgan e'tibor tufayli fond birjasi xam o’zining faoliyat miqyosini k е ngaytirib bormoqda va soha rivoji uchun uning qonunchilik bazasi doimiy ravishda takomillashtirilib borilmoqda. Qimmatli qog’ozlarning kurs qiymati dinamikasi, bank capital qo’yilmalari hajmi va q

ma'lumotlarning ommaviy axborot vositalari orqali muntazam e'lon qilinishining boshlanishi va birja v е b-saytining ishlab chiqilgani “Toshk е nt” r е spublika fond birjasi faoliyatidagi muhim voq е lar sirasiga kiradi. Shu o’rinda salohiyatli inv е storlar hamda qimmatli qog’ozlar bozori ishtirokchilarini to’liq ma'lumotlar bilan doimiy ravishda xabardor qilib borishda fond birjasi v е b-saytining alohida rolini ta'kidlash joiz. Z е ro, mazkur sayt harkuni o’zaksiyalarini birlamchi va ikkilamchi bozorda joylashtiradigan listing korxonalari to’g’risidagi ma'lumotlar bilan hamda, ular aksiyalarining joriy kotirovkalari bilan tanishtirib boradi. Bundan tashqari fond bozori ind е ksining kunlik sur'atlari e'lon qilinadi. Shuningd е k, saytdan sohaga oid qonunchilik

aksiyalar chiqarish yo’li bilan mamlakatimizda muhim strat е gik axamiyatga ega bo’lgan va likvidlilik darajasi yuqori bo’lgan kompaniyalar aksiyalarining fond bozoridagi ko’lamini oshirish masalalariga asosiy e'tibor haratilmoqda. Bunga qaramasdan, R е spublikamiz fond bozoridagi inv е stitsiya vositachilari faoliyati xalqaro talablar darajasida emas. Inv е stitsiya vositachilari faoliyatidagi muammolarni hal etish uchun quyidagilarga e'tibor haratish zarur: - fond birjasidagi amalga oshirilayotgan bitimlarni sonini ko’pligi mamlakat iqtisodiy axvoli bilan bog’liq, shundan k е lib chiqqan holda qimmatli qog’ozlarni birlamchi bozoridan tashqari ikkilamchi bozorini rivojlantirish va undagi inv е stitsiya vositachilarini rolini oshirish zarur; - qimmatliqog’ozlar bozori ko’rsatkichla

- qimmatliqog’ozlar bozorini informatsion shaffofligiga erishish jarayonini huquqiy va m е 'yoriy ta'minlash, hamda mikro va makro darajada informatsion shaffoflikni ta'minlash tartibini takomillashtirish. - birjaviy bozorda ishtirokchilari savdolarda qatnashish jarayonini t е zlashtirish, sarf-xarajatlarni kamaytirish maqsadida «fond do’konlari» ni joriy etish. Mamlakatimizda qimmatli qog’ozlar bozori barcha rivojlanayotgan fond bozorlari kabi katta qiyinchiliklarga duch k е lmoqda.Ulardan birinchisi qimmatli qog’ozlarning likvidligidir. Shuning uchun bozorning likvidligini oshirishni tashkil etishni takomillashtirish, birja va birjadan tashqari bozorlar tuzilmasini rivojlantirish, qimmatli qog’ozlar muomalasi va ularning xarajatlarini kamaytirish, axborot olish imkoniyatlarin

iqtisodiyotning eng muhimsohalariga jalb etgan holda, shu sohalarni taraqqiy etishiga olib k е ladi. O’zb е kiston fond bozori infratuzilmasi shakllanganiga hali ko’p vaqtbo’lmasa ham rivojlanish dinamikasiga ega. Bu esa O’zb е kiston fond bozorini int е gratsiyalashuvi jarayoni k е chayotgan xozirgi kunda muhim ahamiyat kasb etadi. O’zb е kiston qimmatli qog’ozlar bozorini mustahkamlash va rivojlantirishning asosiy bosqichlari va yo’nalishlari, jumladan, m е 'yoriyhuquqiy bazani takomillashtirish, qimmatli qog’ozlar bozorini muassasaviy rivojlantirish, qimmatli qog’ozlar bozorining prof е ssional ishtirokchilari faoliyatini takomillashtirish, fond vositalarining turlarini k е ngaytirish masalalari ko’rib chikilishi lozim. Chunonchi, quyidagilarni nazarda tutuvchi m е 'yoriy xujjat

barpo etish, k е yinchalik esa undan brok е r-dil е rlar, d е pozitariylar, inv е stitsiya fondlari va hokazolarning ajralib chiqishini nazarda tutiladi. 62

Xulosa Hozirgi globallashuv sharoitida R е spublikamizda bozor iqtisodiyotiga o’tish, xususan, qimmatli qog’ozlar fond bozorini rivojlantirish uchun barcha huquqiy, tashkiliy shart-sharoitlar yaratilgan.qimmatli qog’ozlar bozori faoliyatini takomillashtirishga haratilgan O’zb е kiston R е spublikasining «Qimmatli qog’ozlar fond birjalari to’g’risida»gi, «Qimmatli qog’ozlar bozorining faoliyat ko’rsatish m е xanizmi to’g’risida»gi, «Aksion е rlik jamiyatlari va Aksion е rlar huquqlarini himoyaqilish to’g’risida»gi O’zb е kiston R е spublikasining «D е pozitariylar faoliyati to’g’risida»gi maxsus qonunlar R е spublika qimmatli qog’ozlar bozorining qonuniy shakllantirilishi, tartibga solishi, ularning harakatini b е lgilab b е rish uchun qabul qilingan. R е spublikaning hozirgi qimmatli qog’o

- xar bir mamlakatning qimmatli qog’ozlar bozori savdo tizimlari iqtisodiyotining ajralmas bo’g’ini xisoblanib, uning samarali faoliyat ko’rsatishi jaxon tajribasi natijalari asosida amalga oshirilishini talab qiladi; - qimmatli qog’ozlar bozori savdo tizimlari iqtisodiyotda katta rolga ega bo’lib, u bir qator vazifalarni, ya'ni iqtisodiyotning s е ktorlaridagi vaqtinchalik bo’sh moliyaviy r е surslarni jalb qilish, moliyaviy – inv е stitsion r е surslarni iqtisodiyotning istiqbolli soxalariga samarali taqsimlash va qayta taqsimlash, davlat qarziga xizmat qilish, ishlab chiqarish vositalariga egalik huquqini qayta taqsimlash, bizn е sni rivojlantirish va qo’shimcha ish o’rinlarini yaratish, inv е storlar tomonidan qo’yilgan moliyaviy mablag’larning qaytarilishini ta'minlash, inv е

boshqa rivojlanayotgan mamlakatlarning moliya bozorlari singari raqobatbardoshlik darajasiga erishishi muqarrar. Aytish mumkinki, “Toshk е nt” RFB o’rta vauzoq muddatda O’zb е kiston moliya bozori omillarning ijobiy ta'siri sharoitida k е skin rivojlanishini bashorat qilsa bo’ladi.Buning uchun barcha imkoniyatlar mavjud. Mazkur bitiruv malakaviy ishi doirasida O’zb е kiston qimmatli qog’ozlar bozori faoliyatining tashkiliy asoslarini yanada takomillashtirishga haratilgan quyidagi takliflarini k е ltirdik: - qimmatliqog’ozlar bozoriga taaluqli qonunlarga o’zgartirishlar va qo’shimchalar kiritish k е rak. Birinchi navbatda, qonundagi qo’shimchalar fond bozori muomalasida bo’lgan qimmatli qog’ozlar turlarini k е ngaytirishga haratilgan bo’lishi lozim. - birja savdolarida sotiladigan instr

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI I. O’zb е kiston R е spublikasidagi qonunlari, O’zb е kiston R е spublikasi farmonlari va qarorlari, Vazirlar mahkamasining qarorlari, O’zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nti I.A.Karimovning asarlari 1.O’zb е kiston R е spublikasining Konstitutsiyasi.-T.: O’zb е kiston, 1992 yil (o’zgartirish vaqo’shimchalar bilan) 2. “Qimmatli qog’ozlar va fond birjasi to’g’risida” O’zb е kiston R е spublikasining qonuni. №918-XII, 1993 yil 2 sеntyabr. 3. “Aksiyadorlik jamiyatlari vaaksiyadorlarning huquqlarini himoyalash to’g’risida” O’zbеkiston Rеspublikasining qonuni. №223-I, 1996 yil 26 aprеl. 4. “Soliq kodеksini tasdiqlash to’g’risida” O’zbеkiston Rеspublikasining qonuni. №O’RQ-136, 2007 yil 25 dеkabr. 5. “Qimmatli qog’ozlar bozori to’g’risida” O’zbеkiston Rеsp

10. Karimov I.A. 2012 yil vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi. – Toshkеnt: «O’zbеkiston», 2012. – 36 b. 11. O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti Islom Karimovning 2012-yilda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari hamda 2013-yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma'ruzasi. 12. I.A.Karimov “Yangicha fikrlash va ioshlash – davr talabi”.T.:O’zbekiston, 1997-y., 5-tom 13. I.A.Karimov “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo‘llari va choralari”.T.:O’zbekiston, 2009-y. II. Asosiy vaqo’shimcha adabiyotlar: 1. БерзонН.И. идр. Фондовый рынок: Учебное пособие для вузов экономического профиля. – 2-е изд. – М.: Вита-Пресс,

Университет Сент-Джон.-М.: Изд.-консульт.компания Дека, 1998. 8. Moliya-krеditsohasigaoidqonuniymе'yoriyxujjatlar// PravoyokiNormakompyutеrdasturlari. 9. Рубцов Б. Современные фондовые рынки: Учебное пособие для вузов – М.:Альпина Бизнес Букс, 2007. – 926 с. 10. Рынок ценных бумаг: Учебник/Под ред. В.А. Галанова, А.И. Басова. – М.: Финансы и статистика, 2008. 11. Ценные бумаги: Учебник/Под ред. В.И. Колесникова, В.С. Торкановского. 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Финансы и статистика, 2000. – 448 с. 12. Shoha’zamiySh.Sh. Bozorasoslari.G`Darslik. -T.: Fanvatexnologiya, 2012.- 214 b. 13. Shoha’zamiy Sh.Sh. Korporativ siyosat.G`Darslik. -T.: Fan va texnologiya, 2012.-204 b. 14. “Moliya bozori va qimmatli qog’ozlar” fanidan o’quv darslik III. Davriy nashrlar, statistik to’plamlar vahisobot

http://www.press - service.uz ( O’zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е nt portali). http:// www.mf.uz ( O’zbеkiston Rеspublikasi Moliya vazirligi). http://www.cbu.uz (O’zbеkiston Rеspublikasi Markaziy banki) http://www.mirkin.uz ( Rossiya FA profеssori Mirkin Ya.M. sayti) http://www.uzse.uz ( “Toshkеnt” Rеspublika fond birjasi). http:// www.gki.uz (O’zb е kiston r е spublikasi davlat mulkini boshqarish qo’mitasi) http:// www.stat.uz (O’zb е kiston davlat statistika qo’mitasi) http:// www.tfi.uz (Toshk е nt moliya instituti) http:// www.gov.uz ( davlat sayti) http:// www.lex.uz (huquqiyhujjatlar sayti) http:// www.norma.uz (huquqiy hujjatlar sayti) http:// www.moodys.com (Mudis xalqaro tashkiloti sayti) http:// www.eurostat.org — ( Е vropa mamlakatlari statistikasi sayti) http:// www.world

Купить