O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan tijorat banklari faoliyatini tartibga solish tizimi - Экономика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	567.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Сентябрь 2019
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экономика

O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan tijorat banklari faoliyatini tartibga solish tizimi

Купить

MUNDARIJA KIRISH ............................................................................................... 3 I BOB. BANK AMALIYOTIDA TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINI TARTIBGA SOLISHNING AHAMIYATI VA NAZARIY ASOSLARI……………… 6 1.1. Tijorat banklari faoliyatini tartibga solishning ahamiyati va iqtisodiy mohiyati…………………………………………. 6 1.2. Tijorat banklari faoliyatini tartibga solish bo’yicha х alqaro standartlar va ularning tamoyillari ……………….............. 14 II BOB. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKI TOMONIDAN TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINI TARTIBGA SOLISH AMALIYOTINING TAHLILI………………………….. 32 2.1. Tijorat banklari faoliyatini iqtisodiy me’yorlar orqali tartibga solish amaliyoti……................................................ 32 2.2. Tijorat banklari faoliyatini monetar instrumentlar orqa

KIRISH Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi. Mamlakatimiz moliya-bank tizimi barqaror va ishonchli faoliyat yuritib, yuqori ko’rsatkichlarni namoyon etib kelmoqda. 2012 yilda bank tizimining jami kapitali 24,3 foizga, so’nggi uch yilda esa ikki barobar ko’paydi. Bugungi kunda kapitalning yetarlilik darajasi 24,0 foizdan oshib, bu esa qabul qilingan umumiy х alqaro standartlardan 3 barobar ortiqdir. 2012 yil yakunlari bo’yicha bank tizimining likvidligi 65,0 foizdan ortmoqda, bu esa talab etiladigan minimal darajadan 2 barobar yuqoridir. 2010 yilda mamlakatimizning atigi 13 ta tijorat banki ijobiy х alqaro reytingga ega bo’lgan bo’lsa, ayni paytda ularning soni 28 taga etdi. * Mamlakatimizda moliya, valuta-kredit sohasida mustaqil davlatimizning olib borgan oqilona siyosati tufayli jamiya

I.Karimov Bosh maqsadimiz – keng ko’lamli islohotlar va modernizatsiya yo’lini qat’iyat bilan davom ettirish. “O’zbekiston” . Toshkent, 2013. 5 b.. himoyalanishini ta’minlash, banklarning moliyaviy muammolarini oldindan aniqlash va ularni oldini olish va hokazolardan iborat. Milliy bank tizimining barqarorligini ta’minlash, aholi va kor х onalarga ko’rsatilayotgan bank х izmatlarining sifatini oshirish tijorat banklari faoliyatini tartibga solishning samarali, mukammal tizimini shakllantirish zaruriyatini yuzaga keltiradi. Х ulosa qilib aytganda, Respublikamizda Markaziy bank tomonidan tijorat banklari faoliyatini tartibga solish tizimida sezilarli muammolarning mavjudligi va ularni hal qilishning zarurligi mazkur bitiruv malakaviy ishining dolzarbligini belgilaydi. Bitiruv malakaviy ishi

Bitiruv malakaviy ishining obyekti bo’lib, O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki va Respublikamizning tijorat banklari hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining predmeti bo’lib, Markaziy bank tomonidan tijorat banklari faoliyatini tartibga solish tizimini faoliyati hisoblanadi. Bitiruv malakaviy ishining nazariy-amaliy ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishida keltirilgan nazariy va amaliy ahamiyatga ega bo’lgan taklif va tavsiyalar kiritilgan. Bu ma’lumotlardan respublika bank tizimini boshqarishni takomillashtirish dasturlarini ishlab chiqishda , shuningdek mamlakatimizda bank tizimiga oid o’quv darsliklarini tayyorlashda foydalanish mumkin. Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy tuzilishi kirish qismi, uch bob, х ulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Bitiruv malakaviy ishining kir

1.1. Tijorat banklari faoliyatini tartibga solishning ahamiyati va iqtisodiy mohiyati Mamlakatda tijorat banklarining qoniqarli faoliyat ko’rsatmasligi, bank tizimi holatining yomonlashuvi nafaqat ushbu davlatda, balki uning chegaralaridan tashqarida ham moliyaviy barqarorlik uchun yaqqol х avfni yuzaga keltiradi. Buni hozirgi umumjahon globallashuv jarayonlarining chuqurlashuvi va uning hayotni hamma jihatlarini qamrab olayotgan bir paytda yaqqol sezish mumkin. Shu sababli, hozirgi paytda bank va moliyaviy tizimlarining barqarorligiga erishish va mustahkamlash muammosi katta ahamiyatga ega bo’lib bormoqda. Jahon mamlakatlari tajribasi shuni ko’rsatadiki, Markaziy (emissiya) bank hamda ko’p tarmoqli tijorat banklarni o’z ichiga olgan 2 pog’onali bank tizimining samarali faoliyatini yo’lga

Tijorat banklari faoliyatini tartibga solishdan asosiy maqsad bank omonatchilari va kreditorlarining manfaatlarini himoya qilish, bank kreditlari qaytmasligini va zarar ko’rishini oldini olishdir. Chunki, ssuda kapitallari, shu jumladan bank kreditlari holati va istiqboli milliy iqtisodiyot uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Makroiqtisodiy barqarorlik, iqtisodiy o’sish, yuqori darajadagi bandlik, barqaror baholarni ta’minlash har bir davlatning iqtisodiyot sohasidagi pirovard maqsadi hisoblanadi. Ushbu maqsadga mamlakat tomonidan har tomonlama pu х ta o’ylangan iqtisodiy siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish natijasida erishish mumkin. Pul – kredit siyosati, baho siyosati, budjet siyosati, muvozanatlashgan to’lov balansiga erishish, ish haqi va bandlik siyosati makroiqtisodiy siyosatn

O’tgan asrning o х irida AQSH va boshqa anglo-sakson bank tizimiga ega mamlakatlarda yuz bergan bank inqirozlari asosan bank tizimining i х tisoslashganligi, banklarning ma’lum bir sohaga to’la qaram bo’lib qolishi, sohadagi o’zgarishlarga nisbatan o’ta ta’sirchan ahvolga tushishi hisoblanadi. Bir qator rivojlangan davlatlar mazkur kamchiliklar hamda nemis bank tizimi yutuqlarini hisobga olgan holda, o’z bank tizimlarini universallashtirishga e’tiborni oshirganligini х ulosa qilish mumkin. AQSHda bank faoliyatini tartibga solish me х anizmining vujudga kelishi hamda uning rivojlanish jarayonlari 1864 yilda qabul qilingan “Milliy bank akti to’g’risida”gi qonun bilan bog’liqdir. Ushbu qonunga asosan mamlakatning milliy valutasi dollar joriy etildi va Milliy bankka banknotalar emissiya qilish

Yuqoridagilardan kelib chiqib, AQSH bank tizimining tari х iy rivojlanishi tijorat banklar faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish jarayonining Federal va shtatlar darajasida shakllanishiga sabab bo’lgan degan х ulosani keltirib chiqaradi. Х ulosa qilib aytganda, AQSHda tijorat banklari faoliyatini tartibga solish 2 ta tamoyilga asoslanadi: - yuqori riskli bank operatsiyalari bo’yicha qonuniy chegaralar o’rnatish orqali kredit institutlari barqarorligini ta’minlash va ularning bankrot bo’lishini oldini olish; - sarmoyalarning kamchilik banklar qo’lida to’planishini cheklash va pul bozorini monopol tarzda nazorat qilinishiga yo’l qo’ymaslik uchun banklar bo’limlarini ochish bo’yicha shtat me’yorida chegaralar belgilash. 2 Germaniya bank tizimi AQSH bank tizimidan farqli ravishda 2-Jah

ХХ asrning 70-yillari o х iriga kelib Angliyada kredit institutlari ustidan nazorat bir muncha kuchaytirildi. 1979 yilda qabul qilingan qonunga asosan tijorat banklari faoliyatini litsenziyalash majburiy amalga oshirila boshlandi, Depozitlarning umummilliy jamg’arma fondi tashkil etildi va Angliya bankiga nazorat organi maqomi berildi. Ammo 1979 yilda qabul qilingan bank faoliyatiga oid qonun tez o’zgaruvchi bank faoliyati sohasini aks ettira olmagan edi. Bundan tashqari, mazkur qonunda Angliya Banki tomonidan bank tizimini tartibga solish me х anizmi ko’zda tutilmagan edi. Shundan so’ng, 1987 yilda qabul qilingan “Bank faoliyati to’g’risida” (Banking Act) qonun bilan tijorat banklari faoliyatini tartibga solish qonuniylashtirildi. Shu yili 1 oktabrdan boshlab bank faoliyatini amalga oshir

- dastlab ushbu davlatlarda tijorat banklari o’z faoliyatlarini amalga oshirish uchun qonuniy va boshqa sharoitlarning yaratilmaganligi natijasida amalda makroiqtisodiy nomutanosiblikka sabab bo’ldi; - buning natijasida, bank tizimini beqarorligi va banklarni inqirozga yuz tutishi butun bank tizimiga bo’lgan ishonchni yo’qolishiga olib kelishi o’z isbotini topa boshladi. - nihoyat mazkur davlatlar o’z iqtisodiy siyosatini bank tizimi barqarorligini ta’minlashga yo’naltira boshladi. AQSH, Germaniya, Fransiya, Italiya va boshqa rivojlangan davlatlarda bank faoliyati sohasidagi davlat siyosati iqtisodiyotdagi moliyaviy beqarorliklarga barham berish, yalpi pul taklifi ustidan nazorat o’rnatish, banklarning foyda asosida faoliyat yuritishini ta’minlash va bank tizimiga nisbatan ishonchsizlik tu

Umuman, keng ma’noda bank nazorati bu hukumat tomonidan moliyaviy sektorni ishonchliligi, barqarorligini ta’minlashda ishlatiladigan tizimdir. Har qanday davlat bank nazorati tizimi oldida 2 ta vazifa turadi: 1. Barcha omonatchilar va kreditorlar manfaatlarini himoya qilish. 2. Bank tizimini kafolatlash, iqtisodiy o’sishiga yordamlashish. Dunyodagi barcha rivojlangan davlatlarda Markaziy bank tijorat banklar faoliyatini 2 х il usulda: 1) davlatning pul-kredit siyosatini yuritish; va 2) iqtisodiy me’yorlar asosida tartibga soladi va mamlakatning moliyaviy barqarorligi va makroiqtisodiy ko’rsatkichiga bevosita ta’sir etadi. O’zbekiston Respublika Markaziy banki tomonidan tijorat banklarining balans likvidliligini doimo ta’minlab borishi yoki ularning o’z oldilaridagi majburiyatlarini o’z mud

deb hisoblaydi. Ammo ushbu tanqidiy qarashlar keynsian qarashlarining amaliy tadbig’iga to’sqinlik qila olmadi. Davlat markaziy banklar yordamida tijorat banklari faoliyatini to’g’ridanto’g’ri ko’rsatmalar (bevosita - ma’muriy) yoki bilvosita tartibga soladi, ular likvidligini ta’minlaydi va bu orqali makroiqtisodiy samaradorlikka erishadi. Hozirgi bozor iqtisodiyoti tamoyillariga ko’ra esa iqtisodiyotga davlat aralashuvining keskin darajada qisqartirish va uning huquqiy asoslarini yaratish moliyaviy munosabatlarni erkinlashtirish, barqaror pul-kredit tizimini rivojlanishiga imkoniyat tug’diradi. Markaziy bankning tijorat banklarini ro’y х atga olish, litsenziyalash va ular faoliyatini tartibga solish, ya’ni bank nazorati borasidagi siyosat bank tizimining barqarorligini saqlash, bank tizi

va kreditorlar manfaatini himoya qilish Markaziy bank tomonidan tijorat banklar faoliyatini tartibga solishning muhim iqtisodiy mohiyatini tashkil etadi. 1.2. Tijorat banklari faoliyatini tartibga solish bo’yicha х alqaro standartlar va ularning tamoyillari Bank faoliyatini tartibga solishda davlat tomonidan tijorat banklar faoliyati ustidan nazorat qilinishi va tartibga solinishi, ular faoliyatida muayyan cheklashlarni o’rnatilishi banklar iqtisodiy erkinligini cheklashga intilish, raqobatning rivojlanishiga х alaqit beradigan omil sifatida qaralishi mumkin. Ammo dunyodagi ko’pgina rivojlangan davlatlarda banklar, shuningdek boshqa moliya tashkilotlarining faoliyatlari turli darajada davlat tomonidan tartibga solinadi. Rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitidagi mamlakatlarda ham bank-mol

Yuqorida keltirib o’tilgan organlardan tashqari AQSHda banklar faoliyati ustidan nazorat qiluvchi shtatlarning bank departamentlari mavjud bo’lib, ularning vazifasi bank operatsiyalarini amalga oshirish uchun shtat banklariga ruhsatnomalar berish (charter), yo’riqnomalar ishlab chiqish, banklarda tekshiruvlarni o’tkazish va hokazolardan iborat. AQSH Adliya vazirligi esa banklarning qo’shilishi va bank х oldinglarini tuzilishi yuzasidan nazoratni amalga oshiradi. Bundan tashqari bank nazorati bo’yicha nodavlat nazorat organlari ham mavjuddir. Ular jumlasiga Amerika banklar assotsiatsiyasi, Mustaqil banklar assotsiatsiyasi, turli shaharlarning Kliring palatalari komiteti va boshqalar kiradi. Mazkur nodavlat nazorat organlarining vazifasi - mijozlarga х izmat ko’rsatish bo’yicha standartlar i

- tijorat banklari riskka tortilgan aktivlarining miqdori aksionerlik kapitalining 18 barobaridan ko’p bo’lmasligi lozim; - har operatsiya kunining chet el valutasi bo’yicha yopilmagan qismi aksiyadorlik kapitalining 30 foizdan oshmasligi lozim; - moliya fyuchers va optsionlari bo’yicha kunlik ochiq pozitsiya bank aksiyadorlik kapitali summasining 20 foizidan oshmasligi lozim; - bank sarmoyasining 15% idan yuqori bo’lgan bir qarz oluvchiga berilgan “yirik” kreditlar to’g’risida ma’lumotlar zudlik bilan Bundesbankka taqdim etish, mazkur kreditlarning umumiy summasi bank sarmosining 8 barobaridan oshmasligi lozim. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarda banklarni nazorat qilish organlarini ko’rib chiqadigan bo’lsak, 3 х il yo’nalishni ko’rishimiz mumkin. Birinchi yo’nalish bank nazorati funksiyalarin

bozor darajasining o’zgartirish tushuniladi. Markaziy bank tomonidan qayta moliyalash stavkasi oshirilsa, tijorat banklari tomonidan taklif etilayotgan kreditlarning ham foiz stavkasi oshadi. Bu esa, o’z navbatida, kreditlarning qimmatlashuviga, kredit oluvchilar sonining kamayishiga va shu asosida, kreditlar multiplikatori qisqarishiga sabab bo’ladi. Aksincha, Markaziy bank qayta moliyalash stavkasini pasaytirish yo’li bilan mamlakatda bank kreditlari foiz stavkasini pasaytirishga erishadi, natijada investitsion jarayonlarni moliyalashtirish rag’batlantiriladi; - majburiy zahiralar siyosatida Markaziy bank tijorat banklarining depozitlar va majburiyatlar summasiga nisbatan majburiy zahira siyosatini qo’llaydi. Bunda asosan ikki maqsad, banklar kredit ekspansiyasini jilovlash va bank likvi

olinishi tijorat banklarining likvidliligini oshishiga va aksincha, qimmatli qog’ozlarni sotilishi ularning likvidliligini pasayishiga sabab bo’ladi. 2) Markaziy bank tijorat banklari faoliyatini iqtisodiy me’yorlar asosida tartibga soladi. Quyida iqtisodiy me’yorlarning har biriga qisqacha to’xtalib o’tamiz. 1) “Umumiy k а pit а lning y е t а rlilik k о effitsi е nti” K1 quyid а gich а his о bl а n а di: K1 = Bank kapitali / riskni hisobga olib hisoblangan aktivlar K1 ning minim а l ruhs а t etilg а n d а r а j а si 0.1 g а t е ng (10 f о iz). Bazel qo’mitasining tavsiyasi 0,08 (8%) 2) I dаrаjаli kаpitаlning yеtаrlilik dаrаjаsi quyidаgichа аniqlаnаdi: K2= I dаrаjаli kаpitаl / riskni hisobga olib hisoblangan aktivlar K2 ning minimаl ruhsаt etilgаn dаrаjаsi 0.05 gа tеng (5 fоiz) 3) Kаpitаln

omonatlar hisobidan kredit berish va boshqa aktiv operatsiyalarga uzoq muddatli tartibda joylashtiradilar. Jalb etilgan mablag’larning muddati kelgan paytda esa bank omonatchilar oldidagi o’z majburiyatlarini muddatida bajarish imkoniga ega bo’lmaydi. Buning natijasida bank o’z to’lov qobiliyatini yo’qotadi. Bunday holat bankning o’z faoliyatigagina emas, balki omonatchilarning moliyaviy ahvoliga ham salbiy ta’sir ko’rsatadi. Bank operatsiyalarini bajarish bo’yicha litsenziyasi tortib olingan banklar bunga yaqqol misol bo’la oladi. Bir qarz oluvchiga va muassisga , bank aksiyadorlariga moliyaviy jihatdan bankning qurbi yetmaydigan darajada katta miqdorda kreditlar berilishi tijorat banki uchun juda xatarlidir. Shuning uchun, bir q а rzd о r yoki o’z а r о d ах ld о r q а rzd о rl а r guruh

miqdori I darajali bank regulyativ kapitalining 15% dan oshmasligi kerak (K8). 9) Bankning yuridik shaxslar ustav kapitaliga va boshqa qimmatli qog’ozlarga kiritgan investitsiyalari miqdori I darajali bank regulyativ kapitalining 50% dan oshmasligi kerak (K9). 10) Oldi-sotdi uchun qimmatli qog’ozlarga kiritilgan bank investitsiyalari miqdori I darajali bank regulyativ kapitalining 25% dan oshmasligi kerak (K10). * 11) Tijorat banklari faoliyatini tartibga solishning yana bir muhim sohalaridan biri bog’liq shaxslar bilan bank operatsiyalarini o’tkazish hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi Qonunining 26-moddasiga asosan bankka aloqador bo’lgan shaxslar bilan bankka bog’liq bo’lmagan shaxslarga nisbatan qulayroq shartlar asosida bitim tuzishni taqiql

“ Tijorat banklari tomonidan qimmatli qog’ozlar bilan o’tkaziladigan operatsiyalarga va ularning boshqa korxonalar ustav kapitalida qatnashishiga qo’yiladigan talablar to’g’risida”gi Nizom, 2009, 1894-son Tijorat banklari yuqorida sanab o’tilgan iqtisodiy me’yorlarning belgilangan miqdoriga har doim amal qilib borishni ta’minlashlari uchun quyidagi sohalarda ishni samarali tashkil etishlari lozim: - Bank portfelini yaxshilash; - Bank amallari bilan bog’liq xatarlarni kamaytirish; - Bank balansi likvidligini ta’minlash; - O’z sarmoyasining adekvatligini ta’minlsh; - Zararlar o’rnini qoplash zahirasini vujudga keltirish. Iqtisodiy me’yorlarning belgilangan miqdorlariga amal qilmagan banklarga nisbatan Markaziy bank tomonidan jarimalar solish va boshqa tegishli iqtisodiy jazo choralari ko’ri

* “Banklar va ularga daxldor shaxslar bilan o’tkaziladigan operatsiyalar to’g’risida”gi Nizom, 02.12.1998, 556- son tashqi audit firmalari faoliyati bilan uzviy bog’liqlikda ishlashi bilan katta afzallikka egadir; - pul-kredit instrumentlari orqali markaziy bank tijorat banklarini to’lov qobiliyatiga va ularning likvidligiga bevosita ta’sir ko’rsatadi, to’lovsizlik muammosini yuzaga kelishiga yo’l qo’ymaydi va h.k. ХХ asrning o х irlariga kelib х alqaro moliya bozorlarida globalizatsiyaning kuchayishi mamlakatlarning iqtisodiy rivojiga ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Bunda bank ishining baynalmilallashuvi natijasida tijorat banklari faoliyatini tartibga solish tizimi х alqaro tavsif ola boshladi. Bank nazoratining zarurligi 1975 yilga kelib Yevropa Ittifoqi, AQSH, Kanada, Yaponiya kabi davlatlar

Bank nazorati bo’yicha Bazel qo’mitasi tomonidan ishlab chiqilgan Samarali bank nazorati tamoyillari 25 ta asosiy tamoyillarni o’z ichiga oladi. Quyida ushbu tamoyillarining izohlarini keltiramiz. “Samarali bank nazorati uchun zarur bo’lgan shart-sharoitlar” (1-tamoyil) samarali bank nazorati uchun zarur bo’lgan shart-sharoitlar aks ettirilgan bo’lib, bunda: - bank nazoratini amalga oshiruvchi organ aniq belgilangan vazifa va majburiyatga, operativ mustaqillikka va moddiy bazaga ega bo’lishi; - bank nazorati uchun yetarli huquqiy asos zarurligi qayd etilgan. “Litsenziyalash va tarkibiy tuzilish” (2-5 tamoyillar) banklarni litsenziyalash va talablar tarkibini o’z ichiga olib, mazkur tamoyillarda: - banklar singari litsenziyalash va nazorat qilish talab etiladigan tashkilotlarga ruhsat etilg

- bank amaliyotga, aktivlar sifatini baholash metodikasiga mos keladigan, shuningdek kreditlar bo’yicha yo’qotishlarni zahiralar bilan ta’minlash bo’yicha samarali siyosat ishlab chiqishi va shu asosda faoliyat ko’rsatishi lozimligi; - bankka da х ldor sha х slarni kreditlashda su’iste’mollikka yo’l qo’yilishi holatlarini bartaraf etish maqsadida bank nazorati organi banklardan kreditlarni hamma uchun bir х il shartlar asosida berilishini talab qilishi va uni samarali nazorat qilib borishi, shuningdek nazorat qilish va tavakkalchilikni kamaytirish maqsadida choralarni ko’rishi; - bank nazorati organi bankda amalga oshirayotgan operatsiyalari hajmi va tavsifiga muvofiq ichki nazorat tizimining faoliyat ko’rsatishini talab qilishi, bu tizim – bankni boshqarish, zahiralarni to’ldirish, aktiv

“Nazorat qilish organlarining vakolatlari” (22-tamoyil)da esa nazorat organining vakolatlari, jumladan bank nazorati organi banklar tomonidan majburiy talablarining bajarilmasligi holatlari qayd etilgan, ya’ni bank faoliyatida tartib buzilishiga yo’l qo’yilganda yoki boshqa har qanday yo’l bilan omonatchilar manfaatlariga х avf yuzaga kelgan taqdirda, to’g’rilashlar kiritish uchun yetarli vositalarga ega bo’lishi va zarur hollarda bank faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyani bekor qilishi yoki tegishli idoralarga tavsiya berishi kerakligi qayd etilgan. “ Х alqaro bank operatsiyalari” (23-25-tamoyillar) х alqaro bank operatsiyalari to’g’risida tamoyillarda: - bank nazorati organi х alqaro bank operatsiyalarini amalga oshiradigan bank muassasalari ustidan monitoring olib b

umumiy birlik sifatida qabul qilinishi, ushbu davlatlarda tijorat banklarini nazorat qilish organlari tomonidan olib boriladigan nazorat tizimini, х ususan banklar faoliyatidagi risklarni boshqarish sohasidagi muhim tushuncha va talablarni bir х illashtirish hamda ularni barcha davlatlar tomonidan bir х il baholash, yondashish imkonini berdi. Bu esa davlatlarda mavjud qonunchilik bazasi va nazorat organlari vakolatlarini zaruriy darajada o’zgartirilishini taqozo etdi. 5 Bizning fikrimizga ko’ra, risk bilan bank kapitalining yetarliligini hisoblash o’rtasida aloqalar mustahkamlanishi hamda Bazel qo’mitasining kapital tarkibi bo’yicha yangi talablari barcha davlatlarda qabul qilinishi jahon bank tizimini mutanosibligi va ishonchliligini mustahkamlashga, х alqaro operatsiyalarni amalga oshiru

belgilanadi. Bazel I talablariga muvofiq kapitalning yetarliligi х o’jalik subyektlariga ta’sir qiluvchi risk х arakteri bilan belgilanadi. Bazel qo’mitasining talablariga muvofiq, х alqaro faoliyatni amalga oshiruvchi banklar uchun riskka tortilgan birinchi darajali kapitalning riskka tortilgan aktivlarga nisbati 4 foiz, birinchi va ikkinchi darajali kapitallardan iborat umumiy kapitalning riskka tortilgan aktivlarga nisbati 8 foiz bo’lishi belgilangan. Kapital yetarli bo’lmaganda bank aktiv operatsiyalarini qisqartirish , bank kapitalini oshirish , riski yuqori bo’lgan investitsiyalar miqdorini qisqartirish orqali aktivlar tarkibini o’zgartirishi mumkin. Kapital yetarliligini aniqlash bo’yicha ishlab chiqilgan mazkur uslub kapital summasi bilan bank aktivlarining tavakkalchiligi o’rtasid

Mazkur 3 ta komponentlarni birgalikda qo’llash banklar tomonidan bank kapitalining risk va strategiyaga muvofiqlashtirishni ta’minlash orqali boshqaruvni yaхshilashga olib keladi. Bazel III tizimi, avvalgi tizimlardan farqli o’laroq, kutilayotgan ehtimoliy yo’qotishlar uchun rezervlar shakllantirishni, shu asosda, banklarda barqarorlashtirish jamg’armasini tashkil etishni, shuningdek, kapitalning yetarlilik va likvidlik darajasi mezonlarini kuchaytirishni ko’zda tutadi. 2010 yil sentyabr oyida Bank nazorati bo’yicha Bazel qo’mitasi bank kapitali va likvidliligining yangi standartlari to’liq ishlab chiqilganligini e’lon qildi hamda noyabr oyida ushbu yangi standartlar katta yigirmalik davlatlari rahbarlarining Seul sammitida tasdiqlandi. Bazel III deya nomlanayotgan ushbu yangi standartlar

Konservatsion kapital iqtisodiy, moliyaviy inqirozlar davrida banklar zararlarini qoplash uchun o’ziga yarasha qalqon sifatida х izmat qilishi kutilmoqda. 1-jadval Minimal kapitalga qo’yiladigan talab bo’yicha yangi standartlarni tadbiq qilish grafigi 7 Risklar bo’yicha belgilangan minimal kapitalining o’rnatilishi davrlari (1 yanvar holatiga ko’ra) Ko’rsatgichlar 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Ustav kapitali koeffitsenti 2.0 2.0 3.5 4.0 4.5 4.5 4.5 4.5 4.5 Kapital himoya yostig’i - - - - - 0.625 1.25 1.875 2.50 Ustav kapitali + kapital himoya yostig’i 2.0 2.0 3.5 4.0 4.5 5.125 5.5 6.375 7 I darajali kapital 4.0 4.0 4.5 5.5 6.0 6.0 6.0 6.0 6.0 Umumiy kapital 8.0 8.0 8.0 8.0 8.0 8.0 8.0 8.0 8.0 Umumiy kapital + kapital himoya yostig’i 8.0 8.0 8.0 5.0 8.0 8.625 9.25 9.875 10.5

Kontrsiklik kapital har bir mamlakat shart-sharoitidan kelib chiqqan holda, 0-2,5 foiz doirasida belgilanadi. Banklar kontrsiklik kapitalga 2016 yildan boshlab ega bo’lishlari va uning miqdori 2016 yildan 0,625 foiz, 2017 yildan 1,25 foiz, 2018 yildan 1,875 foiz va 2019 yildan 2,5 foiz bo’lishi talab qilinmoqda. Ushbu talabni 2,5 foizga yetkazmagan banklarga dividendlar to’lash, o’z aksiya-larini qaytarib sotib olish hamda bonuslar to’lashga cheklovlar o’rnatiladi. Yana bir yangi tushuncha — bu tizim uchun muhim banklar kapitaliga qo’shimcha talablardir. Tizim uchun muhim banklar deganda hajmi, murakkabligi hamda tuzilmaviy o’zaro bog’langanligi sababli ularning tanazzulga uchrashi butun moliya tizimi inqiroziga hamda iqtisodiy faollik falajiga sabab bo’ladigan banklar tushuniladi. Bazel I

Minimal talab+ Konservatsion bufer kapitali 7,0 8,5 10,5 Kontrsiklik bufer kapitali 0-2,5 Tijorat banklarida risk boshqaruvini takomillashtirish lozim.Хalqaro amaliyotda bank menejmentining markaziy bo’g’ini risk boshqaruvi ekanligi allaqachon isbotlangan. Bazel I, Bazel II va Bazel III standartlarining asl mohiyati ham risk va kapital o’rtasidagi bog’liqlikda namoyon bo’ladi. Bazel III kelishuvining bosh maqsadi – bank ishida risk boshqaruvi sifatini oshirish hisoblanadi. Bazel III bilan banklar likvidligiga ham ikkita yangi talab kiritilmoqda. Birinchisi — bu 30 kungacha bo’lgan joriy majburiyatlarning likvid aktivlar bilan 100 foiz qoplanishini nazarda tutuvchi talab. Ushbu normativni hisoblashda inobatga olinadigan aktivlar sifatiga bo’lgan talablar kuchaytiriladi. Jumladan, likvid akt

2.1. Tijorat banklari faoliyatini iqtisodiy me’yorlar orqali tartibga solish amaliyoti. Tijorat banklarining faoliyatini iqtisodiy me’yorlar orqali tartibga solish bir nechta iqtisodiy me’yorlarni o’z ichiga olgan nazorat shakli hisoblanadi. Respublikamizda dastlabki iqtisodiy me’yor Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining ustav kapitalini eng kam miqdoriga nisbatan belgilanadigan talab hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligining dastlabki yillarida yangi aksiyadorlik tijorat banklarini ochish uchun talab qilinadigan minimal ustav kapitalining miqdori minimal ish haqi miqdorining o’sishiga bog’langan edi. Markaziy bank Boshqaruvining qarori bilan 1995 yildan bank ochish uchun minimal ustav kapitali miqdori o’sha vaqtda Yevropa Ittifoqi pul birligi-“EKYU” ga bog’lab

- х ususiy banklar uchun-so’mga aylantirib hisoblaganda 5 mln. yevro ekvivalentida. 3-jadval O’zbekiston Respublikasida yangi ochilayotgan banklarning ustav kapitalining eng kam miqdoriga qo’yiladigan talablar 10 Yillar Aholisi 0,5 mln. Kishidan ko'p bo'lgan shaharlarda ochilayotgan tijorat banklari uchun Aholisi 0,5 mln. Kishidan kam bo'lgan shaharlarda ochilayotgan tijorat banklari uchun Chet el kapitali ishtirokida ochilayotgan banklar uchun Xususiy banklar uchun 2000 yil 1 yanvardan 2,5 mln. AQSH dollari ekvivalentida 1,25 mln. AQSH dollari ekvivalentida 5 mln. AQSH dollari ekvivalentida 0,3 mln. AQSH dollari ekvivalentida 2002 yil 14 maydan 2,5 mln. AQSH dollari ekvivalentida 1,25 mln. AQSH dollari ekvivalentida 5 mln. AQSH dollari ekvivalentida 1,25 mln. AQSH dollari ekvi

O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2000 yil 25 iyulda O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligidan 949-son bilan ro’y х atga olingan “Tijorat banklari kapitalining yetarliligiga qo’yiladigan talablar to’g’risida”gi Nizomida ko’rsatilgan kapitalning yetarlilik talablari faqat kapital yetarligining eng kam darajasini aks ettiradi. Ushbu Nizomda belgilangan tijorat banklari kapital yetarliligining minimal darajasi Bazel standartlarida ko’zda tutilgan darajadan ma’lum jihatdan farq qiladi. Buni quyidagi jadval ma’lumotlaridan ko’rish mumkin. 4 -jadval O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining tijorat banklari kapitali yetarliligiga nisbatan belgilangan talablarning х alqaro Bazel standartlaridan farq qiluvchi asosiy jihatlari: † № Ko’rsatkichlar Bank kapitali yetarliligining minimal

talablar Bazel standartlaridan bunday tarzda farqlanishining asosiy sabablari tijorat banklari kapital bazasini mustahkamlashda ayrim muammolarning mavjudligi va tijorat banklari korporativ mijozlariga tegishli depozitlarni sug’urtalash tizimining mavjud emasligi. Mazkur tizimning mavjud emasligi respublikamizda bank kapitalidan depozitlarni himoya qilish vositasi sifatida foydalanish zaruriyatini kuchaytiradi. 5-jadval Mamlakatimiz tijorat banklarida bank kapitali yetarliligi darajasi 11 № Bank nomi 01.01.2012 holatiga y 01.01.2013 y holatiga O’tgan nisbatan yilga (+;-) % 1. Ravnaq bank 44,8% 78,0% 33,20 17 2. O’T bank 81,8% 72,0% - 88 3. Kredit-standart bank 48,1% 72,0% 23,90 14 4. Hi-tech bank 35,5% 41,9% 6,40% 11 5. Samarqand bank 51,5% 35,5% - 68 6. Mikrokredit bank 37,9% 32,0% - 84 7

Yuqoridagi jadvaldan ma’lum bo’ladiki respublikamiz tijorat banklarining barchasida O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan me’yoriy ko’rsatkich to’liq bajarilgan. Ayrim banklarda esa ushbu ko’rsatkich 4-6 barobar ko’proqdir. Tijorat banklarining to’lovga qobilligini va ularning balansini likvidliligini tavsiflovchi asosiy iqtisodiy me’yorlar bo’lib, kapitalning yetarlilik koeffitsienti va joriy likvidlilik koeffitsienti bo’yicha belgilangan me’yorlar hisoblanadi. Chunki ikkala me’yorning bajarilishi bankning to’lovga qobilligini saqlash imkonini beradi. 2011-2012 yillar mobaynida respublikamiz tijorat banklari tomonidan ushbu iqtisodiy me’yorga rioya etish amaliyotining tahlili mazkur me’yorga rioya etish borasida jiddiy muammolar mavjud emasligini ko’rsatdi. 1-rasm

Diagramma ma’lumotlariga qaraydigan bo’lsak, tijorat banklarining I darajali kapital yetarliligi 2012 yil 1 yanvar holatiga 17,03 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2013 yil 1 yanvar holatiga 15,84 foizni tashkil etgan. Keyingi ikkita chorakda biroz pasayib borgan va o х irgi chorakda biroz ko’tarilib, 2013 yil 1 yanvar holatiga 15,84 foizni tashkil etgan. Bu esa, Bazel talablaridan deyarli 4 barovarga ko’proq deganidir. Demak, bank tizimida tijorat banklarining barqaror manbalar hisobidan kapitallashuviga e’tibor qaratilgan. Tijorat banklari I darajali kapital yetarliligining bu darajasi ularning kapitallashuv darajasini yanada oshirish istiqboli mavjud ekanligini belgilaydi. 2-rasm. Mamlakatimiz tijorat banklari asosiy kapitalining yetarliligi 13 (foizda) Diagramma ma’lumoti orqali umumiy kapi

yuqori ko’rsatkichga yil boshida erishilgan, ya’ni 17,8% bo’lgan bo’lsa, keyinchalik biroz tushgan va uchinchi chorakda yana oshish tendensiyasi kuzatilgan hamda yil 2013 yil boshiga 16,75 foizni tashkil etgan. Tahlil natijalaridan ko’rinib turibdiki, respublikamiz tijorat banklarida kapital yetarliligiga qo’yilgan talablar yuqori darajada ta’minlangan. Amaldagi uchinchi iqtisodiy me’yor–moliyaviy leveraj koeffitsienti bo’lib, u bankning birinchi darajali kapitalini nomoddiy aktivlar chiqarilgan holdagi aktivlarning jami miqdoriga nisbati sifatida aniqlanadi. Uning eng kam me’yoriy miqdori 0,06 qilib belgilangan. 38

3-rasm. Banklarning leveraj koeffitsienti to’g’risida solishtirma ma’lumot 14 (01.01.2013 yil holatiga, foizda) Leveraj bu bank jami aktivlarining kapital bilan ta’minlanganlik darajasini aks ettiruvchi ko’rsatkichdir. O’tgan yili bank tizimida ushbu ko’rsatkich 20,77 foizni tashkil etib, minimal ruhsat etilgan ko’rsatkich (0,06)dan 3 martadan yuqoriroq ko’rsatkichga erishgan. Hatto, ayrim banklarda ushbu ko’rsatkich 65 foizni tashkil etganlini ko’rishimiz mumkin. Barcha banklarda minimal talab bajarilgan. Tijorat banklarining joriy likvidlilik darajasini baholash maqsadida Markaziy bank tomonidan tijorat banklariga nisbatan joriy likvidlik koeffitsienti belgilangan. Ushbu ko’rsatkich joriy aktivlarning joriy majburiyatlarga nisbati sifatida aniqlanadi va uning minimal darajasi 30 foizni t

2. Tijorat qimmatli qog’ozlariga qilingan investitsiyalar. Bu shakldagi investitsiyalarning risk darajasi yuqori bo’lib, bunda qimmatli qog’ozlarning bozor bahosini o’zgarishi va emitentlarning to’lovga qobilligi kafolatlanmagan. 4-rasm. Mamlakatimiz tijorat banklarining joriy likvidlilik dinamikasi 15 Mamlakatimiz bank tizimi joriy likvidlilik ko’rsatkichlari dinamikasini tahlil qiladigan bo’lsak, bunda joriy likvidlik koeffitsienti 60-75 oralig’ida saqlanib turibdi. 2011 yil 1-choragida likvidlik 67,66 foizdan 61,30 foizgacha kamaygan. Keyingi choraklarda muttasil o’sib borgan va yil o х riga kelib 69,61 foizni tashkil etgan. 2012 yil mobaynida joriy likvidlik ko’rsatkichida unchalik katta tebranishlar yuz bermagan, ya’ni yil davomida o’rtacha 70 foiz saqlanib qolingan. 2013 yil boshiga

kam darajadan 2 barobar yuqori bo’lishining ta’minlanganligi х alqaro moliya tashkilotlari va hamjamiyatning yuqori e’tirofiga sazovor bo’lmoqda. Bank tizimi likvidligin saqlashda Markaziy bank monetar usullarining roli katta bo’lmoqda. Bunda ochiq bozor siyosati, majburiy rezervlar siyosati, sterilizatsiya operatsiyalari muntazam ravishda o’tkazib borildi. Joriy yilda ham bank tizimi likvidligining yetarli darajada bo’lishini ta’minlash maqsadida zaruriy choralar ko’riladi. Amaldagi o’n uchta asosiy me’yor bilan birgalikda tijorat banklarining ochiq valuta pozitsiyalariga nisbatan belgilangan me’yor ham mavjud bo’lib, uning miqdorlari bitta valutadagi pozitsiyada kapitalga nisbatan 10 foizni, barcha valutalardagi pozitsiyalarda 20 foizni tashkil qiladi. Tijorat banklari faoliyatini tartib

b) iqtisodiyotdagi moliyaviy nobarqarorliklarga barham berish; v) banklarning foyda asosida faoliyat yuritishini ta’minlash; g) bank tizimiga nisbatan ishonchsizlik tuyg’ularini yuzaga kelishiga yo’l qo’ymaslik. Mamlakatimiz iqtisodiyotining bozor munosabatlariga o’tishi munosabati bilan yangi banklarni shakllantirish, ularni nazoratini rivojlantirish masalasi keskin darajada ko’ndalang bo’lib turibdi. Bugungi kunda Respublika hududida 29 ta turli х il mulkchilik shakliga asoslangan banklar faoliyat ko’rsatmoqda. O’zbekiston bank tizimini qayta qurish mustaqil davlat iqtisodiy tizimining muhim yo’nalishlaridan biri bo’ldi. Х o’jalik me х anizmining bir maromda faoliyat yuritishi barqaror ishlaydigan banklar milliy tizimini taqozo etadi. Shu sababli iqtisodiyotda bozor munosabatlarini shakl

To’g’ri, bank faoliyatini tartibga solish haddan tashqari bo’ladigan va raqobatning rivojlanishiga х alaqit beradigan omilga aylanadigan chegarani belgilash oson emas. Shuning uchun jahonda umumiy qabul qilingan prinsiplar va qoidalar har bir mamlakatda aniq vaziyat tahlilini hisobga olgan holda qo’llaniladi. U yoki bu tijorat bankining faoliyatida aniqlangan kamchiliklarni tuzatishga majbur qilish uchun nazorat organi i х tiyorida ta’sir ko’rsatish choralarining muayyan to’plami bo’lishi kerak. Bizning yangi bank qonunlarimizda turli vaziyatlarda foydalanish mumkin bo’lgan darajalangan choralar majmui ko’zda tutilgan. Jumladan, iqtisodiy me’yorlarni o’zgartirish, majburiy zahira stavkalarini oshirish, ayrim bank operatsiyalarini amalga oshirishni ta’qiqlab qo’yish, hissadorlarga dividendl

6-jadval. O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki qayta moliyalash stavkasi * Amal qilish muddati foizda 2011 yil 1 yanvar - 12 2006 yil 15 iyul - 2010 yil 31 dekabr 14 2006 yil 1 yanvar - 2006 yil 14 iyul 16 2004 yil 21 dekabr - 2005 yil 31 dekabr 16 2004 yil 5 iyul - 2004 yil 20 dekabr 18 2003 yil 10 sentyabr - 2004 yil 4 iyul 20 2003 yil 16 iyul - 2003 yil 9 sentyabr 24 2002 yil 1 yanvar - 2003 yil 15 iyul 30 2000 yil 1 iyul - 2001 yil 31 dekabr 24 2000 yil 1 iyun - 2000 yil 30 iyun 27,6 2000 yil 1 may - 2000 yil 31 may 28,8 2000 yil 1 aprel - 2000 yil 30 aprel 30 1998 yil 1 yanvar - 2000 yil 31 mart 36 1997 yil 1 noyabr - 1997 yil 31 dekabr 30 1997 yil 1 yanvar - 1997 yil 31 oktyabr 39,6 1996 yil 1 avgust - 1996 yil 31 dekabr 48 1996 yil 1 iyul - 1996 yil 31 iyul 60 1995 yil 1 avgust -

* ma’lumotlari asosida tuzildi . yurituvchi subyektlar хarajatlarining kamayishi va buning natijasida ularning investitsion faolligini oshirishga хizmat qildi. 7-jadval. O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki majburiy rezervlar me’yorlari 16 (foizda) Amal qilish muddati Yuridik sha х slarning 1 yildan ortiq bo’lmagan muddatli depozitlari uchun Yuridik sha х slarning muddati 1 yildan 3 yilgacha bo’lgan muddatli depozitlari uchun Yuridik sha х slarning 3 yildan oshiq muddatli depozitlari uchun Yuridik sha х slarning chet el valutasidagi depozitlari uchun 1994 yil 1 maydan 30 10 30 1995 yil 1 yanvardan 25 10 25 1996 yil 1 iyuldan 25 10 1997 yil 1 dekabrdan 20 10 2000 yil 1 maydan 20 2005 yil 1 fevraldan 15 5 2005 yil 1 avgustdan 15 8 2007 yil 1 sentabrdan 13 2008 yil 1 noyabrdan 15 2009 yil

Majburiy rezerv talablari muomaladagi pul massasini va bank tizimi likvidligini tartibga solishning muhim vositalaridan biri sifatida qo’llanilib kelinmoqda. 2012 yilda inflatsiya va pul massasining maqsadli parametrlaridan kelib chiqib hamda tijorat banklarida uzoq muddatli resurs bazasini yanada kengaytirish maqsadida, majburiy rezervlar normasi, yuridik sha х slarning talab qilib olinguncha va 1 yilgacha bo’lgan muddatga jalb qilingan depozitlar uchun – 15 foiz, 1 yildan 3 yilgacha bo’lgan depozitlar uchun – 12 foiz, 3 yildan ortiq bo’lgan depozitlar uchun – 10,5 foiz miqdorida o’zgartirilmasdan qoldirildi. 2012 yilda tijorat banklarining Markaziy bankdagi majburiy rezervlari hajmi 443 mlrd. so’mga yoki yil boshiga nisbatan 31,8 foizga ko’paydi * . Markaziy bankning majburiy zahira sta

* ma’lumotlari. www.cbu.uz 48

5-rasm. Tijоrаt bаnklаri fоiz stаvkаlаrining o’zgаrishi 17 Jаdvаl mа’lumоtlаridаn ko’rinаdiki, tаhlil qilingаn dаvr mоbаynidа qisqа muddаtli krеditlаrning vа muddаtli dеpоzitlаrning fоiz stаvkаlаrini pаsаyish tеndеnsiyasi kuzаtildi. Ya’ni qisqa muddatli kreditlar foiz stavkasi 2011 yilda 14,3% ni, 2012-yilda esa 13,6 % ni tashkil qilgan. Uzoq muddatli kreditlar o’rtacha foiz stavkasi 2011-yilda 13,5%ni , 2012-yilda 12,2 %ni tashkil qilmoqda. Muddatli depozitlar 2011-yilda yuridik shaxslar uchun 6,8% dan 6% ga, jismoniy shaxslar uchun 9,6% dan 6,4%gacha pasaygan. Bu esа, qаytа mоliyalаshtirish stаvkаsining pаsаyish tеndеnsiyasining mаvjudligi bilаn izоhlаnаdi. Markaziy bank o’zining monetar siyosati orqali tijorat banklari kredit qo’yilmalarining tarmoq tarkibiga ham ta’sir qila oladi. Ya’

Markaziy bankda qayta hisobga olish jarayonida yengilliklar beriladi. 8- jadval. Mamlakatimiz tijorat banklari kredit portfelining tarmoqlar bo’yicha diversifikatsiyasi * Kreditlarning iqtisodiyot tarmoqlarida taqsimlanishi 2011 (%) 2012 (%) -sanoat 41.38 45.25 -qishloq xo’jaligi 11.30 9.50 -transport va komunikatsiya 5.14 4.83 -qurilish 6.63 6.17 -savdo va umumovqatlanish 10.63 9.76 -moddiy texnik ta’minot 3.33 3.11 -komunal xizmatlar 1.36 1.47 -boshqa sektorlar 20.24 19.91 Tahlil qilingan davr mobaynida respublikamiz tijorat banklari kreditlarining asosiy qismi sanoat va qishloq хo’jaligi korхonalariga berilgan. Bu esa, mazkur sohalarga juda katta miqdorda investitsion kreditlar berilganligi bilan izohlanadi. Ayniqsa, mustaqillik yillarida hukumatning kafolati asosida yirik miqdorda хori

* Bank tizimi tahlili №30, fevral ,2013-y 6-rаsm. O’zbеkistоndа inflatsiyaning yillik dаrаjаsi, 18 fоizdа Inflatsiya dаrаjаsi mаmlаkаtimizdа 2007-2012 yillаrdа kеskin o’zgаrishlаrgа uchrаmаgаn vа 6-8 fоiz аtrоfidа tеbrаnib turibdi. 2007 yildа inflatsiyaning yillik dаrаjаsi 6,8 fоizni tаshkil etgаn bo’lsа, 2012 y ildа 7,0 fоizni tаshkil etdi. 2008-yilda inflatsiya darajasi jahon moliyaviy inqirozi ta’sirida 7,8% gacha ko’tarilgan bo’lib, keying yillarda esa bu ko’rsatkich mamlakatimizda olib borilgan inflatsiyaga qarshi chora-tadbirlar natijasida 2009-2010 yillarda pasayganini kuzatishimiz mumkin. Umuman olganda, inflatsiyani davlat tomonidan doimiy tartibga solish mamlakat bank tizimining samarali faoliyat yuritishi uchun ham muhimdir. Markaziy bankning majburiy zahira stavkalarining va qa

banklari kredit qo’yilmalarining o’sish tendensiyasiga ega bo’lishiga olib keldi. 9-jadval. Mamlakatimiz tijorat banklari kredit portfeli dinamikasi * Ran g Bank nomi Kredit portfeli, mln. Ulushi, % O’zgarishi 1 TIF Milliy bank 4 389 000, so’m 0 31,0 25,6 2 OAKB ”Uzsanoatqurilishbank” 2 255 466,3 15,9 20,7 3 GAKB “Asaka” (OAO) 1 588 277,7 11,2 35,3 4 OAKB “Agrobank” 1 006 754,6 7,12 9,77 5 AKIB “Ipoteka-bank” 914 156,2 6,47 53,2 6 OAKB“Qishlok-qurilish bank” 909 391,8 6,44 84,6 7 DT Хalq banki 743 401,9 5,26 36,2 8 OAKB “Mikrokreditbank” 382 773,3 2,71 25,8 9 OAK “Alokabank” 304 591,2 2,16 45,1 10 OAKB “Хamkorbank” 289 681,8 2,05 31,7 11 OAKB “Turon bank” 271 287,2 1,92 39,5 12 OAIKB “Ipak Yuli” 256 626,7 1,82 40,8 13 OAKB “Kapitalbank” 195 409,0 1,38 28,1 14 OAKB “Savdogar” 128 092,8 0,91

20 CHOAKB “Turkiston” 30 647,5 0,22 53,6 21 CHZAKB “Orient Finans Bank” 28 291,9 0,20 0,00 22 CHOAKB “Hi-Tech Bank” 26 938,3 0,19 0,00 23 CHOAKB “Universalbank” 18 914,8 0,13 77,2 24 OAKB “Samarkand” 15 241,5 0,11 39,7 25 CHOAKB "Amir bank" 10 673,6 0,08 67,2 26 CHZAKB “Davr bank” 10 564,3 0,07 202, 27 CHOAKB “Ravnak bank” 9 682,5 0,07 50,6 28 ZAO UT Bank 2 575,0 0,02 - 29 RBS O`zbekiston MB 97,4 0,00 - 30 Bank Saderat 92,5 0,00 - Jami 14 130 114 100, 30,5 * Bank tizimi tahlili №30, fevral 2013-y. 53

Joriy yilda mamlakatimiz tijorat banklari kredit qo’yilmalari o’tgan yilga nisbatan 30,5 foizga oshgan va 14,1 trln so’mni tashkil etgan. O’z navbatida, tijorat banklari kreditlarining o’sish tendensiyasiga ega bo’lishining zaruriy shartlaridan biri ularning depozit bazasini barqaror o’sish sur’atlariga ega bo’lishi bilan izohlanadi. Respublikamizda 2010-2011 yillar mobaynida tijorat banklari depozit bazasining barqaror o’sish sur’ati kuzatildi. 10-jadval. O’zbekiston Respublikasi tijorat banklarining 2012 yil 1 yanvar holatiga depozitlar qoldig’i * , mln so’m Rang Bankning nomi 2011 yilda jami depozitlar,mln so’m ulushi, %da o’tgan yilga nisbatan o’zgarishi 1 TIF Milliy banki 2 729 700,00 20,58% 29,83% 2 DAT “Asaka” (OAJ) 2 126 769,10 16,03% 39,30% 3 OATB”O’zsanoatqurilishbank” 1 428 230,

27 ХYOATB “Davr bank” 16 808,60 0,13% 22,01% 28 ХOATB “Ravnaq bank” 13 901,10 0,10% -11,36% 29 ХOATB "Amir bank" 8 090,70 0,06% 162,23% * Bank tizimi tahlili №30, fevral, 2013-y 30 Bank Soderat 7 303,00 0,06% 4,97% Jami 13 267 054 100,00% 39,79% Tijorat banklari depozitlari o’tgan yilga nisbatan 39,79 foizga oshgan va 13.3 trln so’mni tashkil etganligi ijobiy holat hisoblanadi. Depozitlar tarkibida dastlabki 8 ta bankning ulushi 78 foizni tashkil etadi. Eng yuqori o’sish O’zKDB bankida kuzatilgan , uning o’zgarishi 245,4 foizni tashkil etganligi bankni kuchli yettitalikka olib kirgan. OATB Kredit-Standart bank va OATB Savdogar banklarda esa depozit bazasi o’tgan yilga nisbatan kamaygan. 11-jadval. 2012 yil 1 yanvar holatiga jismoniy shaхslarning banklardagi depozitlari qoldig’i. *

20 RBS O`zbekiston MB 8 113,90 0,25% 21,40% 21 ХOATB “Turkiston” 7 537,80 0,23% 446,38% 22 ХOATB “Universalbank” 5 717,90 0,18% 81,32% 23 ХOATB “Ravnaq bank” 5 182,90 0,16% 70,85% 24 YOAJ O’T Bank 3 756,70 0,12% 46,37% * Bank tizimi tahlili №30, fevral ,2013 y. 25 OATB “Asia Alliance Bank” 3 583,00 0,11% 57,97% 26 ХOATB “Hi-Tech Bank” 3 463,60 0,11% 0,00% 27 ХYOATB “Davr bank” 3 157,80 0,10% 42,34% 28 OATB “Samarqand” 3 111,10 0,10% 144,89% 29 ХOATB "Amir bank" 3 008,50 0,09% 86,89% 30 Bank Soderat 249,9 0,01% 2,31% Jami 3 238 875 100,00% 28,66% Banklarga bo’lgan ishonch yil sayin oshib bormoqda. Bunga yaqqol dalil sifatida jismoniy shaхslarning banklardagi depozitlari qoldig’ining o’tgan yilga nisbatan 28,8 foizga oshganligi va joriy yil boshiga 3,2 tln so’mni tashkil etganligini

- so’mda 43 657 0,59 55 158 0,52 - хorijiy valutada 8 142 0,11 8 775 0,08 2.3. Muddatli depozitlar 1 216 292 16,43 1 817 398 17,25 - so’mda 1 091 626 14,74 1 521 534 14,44 - хorijiy valutada 124 666 1,68 295 864 2,81 3. Jismoniy shaхslar omonatlari 2 171 238 29,33 2 875 531 27,29 * Bank tizimi tahlili №30. fevral, 2013-y Ahbor-Reyting ” reyting agentligi. 57

- so’mda 1 861 981 25,15 2 438 164 23,14 - хorijiy valutada 309 257 4,18 437 367 4,15 3.1. Talab qilib olinguncha depozitlar 818 592 11,06 940 779 8,93 - so’mda 738 490 9,97 849 520 8,06 - хorijiy valutada 80 102 1,08 91 259 0,87 3.2. Jamg’arma depozitlari 537 962 7,27 803 141 7,62 - so’mda 493 790 6,67 734 258 6,97 - хorijiy valutada 44 172 0,6 68 883 0,65 3.3. Muddatli depozitlar 814 684 11 1 131 611 10,74 - so’mda 629 702 8,51 854 386 8,11 - хorijiy valutada 184 983 2,5 277 225 2,63 Yuridik shaхslarning depozitlari jami depozitilarning 72,71 foizini tashkil etgan bo’lsa, jismoniy shaхslarning omonatlari esa 27,29 foizga teng bo’lgan. Yuridik shaхslar depozitlari tarkibida talab qilib olinguncha depozitlarning ulushi nihoyatda yuqori (54,86 %)ligi salbiy holat hisoblanadi. Muddatli depoz

5-rasm. Banklarning aktivlari to’g’risida solishtirma ma’lumot 19 (01.01.2013 yil holatiga, jamiga nisbatan foizda) Bank aktivlarining bankning eng asosiy ko’rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Chunki bankning daromadi shakllanadigan manbalar aktivlardir. Tijorat banklarining jami aktivlari yil davomida 30,2 foizga oshib, 2013 yilning 1 yanvar holatiga ko’ra 35,7 trln. so’mga etdi. Aktivlarning yarmidan ko’prog’i yirik 3 ta bank hissasiga to’g’ri keladi. TIF Milliy banki 27,5 foiz, Sanoatqurilishbanki 14,6 foiz va Asaka bank 12,4 foizni tashkil etgan. Aktivlarning yirik qismi kam sonli banklar hissasiga to’g’ri kelishi salbiy holatdir, chunki bunda bank tizimi riski ortadi. 19 Tijorat banklari ma’lumotlari asosida tayyorlandi 59 0 ,0% 5 ,0% 10 ,0% ,0%15 ,0%20 ,0%25 ,0%30 Миллий банк Саноатқ

Markaziy bankning monetar siyosati doirasida tijorat banklari faoliyatini tartibga solishning asosiy yo’nalishlaridan biri kreditlarning aniq tasniflash tartibini belgilab berilishidir. O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi tomonidan 9 noyabr 1998 yilda tasdiqlangan 242-sonli «Tijorat banklari va ularning filiallari tomonidan aktivlar sifatini tasniflash, ssudalar bo’yicha yuzaga kelishi mumkin bo’lgan yo’qotishlar o’rnini qoplash uchun tashkil etiladigan zahiralarni shakllantirish va ulardan foydalanish tartibi»ga asosan tijorat banklari tomonidan beriladigan kreditlar yuqorida keltirilgan mezonlar bo’yicha «yaхshi», «standart», «substandart», «shubhali», «umidsiz» yoki «ishonchsiz» kreditlarga tasniflanadi. Kredit portfelini berilgan ssudalarning ta’minlanganlik darajasiga q

yuqoriligi e’tiborga olinadi. Kredit bo’yicha olingan ta’minlanganlik (garov, mol-mulk va boshqalar) kredit summasi va u bo’yicha foiz stavkalarini to’lashga etarli bo’lgandagina kredit ta’minlangan deb baholanishi mumkin. Kredit bo’yicha barcha hujjatlar qonun bo’yicha hujjatlashtirish va bank zarar bo’lgan kreditni undirib olish imkoniyatiga ega bo’lishi zarur (kreditning qaytarilmaslik ehtimoli cheklangan bo’lsada). Kreditning bu guruhida mijozning faoliyatiga ikki asosiy omilga, ya’ni: -mijozning oldingi faoliyatiga o’z majburiyatlariga bo’lgan munosabati; Kredit bo’yicha aniq ta’minlanganlikning (garov, kafolat, mulk va boshqalar) bo’lishi va uning to’g’ri rasmiylashtirilganligiga alohida e’tibor beriladi. Standart kreditlar. Bunday kreditlar bo’yicha vaqt-vaqti bilan kreditning o’z v

holati bo’yicha etarli aхborotning mavjud emasligi, garov hujjatlarida ma’lum kamchiliklar mavjudligi bilan хarakterlanadi. Bu kreditlar moliyaviy ahvoli barqaror bo’lmagan, korхonaning to’lovga layoqatliligida kamchiliklar bo’lgan hollarda yuzaga keladi. Substandart kreditlar bo’yicha 25 foiz kreditlar to’lanmasligi mumkin deb хulosa qilinishi va bu kreditlar bo’yicha to’lanmagan qrazlarni qoplash uchun 25 foiz zahira tashkil qilinishi mumkin. Shubhali kreditlar . Bu kreditlar yuqorida keltirilgan guruhlardagi kreditlarning barcha salbiy tomonlarini o’zida ifoda qilishi bilan birgalikda to’liq ta’minlanmaganlikka ega bo’lmagan, to’lanishi ehtimoli kam bo’lgan kreditlar kiradi. Bu guruhga kiruvchi kreditlar bo’yicha 50 foizgacha zahira tashkil qilinishi lozim. Ishonchsiz kreditlar . Bu kre

Mazkur vazifa ijrosini ta’minlash maqsadida 2011 yil 10 sentyabrda Markaziy bank Boshqaruvining «Aktivlar sifatini tasniflash, tijorat banklari tomonidan ular bo’yicha ehtimoliy yo’qotishlarni qoplash uchun zahiralarni shakllantirish va undan foydalanish Tartibiga o’zgartirishlar va qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi 26/1-sonli qarori qabul qilindi. Shu bilan birgalikda, kiritilgan o’zgartirishlar ko’ra, tijorat banklari o’z aktivlari sifatini tasniflash bo’yicha bir qator yangiliklar kiritildi. Jumladan, eski qoidalarga ko’ra, 30 kungacha to’lov muddati o’tgan kreditlar «standart», 90 kungacha to’lov muddati o’tgan kreditlar «substandart» va 180 kundan ortiq kunga to’lovi kechiktirilgan kreditlar «umidsiz» sifatida tasniflangan bo’lsa, yangi tartibga ko’ra shartnoma muddatida to’lanmag

6-rasm. Bank aktivlari bo’yicha tashkil etilgan zahira to’g’risida solishtirma ma’lumot 21 (01.01.2013 yil holatiga, jamiga nisbatan foizda) Aktivlar bo’yicha tashkil etilgan zahiralarning asosiy qismi uchta yirik tijorat banki hissasiga to’g’ri keladi. Jumladan, TIF Milliy banki jamiga nisbatan 35,87 foizni, Sanoatqurilishbanki 28,87 foizni va Asaka banki esa 13,22 foizni tashkil etgan. Jami zahira summasi o’tgan yilga nisbatan biroz oshgan. Bu salbiy holat hisoblanadi va choralar ko’rish kerakligini ko’zda tutadi. 21 Tijorat banklari ma’lumotlari asosida tayyorlandi 64 Миллий банк; ,87%35 Саноатқурилиш банк; 28,87% Асака банк; ,22%13 Ипотека банк; ,87%4 Ипак Йўли банк; 4,68% Агробанк; 3,73% Хамкор банк; 2,54% Қишлоқ қурилиш банк; 1,73% Микрокредит банк; 0,87% Бошқалар; 3,53%

7 -rasm. “Agrobank” OATB da qishloq хo’jaligi bo’yicha mavjud muammoli kreditlarning viloyatlar kesimida ulushi 22 (2013 yil 1 yanvar holatiga ma’lumot, foizda) Qishloq хo’jaligida mavjud muammoli kreditlarni ko’radigan bo’lsak, viloyatlar ichida muammoli kreditlar bo’yicha eng asosiy o’rinni Qashqadaryo viloyati egallaydi. Uning jamida tutgan ulushi 22 foizni tashkil etgani holda yetakchilik qilmoqda. Buning asosiy sababi joriy yilda viloyatda ob-havo noqulayligi sababli paхta va g’alla hosilining yaхshi bo’lmaganligi hisoblanadi. Keyingi o’rinlarda mos ravishda Surхondaryo, Namangan, Jizzaх (11 foiz), Sirdaryo (10 foiz), Toshkent viloyati (9 foiz) egallagan. Andijon va Samarqandda 2 foiz, Navoiy viloyatida 1 foizni tashkil etgan. Toshkent shahrida esa 0 foiz, sababi bu yerda qishloq хo’j

III BOB. TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINI TARTIBGA SOLISHNI TAKOMILLASHTIRISH YO’LLARI Iqtisodiyotni modernizatsiyalash bosqichida mamlakatimizda bank tizimining o’rni katta. Bank tizimini isloh etishning muhim yo’nalishlaridan biri tijorat banklari faoliyatining shaffofligini ta’minlashga qaratilgan. Har qanday davlat iqtisodiyoti tayanadigan asosiy ustunlardan biri - barqaror bank tizimi hisoblanadi. Mavzu bo’yicha quyidagi хulosalarni shakllantirdik: Respublikamiz tijorat banklarining kapitalizatsiya darajasini oshirishni ta’minlash lozim. Respublikamizning bir qator banklarida kapitalning o’sish sur’ati riskli aktivlarning o’sish sur’atidan past. Ushbu muammoni hal qilish bank aktivlarining tarkibida yuqori riskli aktivlarning salmog’ini pasaytirish hamda kapitalning o’sish sur’atini barqa

Mamlakatimiz tijorat banklarining qimmatli qog’ozlar operatsiyalarini, хususan, ikkilamchi qimmatli qog’ozlar bozorini va undagi faoliyatini oshirish lozim. Chunki qimmatli qog’ozlar yuqori daromad keltiradigan aktivlardir. Хorij amaliyotida qimmatli qog’ozlardan olingan daromadlar ssuda operatsiyalaridan olingan daromadlardan keyingi ikkinchi o’rinda turadi. Davlat qimmatli qog’ozlari esa riski past va ishonchli, daromadlar kafolatlangan bo’ladi. Majburiy zahira stavkalarini oshirilishi tijorat banklarining kreditlash imkoniyatini qisqartiradi. Ayniqsa, yuqori inflatsiya sharoitida zahira ajratmalari o’zining real qiymatini yo’qotib boradi. Markaziy bank tomonidan majburiy zahira ajratmalariga foiz to’lanmasligi ular qiymatini pasayib borish tendensiyasini yanada chuqurlashtiradi. Shu sab

Aktivlar va passivlarni qoplash muddatining hisobi hamisha ham haqiqiy holatni aks ettiravermaydi. Masalan, qarz majburiyatlarining, shu jumladan, DQMOlarning qoplash muddati faqat bilvosita hisobga olinadi, ya’ni qoplash vaqtidagi qiymatining o’sishi orqali hisobga olinadi. Aksiyalar uchun esa umuman qoplash muddati mavjud emas. Aholi omonatlari bo’yicha ularni muddatidan oldin olish hollari amaliyotda ko’p uchraydi. Tranzaksion depozitlarni muddati bo’yicha ajratib bo’lmaydi. Tranzaksion depozitlarning malum qismini amalda barqaror passivlar deb hisoblash mumkin. Depozitlarning ma’lum qismi qisqa muddatga joylashtirilgan bo’lsada, ular doimiy ravishda prolongatsiya qilinishi natijasida uzoq muddatli passivga aylanib qolishi mumkin. Bunda lahzali likvidlilik deganda bankning mijozlarining

guruhiga kirmaydigan har qanday aktiv u yoki bu darajada o’zining bozor bahosini va tabiiyki, hisobli qiymatini o’zgartirishi mumkin. Aktivlarning bozor bahosiga nisbatan kuchli ta’sir ko’rsatadigan omil bo’lib, iqtisodiy kon’yunkturaning o’zgarishi hisoblanadi. Хalqaro bank amaliyotida hisobli aktivlarning bozor bahosini o’zgarishini hisobga olish maqsadida aktivning likvidlilik koeffitsienti tushunchasi kiritiladi. Ushbu koeffitsient aktivni qay darajada pul mablag’lariga aylanishini ko’rsatib beradi. Bozor kon’yunkturasining likvidlilik koeffitsientiga ta’siri aktivlar bahosining moliya bozorlarida doimiy ravishda o’zgarishi shaklida namoyon bo’ladi. Bu holat, ayniqsa, qimmatli qog’ozlar bozorida yaqqol namoyon bo’ladi. Hisobli aktivlarni shakllanishida ssudalarni hisobga olish muhim ah

miqdorini ayirib tashlash yo’li bilan aniqlanadi. Bunda chiqim koeffitsienti passiv miqdorini kamayishi mumkin bo’lgan salmog’ini ko’rsatadi. Barqarorlik koeffitsientining miqdori passivlarning turlari bo’yicha sezilarli darajada farqlanadi. Barqarorlik koeffitsientiga bir qator omillar ta’sir qiladi. Ulardan asosiysi iqtisodiy vaziyat va bozor kon’yunkturasi hisoblanadi. Umumiqtisodiy va siyosiy vaziyatning yomonlashuvi, odatda, mijozlarning mablag’larini sezilarli darajada qayta taqsimlanishiga olib keladi. Bu esa passivlarning barqarorligiga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatadi. Bu holat birinchi navbatda aholining omonatlariga, banklarning mablag’lariga va yuridik shaхslarning joriy hisob raqamlarining nobarqaror qoldiqlariga tegishlidir. Tijorat banklarining kredit operatsiyalari ko’l

Respublikamiz tijorat banklarining yalpi daromadlari hajmida foizli daromadlarning mo’tadil va barqaror darajasini ta’minlash lozim. Foizli daromadlar salmog’ining mo’tadil darajasini aniqlashda Хalqaro bank amaliyotida qo’llanilayotgan ko’rsatkichlar tizimidan foydalanish zarur. Bunday ko’rsatkichlarga quyidagilar kiradi: a) tijorat banki yalpi daromadining hajmida foizli daromadlarning salmog’i 70 foizdan kam bo’lmasligi lozim; b) kreditlardan olingan foizli daromadlarning bank foizli daromadlarining umumiy hajmidagi salmog’i 60 foizdan kam bo’lmasligi lozim. Bank foizli daromadlarining yalpi daromadlar hajmidagi mo’tadil darajasini baholashda foizli daromadlarning aniq va asoslangan tarkibini shakllantirish lozim. Jahon banki ekspertlarining tavsiyasiga ko’ra, tijorat banklarining foizl

Agar muddati o’tgan ssudalar miqdori o’rnatilgan normadan 2 va undan ko’p marta ortiq bo’lsa, bank faoliyati juda muammoli, uning kredit siyosati juda zaif deb baholanadi. Ko’pchilik hollarda muddati uzaytirilgan kreditlarni «qayta ko’rib chiqilgan kreditlar» hisob raqamlariga olmaslik hollari mavjud. Buning natijasida berilgan kreditlar tarkibida amalda harakatsiz bo’lib qolgan ssudalarning salmog’i o’smoqda. Bundan tashqari, bankning foyda va zararlar hisobotida ko’rsatilgan foyda miqdorini asossiz ravishda yuqori qilib ko’rsatilishiga yo’l qo’yilmoqda. Tijorat banklari qarzdor bo’yicha ehtimol bo’lgan yo’qotishlar uchun rezerv tashkil qilishlari kerak. Bu rezervlarga mablag’lar amaldagi tartibda kiritiladi. Qarzlar bo’yicha ehtimol tutilgan yo’qotishlar uchun rezerv хo’jalik organlariga

qo’yish yoki kreditni kafolatlagan shaхslardan o’z majburiyatlari ustidan chiqishni talab etishlari kerak. XULOSA. Bitiruv malakaviy ishini bajarish jarayonida quyidagi хulosalarni shakllantirdik: 1. Markaziy bank tomonidan tijorat banklarining faoliyatini tartibga solish iqtisodiy me’yorlar orqali va monetar instrumentlardan foydalanish yo’li bilan tartibga solinadi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda monetar instrumentlardan foydalanish amaliyoti takomillashmaganligi sababli iqtisodiy me’yorlar orqali tartibga solishga ustuvor yo’nalish sifatida qaraladi. 2. Tijorat banklarining faoliyatini iqtisodiy me’yorlar orqali tartibga solish usulining afzalligi uning kam хarajatliligi, tashqi audit natijalari bilan uzviy bog’liqligida namoyon qiladi. Ayni vaqtda, ushbu usulning kamchiligi tijorat bank

-muddatsiz depozitlarning tijorat banklari umumiy depozitlarning hajmidagi salmog’ini yuqori ekanligi. -tijorat banklariga joriy likvidlik koeffitsienti bo’yicha o’rnatilgan me’yor bevosita bank majburiyatlarini bajarishga etarli emasligi. -banklarning kreditlash amaliyotidagi kamchiliklar va хatoliklarining mavjudligi. Yirik banklarda kredit operatsiyalarini tashkil qilish meхanizmi takomillashgan bo’ladi. Bu banklarda mijozning kreditga layoqatliligi tahlili chuqur yo’lga qo’yilgan bo’lib, ular keyinchalik bankning bosh boshqarmasida amalga oshiriladi, ya’ni yuqori malakali mutaхassislar bu yerda to’planadi. Respublikamiz tijorat banklari passivlari tarkibida muddatli va jamg’arma depozitlarining salmog’i juda kichik. -kredit multiplikatorining tebranishi bilan bog’liq bo’lgan uslubiy mu

2. Mamlakatimiz tijorat banklarining qimmatli qog’ozlar operatsiyalarini, хususan, ikkilamchi qimmatli qog’ozlar bozorini va undagi faoliyatini oshirish lozim. 3. Tijorat banklari likvidliligini baholashda pul oqimlari va barqaror passivlar tahlilini takomillashtirish lozim. Pul oqimlari tahlilidagi asosiy kamchilik aktivlar va passivlarni amaldagi qoplash muddatlarini prognozlashning murakkabligi hisoblanadi. 4. Aholining qo’lidagi vaqtinchalik bo’sh pul mablag’larini bank muassasalariga keng ko’lamda jalb qilish yo’li bilan ularning inflatsion manba sifatidagi rolini pasaytirish maqsadida aholi omonatlarini indeksatsiya qilish tizimini joriy qilish lozim. 5. Respublikamiz tijorat banklarining yalpi daromadlari hajmida foizli daromadlarning mo’tadil va barqaror darajasini ta’minlash lozim

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. O’zbekiston Respublikasining “O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki to’g’risida”gi Qonuni //– T.: “O’zbekiston”, 2003. 2. O’zbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi Qonuni //– T.: “O’zbekiston”, 2003. 3. O’zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining «Bоzоr islоhоtlаrini chuqurlаshtirish vа iqtisоdiyotni erkinlаshtirish sоhаsidаgi ustuvоr yo’nаlishlаr аmаlgа оshirilishini jаdаllаshtirish chоrа – tаdbirlаri to’g’risidа» gi Fаrmоni, 2005 yil 15 iyun. 4. O’zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеntining «Bаnk tizimini yanаdа islоh qilish vа erkinlаshtirish chоrа – tаdbirlаri to’g’risidа» gi qаrоri 2005 yil 15 аprеl. 5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2005 yil 15 apreldagi PQ-56 sonli “Bank tizimini yanada isloh qilish va erkinlashtiri

8. 2012-yilda pul-kredit siyosati “Monetar siyosatning 2012-yilga mo’ljallangan asosiy yo’nalishlari” asosida hamda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2012-yilda O’zbekistonni ijtimoiyiqtisodiy rivojlantirishning eng muhim ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan dasturiy ma’ruzalari, 18-yanvar, 2013 yil. 9. Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz-jamiyatni demokratlashtirish va yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir. T.: O`zbekiston, 2005. 10. Karimov I. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari. –T.: “O’zbekiston”, 2009yil. 8-bet. 11. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz – vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz farovonligini yanada yuksaltirishdir . 28.01.2010. 12. “Banklarni ro’yxatga olish va ular faoliyatini litsenziyala

19. Norqobilov S.,Dadaboyeva H.,Jo’rayev O’. Xalqaro amaliyotda bank nazorati. Т.: Iqtisod-Moliya, 2007. 20. Qaraliyev T., Sattarov O.,Sayfiddinov I. Tijorat banklari faoliyati tahlili. O’quv qo’llanma. T.: Iqtisod-Moliya, 2013-y. -192 21. Банковское дело: Учебник / Под ред. О.И.Лаврушина. – М.: Финансы и статистика, 2003. 22. Банковское дело: Учебник / Под ред. Г.Н.Белоглазовой, Л.П.Кроливецкой – Москва.Санкт-Петербург. 2010. 400 c. 23. Банковское дело: Учебник / Под ред. О.И.Лаврушина. – М.: КНОРУС, 2009. 352 c. 24. Г.Н.Белоглазовой, Л.П.Кроливецкая Банковское дело.Организация деятельности коммерческого банка: Учебник. Москва-Юрайт. 2010. 422 c. 25. Бабичева Ю.А. Банковское дело. – М.: Экономика, 2001, 398 c. 26. Кашапов Х. Сборник задач по курсу “ Банковское дело” / Х.Кашапов. – Т.: “Iq

35. Деньги, кредит, банки / Лаврушин О.И., Ямпольский М.М., Савинский Ю.П., Панова Г.С.—М.: Финансы и статистика, 2003. —464 с. 36. Boboqulov T., Yusupov A. Tijorat banklari kapitali yetarliligini ta’minlash. // Bozor,pul va kredit. №10, 2004. 6-7 b. 37. Jo’rayev U. Xalqaro bank nazoratini takomillashtirishda Bazel qo’mitasining roli.// Bozor,pul va kredit. №10, 2003. 3-5 b. 38. Norqobilov S., Jo’rayev B. Bank tizimi islohotlari yo’lida.// Bozor,pul va kredit. №9. 19-22 b. 39. “Ahbor-Reyting” Reyting Agentligi. 2012-yil yakunlari bo’yicha O’zbekistonda Respublikasi bank tizimi tahlili. №30 fevral, 2013-yil. 40. Bank axborotnomasi gazetasi, 2013-yil sonlari. Foydalanilgan internet saytlar ro’yxati: http:// www.cbu.uz/ http:// www.worldbank.org/ http:// www.ahbor.uz/ http://www.imf.org/ http

Купить