O‘zbekiston Respublikasida davlat qarzi dinamikasi va tahlili - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	293.7KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Yanvar 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Norboyev Ulugbek

Ro'yxatga olish sanasi 31 Yanvar 2024

7 Sotish

O‘zbekiston Respublikasida davlat qarzi dinamikasi va tahlili

Sotib olish

MAVZU: O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA DAVLAT QARZI
DINAMIKASI VA TAHLILI
MUNDARIJA
KIRISH .......................................................................................................................................................... 2
I BOB. DAVLAT QARZI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR ........................................................................... 6
1.1§ Davlat qarzi tushunchasi .................................................................................................................. 6
1.2§ 2017-2022 yillarda davlat qarzi dinamikasi ...................................................................................... 9
II BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA DAVLAT QARZI TAHLIL QILISH .................................................. 15
2.1§ O‘zbekiston Respublikasida davlat qarzi dinamikasi. ..................................................................... 15
2.2§ O‘zbekiston Respublikasida davlat qarzi tahlili. ............................................................................. 18
XULOSA ...................................................................................................................................................... 24
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ................................................................................................................ 27
ILOVALAR ................................................................................................................................................... 28

KIRISH
Prezidendimiz Sh. Mirziyoyev “Davlat qarzi to‘g‘risida”gi qonun (O‘RQ-
836-son)ni imzoladi. Qonun bilan davlat organlarining davlat qarzini boshqarish
sohasidagi vakolatlari belgilandi. Iqtisodiyot va moliya vazirligi davlat qarzini
boshqarish sohasidagi vakolatli organ hisoblanadi.
Qonunga ko‘ra, davlat qarzini boshqarish quyidagilardan iborat:
 davlat qarzini boshqarish strategiyasini ishlab chiqish;
 davlat tomonidan mablag‘ jalb etish;
 davlat tomonidan jalb qilingan mablag‘larni boshqarish;
 davlat qarzi bilan bog‘liq xatarlarni boshqarish;
 davlat qarzini restrukturizatsiya qilish;
 davlat tomonidan jalb qilingan mablag‘larni qaytadan kreditlash;
 davlat kafolatini rasmiylashtirish va taqdim etish;
 davlat qarziga oid shartnomalarni va davlat kafolatlarining ro‘yxatini
yuritish;
 davlat qarzining hisobi va hisobotini yuritish;
 davlat qarzi bo‘yicha xizmat ko‘rsatilishini ta’minlash va davlat kafolatlarini
bajarish.
Shunga ko‘ra, davlat qarzini boshqarish strategiyasi Vazirlar Mahkamasi
tomonidan fiskal strategiya bilan birgalikda 3 yil muddatga tasdiqlanadi. Davlat
qarzi ichki va tashqi qarzni o‘z ichiga oladi hamda qisqa (1 yilgacha), o‘rta (1
yildan 5 yilgacha), uzoq muddatli (5 yil va undan ortiq muddatga) bo‘lishi
mumkin.
Davlat qarzining eng yuqori miqdori yalpi ichki mahsulotning yillik prognoz
ko‘rsatkichiga nisbatan 60 foizdan oshmasligi kerak 1
.
Ko plab mamlakatlarda nisbatan uzoq vaqt davomida sezilarli darajada o sibʻ ʻ
borayotgan tashqi qarz jahon iqtisodiyoti faoliyatining muhim elementiga aylandi.
Dunyo mamlakatlari iqtisodiy taraqqiyotni jadallashtirish uchun tashqi qarzlardan
foydalanish va qarzlarni boshqarishda boy tajribaga ega bo lib kelmoqda va buni
ʻ
1
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, .”Davlat qarzi to’g’risida”, 29.04.2023 yildagi O‘RQ-836-son

O zbekiston amaliyotida qo llash foydalidir. Tashqi qarz olish o zining iqtisodiyʻ ʻ ʻ
mohiyatiga ko ra noaniq hodisadir. Ular tarkibiy islohotlarni amalga oshirishga,
ʻ
ichki investitsiyalar hajmini oshirishga, byudjet muammolarini hal qilishga,
jumladan, yirik ijtimoiy dasturlarni amalga oshirish jarayonida yuzaga keladigan
byudjet taqchilligini qoplashga hissa qo shishi mumkin. Shu bilan birgalikda,
ʻ
haddan tashqari qarz olish, ayniqsa qarzga xizmat ko rsatish bo yicha to lovlarni
ʻ ʻ ʻ
amalga oshirish imkoniyatlari cheklanganligi va ulardan samarasiz foydalanish,
nazoratsiz sarflash qarz oluvchi mamlakatda tizimli iqtisodiy qiyinchiliklar va
moliyaviy risklarni yuzaga keltiradi va buning natijasida ko plab salbiy oqibatlarga
ʻ
olib keladigan suveren defoltni keltirib chiqarishi mumkin bo ladi. Shu sababli
ʻ
ham bugungi kunda davlat tashqi qarzlarini samarali boshqarish dunyo
mamlakatlari uchun dolzarb muammolardan biri sifatida muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
Mavzuning dolzarbligi. So nggi yillarda deyarli barcha mamlakatlar tashqi
ʻ
qarzdan o z iqtisodiyotida foydalanib kelayotganligi sababli bugungi kunda
ʻ
davlatda tashqi qarzning bo lmasligi emas, balki undan samarali foydalanib, uni
ʻ
to g ri boshqarish muhim hisoblanadi. Tashqi qarzdan samarali foydalanish
ʻ ʻ
mamlakatlar uchun yanada rivojlanishning asosi bo lib xizmat qiladi va kelajakda
ʻ
ular orqali mamlakat iqtisodiyotida yuqori natijaga erishish mumkin bo ladi.
ʻ
Tashqi qarzni samarali boshqarish esa uni to g ri tashkil etish, kelajakda resurs
ʻ ʻ
yaratadigan sohalarga qarzlarni yo naltirish hamda qarz jalb etish orqali mamlakat
ʻ
iqtisodiyotida yuqori salmoqqa erishish demakdir. Mamlakatda iqtisodiy
muvozanatni ta‘minlash va mavjud bo lgan yoki jalb etilgan iqtisodiy resurslarni
ʻ
samarali boshqarishda iqtisodiy qonuniyatlardan to g ri foydalanish zarurdir.
ʻ ʻ
Bunda esa makroiqtisodiy barqarorlikni ta‘minlash zarur bo lib, mamlakatlar
ʻ
nafaqat o z byudjet mablag laridan balki jalb qilingan qarz mablag laridan
ʻ ʻ ʻ
foydalanishi ham mumkin bo ladi. Davlat tashqi qarzi o z navbatida davlat
ʻ ʻ
byudjeti holatiga, xorijiy investitsiyalar hajmiga, valyuta kursiga, mamlakatdagi
inflyatisyaga, iqtisodiy o sishga, qayta moliyalash stavkasiga, pul muamalasiga
ʻ
hamda mamlakat aholisining bandlik darajaisga bevosita yoki bilvosita ta‘sir

ko rsatadi. Xususan, u iqtisodiyotning real sektoriga yoki ma‘lum bir mintaqaʻ
iqtisodiyotiga ta‘sir qiladi.
Kurs ishining оb’еkti. Davlatning fuqarolar oldidagi asosiy funksiyalaridan
biri bu uning byudjet mablag laridan samarali foydalanish hamda ularni to g ri
ʻ ʻ ʻ
yo naltirish hisoblanadi. Aynan shu funksiyalarni bajarishda davlat boshqaruvi
ʻ
organlarida bo sh turgan moliyaviy resurslarning yetishmasligi ya‘ni byudjet
ʻ
defitsiti jarayoniga tashqi qarzlarni jalb etish uni hal etishning samarali yo llaridan
ʻ
biri hisoblanadi. Ushbu mablag lardan foydalanish yo li jalb etilgan qarz
ʻ ʻ
mablag ining mamlakat iqtisodiyotiga ijobiy yoki salbiy ta‘sirini belgilab beradi.
ʻ
Shu o rinda ayrim iqtisodchilarning fikriga ko ra, davlatda jalb etilgan tashqi
ʻ ʻ
qarzdan samarali foydalanilmaslik xo jalik yurituvchi subyektlar va aholi
ʻ
zimmasiga hozirgi davrda va kelajakda qarz hamda soliq yukini oshishiga sabab
bo lishi mumkin. Bundan tashqari, davlatda qarz yuki iqtisodiy o sishni sezilarli
ʻ ʻ
darajada pasaytirishi va ijtimoiy keskinlikni keltirib chiqarishi mumkin, chunki
qarzlarni belgilangan miqdordan oshib ketishi davlatdagi iqtisodiyotga jalb
etiladigan investitsiyalar hajmiga va ijtimoiy himoya uchun ajratiladigan
mablag lar miqdoriga o z ta‘sirini ko rsatmasdan qolmaydi. Shu bilan birgalikda
ʻ ʻ ʻ
mamlakatning iqtisodiy va siyosiy qarorlarni mustaqil qabul qilishda to siqlar
ʻ
yuzaga kelib, xorijiy davlatlar va xalqaro moliya institutlariga qaramligi ortib
boradi. Bu esa davlat qarziga nisbatan yuqori tahliliy va samarali boshqaruv
tamoyillarini joriy qilishni taqozo etadi.
Kurs ishining predmeti. Davlat qarzi shunday iqtisodiy tushunchaki,
davlatning aholi, firma, tashkilot, banklar, xorijiy moliya-kredit muassasalari
oldidagi qarz majburiyatlari bo‘lib, u davlat o z daromadlari bilan harajatlarini
ʻ
qoplay olmay qolganda byudjet taqchilligi paydo bo‘lishi hamda ushbu masala
qarz ko tarish yo li bilan hal etilishi mumkin bo‘lgan vaziyatlarda yuzaga keladi.
ʻ ʻ
Davlat qarzi turlicha yo‘l bilan jalb etilishi mumkin. Davlat tomonidan olinayotgan
qarzlar bu davlat xarajatlarini moliyalashtirish uchun zarur bo‘lgan pul
mablag‘larini moliya bozorlaridan qarz olish yo‘li bilan jalb qilishdagi davlat

faoliyatidir. Davlat qarzdorliklari ikkita vazifani bajaradi: davlat g‘aznasiga pul
mablag‘larini jalb etish va iqtisodiy rivojlantirishni rag‘batlantirishdan iborat 2
.
Kurs ishining maqsadi. O‘zbekiston Respublikasida davlat qarzi dinamikasi
va tahlili bo‘yicha ko‘nikma va malakalarini shakllantirishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari.
1. Davlat qarzi haqida ma’lumotlarga ega bo’lish.
2. 2017-2022 yillar dinamikasini tahlil qilish
3. O‘zbekiston Respublikasida davlat qarzi dinamikasi o’rganish va tahlil
qilish.
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan hamda ilovalardan iborat.
2
Shernayev A.A., Komolov O.S. Davlat qarzlarini boshqarish. Darslik. – T.:“Iqtisod-moliya” 2019-y. 102-b .

I BOB. DAVLAT QARZI HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR
1.1 § Davlat qarzi tushunchasi
Davlat tomonidan qarziy faoliyatning amalga oshirilishi natijasida davlat
qarzi vujudga keladi. Jismoniy va Yuridik shaxslar, xorijiy davlatlar, xalqaro
tashkilotlar va xalqaro huquqning boshqa sub’yektlari oldida vujudga kelgan
hukumatning qarziy majburiyatlariga davlat qarzi deyiladi. О ‘zbekiston
Respublikasining “Byudjet tizimi t о ‘g’risida”gi qonunida davlat qarziga “davlat
qarzi – davlat tomonidan ichki mablag’ni va xorijdan mablag’ jalb qilish natijasida
vujudga kelgan О ‘zbekiston Respublikasi majburiyatlarining yig’indisi”dir deb,
ta’rif berilgan.
Joylashtirilish joyiga qarab davlat qarzlari ikkiga b о ‘linadi:
o davlat ichki qarzlari;
o davlat tashqi qarzlari.
Davlat tomonidan ichki mablag ’ larni jalb qilish natijasida vujudga kelgan
О‘ zbekiston Respublikasi majburiyatlarining yig ’ indisiga davlat ichki qarzlari
deyiladi . Davlat tashqi qarzlari deyilganda esa davlat tomonidan xorijdan mablag ’
jalb qilish natijasida vujudga kelgan О‘ zbekiston Respublikasi majburiyatlarining
yig ’ indisi tushuniladi . Bu qarzlar qarziy instrumyentlari , joylashtirilish shartlari ,
kreditorlarining tarkibi va qarzning valyutasiga nisbatan bir - biridan farq qiladi .
Davlatning ichki qarzlari davlat tomonidan ichki mablag ’ larni jalb qilish
jarayonida ( natijasida ) vujudga kyeladi . Davlat tomonidan ichki mablag ’ larni jalb
qilish aktivlarni ichki manbalardan ( ryezidyent - yuridik va jismoniy shaxslardan )
jalb etish hamda buning natijasida О‘ zbekiston Respublikasining qarz oluvchi
sifatidagi yoki qarz oluvchi ryezidyentlarning о‘ z kreditlarini ( qarzlarini )
t о‘ lashiga kafil sifatidagi majburiyatlari vujudga kelishini anglatadi .
Shunga о‘ xshash , davlatning tashqi qarzlari ham davlat tomonidan xorijdan
mablag ’ jalb qilish jarayonida ( natijasida ) vujudga keladi . Davlat tomonidan
xorijdan mablag ’ jalb qilish aktivlarni xorij manbalaridan ( xorijiy davlatlardan ,
noryezidyent Yuridik shaxslardan va xalqaro tashkilotlardan ) jalb etish hamda
buning natijasida О‘ zbekiston Respublikasining qarz oluvchi sifatidagi yoki qarz

oluvchi ryezidyentlarning о‘ z kreditlarini ( qarzlarini ) t о‘ lashiga kafil sifatidagi
majburiyatlarining vujudga kelishini bildiradi .
О‘ zbekiston Respublikasining Oliy majlisi kelgusi Moliya yili uchun
mamlakatning Davlat byudjetini qabul qilayotgan paytda davlat ichki va tashqi
qarzlarining eng yuqori miqdorlarini tasdiqlaydi .
Davlat tomonidan ichki va xorijdan mablag ’ jalb qilishga hamda davlat
qarzining k о‘ payishiga olib kyeladigan boshqa harakatlar О‘ zbekiston
Respublikasi Vazirlar mahkamasi yoki u vakolat bergan organ tomonidan amalga
oshiriladi .
Amaldagi tartibga muvofiq ravishda davlat tomonidan ichki va tashqi
mablag ’ larni ( qarzlarni ) jalb qilish quyidagi maqsadlar uchun amalga oshirilishi
mumkin :
o iqtisodiyotni rivojlantirishning ustuvor y о ‘nalishlarini, Shu jumladan
davlat investisiya dasturlarini moliyalashtirish;
o Davlat byudjetining daromadlari bilan xarajatlari о ‘rtasida tushumlar
vaqtga k о ‘ra muvofiq emasligi tufayli kelib chiqqan yillik ichki
tafovutni (farqni) t о ‘g’rilash;
o mavjud qarzlarni qayta moliyalashtirish;
o byudjet defisitini moliyalashtirish;
o tabiiy ofat va boshqa favqulodda vaziyatlar tufayli mablag’larga
bо‘lgan ehtiyojlarni qoplash.
Davlat tomonidan ichki va tashqi qarz mablag’larini jalb qilishda qarziy
majburiyatlarning bir nyecha turlaridan foydalanish mumkin. Ularning eng
asosiylari va muhimlari tarkibiga quyidagilar kiradi:
qisqa muddatli (bir yilgacha bо‘lgan davrga chiqariladigan), о‘rta muddatli
(bir yildan byesh yilgacha bо‘lgan davrga chiqariladigan) va uzoq muddatli (besh
yildan ortiq davrga chiqariladigan) davlat qimmatli qog’ozlari;
 kreditlar (qisqa, о ‘rta va uzoq muddatli);
 О ‘zbekiston Respublikasining kafolatlari;

 byudjet daromadlari va xarajatlari о ‘rtasidagi vaqtinchalik farqni
qoplash uchun qisqa muddatli ssudalar;
 qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa turlar.
Xorijiy investorlar tomonidan bir qismi sotib olinishi mumkin bо‘lishiga
qaramasdan Shu davlatning ryezidyentlari hisoblangan yuridik va jismoniy
shaxslar davlat ichki qarzlari bо‘yicha asosiy kreditorlar hisoblanadi. Bu qarzlar,
odatda, milliy valyutada muomalaga chiqariladi. Ichki qarziy mablag’larni jalb
qilish uchun milliy fond bozorida talabga ega bо‘lgan qimmatli qog’ozlar
emitasiya qilinadi. Investorlarni qо‘shimcha rag’batlantirish uchun esa turli soliq
imtiyozlaridan foydalaniladi.
Davlatning tashqi qarzlari boshqa mamlakatlarning valyutasida xorijiy fond
bozorlarida joylashtiriladi. Bunday qarzlarni joylashtirishda joylashtirilishi lozim
bо‘lgan mamlakat investorlarining о‘ziga xos bо‘lgan manfaatlari (qiziqishlari)
hisobga olinadi.
Amaliyotda qarziy mablag’larni jalb qilish, asosan, ikki y о ‘l bilan amalga
oshiriladi:
o qarziy qimmatli qog’ozlarni joylashtirish;
o ixtisoslashtirilgan Moliya-kredit institutlaridan kreditlar olish.
Qarziy qimmatli qog’ozlarni muomalaga chiqarish va ularni joylashtirish
tartibi har bir mamlakatning tegishli qonuni orqali tartibga solib turiladi. Ana shu
qonunga muvofiq faqat mamlakat hukumatining nomidan chiqarilgan qimmatli
qog’ozlar davlat qimmatli qog’ozlari deb e’tirof etiladi.
Davlat qimmatli qog’ozlari bilan opyerasiyalar fond bozorining tarkibiga
kiruvchi davlat qimmatli qog’ozlar bozorida amalga oshiriladi. Bu bozor quyidagi
vazifalarni bajarishga imkon beradi:
o byudjet defisitini moliyalashtirish maqsadida Yuridik va jismoniy
shaxslarning vaqtincha bо‘sh turgan mablag’larini qarzga olish;
o Markaziy bank tomonidan pul-kredit siyosati о ‘tkazishni ta’minlash;
o tijorat banklari va Moliyaviy institutlarning likvidligini tartibga
solishni amalga oshirish.

Qimmatli qog’ozlar emissiyasi natijasida vujudga kelgan va mamlakatning
ichki qarzini tashkil etuvchi hukumatning majburiyatlari shu mamlakatning milliy
valyutasida ifodalanishi va shu valyutada tо‘lanishi kerak. Xuddi shunga о‘xshash
qimmatli qog’ozlar emissiyasi natijasida vujudga kyelgan va mamlakatning tashqi
qarzini tashkil etuvchi hukumatning majburiyatlari xorijiy valYutada ifodalanishi
va shu valyutada tо‘lanmog’i lozim.
Har bir mamlakatda davlat tomonidan qarziy mablag’larni jalb qilishning
yagona hisobga olish va qayd etish tizimi mavjud. Buning uchun Moliya vazirligi
hukumatning davlat ichki va tashqi qarzlari kitobini yurgizadi 3
.
1.2 § 2017-2022 yillarda davlat qarzi dinamikasi
Iqtisodiy o'sish va ijtimoiy barqarorlik mamlakatlarning asosiy xavotiriga
aylanishi ortida dunyodagi hukumatlar katta sarmoyaviy loyihalarni
moliyalashtirish va odamlarning ijtimoiy ehtiyojlarini qondirish uchun qarz
olishdi. Natijada, ko'pincha rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda davlat
qarz darajasi o'sib borayotgani ta'kidlanadi, bu oxirgi ikki yoki uch o'n yillikda
global iqtisodiyotning o'sishi ortida yetakchi harakatlantiruvchi kuchlardan biri
ekanligi ta'kidlandi. Jahon iqtisodiyotining kengayishida davlat qarzining o'sib
borayotgan darajasi muhim rol o'ynagan bo'lsada, davlat qarzi portfellarida
murakkab moliyaviy tuzilmalarni o'z ichiga olganligi va dunyoning turli
mintaqalarida sodir bo'lgan qarz inqirozlari bilan birga katta moliyaviy va
operatsion risklar mavjudligi uning jiddiy muammo ekanligini ko'rsatadi va
hukumatlar uchun qarzni boshqarishning to'g'ri amaliyotini qo'llashni taqozo etadi.
Davlat qarzi - bu davlat bo'linmasi tomonidan qonun bilan belgilangan
da'volar egalariga muayyan vaqt oralig'ida ma'lum pul summalarini to'lash
majburiyati. Kreditorlar oldidagi qarz summalari qarzdor davlatning standart pul
birliklarida yoki tashqi valyuta birliklarida belgilanishi mumkin. Amerika Qo'shma
Shtatlarining davlat qarzi, asosan, federal hukumatning kreditorlarga AQSh
dollarining ma'lum summalarini to'lash majburiyatini ifodalaydi. Boshqa
tomondan, davlat qarzlari va mahalliy qarzlar tashqi valyuta birliklarida
3
Shernayev A.A., Komolov O.S.. Davlat qarzlarini boshqarish. Darslik. – T.:“Iqtisod- moliya” 2019-y. 308-b

belgilanishi mumkin. Pul majburiyati foizlarni to'lash yoki asosiy qarzni qaytarish
yoki ikkalasini ham to'lashdan iborat bo'lishi mumkin. Qarzning o'ziga xos
masalalari aniq muddatlar jadvallari bilan tavsiflanishi mumkin yoki bo'lmasligi
mumkin. Abadiy foizlarni to'lash majburiyatini ifodalovchi konsollar asosiy qarzni
qaytarish majburiyatini o'z ichiga olmaydi. Davlat qarzining kelib chiqish
sabablari, uning miqdoran oshib yoki kamayib borishi har bir mamlakatning
iqtisodiy siyosati, islohotlar qamrovi va dinamikasi bilan uzviy bog liq. Keyingiʻ
o n yillikda dunyo mamlakatlarida tashqi qarzga bo lgan talab nisbatan oshganligi
ʻ ʻ
hamda davlatlar o rtasida bu borada tafovutlar kuchayganligining bir qancha
ʻ
sabablari bor.
2022 yil davomida O‘zbekiston davlat qarzi 2,9 mlrd dollarga ko‘payib, 29,2
mlrd dollarni yoki YaIMga nisbatan 36,4 foizni tashkil etdi. Davlat qarzining 90
foizdan ortiq qismi xorijiy valutada jalb qilingan. 2023 yilning 1 yanvar holatiga
O‘zbekistonning davlat qarzi 29,2 mlrd dollarga yetdi. Bu – mamlakat tarixidagi
eng yuqori ko‘rsatkichdir.
1-rasm. 2017-2022 yillar davlat qarzi diagrammasi 4
Birinchidan, O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda infratuzilma
loyihalarini amalga oshirish ko‘lami doimo o‘sib boruvchi xarakterga ega. Bu kabi
4
NYU jurnali (2022 y 14-son) Boydadayev M. Z.,Muhammadjonov B., “DAVLAT QARZI UNI BOSHQARISH
ZARURLIGI VA DOLZARBLIGI”, maqolasi

vazifalarni amalga oshirish uchun davlatda 2 ta muqobil yechim mavjud: soliqlarni
oshirish yoki tashqi qarz va investitsiya mablag‘larini jalb qilish.
Soliqlarni oshirish istiqbolda iqtisodiyotni rivojlantirish rag‘batlariga putur
yetkazishi hisobga olinsa, ko‘plab rivojlangan davlatlar ikkinchi yo‘lni tanlashni
afzal ko‘rishadi.
Ikkinchidan, covid va postcovid davri dunyoning ko‘plab mamlakatlarida
tashqi qarz o‘sishiga olib keldi. Xususan, ushbu omillar ta’sirida 2020 yilda qarz
jalb qilish miqdori keskin oshganini (17,8 mlrd dollardan 23,4 mlrd dollarga)
ko‘rish mumkin.
Uchinchidan, davlat budjeti taqchilligining oshib borayotgani. 2022 yilda
ushbu ko‘rsatkich YaIMning 3,9 foizini yoki qariyb 35 trln so‘m tashkil etdi.
2023 yilda O‘zbekiston nomidan va kafolati ostida tashqi qarzlarni jalb qilish
bo‘yicha yillik imzolanadigan bitimlarning umumiy qiymati 4,5 mlrd dollarni
tashkil qilishi, shundan davlat budjetini qo‘llab-quvvatlash, budjet taqchilligi
uchun 2 mlrd (bu o‘tgan yilga nisbatan 500 mlrd dollarga kam), investitsiya
loyihalarini moliyalashtirish uchun esa 2,5 mlrd dollar (bu o‘tgan yilga nisbatan
500 mln dollar ko‘p) jalb qilinishi belgilangan.
Tashqi qarz “oldi-berdi”si jahon amaliyotida keng qo llanilib kelayotganʻ
moliyaviy vositalardan bo lib qolayotganligiga qaramasdan davlat byudjeti
ʻ
kamomadini to ldirishda undan foydalanishning xavf-xatarlarini ham xolisona
ʻ
e tiborga olish lozim. Rivojlanayotgan davlatlar uchun tashqi qarz ulushining
ʼ
keskin ko tarilishi xalqaro moliyaviy tuzilmalarga nisbatan iqtisodiy va siyosiy
ʻ
qaramlikni keltirib chiqarishi yoki kuchaytirishi mumkin. Shuningdek, qarz
miqdorining ko payishda davom etishi davlat tomonidan qarzlarni qaytarishda
ʻ
byudjet yukining ortib borishiga sabab bo ladi. Bundan tashqari, korporativ
ʻ
qarzlarning ichki va tashqi bozorlardan jalb qilinishi hamda samarasiz loyihalarga
sarflanishi yoki makroiqtisodiy konyunkturaning (masalan, inflyatsiya darajasi,
iqtisodiy o sish sur ati, milliy valyuta kurslari) keskin o zgarishi natijasida
ʻ ʼ ʻ
iqtisodiyotda salbiy holatlar yuzaga keladi. Bu esa, o’z navbatida, har bir mamlakat

o’z milliy strategiyasi orqali davlat qarzining optimal miqdorini belgilashini taqozo
etadi.
Odatda, davlat qarzi va uning dinamikasiga baho berilganda qarzning yalpi
ichki mahsulotga (YAIM) nisbati o rganiladi. Ushbu ko rsatkichning eng yuqoriʻ ʻ
chegarasi Maastrixt (1992-yil 7-fevralda Niderlandiyaning Maastrixt shahrida
imzolangan) kelishuvi mezonlariga ko ra, 60 foiz, Xalqaro valyuta jamg armasi va
ʻ ʻ
Yevropa Ittifoqining ko rsatmalariga muvofiq 50 foizdan ortmasligi tavsiya
ʻ
qilinadi. Agar dunyodagi tashqi qarz geografiyasiga nazar tashlansa, davlat
qarzining nisbiy va absolyut qiymatlariga ko ra eng yuqori daraja AQSH,
ʻ
Yaponiya, va Yevropa Ittifoqi (YI) mamlakatlariga to g ri keladi. Ularning
ʻ ʻ
aksariyatida mamlakat tashqi qarzi YAIMga nisbatan 60 foizlik “qizil chiziq”dan
allaqachon oshib bo lgan, ayrimlarida esa 100 foizdan ham ortiqligini kuzatish
ʻ
mumkin. AQSH hamda YEI mamlakatlari qarzni ko proq tashqi bozorlardan
ʻ
olishni ma qul ko rsa, Yaponiya va ildam rivojla- nayotgan mamlakatlar (Xitoy,
ʼ ʻ
Hindiston hamda Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari) ichki bozordan olingan
qarzlar hisobiga iqtisodiyotning moliyaviy resurslarga bo lgan talabini qondiradi.
ʻ
Tashqi qarz “oldi-berdi”si jahon amaliyotida keng qo llanilib kelayotgan
ʻ
moliyaviy vositalardan bo lib qolayotganligiga qaramasdan davlat byudjeti
ʻ
kamomadini to ldirishda undan foydalanishning xavf-xatarlarini ham xolisona
ʻ
e tiborga olish lozim. Rivojlanayotgan davlatlar uchun tashqi qarz ulushining
ʼ
keskin ko tarilishi xalqaro moliyaviy tuzilmalarga nisbatan iqtisodiy va siyosiy
ʻ
qaramlikni keltirib - chiqarishi yoki kuchaytirishi mumkin. Shuningdek, qarz
miqdorining ko payishda davom etishi davlat tomonidan qarzlarni qaytarishda
ʻ
byudjet yukining ortib borishiga sabab bo ladi. Bundan tashqari, korporativ
ʻ
qarzlarning ichki va tashqi bozorlardan jalb qilinishi hamda samarasiz loyihalarga
sarflanishi yoki makroiqtisodiy konyunkturaning (masalan, inflyatsiya darajasi,
iqtisodiy o sish sur ati, milliy valyuta kurslari) keskin o zgarishi natijasida
ʻ ʼ ʻ
iqtisodiyotda salbiy holatlar yuzaga keladi.
Davlat qarzini belgilashdagi muhim elementlar quyidagilar:
 Umumdavlat tarkibiga kiruvchi sub'ektlar

 Davlat daromadlari, xarajatlari va majburiyatlarini qayd etish payti
 Davlat qarzlarining tarkibiy majburiyatlari.
 Demak, davlat boshqaruvi quyidagi komponentlarni o'z ichiga oladi:
 Markaziy/federal hukumat;
 viloyat hukumatlari (Federativ davlatlar holatida federal subyektlarning
huquqlari);
 maxalliy xokimiyat organlari (munitsipalitetlar, kommunalar, rayonlar,
viloyatlar, tumanlar va boshqalar);
 pensiya jamg'armalari, tibbiy sug'urta jamg'armalari va boshqa ijtimoiy
sug'urta jamg'armalari;
 barcha davlat darajasida, byudjet bo'linmalari va byudjetdan tashqari
jamg'armalar va tashkilotlar barcha davlat darajasida.
Davlat qarzini boshqarishning ishonchli amaliyotini tashkil etuvchi, tashqi
moliyaviy shoklarning tarqalishini kamaytirishga yordam beradigan usullar
bo‘yicha qarashlar oshib bormoqda. Bularga quyidagilar kiradi:
- qarzni boshqarish maqsadlarini aniq belgilashning afzalliklarini aniqlash;
- risk bilan bog'liq xarajatlarni hisobga olish;
-qarzni boshqarish va pul-kredit siyosatini tartibga solish, shuningdek, tegishli
hisobni cheklash va muvofiqlashtirish;
-qarzning o'sishi uchun limitlarni belgilash;
-qayta moliyalashtirish va bozor risklarini, qarz yuki bo'yicha foizlarni to'lash
xarajatlarini ehtiyotkorlik bilan boshqarish zarurati;
– qarzni boshqarish bilan shug‘ullanuvchi davlat organlari o‘rtasida
mas’uliyat va tegishli majburiyatlarni aniq taqsimlashni o‘z ichiga olgan
operatsion risklarni kamaytirish bo‘yicha mustahkam huquqiy baza va siyosatni
yaratish zarur.
Jahon tajribasini umumlashtirish bizga suveren davlatning qarz barqarorligini
tahlil qilishda qo'llaniladigan eng muhim metodologik tamoyillarni ochib beradi:
- “mamlakat sifatida” yondashuvi: mamlakat qarzi parametrlarining (tashqi
qarz, tashqi qarzni to lash va xizmat ko rsatish) mamlakat makroiqtisodiyʻ ʻ

ko rsatkichlari (YaIM, YaMM, eksport, oltin-valyuta zaxiralari) bilan o zaroʻ ʻ
bog liqligi;
ʻ
- "suveren" (byudjet) yondashuv: davlat qarzining parametrlari (davlat tashqi
qarzi miqdori (davlat tashqi qarzi bo'yicha to'lovlar miqdori va unga xizmat
ko'rsatish) davlat byudjetini tavsiflovchi ko'rsatkich (byudjet daromadlari miqdori)
bilan;
- qarz koeffitsientlarini hisoblashda ustuvor foydalanish qarzning nominal
miqdori emas, balki uning joriy (sof) qiymati sof joriy qiymat, NPV, to'lov jadvali
va qarzga xizmat ko'rsatish xarajatlari bo'lib, qarzdorning haqiqiy qarz yukini
to'g'ri aks ettiradi 5
.
5
NYU jurnali (2022 y 14-son) Boydadayev M. Z.,Muhammadjonov B., “DAVLAT QARZI UNI BOSHQARISH
ZARURLIGI VA DOLZARBLIGI”, maqolasi

II BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA DAVLAT QARZI TAHLIL
QILISH
2.1§ O‘zbekiston Respublikasida davlat qarzi dinamikasi.
So nggi yillarda yurtimizda tashqi qarz dinamikasi yuqori sur‘atlar bilan o sibʻ ʻ
borayotganiga guvoh bo lmoqdamiz. Bunga bir necha sabablar mavjud bo lib,
ʻ ʻ
birinchidan , davlat o z funksiyalarini bajarishi ya‘ni aholini ijtimoiy jihatdan
ʻ
qo llab- quvvatlashi zarur bo lib, bunda mamlakatdagi moliyaviy imkoniyatlar
ʻ ʻ
cheklanganligi tufayli tashqi qarzdan foydalanishga majbur bo lmoqda. Xususan,
ʻ
sog liqni saqlash, ta‘lim tizimini yaxshilash, aholini ichimlik suvi bilan
ʻ
ta‘minlashni tashkil etish, ekologik vaziyatni barqarorlashtirish uchun bir qancha
loyihalar amalga oshirilishi kerak. O zbekiston Respublikasining 2023-yildagi
ʻ
davlat tashqi qarzi hisobidan davlat dasturlariga xarajatlar miqdori 7 813,0 mlrd
so mni tashkil etishi to g risida belgilab qo yilgan. Bu ko rsatkichning kelgusi yil
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
uchun parametrlarida, ya‘ni 2023-2025-yillarda yuqorilab borilishi nazarda tutilgan
bo lib, 11 800,0 mlrd so mni hamda 13 400,0 mlrd so mni tashkil etishi
ʻ ʻ ʻ
mo ljallangan
ʻ 6
.
Ikkinchidan, iqtisodiy jihatdan funksiyalarini bajarishi uchun, jumladan ishlab
chiqarish jarayonini rivojlantirish uchun infratuzilmani to g ri yo lga qo yishi
ʻ ʻ ʻ ʻ
kerak: avtomobil yo llari, aeroport va temiryo llar qurilishi kabilar.
ʻ ʻ
Uchinchidan, mamlakatimizda ichki qarz jalb etish jarayoni, kapital bozori va
moliya bozorining rivojlanish darajasi past bo lganligi oqibatida, tashqi qarz
ʻ
mablag laridan kengroq foydalanilmoqda.
ʻ
Bugungi kundagi O zbekiston Respublikasi davlat qarzining joriy holatini
ʻ
hamda dinamikasini kuzatadigan bo lsak, davlat qarzini makroiqtisodiy barqaror
ʻ
darajada saqlash hamda uni samarali boshqarish yuzasidan amalga oshirilayotgan
choralar hamda milliy valyuta almashuv kursining barqarorligi sharoitlarida
respublika iqtisodiyotining yuqori sur‘atlar bilan o sishining ta‘minlanishi
ʻ
6
O zbekiston Respublikasining ―2023-yil uchun O zbekiston Respublikasining davlat byudjeti to g risida gi
ʻ ʻ ʻ ʻ ‖
Qonuni O RQ-813-son 30.12.2022-y 1-ilova
ʻ www.lex.uz

natijasida 2021-yildan boshlab Respublika davlat qarzining YaIM ga nisbati
barqarorlashishi kuzatildi 7
.
Davlat qarzi to g risida ma lumotʻ ʻ ʼ 8
1-javdal
№ Ko rsatkichlar
ʻ 2024-yilning
1-choragi 2024-yilning
2-choragi
mln
doll jamiga
nisbatan
foizda mln
doll jamiga
nisbatan
foizda
DAVLAT QARZI 35 349 100% 37 028 100%
YAIMga nisbatan foizda 31,7% 33,2%
I TASHQI QARZ 29 464 83% 30 899 83%
YAIMga nisbati 26,4% 27,7%
1.1. qat iy
ʼ belgilangan foiz
stavkada 15 475 44% 16 854 46%
o zgaruvchan
ʻ foiz stavkada 13 787 39% 13 826 37%
foizsiz 201 1% 219 1%
1.2. milliy valyutada
denominatsiya qilingan 535 2% 604 2%
chet el valyutasida
denominatsiya qilingan 28 929 82% 30 294 82%
1.3. qisqa muddatli 50 0% 38 0%
bir yil ichida to lik
ʻ
so ndiriladigan
ʻ uzoq muddatli 279 1% 208 1%
bir yildan ortiq muddatda
so ndiriladigan
ʻ uzoq muddatli 29 135 82% 30 653 83%
II ICHKI QARZ 5 885 17% 6 130 17%
YAIMga nisbati
5,3% 5,5%
2.1. qat iy
ʼ belgilangan foiz
stavkada 3 985 11% 3 900 11%
o zgaruvchan
ʻ foiz stavkada 253 1% 238 1%
foizsiz 1 647 5% 1 992 5%
2.2. milliy valyutada
denominatsiya qilingan 2 478 7% 2 771 7%
chet el valyutasida
denominatsiya qilingan 3 407 10% 3 359 9%
2.3. qisqa muddatli 469 1% 830 2%
bir yil ichida to liq
ʻ
so ndiriladigan
ʻ uzoq muddatli 1 254 4% 2 111 6%
bir yildan ortiq muddatda
so ndiriladigan
ʻ uzoq muddatli 4 162 12% 3 189 9%
7
O zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligining ―O zbekiston Respublikasi davlar qarzi holati va dinamikasi
ʻ ʻ
sharhi 2022-yil III choragi hisoboti//msnba:
‖ ‖ www.openbudget.uz
8
Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy saytiga joylangan. https :// www . imv . uz / static / umumiy - jadval

2024 yilning 1 iyul holatiga, O zbekistonning davlat qarzi ilk marta 37 mlrdʻ
dollardan oshdi. Davlat qarzining 30,9 mlrd dollari – tashqi qarz, 6,1 mlrd dollari
esa – ichki qarzni tashkil etadi. Davlat qarzi 2024 yil 1-choragiga nisbatan 1 mlrd
679 mln dollarga ko paygan. YaIMga nisbatan ulushi ham 1,5 foizga oshib, 31,7
ʻ
foizdan 33,2 foizga yetgan. Taqqoslash uchun, 2023 yilning 1 iyul holatiga davlat
qarzi 31 mlrd 628 mln dollarni tashkil etgan. Bir yil ichida ushbu ko rsatkich 5,4
ʻ
mlrd dollarga yoki 17 foizga oshgan.
So nggi yillarda O zbekiston tashqi qarzining o sish sur‘ati keskin oshdi.
ʻ ʻ ʻ
Xususan, 2017 yil yakunlari bo yicha davlat qarzi 11,6 mlrd dollarni tashkil etgan
ʻ
bo lsa, 2023 yilning oxiriga kelib 34,9 mlrd dollarga yetdi yoki 3 barobarga
ʻ
ko paydi.
ʻ
Birinchi yarim yillik yakuniga ko ra, jami davlat tashqi qarzining 42 foizi (13
ʻ
mlrd dollar) byudjetni qo llab-quvvatlashga, 19 foizi (5,7 mlrd dollar) yoqilg i-
ʻ ʻ
energetika sohasiga, 9 foizi (2,7 mlrd dollar) transport va transport
infratuzilmasiga, 9 foizi qishloq va suv xo jaligiga (2,7 mlrd dollar) yo naltirilgan.
ʻ ʻ
Joriy yil 1 iyul holatiga davlat tashqi qarzining kreditorlar kesimida
taqsimlanishi quyidagicha:
 Jahon banki — 6,7 mlrd dollar;
 Osiyo taraqqiyot banki — 6,5 mlrd dollar;
 Xalqaro investorlar (xalqaro yevrobondlar) — 4,2 mlrd dollar;
 Xitoy moliya tashkilotlari – 3,8 mlrd dollar;
 Yaponiya moliya tashkilotlari — 2,5 mlrd dollar;
 Osiyo infratuzilma investitsiyalari banki — 1,3 mlrd dollar;
 Islom taraqqiyot banki — 921 mln dollar;
 Fransiya moliya tashkilotlari – 823 mln dollar;
 Koreya moliya tashkilotlari — 735 mln dollar;
• Xalqaro valyuta jamg armasi — 735 mln dollar;
ʻ
• Germaniya davlat banki — 268 mln dollar;
• Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki— 226 mln dollar;

• Boshqa xalqaro moliyaviy tashkilotlar — 2,2 mlrd dollar.
Tashqi qarz ikki turga bo linadi: davlat qarzi va xususiy (korporativ) qarz.ʻ
Ayni paytda O zbekistonning davlat qarzi 37 mlrd dollar, bu haqda yuqorida
ʻ
batafsil yozdik. O z navbatida, O zbekistonda ro yxatdan o tgan sub‘ektlar davlat
ʻ ʻ ʻ ʻ
kafolatisiz tashqi qarz olsa, bu xususiy tashqi qarz deya qayd etiladi. Shunday
bo lsa-da, bunday ―xususiy qarzlarning katta qismi davlatga tegishli
ʻ ‖
kompaniyalar hissasiga to g ri keladi. Masalan, O zsanoatqurilishbank, Asakabank
ʻ ʻ ʻ
va Aloqabank Xitoy banklaridan kredit olib, yangi binolar qurmoqda.
Agar O zbekistondagi davlat banki yoki korxonasi o z nomidan va davlatning
ʻ ʻ
rasmiy kafolatisiz qarz olsa, bu xususiy qarz hisoblanadi. Lekin bu qarz davlat
banki tomonidan olinayotgani sababli, uni ―yarim davlat yoki ―kvazi-davlat
‖ ‖
qarzi sifatida ham tasniflash mumkin, chunki qarz oluvchi – davlatga tegishli yoki
davlat tomonidan nazorat qilinadigan tashkilot. Bu qarz davlat qarziga kirmaydi,
lekin davlatning moliyaviy barqarorligiga ta‘sir qilishi mumkin, ayniqsa, davlat
korxonasi olgan qarzini qoplashda qiyinchilikka duch kelgan paytda. Oxirgi
ma‘lumotlarga ko ra, 2022 yilning 1 aprel holatiga O zbekistonning umumiy
ʻ ʻ
tashqi qarzi 38,8 mlrd dollarni (shundan davlat tashqi qarzi – 23,4 mlrd dollar
[hozir 30,9 mlrd dollar], xususiy tashqi qarz – 15,4 mlrd dollar) tashkil etgan.
O sha paytda xususiy tashqi qarzning 76 foizi (11,75 mlrd dollar) bank va yoqilg i-
ʻ ʻ
energetika sektoriga jalb qilingan bo lgan.
ʻ
Xalqaro valyuta jamg armasi ma‘lumotlariga ko ra, 2023 yil yakuni bo yicha
ʻ ʻ ʻ
umumiy tashqi qarz (davlat va davlat tomonidan kafolatlangan qarz,
kafolatlanmagan davlat korxonalari qarzi va xususiy tashqi qarz) 53 mlrd dollar
yoki YaIMning 60 foiziga yetgan.
Shuningdek, 6,1 mlrd dollarlik davlat ichki qarzi ham mavjud ekani, joriy yil
birinchi yarmida ham qo shimcha tashqi qarz mablag lari jalb qilinganini hisobga
ʻ ʻ
olsak, umumiy qarz miqdori 60 mlrd dollardan oshganini taxmin qilish mumkin.
2.2 § O‘zbekiston Respublikasida davlat qarzi tahlili.
O zbekistonning qarzi boshqa past daromadli mamlakatlarga qaraganda
ʻ
tezroq oshib boryapti. Ammo XVJ mamlakatning davlat qarzi bilan bog liq
ʻ

muammolarga uchrash xavfini juda past darajada baholagan. Hukumat vakillari
ham tashqi qarz hajmi mamlakat iqtisodiyoti va aholi soniga nisbatan katta
emasligini ta‘kidlab keladi. Ayrimlar Yaponiya va AQSh kabi mamlakatlarning
ham katta qarzi borligini misol qilib keltirib, O zbekiston uchun hech qandayʻ
tahdidlar mavjud emasligini aytadi. Ammo bu yerda ushbu mamlakatlar bilan
jiddiy farqlar bor.
Qarz miqdorining oshib borayotgani quyidagi omillar sabab ehtimoliy
xatarlarni yuzaga keltirishi mumkin.
O zbekiston iqtisodiyoti yetarli darajada diversifikatsiyalanmagan. Mamlakat
ʻ
eksporti ko proq tabiiy resurslar (oltin, uran, mis) va ma‘lum bir sohalarga bog liq.
ʻ ʻ
Pul o tkazmalarining YaIM o sishidagi ulushi katta. Bu turdagi iqtisodiyot tashqi
ʻ ʻ
bozor shoklariga anchayin sezgir bo ladi. AQSh (35 trln dollar) yoki Yaponiya
ʻ
(4,43 trln dollar) kabi rivojlangan davlatlarning ham katta miqdorda tashqi qarzi
bor. Ammo yuqoridagi mamlakatlar juda katta ishlab chiqarish va eksport
potensialiga ega. Ya‘ni ularning iqtisodiyoti to liq diversifikatsiyalangan.
ʻ
Ulardan farqli, oltin yoki mis narxining tushib ketishi, rubl kursining
tebranishi natijasida pul o tkazmalarining qisqarib ketishi O zbekiston uchun
ʻ ʻ
jiddiy risklarni yaratadi. Milliy valyutaning qadrsizlanishi bilan bog liq xavflar
ʻ
mavjud. 2024 yilning 1 iyul holatiga ko ra, davlat tashqi qarz portfeli valyuta
ʻ
tarkibining 71,4 foizi AQSh dollari, 7,2 foizi Yaponiya ienasi, 7,1 foizi SDR
(maxsus qarz olish huquqlari), 7 foizi yevro, 2,2 foizi yuan, 2 foizi o zbek so mi,
ʻ ʻ
3,3 foizi boshqa valyutalardagi tashqi qarz hissasiga to g ri kelgan. Ya‘ni davlat
ʻ ʻ
tashqi qarzining qariyb 98 foiz qismi xorijiy valyutada jalb qilingan. Valyuta
kursining keskin o zgarishi va o zbek so mining ehtimoliy qadrsizlanishi xizmat
ʻ ʻ ʻ
ko rsatish xarajatlari va miqdoriga jiddiy ta‘sir ko rsatishi mumkin. Masalan, 2023
ʻ ʻ
yilda o zbek so mi kuchli bosim ostida qoldi va dollarga nisbatan 9,8 foizga
ʻ ʻ
qadrsizlandi. Joriy yil 1 sentyabr holatiga bu ko rsatkich 2,64 foizni tashkil qilgan.
ʻ
Qarzga xizmat ko rsatish xarajatlari uchun mablag milliy valyutada shakllanishini
ʻ ʻ
inobatga olsak, qarz yuki milliy valyuta qadrsizlanishi bilan yanada ortadi. Milliy
valyutaning statusi jihatdan ham AQSh va Yaponiya tashqi qarzi

O zbekistonnikidan farq qiladi. AQSh dollari xalqaro zaxira valyutasi bo lib,ʻ ʻ
Qo shma Shtatlar qarzining ko p qismi o z milliy valyutasida to planadi. Bu
ʻ ʻ ʻ ʻ
AQShga o z qarz majburiyatlarini ancha qulay sharoitlarda qaytarish imkonini
ʻ
beradi. Yaponiya ham ichki qarzning ko p qismini o z milliy valyutasida (iena)
ʻ ʻ
olgan. O zbekistonning milliy valyutasi (so m) xalqaro bozor uchun zaxira valyuta
ʻ ʻ
hisoblanmaydi, bu esa xalqaro qarzlarni qaytarishda foiz to lovlaridan tashqari,
ʻ
almashuv kursi tebranishi bilan bog liq muqarrar to lovlar ham borligini anglatadi.
ʻ ʻ
Global inflyatsion holatning yomonlashishi fonida Markaziy banklarning
qattiqlashtirish siyosati va foizlarni oshirishi xalqaro bozorlarda qarz va kapital
narxini keskin qimmatlashtirib yubordi. Bu esa O zbekistonga o xshagan
ʻ ʻ
rivojlanayotgan mamlakatlar uchun tashqi qarz jalb qilishni qiyinlashtiradi.
Yaponiya va AQSh xalqaro moliyaviy bozorlarda yuqori kredit reytingiga ega
davlatlar hisoblanadi. Bu davlatlarga investorning ishonchi yuqori bo lgani sabab
ʻ
ularning qarz olishlari oson va bu past foiz stavkalari bilan amalga oshiriladi. Qarz
uchun xizmat ko rsatish xarajatlari oshib boryapti. Masalan, 2023 yilda birgina
ʻ
davlat tashqi qarziga xizmat ko rsatish xarajatlari 2,82 mlrd dollarga yetgan.
ʻ
Taqqoslash uchun, bu ko rsatkich 2018 yilda 0,5 mlrd dollar bo lgan. Bu yangi
ʻ ʻ
qarz olish va oldin olingan qarzni qaytarish miqdorlarining tenglashib qolishiga
olib kelishi mumkin. Bunday sharoitda eski qarz yangi qarz bilan yopila boshlaydi.
Shunday bo lsa-da, real iqtisodiy o sish kutilmalarining yaxshiligi hisobiga
ʻ ʻ
XVJ mutaxassislari O zbekistonning umumiy tashqi qarz miqdorini 2023 yil
ʻ
oxiridagi YaIMning 60 foizidan 2029 yil oxirida YaIMning 51 foizigacha
pasayishini prognoz qilgan.
O zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda infratuzilma loyihalarini
ʻ
amalga oshirish ko lami doimo o sib boruvchi xarakterga ega. Bu kabi vazifalarni
ʻ ʻ
amalga oshirish uchun davlatda 2 ta muqobil yechim mavjud: soliqlarni oshirish
yoki tashqi qarz va investitsiya mablag larini jalb qilish. Soliqlarni oshirish
ʻ
istiqbolda iqtisodiyotni rivojlantirish rag batlariga putur yetkazishi hisobga olinsa,
ʻ
ko plab rivojlangan davlatlar ikkinchi yo lni tanlashni afzal ko rishadi.
ʻ ʻ ʻ
O zbekiston misolida olib qaraydigan bo lsak, hukumatga nisbatan asosiy savollar
ʻ ʻ

qarz mablag larining oshib borayotgani bilan birga, jalb qilingan pulning samaraʻ
bermayotgan va narxi qimmatlashtirilgan loyihalar uchun ishlatilishida bo lyapti.
ʻ
Kovid va postkovid davri dunyoning ko plab mamlakatlarida tashqi qarz o sishiga
ʻ ʻ
olib keldi. Xususan, ushbu omillar ta‘sirida 2020 yilda qarz jalb qilish miqdori
keskin oshganini (17,8 mlrd dollardan 23,4 mlrd dollarga) ko rish mumkin. Davlat
ʻ
byudjeti taqchilligining oshib borayotgani. 2022 yilda ushbu ko rsatkich YaIMning
ʻ
3,9 foizini yoki qariyb 35 trln so mni tashkil etdi. 2023 yilda esa
ʻ
konsolidatsiyalangan byudjet taqchilligi limiti YaIMga nisbatan 3 foizdan 5,5
foizgacha, yillik tashqi qarz limiti 4,5 mlrd dollardan 5,5 mlrd dollargacha
ko paytirildi.
ʻ
Shu o rinda mamlakatda davlat tashqi qarzini boshqarish hamda baholash
ʻ
muhim masalalardan biri hisoblanib, bir necha ko rsatkichlardan foydalanishimiz
ʻ
maqsadga muvofiqdir.
Davlat qarzi hajmini baholash ko‘rsatkichlari majmui 9
2-jadval
Ta’minlanganlik
manbasi Ichki qarz Tashqi qarz
So ndirish
ʻ Yalpi ichki mahsulot
Monetizatsiya
darajasi Oltin-valyuta zahiralari
Xizmat ko rsatish
ʻ Eksport (tovar, xizmat)
Byudjet daromadlari
Yalpi ichki mahsulot
Shu bilan birgalikda, T.Chekushina davlat qarzlarini boshqarish va
baholashda
beshta ko rsatkichni keltirib, ulardan turli darajada foydalanishni tavsiya etadi.
ʻ
Jumaladan, YaIM, davlat byudjeti daromadlari, eksport hajmi, davlatning oltin
valyuta zaxiralari va monetizatsiya koeffitsienti kabi ko rsatkichlarni ta‗kidlab
ʻ
o tadi.
ʻ
9
Чекушина Т.В. Методология и оценка состояния государственных долгов// Вестник Руди. Сер.
Инженерные исследования, 2006. -N°1 (12). - с. -148-158. Онлайн источник: https://cyberleninka.ru/article/n

Ushbu olim tomonidan shartli ravishda chegara sifatida tashqi qarzning xavfli
ulushi YaIMda 50 foiz, qarzga xizmat ko rsatish va so ndirish, foiz to lovlariʻ ʻ ʻ
bo yicha ulush mos ravishda eksportga nisbatan 30 foiz, 20 foizdan oshmasligi
ʻ
tavsiya etilgan.
O zbekiston sharoitida monetizatsiya koeffitsienti va oltin-valyuta
ʻ
zaxiralarining to liq statistikasini topishning imkoni bo lmaganligi sababli tavsiya
ʻ ʻ
etilgan uchta makroiqtisodiy ko rsatkich bo yicha tahlillarni amalga oshirishga
ʻ ʻ
harakat qildik.
O‘zbekiston davlat tashqi qarzining makroiqtisodiy ko‘rsatkichlardagi
ulushi, foizda 10
3-javdal
Ko rsatkich nomi
ʻ 201 7 201 8 201 9 202 0 202 1 202 2 2023*
Asosiy qoldiq bo‘yicha
YaIMdagi ulushi
20,1 20,6 27,
2 35,
2 34,
1 32,
3 31,6*
Eksportdagi ulushi
75,2 88,5 118 66, 9 70, 3 73, 9 -
Davlat daromadidagi
ulushi 125 105 134 55, 5 63, 1 68, 1 96,8*
Asosiy qarzni to‘lash bo‘yicha
YaIMdagi ulushi
0,9 0,8 0,6 0,8 0,9 1 -
Eksportdagi ulushi
3,4 3,3 2,6 3,0 2 3,9 4,2 -
Davlat daromadidagi
ulushi 5,6 3,9 3,0 3,6 4,4 4,6 -
Foizlarni to‘lash bo‘yicha
YaIMdagi ulushi
0,3 0,3 0,0 9 0,5 0,4 0,5 -
Eksportdagi ulushi
1,1 1,2 0,4 2 1,9 2 -
Davlat daromadidagi
ulushi 1,9 1,5 0,4 2,5 2,2 2,2 -
10
Modern educational system and innovative teaching solutions jurnali, Choriyeva Zebiniso Abdukarimovna
“O‘zbekiston respublikasining davlat tashqi qarzi dinamikasi tahlili va Uni boshqarish amaliyoti” maqolasi 2025 y.

Yuqoridagi jadvalda keltirilgan nisbatlar davlat qarzining makroiqtisodiy
ko rsatkichlardagi ulushini anglatadi. Tadqiqotimiz davomida quyidagi xulosalarniʻ
oldik:
- davlat tashqi qarzining asosiy qoldiqlarining eksportdagi ulushi ham
barqaror ekanligini kuzatishimiz mumkin;
- tashqi qarz YaIMga nisbatan barqaror degan xulosaga kelishimizga asos bor,
jumladan, so nggi yetti yildagi (2017-2023-yillar) ko rsatkichlarida tashqi qarz
ʻ ʻ
ko rsatkichlari YaIM ga nisbatan xavfsiz chegaradan oshmagan;
ʻ
- davlat qarzini qaytarishda byudjet daromadlariga nisbatan ulush 2017-yil
keskin ko tarilishi aks ettirgan. Keying yillarda esa byudjet daromadlari oshishi
ʻ
natijasida ushbu qiymat tushgan.

XULOSA
O zbekiston Respublikasining davlat tashqi dinamikasi tahlili va uniʻ
boshqarish amaliyoti deb nomlangan bo lib, mamlakatimizda davlat tashqi
ʻ
qarzining amaldagi holati tahlili amalga oshirildi. Jumladan, O zbekiston
ʻ
Respublikasi davlat qarzi tarkibiy qismlari va uning tahlili, davlat tashqi qarzining
yillar kesimida dinamikasi va uning tahlili, davlat tashqi qarzining iqtisodiyot
tarmoqlari kesimida taqsimlanishi, O zbekiston Respublikasi davlat tashqi
ʻ
qarzining kreditorlar kesimida taqsimlanishi kabi so nggi yillardagi ko rsatkichlari,
ʻ ʻ
umuman olganda davlat tashqi qarzi bilan bog liq barcha ko rsatkichlar tahlil
ʻ ʻ
qilingan. O zbekistonda bugungi kunda davlat qarzi amaliyotini tahlil etadigan
ʻ
bo lsak, uning 2023-yil 1-oktabr holatiga umumiy davlat qarzi – 26,2 mlrd AQSh
ʻ
dollarini, (shundan, davlat tashqi qarzi – 23,3 mlrd AQSh dollarini), ya‘ni yalpi
ichki mahsulotga nisbatan 30,1 foizni tashkil etgan. Ushbu ko rsatkichlarni yillar
ʻ
kesimida tahlil qiladigan bo lsak, yillar kesimida davlat tashqi qarzi umumiy
ʻ
davlat qarzi kesimida ham o sish tendensiyasiga ega eganligini kuzatishimiz
ʻ
mumkin. O zbekiston davlat tashqi qarzini baholashda respublika tashqi qarzini
ʻ
mamlakat makroiqtisodiy ko rsatkichlaridagi ulushi orqali tahlili amalga oshirilgan
ʻ
bo lib, bugungi kunda davlat tashqi qarzi ko rsatkichlari barqaror degan xulosaga
ʻ ʻ
kelishimizga asos bor.
Mamlakatdagi iqtisodiy muvozanatni hamda makroiqtisodiy barqarorlikni
ta‘minlashda davlat tashqi qarzini samarali boshqarish muhim masalalardan biri
hisoblanadi. Bugungi kunda O zbekiston Respublikasida davlat tashqi qarzi
ʻ
umuman davlat qarzi holati turli xalqaro reyting agentliklari tomonidan barqaror
holatda ekanligi baholanib kelinayotgan bo lsa-da, uning dinamik ko rsatkichlari
ʻ ʻ
yildan yilga o sib borayotgani hisobga olinib, mamlakat iqtisodiyoti uchun xavfsiz
ʻ
chegaradan (mamlakat yalpi ichki mahsulotiga nisbatan 60 foiz) o tib ketmasligini
ʻ
ta‘minlash muhim masalalardan hisoblanadi. Bunda, davlat tashqi qarzini
kelajakda qiymat yaratigan sohalarga yo naltirish, qat‘iy belgilangan strategiya
ʻ
orqali davlat tashqi qarzini boshqarish, tashqi qarzlarni monitoring qilishning
samarali tizimini yaratish hamda asosiy qarz va unga xizmat ko rsatish to lovlarini
ʻ ʻ

o z vaqtida amalga oshirish muhim masalalardan hisoblanadi. Bugungi kundaʻ
O zbekiston Respublikasida davlat tashqi qarzi umuman davlat qarzi holati turli
ʻ
xalqaro reyting agentliklari tomonidan barqaror holatda ekanligi baholanib
kelinayotgan bo lsa-da, uning dinamik ko rsatkichlari yildan yilga o sib
ʻ ʻ ʻ
borayotgani hisobga olinib, mamlakat iqtisodiyoti uchun xavfsiz chegaradan
(mamlakat yalpi ichki mahsulotiga nisbatan 60 foiz) o tib ketmasligini ta‘minlash
ʻ
muhim masalalardan hisoblanadi. Ammo, davlat tashqi qarzini qaytarish bilan
bog liq istiqboldagi murakkabliklarni bir necha holatlar bilan bog lashimiz
ʻ ʻ
mumkin bo ladi:
ʻ
- so nggi yillarda mamlakatimizda YaIMga nisbatan davlat daromadlari (soliq
ʻ
yuki) pasayish tendensiyasiga ega bo lmoqda;
ʻ
- tashqi qarzda davlatning ulushi yuqori darajada bo lib kelayotgani;
ʻ
- savdo balansi salbiy qoldig i bilan tashqi qarz oshishi parallel ravishda
ʻ
yuzaga kelmoqda.
Olib borilgan tadqiqotimiz natijasida quyidagi xulosalarni shakllantirishga
muvaffaq bo ldik:
ʻ
Birinchidan, davlat tashqi qarzini boshqarish tizimining oqilona olib borilishi
natijasida qarzning moliyaviy yukini teng taqsimlashga yoki iqtisodiy adolatga
erishish mumkin;
Ikkinchidan, davlat tashqi qarzining mamlakat iqtisodiyotiga ma‘lum davlat
dasturi va ijtimoiy vazifalarni bajarish uchun jalb etilishi joriy iste‘molni
ta‘minlashi hamda kelajakda iqtisodiy o sishga sharoit yaratib berishi mumkin. shu
ʻ
sababli ham davlat tashqi qarzini jalb etish mamlakat iqtisodiyoti uchun to liq xavf
ʻ
deb qarash zamonaviy iqtisodiyotning bir bo lagi bo la olmaydi.
ʻ ʻ
Biroq, ohirgi yillarda mamlakatimizda byudjet defitsitining vujudga kelishi
qator omillar bilan bog liq bog liq bo lib, ular: davlat byudjeti daromadlarining
ʻ ʻ ʻ
ma‘lum doirasi bekor qilinishi, davlat dasturlarining keng ko lamli tarzda amalga
ʻ
oshirilayotganligi hamda byudjetdan tashqari jamg armalarning xarajatlari ham
ʻ
byudjet mablag lari hisobidan joriy etilish tizimi davlat byudjetiga moliyaviy
ʻ
yukning ortishiga muhim asos bo lib xizmat qilmoqda. Bu esa o z navbatida,
ʻ ʻ

byudjet defitsitini yuzaga keltirib, davlatning tashqi qarzlardan foydalanishiga
zarurat tug dirishi xorij tajribasidan ma‘lum.ʻ

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, .”Davlat qarzi to’g’risida”, 29.04.2023
yildagi O‘RQ-836-son.
2. Shernayev A.A., Komolov O.S. Davlat qarzlarini boshqarish. Darslik. –
T.:“Iqtisod-moliya” 2019-y. 102-b.
3. Shernayev A.A., Komolov O.S.. Davlat qarzlarini boshqarish. Darslik. –
T.:“Iqtisod- moliya” 2019-y. 308-b
4. NYU jurnali (2022 y 14-son) Boydadayev M. Z.,Muhammadjonov B., “Davlat
qarzı unı boshqarısh zarurlıgı va dolzarblıgı”, maqolasi
5. O zbekiston Respublikasining ―2023-yil uchun O zbekiston Respublikasiningʻ ʻ
davlat byudjeti to g risida gi Qonuni O RQ-813-son 30.12.2022-y 1-ilova
ʻ ʻ ‖ ʻ
www.lex.uz
6. O zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligining ―O zbekiston Respublikasi
ʻ ʻ
davlar qarzi holati va dinamikasi sharhi 2022-yil III choragi hisoboti//msnba:
‖ ‖
www.openbudget.uz
7. Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy saytiga joylangan.
https://www.imv.uz/static/umumiy-jadval
8. Чекушина Т.В. Методолог. и оценка состоян. государственных долгов//
Вестник Руди. Сер. Инженерные исследован., 2006. -N°1 (12). - с. -148-
158. Онлайн источник: https://cyberleninka.ru/article/n
9. Modern educational system and innovative teaching solutions jurnali, Choriyeva
Zebiniso Abdukarimovna “O‘zbekiston respublikasining davlat tashqi qarzi
dinamikasi tahlili va Uni boshqarish amaliyoti” maqolasi 2025 y.
Internet saytlari
10. www.lex.uz
11. https://www.imv.uz/static/umumiy-jadval
12. https://cyberleninka.ru/article/n

ILOVALAR
1-rasm. 2017-2022 yillar davlat qarzi diagrammasi

Davlat qarzi to g risida ma lumotʻ ʻ ʼ
№ Ko rsatkichlar
ʻ 2024-yilning
1-choragi 2024-yilning
2-choragi
mln
doll jamiga
nisbatan
foizda mln
doll jamiga
nisbatan
foizda
DAVLAT QARZI 35 349 100% 37 028 100%
YAIMga nisbatan foizda 31,7% 33,2%
I TASHQI QARZ 29 464 83% 30 899 83%
YAIMga nisbati 26,4% 27,7%
1.1. qat iy
ʼ belgilangan foiz
stavkada 15 475 44% 16 854 46%
o zgaruvchan
ʻ foiz stavkada 13 787 39% 13 826 37%
foizsiz 201 1% 219 1%
1.2. milliy valyutada
denominatsiya qilingan 535 2% 604 2%
chet el valyutasida
denominatsiya qilingan 28 929 82% 30 294 82%
1.3. qisqa muddatli 50 0% 38 0%
bir yil ichida to lik
ʻ
so ndiriladigan
ʻ uzoq muddatli 279 1% 208 1%
bir yildan ortiq muddatda
so ndiriladigan
ʻ uzoq muddatli 29 135 82% 30 653 83%
II ICHKI QARZ 5 885 17% 6 130 17%
YAIMga nisbati
5,3% 5,5%
2.1. qat iy
ʼ belgilangan foiz
stavkada 3 985 11% 3 900 11%
o zgaruvchan
ʻ foiz stavkada 253 1% 238 1%
foizsiz 1 647 5% 1 992 5%
2.2. milliy valyutada
denominatsiya qilingan 2 478 7% 2 771 7%
chet el valyutasida
denominatsiya qilingan 3 407 10% 3 359 9%
2.3. qisqa muddatli 469 1% 830 2%
bir yil ichida to liq
ʻ
so ndiriladigan
ʻ uzoq muddatli 1 254 4% 2 111 6%
bir yildan ortiq muddatda
so ndiriladigan
ʻ uzoq muddatli 4 162 12% 3 189 9%
Davlat qarzi hajmini baholash ko‘rsatkichlari majmui

Ta’minlanganlik
manbasi Ichki qarz Tashqi qarz
So ndirishʻ Yalpi ichki mahsulot
Monetizatsiya
darajasi Oltin-valyuta zahiralari
Xizmat ko rsatish
ʻ Eksport (tovar, xizmat)
Byudjet daromadlari
Yalpi ichki mahsulot
O‘zbekiston davlat tashqi qarzining makroiqtisodiy ko‘rsatkichlardagi
ulushi, foizda
Ko rsatkich nomi
ʻ 201 7 201 8 201 9 202 0 202 1 202 2 2023*
Asosiy qoldiq bo‘yicha
YaIMdagi ulushi
20,1 20,6 27,
2 35,
2 34,
1 32,
3 31,6*
Eksportdagi ulushi
75,2 88,5 118 66, 9 70, 3 73, 9 -
Davlat daromadidagi
ulushi 125 105 134 55, 5 63, 1 68, 1 96,8*
Asosiy qarzni to‘lash bo‘yicha
YaIMdagi ulushi
0,9 0,8 0,6 0,8 0,9 1 -
Eksportdagi ulushi
3,4 3,3 2,6 3,0 2 3,9 4,2 -
Davlat daromadidagi
ulushi 5,6 3,9 3,0 3,6 4,4 4,6 -
Foizlarni to‘lash bo‘yicha
YaIMdagi ulushi
0,3 0,3 0,0 9 0,5 0,4 0,5 -
Eksportdagi ulushi
1,1 1,2 0,4 2 1,9 2 -
Davlat daromadidagi
ulushi 1,9 1,5 0,4 2,5 2,2 2,2 -

Sotib olish