O‘zbekiston Respublikasida ekologiya huquqi rivojlanishing aholi ekologik ongiga ta’siri - Экология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	169.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экология

O‘zbekiston Respublikasida ekologiya huquqi rivojlanishing aholi ekologik ongiga ta’siri

Купить

O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI TARIX VA IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI Milliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va huquqiy ta’lim kafedrasi ALQAROV ELNUR GADAYOVICHNING “5111600-Milliy g‘oya, ma’naviyat asoslari va huquqiy ta’lim” yo'nalishi bo'yicha bakalavr darajasini olish uchun “ O‘zbekiston Respublikasida ekologiya huquqi rivojlanishing aholi ek o logik ongiga ta’siri ” mavzusida yozgan Ilmiy rahbar: dots. X.Mahmanova “ Himoyaga tavsiya etildi” Tarix va ijtimoiy fanlar fakulteti dekani: ____________ prof. B.Eshov “_____”___________ 2016 y. Qarshi shahri - 2016 1

MUNDARIJA Kirish...................................................................................................................... 3 I BOB. O‘zbekiston Respublikasida ekalogiya huquqi rivojlanishi tarixi 1.1. Ekologiya huquqining xususiyatlari va umumiy ekologiya tizimida tutgan o`rni..........................................................................................................................5 1. 2. Ekologiya huquqi fanining rivojlanish tarixi ............................................ ........10 II BOB. O‘zbekiston Respublikasida ekalogiya huquqining aholi ekalogik ongiga ta’siri 2.1. O‘zbekistonning ekologik siyosati va atrof-muhitni huquqiy muhofaza qilish zarurati.................................................................................................... .....

Kirish Mavzuning dolzarbligi . Jamiyat a'zolari ongining tobora takomillashishi, yangi mehnat qurollarining ixtiro etilishi o`z navbatida, insonning turli ehtiyojlarining rivojlanishiga olib keldi. Inson o`z ehtiyojlarini qondirish uchun tabiiy resurslardan foydalanib salbiy ta'sir ko`rsata boshladi. Jamiyat a'zolarining tabiatdan foydalanish bo`yicha ehtiyojlarining oshishi, tabiiy resurslardan foydalanish qurollari, ya'ni texnikaviy vositalarning takomillashishiga olib keldi. Ushbu holat o`z navbatida tabiatga jamiyat tomonidan bo`ladigan ta'sirlarning bir necha barobar ko`payishiga sabab bo`ldi . XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrlarda inson tafakkurining rivojlanishi ilm-fanning taraqqiy etishi o`z navbatida insonning turli ehtiyojlarini qondirishga, jamiyatning i

 O‘zbekistonning ekologik siyosati va atrof-muhitni huquqiy muhofaza qilish zarurati ni ko’rsatib berish:  Bugungi kunda huquqiy ong va madaniyatini yuksaltirish muammolari o’rganish. Mavzuning ilmiy yangiligi va ahamiyati. Bitiruv malakaviy ishida Ekalogiya huquqining aholi ekalogik onggiga huquqiga ta’sirini o’rganish, ekalogiya huquqining rivojlanish tarixini, xususiyatlari, O’zbekistonning ekalogik siyosati va atrof-muhitni huquqiy muhofaza qilish zarurati bilish uchun aholining huquqiy onggi madaniyatini yuksaltirish uchun zamonaviy ekalogik huquqiy ta’lim davr talabi ekanligini o’rganib tahlil etildi. Bitiriv malakaviy ishidan ekalogiya huquqifanini o’rganayotganda foydalanish mimkin. Bitiruv malakaviy ishning aprobatsiyasi: B itiruv-malakaviy ish Tarix va ijtimoiy fanlar fakulteti

I BOB. O‘zbekiston Respublikasida ekalogiya huquqi rivojlanishi tarixi 1.1. Ekologiya huquqining xususiyatlari va umumiy ekologiya tizimida tutgan o`rni. Tabiat va jamiyat o`rtasidagi o`zaro bog`liqlik turli yo`nalish va shakllarda uzoq vaqt davomida amalga oshirilib kelinmoqda. Asrlar davomida insoniyat tabiat qonuniyatlariga moslashib, o`zining turli ehtiyojlarini qondirish uchun tabiatdan foydalanib, unga ta'sir o`tkazmoqda. Shuni alo h ida ta'kidlash kerakki, jamiyat a'zolari ongining tobora takomillashishi, yangi mehnat qurollarining ixtiro etilishi o`z navbatida, insonning turli ehtiyojlarining rivojlanishiga olib keldi. Inson o`z ehtiyoj-larini qondirish uchun tabiiy resurslardan foydalanib salbiy ta'sir ko`rsata boshladi. Jamiyat a'zolarining tabiatdan foydala

Shuning uchun har qanday jamiyatda tabiatdan foydalanish, uni muhofaza qilish, tabiat zahiralarini kelajak avlodga meros qilib qoldirish ustuvor vazifalardan biri hisoblanadi. Tarixga nazar solib, fikr qiladigan bo`lsak tabiat-jamiyat o`rtasidagi o`zaro munosabatlar jamiyat hayotining turli bosqichlarida turlicha shakllarda olib borilgan, har bir tarixiy rivoj-lanish bosqichida turli foydalanish va ularni muhofaza qilishning qoida-talablari joriy etilib kelingan. Demak, jamiyatda yer, yer osti boyliklari, suv, o`simlik, hayvonot dunyosi va atmosfera havosidan foydalanish va muhofaza qilish yuzasidan ijtimoiy munosabatlar huquqiy jihatdan tartibga solinib, tabiat-jamiyat tizimida muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Shuni alohida ta'kidlash lozimki, tabiatdan foydalanish va uni muhofaza

Hammamizga ma'lumki, davlat va huquq nazariyasiga asosan huquq sohalari ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish jarayonida tutgan o`rni va ishtiroki darajasi doirasi nuqtai nazaridan mustaqil va kompleks (majmua-lashgan yoki keng qamrovli, keng tarmoqli) huquq sohalariga bo`linishi mumkin. Mustaqil huquq sohalari ijtimoiy munosabatlarni asosan o`zining kuchi, imkoniyatlari darajasida tartibga soladi. Masalan, ma'muriy huquq, jinoyat huquqi, fuqarolik huquqi, mehnat huquqi va boshqalar. Keng qamrovli (kompleks) ahamiyatga ega bo`lgan huquq sohalari ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda boshqa huquq sohalarining huquqiy qoida-talablari va tamoyillardan foydalanadi. Ekologiya huquqi ham tabiat-jamiyat tizimidagi global ahamiyatga ega bo`lgan ijtimoiy munosabatlarni tartibga solish

Shu jumladan ekologiya huquqi ham birinchi navbatda huquq tizimi-ning alohida sohasi sifatida boshqa huquq sohalari bilan chambarchas bog`liq bo`lib, huquqning umum e'tirof etilgan tamoyil, shakl va qoida-lardan foydalanib, rivojlanib bormoqda. Shuning bilan bir qatorda ekologiya huquqi tartibga solayotgan ijtimoiy munosabatlar tabiat qonuniyatlari, tabiiy resurslar, ekologik tizim va komponentlarga ta'sir etish, ya'ni holatining yomonlashishi, miqdori-ning kamayishi, muvozanatning buzilishi, turlarning yo`qolib ketishi va hokazolar kabi jarayonlarda paydo bo`ladi. Hammamizga ma'lumki, inson tabiat mahsuli, uning bir qismi, tabiat qonuniyatlari doirasida shakllangan, rivojlanayapti va taraqqiy etib boradi. Bir so`z bilan aytganda “Tabiat-jamiyat” tizimida tabiat beqiyos dar

tabiat sir-asrorlari, ilmini chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Chunki, tabiiy bilimlarni o`rganish o`z navbatida jamiyatning tabiat bilan bo`ladigan o`zaro munosabatlarini uyg`unlashtiradi, har bir davlat ekologik siyosatini yo`nalishlarini oqilona belgilashga xizmat qiladi. Bugungi kunda tabiat qonunlarini o`rganish tabiiy resurslarning rivojlanishi, o`zaro bog`liqligini darajasi ekologik tizimdagi muayyan tabiiy resurs, tur va komponentlar sifat va miqdoriy o`zgarishlari, ularga bo`ladigan ta'sir doiralarini aniqlash yoki bir so`z bilan aytganda tabiat ilmini o`rganishda tabiiy fanlar tizimida o`z yo`nalishi, xususiyatlariga ega bo`lgan ekologiya fani tobora rivojlanib bormoqda. Biz ekologiya huquqi fanini chuqurroq o`rganmoqchi bo`lsak, avva-lambor “Ekologiya fani” haqidagi umumiy t

ekologiya fani shakllandi. Ekologiya fani hozirgi kunda 70 ga yaqin “Tabiat-jamiyat tizimida” gi ta'limot va g`oyalar maj-muasini o`z ichiga oladi, ya'ni, odam ekologiyasi, iqtisodiyot ekologiyasi, muhandislik ekologiyasi, agro ekologiya, kimyoviy ekologiya, huquqiy ekologiya va boshqalar. Demak, ekologiya huquqi fani global ahamiyat-dagi ekologiya fanining tarkibiy qismlaridan biri bo`lib hisoblanadi. Shuning bilan bir qatorda ekologiya huquqi fanini oldida “Tabiat-jamiyat tizimi” da turli shakl va yo`nalishlarda paydo bo`ladigan o`zaro ta'sirlarni barqarorlashtirish, harakat yo`nalishlarini aniqlash, jamiyat a'zolarining tabiatdan foydalanish bilan bog`liq ehtiyojlarini qondirish me'yorlarini o`rnatish, tabiat qonunlari darajasida atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish

navbatida tabiiy resurslar holatiga bo`ladigan salbiy ta'sirlar darajasini oshirib bordi. Tabiatga bo`ladigan zararli va xavfli ta'sirlarni kamaytirish, ularni ng oldini olish, tabiat boyliklarining holatini yaxshilash bilan bog`liq izlanish, tadqiqot, ta'limotlar rivojlanib boraveradi. Ushbu jarayon o`z navbatida tabiat-jamiyat tizimidagi munosabatlarni takomil-lashtiradi, ekologik bilimlarning rivojlanishiga olib keladi. Tabia t da bo`ladigan o`zgarishlarni kuzatish, ularning holatini tadqiq etishda xorijiy olimlar qatorida bizning yurtimiz olim va allomalari Al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Abdurazzoq Samarkqandiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Sulton Balxiy, Maxsud ibn Vali va boshqalar ulkan hissa qo`shganlar. Sa y yoram iz d a h ayot ning

ke c ha d i ga n s of b iolo g i k , b io f izi k , b io k i myov iy v a b o shq a j a r ayon l a r t a ’ s ir e t i b g ina q ol ma y, u ning t a r a q q i yot i g a t a shq i m u h i t h a m f a ol t a ’ s ir k о‘r sa t a d i. B u g u n e k olo g iya о‘z i chi g a 100 d a n or t i q f a nl a rni q am r a b ol ga n k о‘ p q irr a li f a n d ir. Ek o l o g iya in s on b il a n uni о‘r a b t u r ga n a t ro f - m uhit о‘r t as i d ag i о‘z a ro m u n o sa b a t , t a ’ s irni о‘r ga n u v chi , t a h l il q i l u v chi v a i s t i q b ol i ni be lg il a b be r u v chi i l m i y - ama liy y о‘n a li shla r ma j m ui h i s o b l a n a d i. E ’ t i rof e t ish ke ra k k i, t a b i a t ho d i sa l a ri g a oid t u shu n cha v a t a ’ l i m o t l a r о‘r t as i d ag i b o g‘ li q l ik I X - X V

A l - X or a z m iy о‘ z ining “ K i t ob s u r a t u l - a rz” no m li asa ri d a 637 t a no yob t a b i a t mas k a ni, 209 t a t o g‘ n i ng geog r a f ik t a f s ilo t i ni be rga n. De ng izl a r , d a r yola r v a o ke a nl a r h a v z as i sha k li, u l a r d a joyl ashga n oroll a r h a q i d a m uhim ma ’l u m o t l a r be rga nl ar . I b n S i n o “ e k olo g i ya ” a t amas i b о‘l maga n v a qt l a r d ayoq , e k o lo g i ya masa l a l a ri g a t о‘x t a li b , in s on sa lo ma t li g ini s a q l a sh b or as i d a t a shq i a t ro f - m u h i t v a i chk i or ga niz m l a r о‘ rni g a k a tt a a h am i yat be r d i. U t urli yuq u m l i k asa lli k l a rn i ng ke l ib chiq i shi d a a t r o f - m uhit o m ill a r i sa b a b b о‘li shi , h a v o, s u v , o vq a t ning о‘r n ini

o m ill a r - u y q u s izli k , h a r a k a t s i z li k , i q l i m ining b u z i li shi , no t о‘g‘ ri o v q a t l a nish v a b o shq a l a r ” , de y a t a ’ki d l aga n. Shuni ta'kidlashni istardikki, XIX asrgacha tabiat bilan jamiyat o`rta-sidagi munosabatlar keskinlashmagan, salbiy ta'sirlar doirasi kengayma-ganligi, bir s o` z bilan aytganda tabiiy-ijtimoiy zaruriyatning mavjud emasligi tabiatni muhofaza qilish bilan bog`liq ta'limotlar alohida, ma x sus olib borilmagan. XIX asrdan boshlab ilm-fanda yangi kashfiyotlar, yangi mehnat qurollari, texnika vositalari paydo bo`lishi tabiat-jamiyat o`rtasi-dagi munosabatlar tizimiga keskin burilish yasadi. Tabiatga bo`lgan jamiyatning ta'sirlari, ya'ni antropogen ta'sirlar ortib boraverdi. Bu esa o`z navbatida ekolo

Yurtimizda davlatchilik shakllana boshlashi, rivojlanishi bilan ja-miyatdagi huquqiy munosabatlar takomillasha bordi. Ushbu huquqiy munosabatlar tizimida yer, suv, o`rmon va hayvonot dunyosidan foydalanishning qoida-talablari ham takomillashib bordi. Tari x iy merosimiz xisoblangan “Avesto” va boshqa diniy urf- odatlarda ham tabiatdan foydalanish bilan bog`liq qoidalarni uchratishimiz mumkin. Albatta, ushbu qoidalar mahsus qoida sifatida shakllanmagan bo`lsada jamiyat a'zolarining tabiatga bo`lgan munosabatini tartibga solib turishga xizmat qilgan. Tabiatdan foydalanish qoida-talablari jamiyat a'zolarining diniy qoida-talablari, urf-odatlariga aholining turmush tarziga aylana borib, insonning tabiatdan foydalanish, uni avaylab asrash bilan bog`liq majburiyatlari, javobgarlik choral

1917-yilda Yer haqida Dekretning imzolanishi mavjud tuzum uchun muhim ahamiyatga ega bo`lib, yerga nisbatan x ususiy mulk shaklining bekor qilinishi, pomeshiklar, yer egalarining yerlari milliylashtirilishi, ya'ni davlat tasarrufiga o`tishi, yerlarni ishchi, dehqonlarga berilishi kabi ta-moyillar belgilangan. Ushbu dekretga asoslanib, yer kodeksi, yer osti boy-liklari haqida, o`rmon va suv resurslari va tabiiy obektlardan foydalanish haqidagi nizomlar qabul qilindi. 19 3 9-yilda O`zbekiston SSR ning yer-suv kodeksi qabul qilinishi yer va suv resurslaridan foydalanish va muhofaza qilish munosabatlarini tartibga soluvchi birinchi kodifikatsiyalashgan hujjat hisoblanadi. 1941-yilda O`zbekiston SSRning “Qishloq xo`jaligida suvdan foyda-lanish to`g`risida” gi qonunning qabul qilinishi esa o

Fan-texnikaning tobora rivojlanib borishi, xalq xo`jaligi tarmoqlarida ishlab chiqarish samaradorligining o`sishi, qishloq xo`jaligida paxta “yakkahokimligi” ning ilgari surilishi, mexanizatsiya va melioratsiya tizimlarining rivojlanishi o`z navbatida tabiatni muhofaza qilishning huquqiy asoslarini takomillashtirish zaruriyatini talab qila boshladi. 1986-yilda “Yer huquqi” fani va “Tabiatni huquqiy muhofaza qilish” maxsus kursi o`rniga “Tabiiy resurslar huquqi va atrof-mu h itni muhofaza qilish huquqi” o`quv dasturi tasdiqlanib, barcha “ittifoqdosh” respublika-larda shu jumladan, bizning respublikamiz oliy yuridik o`quv yurtlarida nazariy-huquqiy asoslari o`rganila boshlandi. 1986-yillarda “sovet” lar davlatining ko`plab mintaqalarida, ayniqsa O`zbekistonda 30-40 yil davomida olib borilgan

to`g`risida”, “ M uhofaza etiladi gan tabiiy hududlar to`g`risida” , “ Atmosfera havosini muhofaza qilish to`g`risida ”, “ Ekologiya ekspertizasi to`g`risida ”, “ O`rmon to`g`risida ”, “ O`simlik dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to`g`risida ”, “Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to`g`risida” gi qonunlari va ushbu sohadagi qonunchili k hujjatlari O`zbekiston Respublikasi “Ekologiya huquqi” fanining huquqiy asoslarini mustahkamladi. 1999 - yilda O`zbekiston Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy Dasturi” asosida bakalavriat va magistratura tizimlari uchun “Ekologiya huquqi” o`quv Dasturi hamda ushbu dasturni yanada rivojlantirish maqsadida “Ekologik-huquqiy javobgarlik”, “Yer huquqi muammolari” , “O`rmon huquqi”, “ Suv huquqi”, “ To g` huquqi ” kabi ma

II BOB. O‘zbekiston Respublikasida ekalogiya huquqining aholi ekalogik ongiga ta’siri 2.1. O‘zbekistonning ekologik siyosati va atrof-muhitni huquqiy muhofaza qilish zarurati . Tabiat va jamiyat o`rtasidagi o`zaro ta'sirlar natijasida turli ijtimoiy munosabatlar paydo bo`ladi. Ushbu sohada ijtimoiy munosabatlarni biz ijtimoiy- ekologik munosabatlar deb ataymiz. Shuni alohida ta'kidlash kerakki , ijtimoiy-ekologik munosabatlar shakli, mazmuni jihatdan turli-tuman bo`lib, ushbu munosabatlarni tartibga solishda ham keng qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilishini taqozo etadi. Ijtimoiy-ekologik munosabatlarni yo`nalishlarini ilmiy jihatdan asos-langan holda oqilona aniqlash o`z navbatida, ushbu munosabatalrni tartib-ga solish huquqiy mexanizmini ixchamlashtiradi va amalga oshirish

Atrof tabiiy muhitni mu h ofaza qilish - yer, yer osti boyliklari, suv , o` rmon, h ayvonot va o` simlik dunyosi h amda atmosfera havosini mu h ofa - za q ilish, tabiiy h osilalar va ekologik komplekslarni sa q lash, q ayta tiklash, atrof mu h itning biologik xilma-xil l igini ta'minlash bilan bog`liq q oida-talab, chora-tadbirlarning yig`indisi h isoblanadi. Ayni q sa, XX asrda tab i iy muhitni mu h ofaza q ilish yo`nalishiga katta e'tibor beriliib, har bir davlatda turli dastur, rejalar va qonunchilik h ujjatlari qabul qilingandir. Atrof tab i iy mu h itni mu h ofaza q ilish bilan bog`liq chora-tadbirlarni amalga oshirishga qaratilgan q onunchilik h ujjatlari, qoida-talablari mu h o-faza ahamiyatidagi ijtimoiy-ekologik munosabatlarini tartibga soladi. Tabiiy resurslardan oqilona

foydalanish chora-tadbirlar tizimi orqali amalga oshirishga alohida e'tibor berilmo q da. Aholining ekologik xavfsizligini ta'minlash - antropogen ta'sirlar natijsida paydo b o` ladigan ekologiya vaziyati va ofati mintaqalarida bar q aror tab i iy mu h itni sa q lash, a h olining h ayoti va sog`ligiga ta'sir ko`rsatuvchi ekologik xavfli va zararli ta'sirlarni oldini olish bilan bog`li q keng q amrovli chora-tadbirlar tizimidan iborat. Ekologik xavfsizlik bilan bog`li q muammolar va ularni bartaraf etish bilan bog`li q chora-tadbirlar 1980-1985-yillarda namoyon bo`lib, amalga oshirib kelinmo q da. Ekologik xavfsizlik o` n yillar davomida respublikamiz hududida tabi i y resurslardan o q ilona foydalanmaslik va tabiatni mu h ofaza q ilish q oida-talablariga muntazam amal q

- aholining ekologik-huquqiy madaniyatini oshirish; - aholining sanitariya-gigiyena sharoitlarini yaxshilash va boshqalar. Shuni alo h ida ta'kidlash kerakki, yuqorida tavsiflangan ekologik hu q u q iy munosabatlar davlat ekologik siyosatining asosiy y o` nalishlarni tashkil etadi. Ekologiya huquqi bir-biri bilan chambarchas bog`liq bo`lgan ekologik huquqiy munosabatlarning birligi va yaxlitligi asosida namoyon bo`ladi. Ma'lumki, har bir fan shu jumladan huquq sohasi o`ziga tegishli ijtimoiy munosabatlar tizimini o`rganish va tartibga solish nazariy-amaliy qoida-talablar tizimiga ega bo`lib, ushbu fanning predmetini tashkil etadi. Ekologiya hu q u q i hu q u q tizimining alohida sohasi sifatida ijtimoiy-hu q u q iy munosabatlar y o` nalishlarini o` rganish va tartibga solishni q am

Ma'muriy-huquqiy usul - davlat va huquqning muhim usullaridan biri bo`lib, davlatning majburlov chora-tadbirlarining qo`llanilishda na-moyon bo`ladi. Ekologiya huquqida ma'muriy-huquqiy usul keng qo`llanilib, atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va aholining ekologik xavfsizligini ta'minlovchi qoida-talablarning belgilani-shi, barcha yuridik va jismoniy shaxslari tomonidan qabul qilinishining majburiyligi, ekologik qoida- talablarni buzganlik uchun javobgarlik chora-tadbirlarining qo`llanilishida katta ahamiyatga egadir. Fuqaroviy-huquqiy usul ekologiya huquqida tobora rivojlanib borayotgan usul sifatida bevosita ekologik-huquqiy munosabatlar ishtirok-chilarining tengligi, mulkning daxlsizligi, moddiy rag`batlantirish, tabiatni muhofaza

- o`z ichiga olib, tabiatni muhofaza qilish va ulardan foydalanishning ilmiy- nazariy jihatlari, huquqiy asoslari, ekologik-huquqiy mexanizmi va uning elementlarining umumiy ekologik-huquqiy qoidalarni belgilaydi. Maxsus qismi esa tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va muhofaza qilish bilan bog`liq quyidagi: - yerlarni muhofaza qilish va ulardan foydalanishning huquqiy holati; - suv resurslarini muhofaza qilish va ulardan foydalanishning huquqiy holati; - yer osti boyliklarining huquqiy holati; - o`simlik dunyosidan foydalanish va muhofaza qilishning huquqiy holati; - hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanishning huquqiy holati; - atmosfera havosini muhofaza qilishning huquqiy holati; - muhofaza etiladi

Ekologik siyosat – davlatning atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va buzilgan tabiat komplekslarini qayta tiklash borasida olib borayotgan ichki va tashqi faoliyat majmui. Mustaqillik sharofati tufayli O`zbekistonda quyidagi taktik va strate-gik ekologik yo`nalishlar ishlab chiqilgan: « 1999–2005 yillarda O`zbekis-ton Respublikasining atrof-muhitni muhofaza qilish ishlari dasturi», "2006-2010 yillarda O`zbekiston Respublikasining atrof-muhitni muhofa-za qilish ishlari dasturi", «O`zbekiston Respublikasida tabiatni muhofaza qilish va barqaror rivojlanishni ekologik ta'minlashning milliy harakatlar rejasi», «O`zbekiston Respublikasida atrof-muhit gigiyenasi bo`yicha milliy harakatlar dasturi», «Biologik rang-baranglikni saqlash bo`yicha m

jihatlari, fuqarolarning atrof tabiiy muhitga ega bo`lish huquqini ta'minlashning davlat huquqiy mexa-nizmi masalalari yoritilgan. Ma'lumki, mustaqillik davrigacha Turkiston, keyinchalik O`zbekiston chor Rossiyasiga va so`ngra sobiq ittifoqqa xom ashyo yetkazib beruvchi chekka o`lka hisoblangan. Shuning uchun ham ular tabiiy va mineral xom ashyo zaxiralaridan maksimal holda ekstensiv ravishda foydalanganlar, ya'ni jamiyat va tabiat o`rtasida iqtisodiy munosabat shaklini qo`llaganlar. Totalitar tuzumdagi iqtisodiy munosabat shaklidan birdaniga (sakrab) ekologik munosabat shakliga o`tishning na nazariy va na amaliy iloji bor. O`zbekiston Respublikasining tanlagan yo`li tabiat va jamiyat o`rtasidagi munosabatlarni iqtisodiy-ekologik shaklidan bosqichma-bosqich ekologik munosabat s

Bu degan so`z shaxs, jamiyat va davlatning ekologik talablarini mintaqalar bo`yicha iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish talablariga moslashtirish kerak, demakdir. Prezident I.A. Karimovning «O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» degan asari hamda bir qator yuqorida sanab o`tilgan davlatimizning Dastur, Reja va Konsepsiyalarida atrof tabiiy muhitni muhofaza qilishning asosiy chora-tadbirlari quyidagilardan iborat, deb topildi:  Ekologik texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish. Xalq xo`jalik tarmoqlaridagi tabiiy jarayonlarning keskin buzilishiga olib kela-digan barcha zaharli kimyoviy moddalarni qo`llash ustidan qattiq nazorat o`rnatish. Atmosfera havosi va suvlarni insonning hayotiy faoliyati uchun zararli yoki salb

sanoatining chiqindilarini o`zlashtirishni yanada kengaytirish hamda buzilgan yerlarni qayta yaroqli holga keltirish (rekultivatsiya qilish); Keng maydonlardagi tabiiy sharoitlarni tabiiy zaxiralardan samara-li va kompleks foydalanishni ta'minlaydigan darajada aniq maqsadli, ilmiy asoslangan tarzda o`zgartirish (daryolar oqimini tartibga solish hamda suvlarni bir havzadan ikkinchisiga tashlash, yerning suv-fizik xususiyat-larini yaxshilash, suv chiqarish va shunga o`xshash tadbirlarni amalga oshirish); Jonli tabiatning xilma-xilligini saqlash, tabiiy genofondni madaniy ekinlar va hayvonlarning yangi turlarini ko`paytirish hisobiga boshlang`ich baza sifatida saqlab qolish;  Qurilish va obodonlashtirish rejalarining ilmiy asoslangan, hozirgi zamon urbanizatsiyasining barcha salbiy oqiba

O`zbekiston Respublikasining yuqorida aytib o`tilgan ekologik siyosatini amalga oshiruvchi tabiat va jamiyat o`rtasidagi munosabat shakli, tabiat va jamiyat qonunlarini uyg`unlashtirish, ekologik chora-tadbirlar va asosiy tanlangan tamoyillarning hayotga tatbiq qilish mexanizmini ishlab chiqish va amalda qo`llash, O`zbekistonda jamiyat va tabiat o`rtasidagi ekologik munosabat shakliga o`tib olish imkonini beradi. Bunday ekologik siyosat shaxs, jamiyat, davlatimizning milliy xavfsizligini ta'minlashda katta xizmat qilishiga hech shubha yo`q. A trof tabiiy muhitni huquqiy muhofaza qilish zarurati Xo`sh, ekologiya sohasida kishilik jamiyati tomonidan e'tirof etilishi mumkin bo`lgan yagona yo`l nimadan iborat, degan o`rinli savol tug`iladi. Mazkur yo`l, bizning fikrimizcha, umumins

Prezidentimiz Islom Karimov 2002-yil avgustdagi Oliy Majlisning II chaqiriq 9-sessiyasida qilgan ma'ruzasida O`zbekiston Respublikasida demokratik davlat qurish va fuqarolik jamiyatini o`rnatishning asosiy sohalarini ko`rsatib berdi. Unda hamma ijtimoiy munosabatlar faqatgina huquqiy yo`llar orqali tartibga solinishi kerakligi, ana o`shandagina ijtimoiy muhofazalangan bozor iqtisodiyotiga yetib borishimiz mumkinligi ta'kidlangan edi. Ekologik munosabatlarni huquqiy tartibga solish uchun milliy va xalqaro huquqda ekologik me'yorlar va qoidalarni tabiat qonuniyatlariga mos ravishda ishlab chiqish, ularni vakolatli organ, tashkilot yoki ham-jamiyatlar tomonidan qabul qilish, uning ishtirokchilari o`rtasida ushbu me'yorlarni umummajburiy kuchga ega qilish va albatta, huquqbuzar

Umumiy ta’lim jamiyat rivojida zarur tayanch bо‘lsa, ekologik-huquqiy ta’lim- tarbiya va madaniyat har qanday mamlakatda insonlarning tо‘laqonli sog‘lom turmish kechirishi uchun zarur bо‘lgan mо‘tadil atrof-muhit sharoitiga bо‘lgan huquqlar daxlsizligining muhim kafolatidir. Bu kafolat mamlakat taraqqiyoti, davlat mustaqilligi, sog‘lom turmush tarzi, millatlararo ekologik aloqalar, ekologiya borasida insonlarning huquqlarini ta’minlashga, majburiyatlarni bajarishga shart- sharoit yaratadi. Ushbu kafolatlar, avvalo, Konstitutsiyamizning 50-, 55- moddalarida о‘z ifodasini topgan. Uning asosida qabul qilingan sohaga oid qonunlar va boshqa hujjatlarga singdirilgan. Ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiyaning asosiy vazifasi barcha о‘quv muassasalari tinglovchilariga ekologik qonunchiligimizni, biri

mustahkam ekologik tarbiya, ekologik ma’rifat va ekologik axloqni jamlash hissini yaratishi muhimdir. Avvalo ekologik madaniyat oiladagi tarbiyadan boshlanadi. Oilaviy muhit va axloqiy tarbiya natijasida farzandlar ongida atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabat paydo bо‘lishi, yoshlarning tabiatni sevishi va ardoqlashi, har bir ne’matning qadriga yetishi muhim vazifa. Qolaversa, bola tarbiyasida hozirda jahon miqyosida hayot- mamot masalasiga aylangan ekologik dunyoqarashni rivojlantirish hissi muhim о‘rin tutadi. Ayni paytda, jamoatchilik e’tiborini atrof-muhitni asrash masalalariga qaratish g‘oyat dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Shunga kо‘ra, har bir insonda atrof- muhitni asrash madaniyatini shakllantirish va yuksaltirish barchamizning diqqat- e’tiborimizda bо‘lmog‘i lozim. Shu maq

yillar mobaynida butunlay sug‘oriladigan dehqonchilikka asoslangan mintaqada yer va suvni asrab-avaylash ham shunchalik muhimdir. Yer, xavo, suv va olov (Quyosh) Markaziy Osiyoda qadimdan e’zozlab kelingan, ajdodlarimizning zardushtiylikdan tortib to islomgacha bо‘lgan barcha dinlari tomonidan munosib qadrlab kelingan”. Ekologik madaniyat kо‘p jihatdan huquqiy ong, huquqiy madaniyat va uning jamiyatdagi egallagan mavqeiga ham bog‘liqdir. Shu boisdan ham eko lo gik tarbiyaning huquqiy asosi tabiatni muhofaza etishga doir qo nun lar da, fuqarolarning konstitusion huquq va burchlarida о‘z ifodasini top gan. Normativ hujjatlar kishining tabiat ne’matlariga aql bilan yon da shib, undan tejamkorlik bilan foydalanishini qonun doirasida nazo rat qi la di. Bugungi kunda dunyo miqyosida yuz berayotg

tabiatini kelgusi avlodlar uchun asrab-avaylash hissini shakllantirish, ekologik holatni yaxshilash va atrof-muhitga salbiy antropogen ta’sirning oldini olish asosiy omillardandir. Tabiatda rо‘y berayotgan noxush hodisalar oqibatlarini bartaraf etish, rо‘y berishi mumkin bо‘lgan bunday vaziyatlarning oldini olish hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Insonning tabiatga notо‘g‘ri ta’sir kо‘rsatishi natijasida yuzaga keladigan salbiy holatlarning oldini olishda ekologik ta’lim-tarbiyaning о‘rni nihoyatda katta. Yashil olam inson salomatligini saqlashda muhim ahamiyatga ega ekanligini, shuning uchun ham har bir о‘quvchi о‘z maktabi, hovlisi, kо‘cha va xiyobonlarni kо‘klamzorlashtirish ishida faol qatnashishi, kо‘chat о‘tqazib, ularni parvarish qilish orqali atrof-muhitning musaffo bо

nihollari va gul о‘tqazishni, maishiy asboblarni toza tutishni va sozlashni bajarayotgan vaqtda о‘z о‘g‘lini oldiga olib shu ishlarni oz-ozdan о‘rgatib borsa, о‘g‘il ham undan andoza olib о‘lg‘ayadi. Farzandlarga ilk sо‘zlarni о‘rgata boshlaganlarida, suv, о‘simliklar va non tushunchalarini, ularni qadrlash kerakligini, suvsiz о‘simlik о‘smasligini, о‘simlik о‘smasa non bо‘lmasligini ular ongiga singdirib borish lozim. Bolada ijobiy xislatlarning shakllanishida oila bilan birgalikda maktab, mahalla- kuy, tengdoshlari va umuman atrof-muhitning ta’siri katta. Bugungi kunda har bir oila oldidagi vazifalardan biri bu bolalar ongida yoshligidanoq ekologik ong va ekomadaniyatni shakllantirish, ularni tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bо‘lishga о‘rgatish, noyob tabiatni asl holicha kelgusi avlod

topishlarini ta’minlash maqsadida ular bilan ishlashga alohida e’tibor qaratish talab etiladi. “Sog‘lom muhit - inson salomatligi” shiori ostida о‘sib kelayotgan yosh avlodning ekologik savodxonligini oshirishda maktab о‘quvchilari о‘rtasida ekologik ta’lim-tarbiyani yaxshilash, uzluksiz ekologik va barqaror rivojlanish uchun ta’lim dasturini amalga oshirishga kо‘maklashish, umumta’lim maktablari va boshqa о‘quv muassasalari hamda oilada yoshlarning ekologik ta’lim-tarbiyasi borasidagi say-harakatlarni birlashtirish, maktabdan tashqari ta’limni rivojlantirish, tabiat va inson uyg‘unligiga erishishni ta’minlash muhim ahamiyat kasb etadi. О‘zbekiston ekologik harakati yuqorida zikr etilgan ezgu ishlarni amalga oshirish, yosh avlodning atrof muhit muhofazasi ishida faol ishtirokini ta’minlash

о‘simlik va hayvonot olamini ehtiyot qilish, suvdan tejab-tergab foydalanishga о‘rgatish, tozalikka rioya qilish, yoshlar о‘rtasida sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish kabi masalalarni о‘z ichiga qamrab oldi. Yuqoridagi maqsad va vazifalardan kelib chiqib bahor mavsumida “SOS- bolalar shaharchasi”da yosh avlodning ekologik madaniyatini yuksaltirish, yoshlar о‘rtasida sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish, yoshlarning bо‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish, shuningdek, ularni yurtimizda olib borilayotgan obondonlashtirish va kо‘kalamazorlashtirish ishlariga keng jalb qilish maqsadida “Ona yerimizni saqlaymiz – kelajak uchun” mavzuida amaliy aksiya tashkil etildi. Amaliy aksiyaning birinchi qismida о‘tqazilgan daraxt mehr bilan parvarish qilinsa, har bir daraxt juda ham mо‘l

Aksiya davomida oromgohda dam olayotgan bolajonlar bilan birgalikda daraxtlar taglari yumshatildi, daraxtlar oqlandi va ularga shakl berildi. Oromgoh hududini va yon atroflari turli chiqindilardan tozalash ishlari bajarildi. Bundan tashqari 13-14 iyun kunlari Toshkent viloyatining Bо‘stonliq tumanida “Chimyon oromgohi” sog‘lomlashtirish markazida bо‘lib о‘tgan “Chimyon sadosi” xalqaro ekologik turizm festivalida ham yoshlar о‘rtasida sog‘lom turmush tarzini keng targ‘ib qilish, ularning ekologik bilimlarini mustahkamlashga alohida e’tibor qaratildi. Tadbir doirasida О‘zbekiston nodavlat notijorat tashkilotlari Ekoforumi, “Rodnichok” nodavlat notijorat tashkiloti bilan hamkorlikda “Biz toza Chimyon uchun” ekologik aksiyasi hamda “Ochiq osmon ostida ekomaktab” mashg‘ulotlari о‘tkazildi. Yosh

qilamizki, ushbu xayrli ishlar yosh avlodni har tomonlama barkamol bо‘lib voyaga yetishlarida, ularni tabiat haqida biliilarini boyishida о‘ziga xos ahamiyat kasb etadi. Zero, ekologik ta’lim-tarbiya jarayonini uzluksizlini ta’minlash yosh avlodning ekologik madaniyatli bо‘lib voyaga yetishida muhim ahamiyat kasb etadi. Eng muhimi, yoshlar tabiat uchun shaxsiy javobgarlik xususiyatlarini va shaxsdagi yaratuvchanlik asoslarni shakllantirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari inson qalbidagi ezgulik, saxovat, mehr-muruvvat fazilatlarini, yoshlarda ekologik muammolarning yechimini izlab topish kо‘nikma va malakalarini rivojlantiradi. Bu esa о‘z navbatida yoshlarda suvni iflos va isrof qilmaslik tushunchalari rivojlanadi, atrof-muhit muhofazasi ijtimoiy zaruriyat ekanligi tо‘g‘risidagi e’tiqodni

foydalanishni boshqarish tizimining samarali iqtisodiy mexanizmini joriy etish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash, atrof tabiiy muhitni saqlashni ta’minlashning huquqiy mexanizmini takomillashtirishga qaratiladi. О‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan 2016 yilning “Sog‘lom ona va bola yili” deb e’lon qilinishi jamiyatimizda ekologik- huquqiy madaniyatni yanada yuksaltirish hamda uning uzluksizligini ta’minlashda zamonaviylik va xorijiy tajribalaridan keng foydalanishni ham taqozo etadi. Ushbu talablarni avvalambor, О‘zbekiston Respublikasi Konstitusiyasining 41- moddasida “...har kim bilim olish huquqiga ega” ekanligi, 50-moddasida “Fuqarolar atrof-muhitga ehtiyotkorona munosabatda bо‘lishga majburdirlar” hamda, 55- moddasida “Yer, yer osti boyliklari, suv, о‘sim

yaxshi bilishlari, chuqur huquqiy-ekologik bilimlarga ega bо‘lishlari va jamiyat faoliyatining huquqiy-ekologik sohasida faol qatnashishlari zarur bо‘ladi. Mazkur jarayonlar yoshlarimizning “Ekologik-huquqiy ta’lim va tarbiyasini zamon talabida bо‘lishini ham taqozo etadi. Umuman olganda atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish jarayoni ekologik-huquqiy ongi va madaniyat bilan kо‘proq bog‘liq bо‘lib, u: birinchidan, ekologik-huquqiy bilim, ya’ni insonning tabiat, jamiyat tо‘g‘risidagi, atrof-muhit muhofazasi bilan bog‘liq muammolar, tabiat bilan bog‘liq qarashlar hamda urf-odatlar tо‘g‘risidagi tasavvur va kо‘nikmalar yig‘indisi; ikkinchidan, atrof-muhit va ekologiyaga bо‘lgan munosabat, ya’ni hozirgi kundagi ekologik muammolarga nisbatan befarq bо‘lmagan, tabiiy muhitning yomonlashuviga

bevosita aniq yо‘nalish va mutaxassisliklarga ega bо‘lib, ekologik-huquqiy bilim saviyalarini о‘z sohalari asosida о‘zlashtiradilar. Magistratura va aspirantura jarayonida esa aniq mutaxassis bо‘lgan, chuqur ekologikhuquqiy bilim saviyaga, ma’naviyat va madaniyatga ega bо‘lgan yoshlarimiz hayot va ilm-fan yо‘lidagi kо‘plab ijobiy ishlarni amalga oshirib, ilm- fan sohasida magistrlik va doktorlik dissertatsiyasini himoya qiladilar. Yuqoridagilar shuni kо‘rsatmoqdaki, yoshlarga doimiy ravishda ekologik- huquqiy ta’lim va tarbiyani olib borishda quyidagilarga e’tibor berish maqsadga muvofiqdir: Birinchidan, yoshlarda ekologik-huquqiy ta’lim-tarbiyaning uzluksizligiga, chambarchas olib borilishi va о‘qitilishiga hamda oilada olingan ekologik-huquqiy bilimlarning samaradorligiga erishish; ikk

qoldirishga, ularni asrab-avaylashga, e’zozlashga, ulardan oqilona foydalanish va muhofaza qilishga hamda sog‘lom ona va bolaning uzoq yashashi uchun xizmat qiladi. E k o l o g i k m ua mm o l a r n i o ld i n i o l i sh borasida o l i b b o r i l a yot g an ishl ar M a ’l u m k i, h a r q a n d a y d a v l a t n i ng ri v oji, a h o l i t ur m u sh f a ro v onli g i ning o shi rib b ori shid a uch t am oyil g a rioya q ilish m u h im a h am i yat k as b e t a d i : i qt i s o d iy о‘ s i sh , ij t i m oiy hi m oya v a n i ho yat , e k olo g i k x a v f s izli k d ir. B u b or a d a mam l a k a t i m iz d a m u s t a q il l i k ning d as t l a b k i yill a ri d a n o q k u chl i, u zo q ni k о‘z l o v chi s i yosa t ama l g a o shi ril ayotga nli g i ni b u g un n a f a q a t о‘z be k i s

yum sha tishb or as i d ag i h a r a k a t l a r g a j a lb q ilish ma q sa d i d a 2008 yi l ning 1 1 - 12 ma r t i d a T o shken t sha h ri d a Xal q a r o k on fe ren siya о‘ t k a zil d i. Un d a “ O rol b о‘yi m in t a q as i d a i q lim о‘z ga ri shi o q i b a t l a rini yum sha t ish m a q sa d i d a ama l g a o shi rish u chu n x al q a ro d onorl a r g a t a k lif e t il ayotga n ma j m u a v iy h a r a k a t d as t u ri” q a b u l q i l in d i. O rol v a O rol b о‘ y i m u amm o s i ni h a l q ili shd a О‘r t a Os iyo d a v l a t l a ri h am k o rli g i 19 9 3 yili O r olni q u t q a r ish x a l q a ro j a m g‘a r mas ining ( O Q X J ) t ashk il e t ili shi d a n am o yon b о‘l d i. U n ing d oir as i d a “ O rol de ng izi h a v z as i D as t u r i” h ayotg a t a t b iq e t il d

b irl asht iri shn i t a l a b e t a d i. Shu b ois О‘z be k i s t on d a b u i shg a ke n g j am o a tchi l i k ni j a lb q ili sh , a t ro f - m uhi t ni m uho f a za q ilish d a v l a t , j am i yat v a h a r b ir f u q a r o ning i shig a a y l a ni shi yо‘li d a ji dd iy q a d am l a r t ashla n i b , ke n g k о‘l am li i shla r ama l g a o shi ril m o q d a . Shu b il a n b ir q a t o r d a , m u s t a q i llik yi ll a ri d a Re s p u b l i k am iz d a a t ro f - m u h i t ni m uho f a za q ili sh , t a b iiy re s u rl a r d a n o q ilona f oy d a l a nish s o h as i d ag i m u n o sa b a t l a rni t a r t i b g a s olu v chi m u s t a h k am , yax l it q o n u n chi l i k b a z as i yara t il d i.J u m l a d a n, О‘z be k i s t on Re s p u b l i k as i “ T a b i a t ni m u h o f a z

E k o l o g i k t a ’ l i m - t a r b i yani n g zarurati B u g u n g i k u n d a d u n yod a ke c ha yotga n g lo b a ll ashu v j a r ayon l a ri e k olo g i k m u amm ol a r n i h a l e t i shd a n a fa q a t x о‘ j a lik f a oli yat i d a re s u rs te j o v chi v a e k olo g ik t o za te x nolo g i yala r n i jor i y q ili sh , t a b i a t ni m uho f a za q ilish t a db irl a rini ama l g a o shi ri sh , shu b il a n b ir g a , s o h ag a oid q o n un chi l i k n i t a k o m ill asht irish b or as i d ag i cho r a -t a db irl a rning о‘zi g ina u shb u s o h a d ag i m u amm ol a r n i h a l e t ish u chu n yeta r l i emas li g ini k о‘r sa t mo q d a . B u b or a d a a h o l inin g , a yn i q sa , yoshla rning e k olo g ik ma d a ni yat ini yuk sa l t iri sh , h a r b i r in s on d a

“ M a kt a b t a ’li m ini r i v ojl a n t i r ishdavlat u m u mm il l iy d as t u ri ” , “ О‘r t a ma x s u s , k as b- h u n a r t a ’li m i t i z i m in i ng d a v l a t t a ’lim s t a n d a r t l a ri” h am d a 2001 yil 16 a v g u s t d ag i Q a rori b i l a n “ O liy t a ’li m ning d a v l a t t a ’lim s t a n d a r t l a ri” t as d i q l a n ga n. M a z k u r meyor iy h u j j a t l a r d a о‘ q u v chi- yoshla r d a e k olo g iya v a t a b i a t ni m uho f a za q i l ish s o h as i d a m u a y yan b ilim v a ma d a ni yat n i sha k ll a n t i r i sh , u l a r g a t a b i a t v a j am i yat ning о‘z a ro t a ’ s iri, u n i ng o q i b a t l a ri n i t u shu n t irib b ori sh , t a b iiy f a nl a rning о‘z a ro f u n d amen t a l b irli g ini a n g l a t i sh , e k o l o g ik hu q u q d

O t a - b o b ol a ri m iz q ol d ir ga n no d ir mer os – m u sa ff o osm on, t i n iq s u v , t oza t upro q , yer q a ’ri v a yer u s t i b oyli k l a rini q a n d a y as r amog‘ i m iz, u l a rni as l h o l i d a ke lg u s i a v lo d l a r g a t op shi r m o g‘ i m izni t u shu n t irish e ng d olz a rb v a ke c hi k t irib b о‘l ma y d i ga n u m u mm il l iy masa l a d ir. H ozir g i d a v r d a о‘ s ib ke la yot ga n yos h a v l od on g i d a t a b i a t g a ni s b a t a n h a m on g li m u no sa b a t d a b о‘lish hi ss ini sha k ll a n t irish v a r i v o jl a n t i ri shn i t a q ozo e t a d i. B u es a pe dag og k a d rl a r zi mmas i g a u l k a n v a mas ’ u li yat li v a zi f a yuk l a y d i. Ze r o, t a b i a t ning ke l g u s i d a g u ll a b - yas hnashi yok i e k o lo g i

s irl a ri n i a n g l a b yet i shg a in t i li sh , a t ro f - m u h i t ni m u sa ff o s a q l ash , ozo d a lik v a po k l i k k a b i e z g u u r f - o d a t l a r u z o q о‘ t m i shg a b orib t a q a l a d i. Z a r d u sht iyl a r d a l a l a rni, ya ’ni о‘ s i m lik v a h a y v on o t d un yos ini as r a b - a v a yl a b , yо‘ q olib b or ayotga nl a ri n i q a y t a t i k l ashg a h a r a k a t q il ga nl a r. Ul a r g a z a r a r yet k a zish es a o g‘ ir g u n o h h i s o b l a n g a n. Zur d u sht iyl a r t a b i a t m uho f a z as i v a a t ro f - m u h i t t oz a li g ini as r ash , t u rli k asa lli k l a r ning ol d ini olish m a q sa d i d a sa ni t a riya h am d a g i g i yen a q oi d a l a ri g a ama l q il ga nl a r. U m u ma n ol ga n da , t a r i x a n ma ’n a v i y -

cho rlo v chi m u q a dd a s v a u l u g‘ d a r g o h . A na shu d a r g o h d a i n s on u lg‘ayad i, k am ol t op a d i. Shu ni a lo h i d a t a ’ k i d l a sh ke ra kk i, o il a d a ayol ning о‘zi g a xos о‘r n i ma v j u d b о‘li b , rо‘ zg‘ orni sa r a n j o m - sa r i sht a v a ozo d a t u t i sh , t oz a li kk a rioya q ilish x on a d o n i m iz be ka l a ri d a n a l o hi d a e ’ t i b or v a mas ’ u li yat t a l a b e t a d i. M a na shu o i l a d a k am ol t op a yot ga n q i z a l o q о‘z on as i n i s in chk o v lik b il a n k uz a t a d i v a u n ing yur i sh - t u r i shi , о‘z i ni t u t i shi , i d i sh - t o v o q l a rni po k iza sa q l ashi d a n t or t i b , h o v li s u pi r i shi , g ull a r p a r v a ri shi , q о‘ yin g k i, b a r cha- b a r cha i shla r d a a n d o

t о ‘g‘ ri v a s i f a t l i o vq a t l a ni sh , g i g i yen a q oi d a l a ri g a rioya q i li sh , e k olo g ik m u l o q ot v a ma d a ni yatg a e ri shish , u m u m in s on i y v a о ‘z be k ona q a d ri yat l a r as o s i d a ma ’n a v iy t a r b iya oli sh , z a r a rli o d a t l a r d a n о ‘ z ini t iya b il i sh h ol a t l a rn i ng ma v j u d li g i b il a n t a v s i f l a n a d i. B ol a d a ijo b iy x i s l a t l a r ning sha k ll a n i shi d a oila b il a n b ir g a ma kt a b , ma h a ll a - k u y, te ng d o shla ri v a u m u m a n, a t ro f - m u h i t n i ng t a ’ s iri k a tt a . B u g u n g i 51

kun d a h a r b ir oila ol d i d ag i v a z i f a l a r d a n b iri b u b ol a l a r on g i d a yoshl i g i d a n o q e k o lo g ik ong v a e k o ma d a ni yat ni sha k ll a n t iri sh , u l a r n i t a b i a t g a e h t i yot k orona m uno sa b a t d a b о ‘li shg a о ‘r ga t i sh , no yob t a b i a t ni as l h ol i cha ke l g u s i a v lo d l a r u chu n as r a b - a v a yl a sh h i ss i n i v u j u d g a ke l t irish o r q a li a t ro f - m u h i t g a yet k a z i li shi m u m k in b о ‘l ga n sa l b iy t a ’ s irning ol d ini o l i shda n i b or a t . B u ning u chu n b a r cha m iz, x u s u sa n, yoshl a ri m izning o n g i d a O n a - yer , O n a - t a b i a t , O n a - V a t a n ga , u ning b oyl i k l a ri g a b о ‘l ga n yuk sa k e ’ t i b or, me h r- m u h a bb a t , chuq u r e h

T a ’ l i m m ua ss a s a l a r i M illiy b oy l i k l a ri m iz, ur f - o d a t l a r i m iz, m illiy q a d ri yat l a ri m i z d a n d a r s l a r d a о ‘rinli, m a q sa d li f oy d a l a ni sh , a t ro f - m uhi t ning t oza v a m u sa ff oli g i n a fa q a t mam l a k a t i m iz, b a l k i sa y yoram iz u chu n h a yot iy z a r ur a t e k a nli g ini t u shu nib yet i shg a yor d a m be r a d i. M illiy q a d ri yat l a r g a s u yanga n h ol d a e k olo g ik t a ’ li m - t a r b iya e le men t l a rini о ‘ q u v chi l a r g a s in g d irib b orish z a r u r. T a ’lim m u assasa l a ri d a e k olo g i k b ili m l a rni t a r g‘ i b o t v a t ashv i q ot i shla r ini k u cha y t irish ma q sa d i d a u l a r d a “ Ek olo g ik ma r k a z ” , “ Ek olo g iya k l u b i” t ashk il e t i sh ,

 b o g‘ cha v a ma kt a b l a r d a e k olo g ik t о ‘ga r a k l a r t a shk il e t i sh ;  e k olo g ik sa yoh a t l a r u yus ht i r i sh ;  yurt i m iz d a s o g‘ lom v a b a r k am ol a v lo d ni t a r b i yalash , о ‘ s ib ke layotga n a v lo d ning e k olo g i k ma d a ni yat i, d u n yoq a r ashi , b ilim v a mas ’ u li yat ini o shi rib b orish b il a n b og‘ liq o mma v i y a x b or o t v o s i t a l a r i d a m a q ol a l a r cho p e t i sh , te lek о ‘r sa t u v l a r, r a d io eshi tt i ri shla r v a ma x s u s d as t url a rni m un t a z a m r a v i shd a e f ir g a u z a t i sh . E k o l o g i k t a ’ l i m - t a r b i ya j a r a yon i u z l u k s i z l i g i n i t a ’ m in l a sh yos h a v l o d n i n g e k o l o g i k m a d a n i yat l i b о ‘ l i b v o yag a yet i shi d

- yoshla rni k u z a t u v cha nl i k , a t r o f - m uhit g о ‘z a lli g ini a n g l a sh b il a n b o g‘ liq b о ‘l ga n q izi q i shla r ri v ojl a n a d i ; - о ‘ s i m l i k l a r, h a y v onl a r t a b i a t n i ng b i r q i sm i, in s o n t a b i a t g о ‘z a li g i b il a n b o g‘ liq e k a nli g i, u ni as r a b - a v a y l a sh z a r u rli g i n i t u shu nib yeta d i; - yoshla r XX I as r si v iliz ats i yas i d a r a j as i g a v a t a bi a t g a x a v f t u g‘ d i r u v chi k u chl i a n t ropo gen t a ’ s irl a r g a b a r d osh be r u v chi , yang i cha o d ob v a a x l o qq a as o s l a n g a n e k olo g ik d u n yoq a r a shg a eg a b о ‘l a d i ; - О ‘z be k i s t onn i ng t a b iiy b oyli k l a r i : о ‘ s i m li k l a ri, h a y v o n ot ol am i, q о ‘ri q xon a l a r v

Xulosa Bugungi kunda dunyoda kechayotgan globallashuv jarayonlari ekalogik muammolarni hal etishda nafaqat xo’jalik faoliyatida resurs tejovchi va ekalogik toza texnologiyalari joriy qilish, tabiatni muhofaza qilish tadbirlarni amalga oshirish shu bilan birga, sohaga ong qonunchilikni takomillashtirish borasidagi chora- tadbirlarning o’zigina ushbu sohadagi muommolarni hal etish uchun yetarli emasligini, bu borada aholining ayniqsa yoshlarning ekalogik huquqiy onggini, madaniyatini yuksaltirish lozim Tabiatda ro’y berayotgan nohush hodisalar oqibatida bartaraf etish, ro’y berishi mumkin bo’lgan bunday vaziyatlarning oldini olish hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Insonning tabiatga noto’g’i ta’sir ko’rsatishi natijasida yuzaga keladigan salbiy holatlarning oldini olish

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati I.Ўзбекистон Республикаси Қонунлари ва расмий ҳужжатлар. I . 1.Ўзбекистон Республикаси Кониституцияси (08.12. 1992-йил №723-XII). I . 2.Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Табиатни муҳофаза қилиш ҳақида ” (09.12. 1992-йил №754-XII). I.3.Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Сув ва сувдан фойдаланиш ҳақида ” (06.05. 1993-йил №837-XII). I.4.Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Атмосфера ҳавосини сақлаш ҳақида ” (27.12. 1996-йил №353-I). I.5.Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Ўсимлик дунёсидан фойдаланиш ва қўриқлаш ҳақида ” (26.12. 1997-йил №543-I). I.6.Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Ҳайвонот дунёсидан фойдаланиш ва қўриқлаш ҳақида ” (26.12. 1997-йил №545-I). I.7.Ўзбекистон Республикаси Ер Кодекси (30.04. 1998-йил №770-I). I.8.Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Ўрмонлар

I.15.Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Табиатни қўриқланадиган худудлари ҳақида ” (03.12.2004-йил №710-II). I.16.Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Озон қатламини емирувчи ашёлар тўғсида, Монреаль протоколига радификация тузатишлари ҳақида ” (07.09. 2006-йил №ЗРУ-44). I.17.Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Озон қатламини емирувчи ашёлар тўғсида, Монреаль протоколига радификация тузатишлари ҳақида ” (07.09. 2006-йил №ЗРУ-45). I.1 8 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Ўзбекистон Республикасини мулки ” (31.10. 1990-йил №152-XII). I. 19 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Жамоат бирлашмалари ҳақида ” (15.02. 1991-йил №223-XII). I. 20 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Ижара ҳақида ” (19.11. 1991-йил №427-XII). I. 21 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Давлат санитария назорати ҳақида ” (03.07. 1992-йил №

I. 29 .Ўзбекистон Республикаси мамурий жавобгарлиги Кодекси ҳақида (22.09. 1994-йил №2015-XII). I. 30 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Концессиялар ҳақида ” (30.08. 1995- йил №110-XII). I. 31 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Эркин иқтисодий худудлар ҳақида ” (25.04. 1996-йил №220-I). I. 32 .Ўзбекистон Республикаси фуқаролик Кодекси (29.08. 1996-йил №256-I). I. 33 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Истемолчиларни ҳуқуқини ҳимоя қилиш ҳақида 2 (26.04. 1996-йил №221-I). I. 34 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Рекламалар ҳақида ” (25.12. 1998-йил №723-I). I. 35 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини, давлат назорати ҳақида ” (24.12. 1998-йил №717-XII). I. 36 .Ўзбекистон Республикаси Қонуни “ Гидротехника иншоатларини ҳавфсизлиги ҳақида ” (20.08. 1999-йил №754

II.7. Каримов И Оролни қутқариш халқаро жамғармаси таъсисчи давлатлари раҳбарларининг учрашувида сўзлаган нутқи. Халқ сўзи 2009 йил 30 апрел. I II . Монографиялар I II .1. Бабина Ю.В. Экологический менеджмент –М.: Перспектив, 2008, - С.212. I II . 2. Баходиров М.М. Международное сотрудничество Республики Узбекистан в решении проблем Аральского моря. АКД. -Т., 2002, -С. 20. I II.3. Жўраев Й.О. Табиат қонун муҳофазасида –Т.: 1985, -Б. 28. I II .4. Ковалев В. И море, и хлопок... Судьба Арала. Ташкент, “Меҳнат” 1988. –С.161. (158-183) I II .5. Калонов Б. Экология назоратини амалга оширувчи давлат органлари ва уларнинг ваколатлари –Т.: Маънавият, 2003, -Б. 56. I II.6. Мамашокиров С., Усмонов Э. Барқарор тараққиётнинг экологик хавфсизлик I II.7. Мирзаев Т. Экологияга доир жиноятларни тергов қили

Internet resurslar 1. www . lex . uz 2. www.gov.uz 3. www. tsil.uz 4. www.akadmvd.uz 61

Купить