O’zbekistоn Respublikasida makrоiqtisоdiy barqarоrlashtirishning xususiyatlari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	20000UZS
Hajmi	243.8KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	17 Aprel 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shahzodabonu

Ro'yxatga olish sanasi 17 Aprel 2025

26 Sotish

O’zbekistоn Respublikasida makrоiqtisоdiy barqarоrlashtirishning xususiyatlari

Sotib olish

MAVZU: O’ZBEKISTОN RESPUBLIKASIDA
MAKRОIQTISОDIY BARQARОRLASHTIRISHNING
XUSUSIYATLARI.
Mundarija :
Kirish……………………………………………………………………………....5
I bob. Makroiqtisodiy barqarorlashtirishning nazariy asoslari……………….9
1.1.Makrоiqtisоdiy barqarоrlashtirish tushunchasi: maqsadi va usullari………..…9
1.2.Makrоiqtisоdiy barqarоrlashtirish turlari. Turli iqtisodiy tizimlarda
makroiqtisodiy siyosat ……………………………………………………...…….17
II bob.O‘zbekiston Respublikasida makroiqtisodiy diplomatiya va
barqarorlikni ta’minlash yo‘nalishlari…………………………………………23
2.1 2017-2021 Harakatlar strategiyasi…………………………………………...23
2.2 O’zbekiston Makroiqtisodiy diplomatiyasi……………..………………...…..28
Xulosa……………………………………………………………...……………..29
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………………………30
1

KIRISH
Makroiqtisodiyot butun milliy iqtisodiyotning faoliyati haqidagi fan
sifatida makroiqtisodiy siyosatning nazariy asosi bo'lib xizmat qiladi.
Makroiqtisodiy siyosat - bu ijtimoiy va iqtisodiy muammolarni hal qilishga
qaratilgan chora-tadbirlar va tadbirlar tizimi. Makroiqtisodiy siyosatning ob'ektiv
maqsadi iqtisodiyot samaradorligini saqlab qolish, takror ishlab chiqarish
jarayonidagi ziddiyatlarni yumshatishdir. Makroiqtisodiy siyosatning vazifalari
o'zgaruvchan voqelik ma'lum bir davrda qo'yadigan rivojlanish talablari bilan
belgilanadi.
Shuning uchun ham iqtisodiy rivojlanish holatiga qarab nafaqat
makroiqtisodiy siyosatning vazifalari, balki uning turlari (antitsiklik, inflyatsiyaga
qarshi, iqtisodiy o'sish, barqarorlashtirish) ham o'zgaradi. Hozirgi vaqtda bozor
iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarning makroiqtisodiy siyosati quyidagi
maqsadlarga erishishga qaratilgan:
• barqaror iqtisodiy o'sishni ta'minlash, aholi turmushining yanada yuqori
sifati va darajasiga erishish imkonini beradi;
• fan-texnika taraqqiyoti asosida iqtisodiy samaradorlikni oshirish;
• barcha shaxslarga o'z ishlab chiqarish qobiliyatlarini ro'yobga chiqarish
va sarflangan mehnatning sifati va miqdoriga qarab daromad olish imkoniyatini
beruvchi yuqori bandlikni (majburiy ishsizlik darajasi past) ta'minlash;
•ishsizlar, nogironlar, qariyalar va bolalarning munosib yashashini
kafolatlovchi ijtimoiy ta’minotni ta’minlash;
• xo‘jalik yurituvchi subyektlarga faoliyat sohasi va iqtisodiy xulq-atvor
modelini tanlash imkoniyatini beruvchi iqtisodiy erkinlikni ta’minlash;
• umumiy iqtisod 1
iy xavfsizlikni ta'minlash;
• to‘lov balansining optimal balansiga erishish, xalqaro tovar va pul
oqimlarida muvozanatning o‘rnatilishini ta’minlash, milliy valyuta kursini
barqarorlashtirish. Davlatning makroiqtisodiy siyosatini Hukumat va Markaziy
1
04.01.1999 yildagi N 4-FZ "O’zbekiston Respublikasining ta'sis sub'ektlarining xalqaro va tashqi
Makroiqtisodiy aloqalarini muvofiqlashtirish to'g'risida" Federal qonuni .
2

bank amalga oshiradi. Quyidagi vositalar ajratiladi: fiskal, pul-kredit, ijtimoiy va
tashqi iqtisodiy.
Ushbu kursning maqsadi iqtisodiyotning turli tizimlarida makroiqtisodiy
siyosatni o'rganishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun ishda quyidagi vazifalar
belgilandi: iqtisodiy tizimni ko'rib chiqish; iqtisodiyotning turli bosqichlarida
makroiqtisodiy siyosatning asosiy yo‘nalishlarini o‘rganish; iqtisodiyotning asosiy
masalalarini o'rganish; bajarilgan ishlarni umumlashtirish.
Ushbu kurs ishida muhokama qilingan masalalar turli mualliflarning
iqtisodiy adabiyotlarida ko'tarilgan. Ishni yozishda men tanlagan mavzuning asosiy
muammolarini yoritib beruvchi o‘quv-metodik adabiyotlardan foydalandim.
Makroiqtisodiy diplomatiyaning shakllanishi bir necha o'n yillar davomida
jahon Makroiqtisodiyoti va diplomatiyaning rivojlanishi, shuningdek, ularning
jahon siyosati va xalqaro munosabatlardagi rolining o'sishi doirasida davom
etmoqda. Zamonaviy diplomatiyaning eng dolzarb masalalaridan biri undagi
Makroiqtisodiy muammolar, biznes, savdo, moliya va axborot texnologiyalarining
roli hisoblanadi. Makroiqtisodiy dunyoning globallashuvi (birja, ishlab chiqarish,
bozorlar, moliyaviy oqimlar) sharoitida davlatlar ushbu yangi, tobora o'zaro
bog'langan makonda o'z rolini aniqlash muammosiga duch kelmoqdalar va shunga
mos ravishda diplomatik xizmatlar ushbu chaqiriqlarga munosib javob berishlari
kerak.
So'nggi paytlarda davlatlar o'rtasidagi savdo-Makroiqtisodiy
munosabatlarni yaxshilash diplomatik faoliyatning asosiy markazida
bo'ldi. Diplomatiyaning tarixiy Makroiqtisodiy ildizlariga qiziqishining asosiy
sabablari quyidagilarga asoslanadi:
- aksariyat rivojlangan mamlakatlarda yalpi ichki mahsulotda tashqi savdo
va investitsiyalar ulushi mahalliy ishlab chiqarishga nisbatan doimiy ravishda
oshib bormoqda;
- rivojlangan mamlakatlarning bozor Makroiqtisodiyotiga yo'naltirish
jarayonlarida Makroiqtisodiy islohotlarni amalga oshirish, shuningdek, eksportni
3

kuchaytirishga asoslangan rivojlanish strategiyasi davlatning jahon jahon
Makroiqtisodiyotiga tezroq integratsiyalashuviga yordam beradi;
- savdo va biznesning globallashuvi - ishlab chiqarishni ko'paytirish va
xizmatlar ko'lamini kengaytirish, mamlakatlar o'rtasidagi ko'p tomonlama
muntazam aloqalarni faollashtirish zaruriyatini tug'diradi.
- xalqaro savdo va investitsiya jarayonlaridagi to'siqlarni bartaraf etish
maqsadida mintaqaviy savdo bitimlarini kengaytirish - YI, NAFTA, CEFTA,
APEC, MERCOSUR va boshqalar - ularning etakchi rolini katta darajada
belgilaydi.
Ushbu mavzuning dolzarbligi hozirgi vaqtda dunyoda juda ko'p
rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar mavjudligi bilan bog'liq bo'lib, bu
muqarrar ravishda ularning xalqaro munosabatlar tizimidagi rolini o'zgartirishga
olib keladi. Mamlakatlar ijtimoiy-Makroiqtisodiy rivojlanishining hozirgi bosqichi
ikkita asosiy tendentsiya - tranzit ijtimoiy-Makroiqtisodiy o'zgarishlarni amalga
oshirish va jahon Makroiqtisodiyotiga integratsiyalashuvning jadallashuvi bilan
tavsiflanadi. Bunday sharoitda ushbu mamlakatlar o‘rtasida integratsiya jarayonlari
va ularni mintaqaviy Makroiqtisodiy guruhlarga birlashtirish zarurati ham
kuchaymoqda.
Eslatib o'tamiz, Makroiqtisodiy diplomatiya va hukumatning tashqi
Makroiqtisodiy siyosati bir xil tushunchalar emas. Makroiqtisodiy diplomatiya
chora-tadbirlarini amalga oshirishdan maqsad Makroiqtisodiy munosabatlarni
rivojlantirish muammolarini kelishuvga erishish va o‘zaro maqbul yechimga
erishish, boshqacha aytganda, har ikki tomon manfaatdor bo‘lgan samarali
hamkorlikni rivojlantirishdir. Tashqi Makroiqtisodiy siyosat maqsadlarini va
hukumatning aniq qarorlarini amalga oshirish mamlakatning umumiy tashqi
Makroiqtisodiy kursiga amal qilish zarurligini taqozo etadi.
Shunga qaramay, Makroiqtisodiy diplomatiyaning samaradorligi va shunga
mos ravishda butun mamlakat va ayniqsa, tadbirkorlarning tashqi Makroiqtisodiy
faoliyati aniq davlat tashqi Makroiqtisodiy strategiyasining mavjudligiga
bog‘liq. Unda tashqi Makroiqtisodiy faoliyatni rivojlantirishning umumiy
4

maqsadlari, aniq vazifalari va strategik yo‘nalishlari aniq belgilanishi, tashqi
savdoning tovar-geografik tarkibidagi ustuvor yo‘nalishlar, sarmoyaviy
hamkorlikning yo‘nalishlari va eng maqbul shakllari ko‘rsatilishi kerak.
5

I bob. Makroiqtisodiy barqarorlashtirishning nazariy asoslari
1.1.Makrоiqtisоdiy barqarоrlashtirish tushunchasi: maqsadi va usullari.
“Makroiqtisodiy diplomatiya” tushunchasi qat’iy ilmiy ta’rifga ega
emas. Diplomatik lug'atda berilgan diplomatiya ta'riflaridan kelib chiqib aytishimiz
mumkinki, Makroiqtisodiy diplomatiya davlatning tashqi Makroiqtisodiy
siyosatini amalga oshirish vositasi va davlatning Makroiqtisodiy manfaatlarini
hisobga olgan holda ushbu siyosat maqsadlarini amalga oshirish bo'yicha rasmiy
faoliyatdir. , tashqi Makroiqtisodiy aloqalarda ishtirok etuvchi korxonalar va
tadbirkorlar.
Makroiqtisodiy diplomatiyaning asosiy vazifalarini ko'rib chiqing:
- tashqi Makroiqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash, ya’ni tashqi
Makroiqtisodiy aloqalarning buzilishi natijasida Makroiqtisodiyotning mutanosib
rivojlanishiga tahdidlarning oldini olish yoki oldini olish. Xususan, bu yerda
aholini oziq-ovqat va dori-darmon bilan uzluksiz ta’minlash, korxonalar – energiya
resurslari va hokazolar haqida bormoqda.
- mamlakatni xalqaro Makroiqtisodiy hamkorlik uchun shart-sharoitlar
bilan ta'minlash, uning aholisi turmush darajasi va sifatini oshirishga
ko'maklashish.
- Makroiqtisodiy diplomatiya tashqi Makroiqtisodiy aloqalar va ularning
shakllarini kengaytirishga yordam beradi, bu esa davlatning tashqi siyosiy
vazifalari va strategiyalarini hal qilishga yordam beradi.
– O‘z mamlakati haqidagi ijobiy tasavvurni shakllantirish diplomatik
missiyalar, tashqi ishlar vazirliklari va umuman, professional diplomatlarning
asosiy vazifasi hisoblanadi. 72% uchun ushbu mamlakat bilan investitsiya yoki
Makroiqtisodiy hamkorlikning boshqa shakllari bo'yicha qaror qabul qilish uchun
mamlakatni idrok etish asos bo'ladi. Mamlakatning ijobiy imidjini yaratish xorijiy
sarmoyani jalb qilishning asosiy pozitsiyasidir. Axir, hatto diplomatik aloqalarga
ega bo'lmagan va jiddiy siyosiy kelishmovchiliklarga ega bo'lgan davlatlar
o'rtasida ham qizg'in Makroiqtisodiy almashinuv bo'lishi mumkin. Qolaversa,
milliy o‘ziga xoslikni ijobiy idrok etishga asoslangan ikki tomonlama
6

munosabatlar savdo-Makroiqtisodiy munosabatlarning yanada jadal va oson
rivojlanishi uchun asosdir.
Diplomatik vakolatxona o z davlatiga qabul qiluvchi davlatʻ
Makroiqtisodiyotini rivojlantirishning asosiy tamoyillari, tuzilmasi va
tendentsiyalari, uning rejalari va dasturlari, valyuta-moliyaviy ahvoli, tashqi
Makroiqtisodiy aloqalarni rivojlantirish to g risidagi ma lumotlar bilan
ʻ ʻ ʼ
ta minlovchi asosiy tarkibiy bo linma hisoblanadi. , tovar va xizmatlar
ʼ ʻ
bozorlarining kon'yunkturasi; uning eksport va import salohiyati, mamlakat
Makroiqtisodiyotiga to'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar kiritish bo'yicha missiya
to'g'ridan-to'g'ri kirish imkoniga ega bo'lgan rasmiy manbalar orqali to'plangan
so'rovlar haqida. Bularning barchasi Makroiqtisodiy hamkorlikni yanada
rivojlantirish uchun salohiyat yaratish imkonini bermoqda.
Diplomatik vakolatxonalarning asosiy vazifalaridan biri o'z mamlakatining
tashqi Makroiqtisodiy aloqalari ishtirokchilariga qabul qiluvchi davlat bozorlarida
ishlashda yordam berish, o'z faoliyati davomida mamlakat manfaatlariga rioya
etilishini himoya qilish va nazorat qilish, shuningdek ularning xo'jalik faoliyatiga
aralashmasdan uni muvofiqlashtirish; davlatingizning moliyaviy-Makroiqtisodiy
va siyosiy ahvoli uni tashqi Makroiqtisodiy faoliyat sohasida ishonchli hamkor
sifatida ko‘rish, uni amalga oshirishda tashqi Makroiqtisodiy faoliyat
ishtirokchilariga ko‘maklashish, muzokaralar, kongresslar, seminarlar, raundlar
tashkil etish imkonini beradigan mamlakat sifatida namoyon bo‘lishi; stollar,
ko'rgazmalar; o‘z korxonalarining tovarlar va xizmatlar eksport-importini tashkil
etish bo‘yicha kiruvchi takliflarini, investitsiya so‘rovlari va takliflarini ishlab
chiqish; ularga maslahat va axborot xizmatlarini ko'rsatish, Makroiqtisodiyot va
bozorni tahlil qilish uchun mahalliy mutaxassislardan foydalanish, shuning uchun
professional diplomat ega bo'lmasligi mumkin bo'lgan maxsus bilimlarni talab
qiladi. Jamoa bilan ishlash diplomatik vakolatxonalar ishini tashkil etish
usulidir. Diplomatlar - bu "maxsus maqsadli otryad", ularning ishi qabul qiluvchi
mamlakatdagi asosiy siyosiy va Makroiqtisodiy muammolarni hal qilish uchun
jamoaviy o'yinni talab qiladi, buning uchun siz mezbonning siyosiy va ijtimoiy
7

hayotini tahlil qilish uchun etakchi mutaxassislar, tahlilchilar va ekspertlardan
foydalanishingiz kerak. mamlakat. Bunday jamoaviy ishning asosini diplomatik
missiya rahbari ishlashga va tajribaga ega bo‘lgan, o‘z mamlakatining ijobiy
imidjini yaratish, ikki tomonlama siyosiy va savdo-Makroiqtisodiy aloqalarni
yanada rivojlantirishga hissa qo‘shish bo‘yicha asosiy vazifalarini bajaruvchi,
Makroiqtisodiy diplomatiya, bir tomondan, tijorat faoliyatining ayrim
xususiyatlarini o'zida mujassam etgan bo'lsa, ikkinchi tomondan, an'anaviy
diplomatiyaga yaqin. Shuning uchun an'anaviy diplomatiya usullariga yaqin
Makroiqtisodiy diplomatiya usullari ham mavjud:
- Makroiqtisodiy aloqalarni rivojlantirish bo'yicha kelishuvga erishish
maqsadida xorijiy davlatlar bilan rasmiy darajada muzokaralar olib borish. Boshqa
usullar: bayonotlar va eslatmalar, fikr almashish, maslahatlashuvlar va
muhokamalar, shu jumladan norasmiy uchrashuvlar, tashriflar va uchrashuvlar,
xalqaro Makroiqtisodiy tashkilotlar ishida ishtirok etish. Barcha usullar birgalikda
Makroiqtisodiy diplomatiya mexanizmini tashkil qiladi.
8

1.2. Makrоiqtisоdiy barqarоrlashtirish turlari. Turli iqtisodiy tizimlarda
makroiqtisodiy siyosat .
Makroiqtisodiy diplomatiya, umuman diplomatiya singari, ma'lum
darajalarda amalga oshiriladi. Ishtirokchilar soniga, ularning o'zaro
munosabatlarining xususiyatiga qarab, Makroiqtisodiy diplomatiyaning quyidagi
turlarini (darajalarini) ajratish mumkin:
1) Ko'p tomonlama darajadagi Makroiqtisodiy diplomatiya hozirgi vaqtda
davlat siyosatini amalga oshirishning juda keng tarqalgan usuli hisoblanadi.
Zamonaviy dunyoda markaziy ko'p tomonlama tuzilma Birlashgan
Millatlar Tashkiloti (BMT) hisoblanadi. Aytish mumkinki, BMT barcha
mamlakatlarning Makroiqtisodiy diplomatiyasi uchun “o‘yin qoidalari”ni
belgilaydi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining IX bobi “Xalqaro
Makroiqtisodiy va ijtimoiy hamkorlik” deb nomlanadi, unda BMT quyidagilarga
yordam beradi:
1. turmush darajasini oshirish, aholining to'liq bandligi va Makroiqtisodiy
va ijtimoiy taraqqiyot va rivojlanish uchun shart-sharoitlar;
2. Makroiqtisodiy, ijtimoiy va boshqalar sohasidagi xalqaro muammolarni
hal qilish; madaniyat va ta’lim sohasida xalqaro hamkorlik;
3. inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hamma uchun umumbashariy
hurmat qilish va ularga rioya qilish.
Globallashuv jarayonlari ko'p tomonlama Makroiqtisodiy diplomatiyaning
tabiatiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi, u bir qator tendentsiyalarni oldi.
Birinchidan, yetakchi ko‘p tomonlama tashkilotlar va forumlarning
vakolatlari an’anaviy muhokama qilinadigan masalalardan tashqari
kengaymoqda. Masalan, Makroiqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti
(OECD) so‘nggi yillarda uning uchun ekologik va oziq-ovqat xavfsizligi, aholining
qarishi, korrupsiyaga qarshi kurash va boshqa noan’anaviy jihatlarni muhokama
qilmoqda. Ikkinchidan, ko'p tomonlama Makroiqtisodiy diplomatiya ishtirokchi
davlatlar nuqtai nazaridan ko'proq vakillik kasb etdi. Shunday qilib, 1995 yilda
9

Jahon Savdo Tashkiloti tashkil etilganda uning a'zolari 125 ta davlat bo'lgan bo'lsa,
2013 yilga kelib ularning soni 159 taga etdi. Uchinchidan, mandatning kengayishi
va ishtirokchilar sonining ko'payishi ko'p tomonlama Makroiqtisodiy diplomatiya
institutlarini isloh qilish bo'yicha ko'plab urinishlarga olib keldi. Shunday qilib,
JSTning "JST kelajagi" nomli hujjati bor, tashkiliy islohotlar bo'yicha takliflarni
o'z ichiga oladi. To‘rtinchidan, umuman Makroiqtisodiy diplomatiya, xususan,
ko‘p tomonlama diplomatiya ochiq, jahon miqyosidagi jamoatchilik xarakteriga
ega bo‘ldi. Shunday qilib, dunyoning ko'plab rivojlangan davlatlari ko'pincha
butun dunyo hamjamiyatiga qaratilgan takliflar bilan chiqishadi. Qoida tariqasida,
bunday murojaatlar Makroiqtisodiy, ijtimoiy va ekologik rivojlanishning global
muammolariga bag'ishlangan. Ettinchidan, turli tashkilotlar va forumlarning o'zaro
hamkorligi kuchaymoqda. Shunday qilib, JST XVF, Jahon banki, BMT, UNCTAD
va boshqalar bilan o'zaro hamkorlik qiladi. Sakkizinchidan, ko‘p tomonlama
diplomatiyaning oshkoralik va oshkoralik darajasi oshib bormoqda, bu uning
ommaviy axborot vositalari uchun ochiqligi va xalqaro tashkilotlarning rasmiy
veb-saytlarida tezkor ma’lumotlar joylashtirilishi bilan ta’minlanmoqda. va
xususan, ko'p tomonlama ochiq, butun dunyo bo'ylab ommaviy xususiyatga ega
bo'ldi. Shunday qilib, dunyoning ko'plab rivojlangan davlatlari ko'pincha butun
dunyo hamjamiyatiga qaratilgan takliflar bilan chiqishadi. Qoida tariqasida,
bunday murojaatlar Makroiqtisodiy, ijtimoiy va ekologik rivojlanishning global
muammolariga bag'ishlangan. Ettinchidan, turli tashkilotlar va forumlarning o'zaro
hamkorligi kuchaymoqda. Shunday qilib, JST XVF, Jahon banki, BMT, UNCTAD
va boshqalar bilan o'zaro hamkorlik qiladi. Sakkizinchidan, ko‘p tomonlama
diplomatiyaning oshkoralik va oshkoralik darajasi oshib bormoqda, bu uning
ommaviy axborot vositalari uchun ochiqligi va xalqaro tashkilotlarning rasmiy
veb-saytlarida tezkor ma’lumotlar joylashtirilishi bilan ta’minlanmoqda. va
xususan, ko'p tomonlama ochiq, butun dunyo bo'ylab ommaviy xususiyatga ega
bo'ldi. Shunday qilib, dunyoning ko'plab rivojlangan davlatlari ko'pincha butun
dunyo hamjamiyatiga qaratilgan takliflar bilan chiqishadi. Qoida tariqasida,
bunday murojaatlar Makroiqtisodiy, ijtimoiy va ekologik rivojlanishning global
10

muammolariga bag'ishlangan. Ettinchidan, turli tashkilotlar va forumlarning o'zaro
hamkorligi kuchaymoqda. Shunday qilib, JST XVF, Jahon banki, BMT, UNCTAD
va boshqalar bilan o'zaro hamkorlik qiladi. Sakkizinchidan, ko‘p tomonlama
diplomatiyaning oshkoralik va oshkoralik darajasi oshib bormoqda, bu uning
ommaviy axborot vositalari uchun ochiqligi va xalqaro tashkilotlarning rasmiy
veb-saytlarida tezkor ma’lumotlar joylashtirilishi bilan ta’minlanmoqda. Qoida
tariqasida, bunday murojaatlar Makroiqtisodiy, ijtimoiy va ekologik
rivojlanishning global muammolariga bag'ishlangan. Ettinchidan, turli tashkilotlar
va forumlarning o'zaro hamkorligi kuchaymoqda. Shunday qilib, JST XVF, Jahon
banki, BMT, UNCTAD va boshqalar bilan o'zaro hamkorlik
qiladi. Sakkizinchidan, ko‘p tomonlama diplomatiyaning oshkoralik va oshkoralik
darajasi oshib bormoqda, bu uning ommaviy axborot vositalari uchun ochiqligi va
xalqaro tashkilotlarning rasmiy veb-saytlarida tezkor ma’lumotlar joylashtirilishi
bilan ta’minlanmoqda.
Qoida tariqasida, bunday murojaatlar Makroiqtisodiy, ijtimoiy va ekologik
rivojlanishning global muammolariga bag'ishlangan. Ettinchidan, turli tashkilotlar
va forumlarning o'zaro hamkorligi kuchaymoqda. Shunday qilib, JST XVF, Jahon
banki, BMT, UNCTAD va boshqalar bilan o'zaro hamkorlik
qiladi. Sakkizinchidan, ko‘p tomonlama diplomatiyaning oshkoralik va oshkoralik
darajasi oshib bormoqda, bu uning ommaviy axborot vositalari uchun ochiqligi va
xalqaro tashkilotlarning rasmiy veb-saytlarida tezkor ma’lumotlar joylashtirilishi
bilan ta’minlanmoqda.
2) Globallashuv sharoitida ko'p tomonlama Makroiqtisodiy diplomatiya
bilan bir qatorda ko'p tomonlama diplomatiya ham tobora muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Ko‘p tomonlama Makroiqtisodiy diplomatiyaning asosiy yo‘nalishi aniq
mintaqaviy muammolarga qaratilgan. Ammo shuni ta'kidlash kerakki, ko'p
tomonlama diplomatiya mintaqaviy diplomatiyadan birinchisi mintaqalararo
rivojlanish masalalarini ko'tarishi mumkinligi bilan farq qiladi. Ko'plik
diplomatiyasi integratsiya birlashmalari va integratsiya tipidagi birlashmalar
darajasida amalga oshiriladi.
11

Integratsiya birlashmalari faoliyatida umumiy bozorni, Makroiqtisodiy
ittifoqni shakllantirishda murosa, o zaro yon berishning murakkab jarayonigaʻ
yo naltirilgan Makroiqtisodiy diplomatiya asosiy rol o ynaydi.
ʻ ʻ Muzokaralar
jarayoni milliy suverenitetning bir qismini yo'qotish va milliy suverenitetning bir
qismini yo'qotish haqida gap ketganda, eng qiyin va ziddiyatli jarayonga
aylanadi. Shuning uchun ham integratsion birlashmalarning aksariyati erkin savdo
zonasini yaratishdan nariga o‘tmaydi.
Dunyodagi eng muvaffaqiyatli integratsiya birlashmasi Yevropa
Ittifoqidir. Amerika mintaqasidagi eng muvaffaqiyatli integratsion guruh Shimoliy
Amerika erkin savdo hududidir (NAFTA). Markaziy va Janubiy Amerikaning
integratsion guruhlari orasida Janubiy konusning umumiy bozori (MERCOSUR)
ajralib turadi. Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi eng qadimgi integratsiya
birlashmasi Janubi-Sharqiy Osiyo Millatlar Uyushmasi (ASEAN) hisoblanadi.
Integratsiya tipidagi birlashmalarning o'zi integratsiyani maqsad qilib
qo'ymaydi, ular muayyan masala bo'yicha, muayyan loyihani amalga oshirish
jarayonida o'zaro ta'sir qiladi yoki integratsiyani maqsad qilib qo'ymaydi va
"iqtisod"ning birlashuvi deb ataladigan narsa sodir bo'ladi. Bunday
uyushmalarning tipik misollari: Osiyo-Tinch okeani hamkorlik tashkiloti (APEK),
Shanxay hamkorlik tashkiloti (SHHT), Boltiq dengizi davlatlari kengashi (CBSS),
Arktika kengashi (AC) va boshqalar.
Integratsiya va integratsiya birlashmalari doirasida amalga oshiriladigan
blokli Makroiqtisodiy diplomatiyadan tashqari, ko'p tomonlama diplomatiyaning
boshqa shakllari ham mavjud.
Shunday qilib, so'nggi yillarda umumiy manfaatlar zonasiga ega bo'lgan
davlatlarni birlashtirgan ko'p tomonlama diplomatiyaning "uchlik", "kvartetlar"
kabi barqaror shakllari paydo bo'ldi. Bu formatga misol qilib, O’zbekiston va YeI
o rtasida savdo-Makroiqtisodiy hamkorlikni amalga oshiruvchi G arbiy Yevropa
ʻ ʻ
“uchligi” (Frantsiya, Germaniya va O’zbekiston) va “kvartet” (Frantsiya,
Germaniya, Ispaniya, O’zbekiston) bo lishi mumkin.
ʻ Rasmiy diplomatiyani targ‘ib
qiluvchi turli norasmiy sammitlar va ko‘p tomonlama diplomatiyaning nodavlat
12

institutlari keng tarqalmoqda. Shunday qilib, Tinch okeani Makroiqtisodiy
kengashi kabi nodavlat tashkilot umumosiyo integratsiya jarayoniga yordam
beradi.
Ko'p tomonlama diplomatiyaning yana bir muhim yo'nalishi savdo
yo'nalishidir. Masalan, neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkilotining jahon neft
bozorini tartibga solish bo'yicha faoliyati.
Shunday qilib, ko'p tomonlama Makroiqtisodiy diplomatiya turli shakllarda
amalga oshiriladi, degan xulosaga kelishimiz mumkin.
3) Ikki tomonlama diplomatiya ko'p tomonlama va ko'p tomonlama
Makroiqtisodiy diplomatiyadan ko'ra ko'pincha samaraliroq. Ikki tomonlama
diplomatiya boshqa ikki turdagi Makroiqtisodiy diplomatiyaga qaraganda ancha
moslashuvchan, chunki u turli tomonlarning ko'p va ko'p vaqt talab qiladigan
muvofiqlashtirishini talab qilmaydi. Boshqa tomondan, ikki tomonlama
diplomatiya ko'p tomonlama va ko'p tomonlama diplomatiyani to'ldiradi, chunki,
bir tomondan, u ko'p tomonlama va ko'p tomonlama darajadagi keyingi kelishuvlar
uchun asos bo'lib xizmat qiladi, ikkinchi tomondan, u ko'p tomonlama va ko'p
tomonlama diplomatiya natijalarini qo'yadi. amalda.
Hozirgi bosqichda ikki tomonlama Makroiqtisodiy diplomatiya bir qator
o'ziga xos xususiyatlarga ega:
– Ikki tomonlama Makroiqtisodiy diplomatiya nafaqat savdo-
Makroiqtisodiy hamkorlikning alohida masalalari bilan shug‘ullanadi, u o‘z sa’y-
harakatlarini ana shunday hamkorlikni rivojlantirish uchun samarali muhit
yaratishga yo‘naltiradi (strategik hamkorlik shartnomalari tuziladi).
- ikki tomonlama diplomatiya ko'p tomonlama va ko'p tomonlama darajada
hal etilmagan muammolarni hal qilish vositasi sifatida tobora ko'proq
foydalanilmoqda.
– ikki tomonlama muzokaralar kun tartibida ikki tomonlama hamkorlik
doirasidan tashqariga chiqadigan masalalar soni ortib bormoqda. Masalan,
uchinchi davlatlar bilan qo‘shma loyihalar ishlab chiqilmoqda.
13

- ikki tomonlama Makroiqtisodiy diplomatiyada fazoviy siljish bo'ldi, ya'ni
endi nafaqat bir mintaqa davlatlari, balki bir-biridan geografik jihatdan uzoqda
joylashgan davlatlar ham o'zaro hamkorlik qilmoqda.
- "ikki tomonlama diplomatiya" tushunchasining o'zi biroz o'zboshimchalik
bilan bo'lib qoldi, chunki ko'pincha bunday diplomatiya taraflaridan biri
integratsiya birlashmasi yoki ikkala tomon ham davlatlar birlashmasidir.
Ikkitomonlama, ko‘p tomonlama va ko‘p tomonlama diplomatiya alohida
mamlakatlar va umuman butun jahon hamjamiyatining manfaatlaridan kelib
chiqqan holda global jarayonlarni boshqarishning samarali mexanizmini
shakllantiradi. Har bir davlatning Makroiqtisodiy diplomatiyasining eng muhim
vazifasi esa mamlakat siyosatining ikki tomonlama, mintaqaviy va global
miqyosdagi eng foydali yo‘nalishini tanlashdir.
14

II bob.O‘zbekiston Respublikasida makroiqtisodiy diplomatiya va
barqarorlikni ta’minlash yo‘nalishlari
2.1 Harakatlar Strategiyasi.
2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi asosida davlat va jamiyatda
sodir bo‘lgan kuchli modernizatsiya jarayoni barcha sohada jadal sur’atlarda
yuksalishni yuzaga keltirdi. Harakatlar strategiyasidan ko‘zlangan asosiy maqsad –
islohotlar samaradorligini tubdan oshirish, davlat va jamiyatning har tomonlama va
jadal rivojlanishini ta’minlash uchun shart-sharoitlar yaratish, mamlakatni
modernizatsiya qilish va hayotning barcha sohalarini erkinlashtirishdan iborat edi.
Harakatlar strategiyasining iqtisodiyotni rivojlantirish va liberallashtirish
yo‘nalishida o‘tgan 5 yil davomida asosiy iqtisodiy islohotlar makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash, inflyatsiya darajasi, soliq yukini kamaytirish va
soddalashtirish, iqtisodiyot tarmoqlarini diversifikatsiya qilish, biznesga qulay
muhit yaratish, infratuzilmani takomillashtirish, qishloq xo‘jaligi, iqtisodiy
integratsiya, raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish kabi islohotlar jadal sur’atlarda
olib borildi.
2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi :
1. Davlat va jamiyat qurilishini takomillashtirish;
2. Qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq tizimini yanada isloh qilish;
3. Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va liberallashtirish;
4. Ijtimoiy sohani rivojlantirish;
5. Xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlash, chuqur
o‘ylangan, o‘zaro manfaatli va amaliy ruhdagi tashqi siyosat yuritish.
Mamlakatimizda mustaqillik yillaridayoq amalga oshirilgan keng ko‘lamli
islohotlar milliy davlatchilik va suverenitetni mustahkamlash, xavfsizlik va huquq-
tartibotni, davlatimiz chegaralari daxlsizligini, jamiyatda qonun ustuvorligini,
inson huquq va erkinliklarini, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik muhitini
15

ta’minlash uchun muhim poydevor bo‘ldi, xalqimizning munosib hayot kechirishi,
fuqarolarimizning bunyodkorlik salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun zarur shart-
sharoitlar yaratildi. Har bir davrning o‘z taraqqiyot bosqichlari bo‘lgani kabi,
2016-yil xalqimizning yana bir yangi taraqqiyot yo‘li eshiklari ochildi.
Xususan, Harakatlar strategiyasi doirasidagi islohotlar natijasida barchaga teng
va erkin raqobat sharoiti yaratildi. Ortiqcha yig‘imlarni bekor qilish va soliq
stavkalarining normallashtirilishi tufayli tadbirkorlik sub’ektlari uchun soliq yuki
kamaytirildi. Bunda, mol-mulk, daromad va ijtimoiy soliq stavkalari 2 barobar
pasaytirildi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i 20 foizdan 15 foizga tushirildi.
So‘nggi yillarda tadbirkorlikka keng yo‘l ochildi. Tadbirkorlik sub’ektlari
faoliyatini rejadan tashqari va muqobil tekshirish bekor qilindi, tadbirkorlikni
ro‘yxatdan o‘tkazish uchun davlat xizmatlarini ko‘rsatish tartibotlari soni,
ro‘yxatdan o‘tish uchun ketadigan vaqt qisqartirildi. Yana bir muhim jihat – rejali
tekshiruvlar, shuningdek, 42 Turdagi faoliyatga litsenziyalar va ruxsatnomalar
berish bekor qilindi.
O‘z navbatida, 2017–2021-yillarda Harakatlar strategiyasi doirasida sanoatning
yetakchi tarmoqlari (to‘qimachilik, elektrotexnika, avtomobil sanoati, qurilish
materiallari sanoati, kimyo va neft-kimyo sanoati, qishloq xo‘jaligi mashinasozligi,
energetika kabi tarmoqlar)nirivojlantirish strategiyalari qabul qilindi.
Ta’kidlash joizki, maxsus iqtisodiy va kichik sanoat zonalari mamlakatimiz
iqtisodiy salohiyatidan foydalanish samaradorligini oshirib, tadbirkorlikni
rivojlantirishning zamonaviy, qulay va samarali usuliga aylanib bormoqda.
So‘nggi yillarda respublikamizning barcha hududlarida faol tashkil etilayotgan
bunday iqtisodiy maydonlar import qilinayotgan mahsulotlarni mahalliylashtirish,
joylarda eksport salohiyatini oshirish hamda yangi ish o‘rinlarini yaratish orqali
aholi bandligini ta’minlashda yirik «drayver»ga aylandi.
Ayni paytda O‘zbekistonda 23 ta erkin iqtisodiy zona faoliyat yuritmoqda.
Ularda umumiy qiymati 2,6 mlrd. dollarlik 453 ta loyiha amalga oshirilib, 36
mingga yaqin ish o‘rni yaratildi. Erkin iqtisodiy zonalarga xorijiy investorlarni jalb
qilish uchun tegishli imtiyoz va preferensiyalar taqdim etildi. Imtiyozlar
16

investitsiya hajmiga bog‘liq bo‘lib:
300 ming AQSH dollaridan 3 mln. AQSH dollarigacha investitsiya kiritilganda –
3 yil muddatga;
3 mln. AQSH dollaridan 5 mln. AQSH dollarigacha investitsiya kiritilganda – 5
yil muddatga;
5 mln. AQSH dollaridan 10 mln. AQSH dollarigacha investitsiya kiritilganda – 7
yil muddatga;
10 mln. AQSH dollari va undan ortiq investitsiya kiritilganda – 10 yil muddatga,
keyingi 5 yil mobaynida foyda solig‘i va yagona soliq to‘lovi stavkalari amaldagi
stavkalardan 50 foiz past miqdorda qo‘llanilgan holda beriladi.
Shuningdek, yetakchi tarmoqlarga ixtisoslashgan kichik sanoat zonalariнинг
samarali faoliyati uchun tegishli infratuzilmalar yaratildi. Hozirda 348 ta kichik
sanoat zonasi faoliyat yuritmoqda. Kichik sanoat zonalarida 5 trln. so‘mlik 1497 ta
loyiha ishga tushirilib, 36 mingdan ziyod kishining bandligi ta’minlandi. Bu,
mazkur tizimni yo‘lga qo‘yish borasida yurtimizda zarur tajriba to‘planganiga
dalolatdir.
O‘zbekistonda turizm sohasini tubdan isloh qilish orqali sayyohlik infratuzilmasi
rivojlantirildi. Xalqaro sayyohlar soni 2016-yildagi 2 mln.dan 2019 yilda 6,7
mln.gacha ko‘paydi. BMT huzuridagi Jahon turizm tashkiloti (YUNVTO)
ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston 2019-yilda eng yaxshi rivojlanayotgan
sayyohlik yo‘nalishiga ega mamlakatlar beshligiga kirdi. 2016–2021-yillarda
mahalliy sayyohlarning soni 24 mln.ga yetgan bo‘lsa, xorijliklarning soni qariyb
20 mln. kishini tashkil etdi. Ta’kidlash lozimki, koronavirus pandemiyasi fonida
joriy etilgan cheklovlar va ularning natijasida yuzaga kelgan global inqiroz
oqibatlari tufayli 2020-yilda O‘zbekistonga 1,5 mln., 2021-yilda esa, 1,7 mln. chet
ellik sayyohlar tashrif buyurdi. Vaholanki, 2019-yilda O‘zbekistonga qariyb 7
mln. nafar sayyoh kelgan edi. 2017 yilda boshlangan iqtisodiyotni liberallashtirish
va bozor mexanizmlarining rolini oshirishga qaratilgan eng muhim iqtisodiy
islohotlardan biri, bu milliy valyuta almashuv kursining bozor mexanizmlari
asosida shakllanish tamoyillarini joriy etish orqali ichki valyuta bozorini
17

bosqichma-bosqich liberallashtirilishi bilan bog‘liq amaliy qadamlar bo‘ldi.
O‘zbekistonning tashqi savdo faoliyatida 2017–2021-yillarda tashqi savdoni
liberallashtirish va respublika eksport salohiyatidan samarali foydalanish natijasida
ulkan o‘zgarishlar yuz berdi. «Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish va
liberallashtirish» deb nomlangan uchinchi yo‘nalishda ko‘rsatilgan chora-
tadbirlarni ro‘yobga chiqarish uchun milliy valyuta va narxlarning barqarorligini
ta’minlash, valyutani tartibga solishning zamonaviy bozor mexanizmlarini
bosqichma-bosqich joriy etish, mahalliy byudjetlarning daromad bazasini
kengaytirish, tashqi iqtisodiy aloqalarni kengaytirish, eksportga mo‘ljallangan
mahsulot va materiallar ishlab chiqarish uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy
etish, transport-logistika infratuzilmasini, tadbirkorlikni rivojlantirish hamda
xorijiy investorlar uchun investitsiyaviy jozibadorlikni oshirish, soliq
ma’murchiligini yaxshilash, bank faoliyatini tartibga solishning zamonaviy
prinsiplari va mexanizmlarini joriy etish, ko‘p tarmoqli fermer xo‘jaliklarini
rivojlantirish, shuningdek turizm industriyasini jadal rivojlantirish nazarda
tutilmoqda. Xususan, eksport qilinadigan barcha tovarlar va xizmatlar uchun
bojxona to‘lovlari bekor qilindi, litsenziyalash va eksport tizimi soddalashtirildi.
Tovarlarning 60 foizdan ortiq turlari uchun bojxona to‘lovlarining «nol» darajasi
belgilandi. Bojxona to‘lovi stavkasi 6,45 foizgacha pasaytirildi.
Tashqi savdoni yanada erkinlashtirish, jahon bozorida talab yuqori bo‘lgan
mahsulotlar eksportining nomenklaturasini oshirish uchun sharoit yaratildi.
Masalan, eksportni rag‘batlantirish maqsadida mahsulotlar uchun oldindan to‘lov
tartibi bartaraf etildi va kafillik majburiyatisiz tashqi bozorga mahsulot yetkazib
berish tizimi yaratildi. Eskirgan litsenziyalash tartib-taomillari bekor qilindi,
eksportchilar uchun soliq imtiyozlari kengaytirildi. Eksport shartnomalari bo‘yicha
muddati o‘tgan debitorlik qarzlarini hisoblashning yagona muddati 120 kungacha
uzaytirildi. Harakatlar strategiyasida belgilangan ustuvor vazifalarni izchil amalga
oshirish, iqtisodiy sohalarni yanada rivojlantirish va amalga oshirilgan tarkibiy
islohotlar samarasi 2017–2019-yillar davomida iqtisodiyotning barqaror,
muvozanatlashtirilgan holda rivojlanishini ta’minladi. Jumladan, mamlakatdagi
18

iqtisodiy o‘sish 2017-yilda 4,4 foizga, 2018 yilda 5,4 foizga, 2019-yilda esa 5,7
foizga barqaror o‘sishi ta’minlandi.
2020-yilda boshlangan global pandemiya sababli vujudga kelgan inqirozning
salbiy oqibatlarini yumshatish maqsadida aholi, iqtisodiyot tarmoqlari va
tadbirkorlik sub’ektlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan (jami qiymati 2,1 mlrd.
doll.dan ortiq) iqtisodiy choralar ko‘rildi.
Natijada, 2020 yilning dastlabki III-chorak yakunlari bo‘yicha iqtisodiyot
mo‘’tadil darajada o‘sishda (0,4%) davom etib, IV chorakdan iqtisodiyotning
aksariyat tarmoqlarida faollik qayd etildi va yil yakuniga ko‘ra iqtisodiy o‘sish
101,9 foizни tashkil etdi. Qayd etish joizki, O‘zbekiston dunyodagi global
pandemiya paytida Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasida 2020-yilda
iqtisodiyoti o‘sishi qayd etilgan sanoqli davlatlardan biri bo‘ldi. 2021-yilda
mamlakatda iqtisodiy faollikni oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga
oshirilib, olib borilgan iqtisodiy islohotlar natijasida yil yakuniga ko‘ra YAIM
o‘sish sur’ati 107,4 foizni tashkil etdi. Jahon bankining 2022-yil yanvar oyidagi
prognozlariga muvofiq, 2022–2023-yillarda O‘zbekiston Yevropa va Markaziy
Osiyo mintaqasidagi yuqori iqtisodiy o‘sishi kutilayotgan yetakchi davlat sifatida
qayd etildi.
19

2.2.O’zbekiston makroiqtisodiy diplomatiyasi
Ta'kidlanganidek, samarali diplomatiya uchta asosiy elementni talab qiladi:
1. milliy tashqi Makroiqtisodiy strategiya;
2. milliy manfaatlarni himoya qilish institutlari va mexanizmlari;
3. etarli moliyaviy resurslar.
O’zbekiston Respublikasida ushbu elementlarning holatini tahlil qilish
kerak.
1. O’zbekiston tashqi Makroiqtisodiy faoliyatining vazifalari, yo'nalishlari
va ustuvor yo'nalishlarini o'z ichiga olgan asosiy hujjatlar orasida quyidagilarni
nomlash mumkin: O’zbekiston Respublikasining tashqi siyosat kontseptsiyasi»
(2013 yil 12 fevral); "O’zbekiston Respublikasining 2020 yilgacha bo'lgan tashqi
Makroiqtisodiy strategiyasi" (2008 yil dekabr); "O’zbekiston Respublikasining
2020 yilgacha bo'lgan milliy xavfsizlik strategiyasi" (2009 yil 12 may); 04.01.1999
yildagi 4-PF-sonli "O’zbekiston Respublikasi sub'ektlarining xalqaro va tashqi
Makroiqtisodiy aloqalarini muvofiqlashtirish to'g'risida" Federal qonuni; Tashqi
Makroiqtisodiy faoliyatning ayrim sohalariga ta'sir qiluvchi hujjatlar: "Chegaraviy
hamkorlik kontseptsiyasi" (2001 yil 09 fevral), "Belarus Respublikasi, Qozog'iston
Respublikasi yagona Makroiqtisodiy makonining yagona Makroiqtisodiy makonini
shakllantirish to'g'risida" qaror. " (2011 yil 15 mart),
Shuni ta'kidlash kerakki, O’zbekistonning tashqi Makroiqtisodiy
maqsadlarini aks ettiruvchi eng to'liq hujjat O’zbekiston Respublikasining 2020
yilgacha bo'lgan tashqi Makroiqtisodiy strategiyasidir. Hujjatga ko'ra,
O’zbekistonning savdo hamkorligiga asosiy e'tibor YevrAzES mamlakatlari bilan
qaratiladi, 2020 yilga kelib O’zbekistonning jahon yalpi ichki mahsulotidagi
ulushini 4 dan 4,2-4,4 gacha oshirish rejalashtirilgan. O’zbekiston savdoda
navbatdagi ustuvorlikni YevrAzES yoki MDHga a zo bo lmagan chegaradoshʼ ʻ
davlatlarga beradi. Bundan tashqari, Xitoy va Hindiston bilan savdo-sotiqni faol
ravishda kengaytirish, shu jumladan Xitoyni O’zbekistondan mashinasozlik
mahsulotlarini eksport qilish uchun istiqbolli bozor sifatida ko'rib chiqish
20

rejalashtirilmoqda. Shuningdek, Yevropa davlatlari, jumladan, YeI bilan
hamkorlikda savdoni kengaytirishga e’tibor qaratiladi. O’zbekiston eksportini, shu
jumladan moliyaviy inqirozni hisobga olgan holda, qo'llab-quvvatlash bo'yicha
yangi institutlarni yaratish rejalashtirilmoqda.
2. O’zbekistonda Makroiqtisodiy diplomatiya institutlari bosqichma-
bosqich shakllandi. Sovet davrida Makroiqtisodiy diplomatiya Tashqi ishlar
vazirligi va tashqi savdo vazirligining mutlaq vakolati edi. 90-yillarda milliy
Makroiqtisodiyotning tashqi ochiqlik darajasining oshishi Tashqi ishlar vazirligi va
Tashqi Makroiqtisodiy aloqalar vazirligi bilan bir qatorda Makroiqtisodiy
diplomatiyaning yangi sub'ektlari: boshqa idoralar va vazirliklar, shtatlarning
paydo bo'lishiga olib keldi. korporatsiyalar, jamoat va biznes tashkilotlari.
Keling, O’zbekiston Makroiqtisodiy diplomatiyasi institutlari tizimini
batafsil tahlil qilaylik.
Tashqi siyosatning umumiy yo'nalishi, shu jumladan tashqi Makroiqtisodiy
siyosat O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan belgilanadi.
Muassasalar tizimida markaziy o'rinni Tashqi ishlar vazirligi
egallaydi. Tashqi ishlar vazirligi yuqorida qayd etilgan mamlakatning asosiy
hujjatlarini ishlab chiqadi. U Makroiqtisodiy diplomatiyani amalga oshirish 2
uchun
tashkiliy va kadrlar salohiyatiga ega. Tashqi ishlar vazirligida Makroiqtisodiy
hamkorlik, xalqaro tashkilotlar, tashqi siyosatni rejalashtirish boshqarmalari,
hududiy boshqarmalar mavjud. Shuningdek, O’zbekiston Respublikasi Tashqi
ishlar vazirligi huzurida O’zbekiston Respublikasi sub'ektlari rahbarlari kengashi
va O’zbekiston Respublikasi sub'ektlarining xalqaro va tashqi Makroiqtisodiy
aloqalar bo'yicha maslahat kengashi mavjud.
2
5. O’zbekiston Respublikasi Hukumatining 2008 yil 17 noyabrdagi N 1662-r "O’zbekiston
Respublikasining 2020 yilgacha bo'lgan davrda uzoq muddatli ijtimoiy-Makroiqtisodiy rivojlanish
kontseptsiyasi" qarori.
6. O’zbekiston Respublikasi Hukumatining 2003 yil 14 oktyabrdagi N 1493-r qarori
"O’zbekiston Respublikasiga sanoat mahsulotlarini eksport qilishni davlat moliyaviy qo'llab-quvvatlashni
rivojlantirish kontseptsiyasi".
21

O’zbekiston tashqi Makroiqtisodiy faoliyatining navbatdagi muhim instituti
Makroiqtisodiy rivojlanish va savdo vazirligidir. Bu vazirlik tarkibiga quyidagi
boshqarmalar kiradi: tashqi Makroiqtisodiy aloqalar, MDH davlatlari bilan
Makroiqtisodiy hamkorlik, savdo muzokaralari, tashqi savdo va bojxona faoliyatini
davlat tomonidan tartibga solish.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, tashqi Makroiqtisodiy diplomatiyani
rivojlantirish va amalga oshirishda Tashqi ishlar vazirligi va Makroiqtisodiy
rivojlanish vazirliklaridan tashqari boshqa vazirlik va idoralar ham faol ishtirok
etmoqda. Shunday qilib, Sanoat va energetika, Qishloq xo jaligi, Tabiiy resurslarʻ
vazirliklarida va boshqalarda xalqaro hamkorlik boshqarmalari tashkil etildi.
Bundan tashqari, O’zbekistonda tashqi Makroiqtisodiy faoliyat masalalari
bo'yicha idoralararo komissiyalar mavjud: masalan, Makroiqtisodiy integratsiya
bo'yicha hukumat komissiyasi, O’zbekiston Respublikasi Hukumatining JST
bo'yicha komissiyasi va O’zbekiston Respublikasining OECD bilan o'zaro
hamkorligi.
Ishbilarmon doiralar va nodavlat tashkilotlar Makroiqtisodiy
diplomatiyaning muhim sub'ektlari hisoblanadi. Korxonalarni davlat tomonidan
qo'llab-quvvatlashga kelsak, yuqorida aytib o'tilganidek, bu sohada Makroiqtisodiy
diplomatiyaning ikkita asosiy shakli mavjud. Bu, birinchidan, eksportni qo‘llab-
quvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlar, ikkinchidan, investitsiyalarni jalb
qilish. O’zbekistonda hali eksportni rag'batlantirish instituti mavjud emas. Biroq,
2003 yil 14 oktyabrda "O’zbekiston Respublikasiga sanoat mahsulotlari eksportini
davlat moliyaviy qo'llab-quvvatlashni rivojlantirish kontseptsiyasi" qabul qilindi va
byudjetda eksportni qo'llab-quvvatlash uchun alohida modda ham
mavjud. O’zbekistonda investitsiyalarni jalb qilish sohasida xorijiy investitsiyalar
bo'yicha maslahat kengashi mavjud. Hozirgi vaqtda uning a'zolari O’zbekiston
Respublikasi Makroiqtisodiyotiga yirik sarmoya kiritayotgan 42 ta xorijiy
kompaniya vakillaridir.
Makroiqtisodiy diplomatiya, bir tomondan, tijorat faoliyatining ayrim
xususiyatlarini o'zida mujassam etgan bo'lsa, ikkinchi tomondan, an'anaviy
22

diplomatiyaga yaqin. Shuning uchun an'anaviy diplomatiya usullariga yaqin
Makroiqtisodiy diplomatiya usullari ham mavjud:
- Makroiqtisodiy aloqalarni rivojlantirish bo'yicha kelishuvga erishish
maqsadida xorijiy davlatlar bilan rasmiy darajada muzokaralar olib borish. Boshqa
usullar: bayonotlar va eslatmalar, fikr almashish, maslahatlashuvlar va
muhokamalar, shu jumladan norasmiy uchrashuvlar, tashriflar va uchrashuvlar,
xalqaro Makroiqtisodiy tashkilotlar ishida ishtirok etish. Barcha usullar birgalikda
Makroiqtisodiy diplomatiya mexanizmini tashkil qiladi.
O’zbekistonning tashqi Makroiqtisodiy manfaatlarini ilgari surish bo'yicha
ishbilarmon doiralarning faoliyatiga kelsak, masalan, O’zbekiston va Evropa
Ittifoqi sanoatchilarining davra suhbati, Xalqaro savdo palatasining
O’zbekistondagi filiali va Moskvadagi Evropa biznes klubi kabi biznes
tashkilotlari mavjud. . Ushbu tashkilotlar xorijiy ishbilarmon doiralar bilan faol
muloqot olib boradi, bu esa O’zbekistonning Makroiqtisodiy siyosatini xalqaro
maydonda ilgari surish va amalga oshirishga yordam beradi.
Shuningdek, O’zbekiston Tashqi ishlar vazirligi huzurida 2006 yilda tashkil
etilgan Ishbilarmonlar kengashi faol ishlamoqda. Kengashning asosiy vazifasi
rasmiy hokimiyat va mahalliy ishbilarmon doiralar o‘rtasidagi munosabatlarni
mustahkamlashdan iborat.
Ishbilarmonlik va rus diplomatiyasi o'rtasidagi o'zaro aloqaning muhim
shakli bu mamlakatda o'z manfaatlariga ega bo'lgan ishbilarmonlar "jamoalari"
tomonidan chet elga davlat va siyosiy tashriflarga hamrohlik qilishdir. Shunday
qilib, masalan, Qora dengiz tubi bo ylab Turkiyaga “Moviy oqim” gaz quvurlariniʻ
qurish masalasi hal qilindi.
Ko'pgina mamlakatlarda bo'lgani kabi O’zbekistonning Makroiqtisodiy
diplomatiyasi ham nodavlat tashkilotlar bilan faol muloqot olib
bormoqda. O’zbekiston Fanlar akademiyasining Makroiqtisodiy va xalqaro
yo'nalish institutlari O’zbekiston diplomatiyasining doimiy hamkori
hisoblanadi. Tashqi ishlar vazirligi ular bilan idoralararo komissiyalarda, parlament
eshituvlarida hamkorlik qiladi. Ularning bir qator ishlanmalaridan mamlakatning
23

pozitsiya hujjatlarini tayyorlashda foydalanilgan (O’zbekiston Fanlar
akademiyasining Evropa instituti - "O’zbekiston Respublikasi va Evropa Ittifoqi
o'rtasidagi munosabatlarni rivojlantirish strategiyasi", Uzoq Sharq instituti).
O’zbekiston Fanlar akademiyasi - "O’zbekistonning Osiyo-Tinch okeani
hamkorlik forumida ishtirok etish kontseptsiyasi").
Makroiqtisodiy diplomatiya ommaviy axborot vositalari bilan ham barqaror
aloqalarga ega. Shunday qilib, elektron aloqa vositalari, brifinglar, byulletenlar
orqali asosiy tashqi Makroiqtisodiy axborotlar ommaviy axborot vositalariga
uzatiladi. Shuningdek, jurnalistlar O’zbekiston Makroiqtisodiy delegatsiyalariga
xorijda hamrohlik qilishga taklif qilinmoqda, ular uchun intervyular
tayyorlanmoqda.
Makroiqtisodiy diplomatiyani ta’minlash tizimining muhim bo‘g‘ini
mamlakatning Makroiqtisodiy manfaatlarini xorijda ifodalash hisoblanadi. Xorijiy
davlatlarda O’zbekistonning Makroiqtisodiy sohadagi manfaatlarini ifodalash va
himoya qilish mamlakatning savdo vakolatxonalari tomonidan amalga
oshiriladi. Savdo vakolatxonalari faoliyati O’zbekiston Respublikasi
Hukumatining 2015 yil 27 iyundagi "O’zbekiston Respublikasining xorijiy
davlatlardagi savdo vakolatxonalari tizimini optimallashtirish to'g'risida"gi
qaroriga muvofiq amalga oshiriladi. Ushbu hujjatda ba'zi qayta tashkil etish
amalga oshirildi. savdo vakolatxonasi apparati. Ushbu qarorga muvofiq, savdo
vakolatxonasi instituti O’zbekiston Respublikasining chet elda tashqi
Makroiqtisodiy siyosatini amalga oshirishning eng muhim bo'g'ini, qabul qiluvchi
mamlakat bozorida rus biznesi manfaatlarining asosiy himoyachisi va targ'ibotchisi
hisoblanadi. Shuningdek, ushbu hujjat O’zbekiston Respublikasining savdo
vakolatxonalari sonini qisqartirdi,
3. O’zbekistonning tashqi Makroiqtisodiy faoliyatini moliyalashtirishga
kelsak, Tashqi siyosat kontseptsiyasiga ko'ra, "tashqi siyosiy chora-tadbirlarni
moliyalashtirish uchun federal byudjet imkoniyatlaridan kengroq foydalanish,
shuningdek, byudjetdan tashqari mablag'larni jalb qilish kerak. ixtiyoriylik asosida
davlat-xususiy sheriklik doirasida.
24

Shunday qilib, O’zbekistonning Makroiqtisodiy diplomatiyasi ancha xilma-
xil institutlar tizimida shakllanadi va amalga oshiriladi. So'zning institutsional
ma'nosida O’zbekiston Makroiqtisodiy diplomatiyasi Tashqi ishlar vazirligining
harakatlari bilan cheklanmaydi.
Nihoyat, boshqa bir guruh davlatlar biznesni qo'llab-quvvatlashni
diplomatik bo'lmagan tashkilotlarga topshiradilar. Bu, masalan, Germaniyaga
tegishli. Bu vazifa uchun subsidiyalar oladigan xorijdagi savdo-sanoat palatalari
tarmog'i korxonalariga kundalik va tijorat ta'minotini, shuningdek, tashqi savdo
ma'lumotlari federal idorasidagi axborot missiyalariga topshiradi, ular ham
mablag'larni oladilar. va xorijda o'z muxbirlariga ega. Ushbu tashkilotlar
majmualari huquqiy mustaqillikka ega va elchixonalar bilan hech qanday aloqasi
yo'q, bu esa, o'z navbatida, ularning tafsilotlariga aralashmaydi.
Shunday qilib, Makroiqtisodiy diplomatiya an’anaviy diplomatiyaning
xususiyatlari va mexanizmlarini o‘zida mujassamlashtirgan va o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lgan o‘ziga xos diplomatiya turidir, degan xulosaga kelish
mumkin. Yuqoridagi barcha fikrlarni hisobga olgan holda, biz batafsil ta'rifni
shakllantirishimiz mumkin. Makroiqtisodiy diplomatiya - bu jahon
Makroiqtisodiyotida milliy Makroiqtisodiy manfaatlarni amalga oshirish bo yichaʻ
davlat, jamoatchilik va ishbilarmon doiralarning birgalikdagi faoliyati bo lib, u
ʻ
an anaviy va zamonaviy diplomatiya usullaridan, ichki tashqi Makroiqtisodiy
ʼ
institutlar va ko p tomonlama tuzilmalardan foydalanadigan hamda uning
ʻ
maqsadini oshirishga qaratilgan. mamlakatning xalqaro raqobatbardoshligi.
25

XULOSA
Makroiqtisodiy diplomatiya ko'p tomonlama
Davlatlarning bir-biridan Makroiqtisodiy o'zaro bog'liqligi bilan
tavsiflangan jahon globallashuvi davrida Makroiqtisodiy diplomatiya xalqaro
munosabatlarning muhim elementiga aylandi. Bu mamlakatlar o'rtasidagi
munosabatlar darajasini belgilaydigan "o'lchov vositasi". Shu bois diplomatik
munosabatlarda Makroiqtisodiyot asosiy o‘rinni egalladi, an’anaviy siyosiy va
Makroiqtisodiy diplomatik faoliyat o‘rtasidagi chegaralar ingichka bo‘lib,
“Makroiqtisodiy diplomatiya” klassik diplomatiyani qo‘llash sohasiga tobora
ko‘proq kiritilmoqda.
Mamlakatlardagi milliy kompaniyalarning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi
va mamlakat jahon savdo tizimida o‘zini munosib ko‘rsatishi uchun milliy ishlab
chiqaruvchilarni har tomonlama davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash turli
shakllarda namoyon bo‘lishi zarur. Buning uchun milliy ishlab chiqaruvchilarning
raqobatbardoshligini oshirish, xususan: yakuniy mahsulot tannarxini pasaytirishga
yordam beradigan, eksportni rag‘batlantirish, uning tashqi bozorlarga chiqishini
yaxshilash va ularni jalb etish imkonini beruvchi yangi energiya va resurslarni
tejovchi texnologiyalarni jalb qilish zarur. xorijiy investorlar milliy
kompaniyalarga. Aynan Makroiqtisodiy diplomatiya mamlakatda ishlab
chiqarilayotgan tovarlarning raqobatbardoshligini eng yaxshi hal etish va amaliy
oshirish uchun qulay sharoit yaratadi.
Makroiqtisodiy diplomatiya - bu davlat va biznesning milliy tashqi
Makroiqtisodiy siyosatni amalga oshirish bo'yicha uzluksiz, ko'p qirrali
birgalikdagi faoliyati. Zamonaviy Makroiqtisodiy diplomatiya an'anaviy tashqi
ishlar bo'limlari bilan cheklanmagan murakkab organlar tizimiga ega, ko'pincha
davlatning Makroiqtisodiy diplomatiyasiga nodavlat sub'ektlar va biznes
hamjamiyatlari jalb qilinadi, mamlakatning tobora ko'proq yuqori mansabdor
shaxslari shug'ullanadi. umumiy tashqi Makroiqtisodiy kursni ishlab chiqadigan
davlatning Makroiqtisodiy ishlari mahalliy kompaniyalarga chet el uchun yordam
26

beradi, bu esa davlatning jahon miqyosidagi mavqeini mustahkamlashga yordam
beradi.
Norasmiy forum va uchrashuvlar doimiy tus olmoqda, ko‘p tomonlama
tuzilmalarning ahamiyati ortib bormoqda, diplomatiyada oshkoralik va ochiqlik
darajasi oshib bormoqda. Zamonaviy dunyoning barcha bu jarayonlari davlatning
milliy manfaatlarni himoya qilish va ilgari surish, jahon Makroiqtisodiy
jarayonlariga integratsiyalashuvi bo'yicha faol harakatlarini talab qiladi. Bugungi
kunda Makroiqtisodiy diplomatiyaning o‘rni yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
O’zbekistonning Makroiqtisodiy diplomatiyasi ko'p qirrali va ko'p
qirrali. O’zbekiston o'zining Makroiqtisodiy manfaatlarini turli darajalarda va turli
formatlarda amalga oshiradi. YevrAzES a zolari va boshqa Hamdo stlikʼ ʻ
mamlakatlari, Yevropa Ittifoqi va osiyolik sheriklar bilan aloqalar
mustahkamlanmoqda. Shu bilan birga, hamkorlikdan manfaatdorlik yaqqol
namoyon bo'lgan Lotin Amerikasi va Afrikada ham ochilayotgan imkoniyatlarga
e'tibor susaymayapti. O’zbekiston xalqaro Makroiqtisodiy munosabatlarda passiv
emas, u yangi loyihalar va kelishuvlar tashabbuskori bo'lib, global va mintaqaviy
Makroiqtisodiy muammolarni hal qilishga hissa qo'shadi. Xulosa qilish mumkinki,
O’zbekiston Makroiqtisodiy diplomatiyasi o'z vazifalarini samarali amalga
oshiradi, milliy manfaatlar va O’zbekistonning xalqaro obro'-e'tiborini oshirishni
ta'minlaydi. Biroq, shu bilan birga, O’zbekiston tashqi Makroiqtisodiy faoliyati
ko'proq uning xom ashyo va energiya komponentiga qaratilgan. Va, mening
fikrimcha, O’zbekiston Makroiqtisodiy diplomatiyasining sa'y-harakatlari yangi
ishlab chiqarish va boshqaruv texnologiyalarini jalb qilish, xorijiy ilmiy
muassasalar bilan hamkorlikni kengaytirish, shuningdek, o'z texnologiyalarimizni
rivojlantirish va ularni jahon bozoriga olib chiqishga qaratilishi kerak. Bularning
barchasi, albatta, O’zbekistonning innovatsion davlat sifatidagi rolini
kuchaytirishga yordam beradi.
Menimcha, mamlakatimiz jahon Makroiqtisodiyotiga integratsiyalashuv
jarayonini davom ettiradi. O’zbekiston tashqi Makroiqtisodiy ustuvorligi barcha
davlatlar, O’zbekiston bilan munosabatlarni mustahkamlashni istagan barcha
27

birlashmalar bilan o'zaro manfaatli hamkorlikni yo'lga qo'yishdir. Shaxsiy
masalalar bo'yicha kelishmovchiliklarning mavjudligi muhokama qilish, eng
murakkab muammolarni hal qilish uchun cheklov emas. Shu bilan birga,
O’zbekiston har qanday o‘zaro hamkorlikni juda pragmatik – mamlakatimiz uchun
real ta’sirni hisobga olgan holda quradi.
28

FOYDALANILGAN MANBALAR RO'YXATI
1. 04.01.1999 yildagi N 4-PF "O’zbekiston Respublikasining ta'sis
sub'ektlarining xalqaro va tashqi Makroiqtisodiy aloqalarini muvofiqlashtirish
to'g'risida" Federal qonuni.
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti D. Medvedevning 2009 yil 12
maydagi 537-sonli "O’zbekiston Respublikasining 2020 yilgacha bo'lgan milliy
xavfsizlik strategiyasi" farmoni.
3. O’zbekiston Respublikasi Hukumatining 2015 yil 27 iyundagi 401-son
qarori. "O’zbekiston Respublikasining xorijiy RFdagi savdo vakolatxonalari
tizimini optimallashtirish to'g'risida" 2001 yil 9 fevraldagi N 196-r
"Transchegaraviy hamkorlik kontseptsiyasi".
4. O’zbekiston Respublikasi Hukumatining 2009 yil 13 noyabrdagi N
1715-r "O’zbekistonning 2030 yilgacha bo'lgan davr uchun energiya strategiyasi"
buyrug'i.
5. O’zbekiston Respublikasi Hukumatining 2008 yil 17 noyabrdagi N
1662-r "O’zbekiston Respublikasining 2020 yilgacha bo'lgan davrda uzoq
muddatli ijtimoiy-Makroiqtisodiy rivojlanish kontseptsiyasi" qarori.
6. O’zbekiston Respublikasi Hukumatining 2003 yil 14 oktyabrdagi N
1493-r qarori "O’zbekiston Respublikasiga sanoat mahsulotlarini eksport qilishni
davlat moliyaviy qo'llab-quvvatlashni rivojlantirish kontseptsiyasi".
29

O’zbekistоn Respublikasida makrоiqtisоdiy barqarоrlashtirishning xususiyatlari

Sotib olish