O’zbekiston Respublikasida sud hokimiyati faoliyati tarixi - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	99.5KB
Покупки	7
Дата загрузки	03 Сентябрь 2023
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

O’zbekiston Respublikasida sud hokimiyati faoliyati tarixi

Купить

O’zbekiston respublikasi
Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi
Mirzo Ulu g’bek nomidagi
O’zbekiston Milliy Universiteti
Tarix fakulteti
ARXIVSHUNOSLIK Yo’NALISHI
2-BOSQICH TALABASI
“O’zbekistonda DAVLAT MUASSASALARI TARIXI”
FANIDAN
“ O’zbekiston Respublikasida sud hokimiyati
faoliyati tarixi ”
MAVZUSIDA TAYYORLAGAN
KURS ISHI
Toshkent

Mundarija
KIRISH……………………………………………………
… 3
I.BOB. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SUD TIZIMI VA
UNING TASHKIL ETILISHI……………. . . . . . . . . . . . 4
I.1. O’zbekiston Respublikasida sud tizimining shakllanish
tarixi………………………………………………………
….. 4
I.2. Sud tizimining umumiy ta’rifi va uning bo’g’inlari. .. . . . 1
2
II.BOB
. O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI SUD TIZIMI
TARKIBIY TUZILMASI VA HOKIMYATDA
AMALGA OSHIRILAYOTGAN ISLOHOTLAR . . . 1
6
II.1. Sud tizimi tarkibiy tuzilmasi va vazifalari. . . . . . . . 1
6
II.2. O’zbekiston Respublikasi sud tizimidagi
islohotlar…………. 2
2
Xulosa……………………………………………………. 3
2
Foydalanilgan Adabiyotlar Ro’yxati…….. 3
3

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Bugungi kunda rivojlanib borayotgan
sud tizimi tarixini mustaqil o’rgangan holda uning kamchilik va yutuqlarini tahlil
qila bilish. Bundan tashqari yurtimizda sud-huquq sohasida amalga oshirilgan
islohotlarni o’rganib, inson huquqlari va erkinligini ta’minlaydigan konstitutsion
tizimni shakllantirish.
Kurs ishining obyekti. O’zbekiston Respublikasida mustaqillikka erishgan
yillaridan so’ng sud hokimiyatining faoliyati va vazifalari. 1991-2023-yillar
Kurs ishining predmeti. Mustaqillikdan so’ng O’zbekiston Respublikasida
sud hokimiyatining mustaqil hokimiyat sifatida shakllanishi, hokimyat tarkibiy
tuzilmasi va vazifalari, sud tizimida olib borilgan islohotlar va qabul qilingan
qarorlar, mustaqil sud tizimini holati.

I.bob. O’zbekiston respublikasida sud tizimining tashkil etilishi va
mustaqil hokimiyat sifatida shakllanishi.
I.1. O’zbekiston Respublikasida sud hokimiyatining shakllanish
tarixi
Eng avval sud hokimiyati o’zi nima, degan savolga javob berish
lozimedi, chunki shu asosda sudning hokimiyat tizimidagi o’rnini aniqlash, u
haqida aniqroq tasavvur hosil qilish mumkin edi. O’zbekiston Respublikasi Oliy
sudi Plenumlarining birida “sud hokimiyati” tushunchasiga quyidagicha ta’rif
berildi: “Sud hokimiyati - bu sudlarning O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi va qonunlari ustuvorligi prinsipiga so’zsiz rioya qilish asosida
jinoiy, fuqarolik, xo’jalik ishlarini va ma’muriy huquqbuzarlik to’g’risidagi
ishlarni ko’rish bo’yicha vakolatidir” 1
. Bu ta’rif sud hokimiyati vazifalarini to’la
qamrab olmagan bo’lsada, dastlabki urinishlardan bo’lganligi uchun uni ijobiy
baholash mumkin. Albatta, sud hokimiyatiga ta’rif berishda (Konstitutsiyaviy
sud) qonunlarning Konstitutsiyagamos kelishi (Konstitutsiya himoyasini),
fuqarolar huquqi, sha’ni, qadr-qimmatini himoya qilish sudlarning asosiy
vazifasi ekanligi e’tiborga olinishi kerak. Sud hokimiyatining shakllanishida
1993-yil 6-mayda qabul qilingan “O’zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyaviy sudi to’g’risida” gi, 1993-yil 2-sentabrda qabul qilingan
“Sudlar to’g’risida”gi qonunlar muhim rol o’ynadi.
Yer yuzida odam paydo bo’lganidan boshlab, garchi bugungi kundagi
“sud”, “qonun” kabi zamonaviy atamalar bilan atalmagan bo’lsada, turli
qonuniyatlar shakllana boradi. Sud tizimiga aloqador dastlabki ma’lumotlar
bizgacha yetib kelmagan. Shunga qaramasdan, sud hokimyatchiligi — 3-3,5
ming yil avval shakllangan degan taxminlar ham yo’q emas albatta. Umuman
olganda esa, o’rta Osiyo xalqlarining qadimgi madaniy-maishiy darajasi
1
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumi qarorlari to‘plami. 1991-1997. – Toshkent: “Sharq”, 5-6-betlar.

tavsifidan, urf-odatlaridan kelib chiqib shuni aytsa bo’ladiki, sudlov
majburiyatlari hurmatga sazovor, boy hayotiy tajribaga ega bo’lgan jamiyat
a'zolari tomonidan amalga oshirilgan. Nizoli masalalar bo’yicha ular tomonidan
bildirilgan fikrlar, qabul qilingan qarorlar barcha tomonidan qabul qilinib,
majburiy xarakterga ega bo’lgan. O’zbekiston hududida, salkam XIII asr
mobaynida shariat qonun-qoidalariga asoslangan qozilik sudlari, xalq urf-odat
me'yorlariga asoslangan biy sudlari amalda bo’lgan. XIX asrning ikkinchi
yarmida (o’rta Osiyo Rossiya tomonidan qo’shib olinganidan so’ng) chor
mustabid hukumati bu yerda Rossiya qonunchiligiga asoslanib ish yurituvchi
o’zlarining sud organlarini joriy qilishdi. Dastavval ular fuqarolik ishlarini
hamda Rossiya fuqarolarining manfaatlari bilan bo g’liq ishlarni ko’rib
chiqqanlar.
Keyinchalik esa, ularning vakolatiga barcha jiddiy nizolar to’g’risidagi
hamda qonun ozodlikdan mahrum etish jazosini nazarda tutgan jinoyatlarni
ko’rib chiqish qo’shilgan. Oktabr to’ntarishi sud tizimiga ham o’z ta'sirini
o’tkazdi: natijada yangi sudlar va tribunallar joriy qilindi. Ular, birinchi
direktivalarda belgilanganidek, o’zlarining “proletarlik ongi”ga asoslanib
ishlarni ko’rib chiqqanlar. Ularga o’z faoliyatida chor Rossiyasi qonun
hujjatlaridan foydalanish huquqi ham berilgan edi, basharti bu qonun hujjatlari
revolutsiya manfaatlariga zid kelmasada. Sudyalar va boshqa sud organlari
umuman xato qilmaydigan, qat’iy qata g’onchi va hech ham shubhalanmaydigan
qilib o’ylangan edi. Ularni boshqarish faqatgina umumiy ko’rsatmalar berish
hamda konkret ishlarga to’ g’ridan-to’ g’ri aralashish orqali amalga oshirilgan.
Bunga misol qilib RKP(b) Siyosiy byurosining 1919-yili
“Bosmachilarning boshliqlari to’g’risida”gi qarorini keltirsa bo’ladi. Unda
shunday deyilgan edi: “o’rta Osiyo byurosiga bosmachilarning boshliqlarini
qo’ldan chiqarmaslik va ularni darhol Revtribunal sudiga topshirib jazo sifatida
oliy jazoni qo’llash nazarda tutish majburiyat qilib belgilansin”.
Mazkur qaror matnidan siyosiy byuroning sud ishlariga to’ g’ridan- to’
g’ri aralashuvi aniq-ravshan ko’rinib turibdi; byuro tomonidan aybdorlik

masalasi ham, jazo masalasi ham hal etib bo’lingan. U vaqtlarda sudyalarning
mustaqilligi haqida gap ham bo’lishi mumkin emas edi. 1936-yili SSSR
prokurori A. Ya. Vishinskiy sudni davlatning qata g’onchilik siyosatini amalga
oshiruvchi organ sifatidagi rolini isbotlab beradi: “Biz proletar davlatda
sudyalarning “mustaqilligi” prinsipini rad qilganimizda, biz ularning proletar
davlatdan, ishchi sinfidan, umumdavlat siyosatidan mustaqilligini rad etgan
bo’lamiz. Buning bilan biz davlatda umumdavlat siyosatidan farqli ravishda
alohida sud siyosatining mavjud bo’lishini radetamiz...”.
Qonunsizlik - kommunistik tizimning asosiy belgisi bo’lib, u hech qaysi
bir sovet muassasalarini chetlab o’tmagan. Partiya tizimi sudlarni o’zining
yo’lini amalga oshirishga mo’ljallangan bir bo’limi sifatida qaragan. Partiyaning
yo’riqlari hayotga darhol tatbiq etilgan. Shunday qilib, 1934-yil 10-iyulda SSSR
SIK tomonidan “SSSR ichki ishlar xalq komissariati va uning mahalliy organlari
tomonidan tergov qilinadigan jinoyatlarni ko’rib chiqish to’g’risida” qaror qabul
qilinadi. Qarorga muvofiq, davlatga qarshi (kontrrevolyutsion, boshqaruv
tartibiga qarshi) jinoyatlar SSSR Oliy sudi, ittifoq respublikalarning oliy sudlari,
o’lka va oblast sudlari hamda avtonom respublikalarning bosh sudlari
tomonidan ko’rib chiqiladi. Buning uchun SSSR va ittifoq respublikalarning
sudlarida rais va ikkita sud a’zosidan iborat tarkibda maxsus hay'atlar tashkil
etildi.
Temir yo’l va suv transportida sodir etiladigan jinoyatlar SSSR Oliy
sudining Temir yo’l va Suv hay’atlari, tomonidan ko’rib chiqilishi kerak.
Shuningdek, SSSR Oliy sudining Sud-nazorat kollegiyasi (hay’ati) tashkil etildi.
Boshqacha qilib aytganda, maxsus kengashlar bilan birgalikda maxsus
kollegiyalar ham dalillarsiz sud qilishi mumkin edi.
Tarixning guvohlik berishicha, yaxshi qonunlardan tashqari, inson
huquqlarining mafkuraviy kafolatlari-insonning qadriyatiga bo’lgan ishonch,
o’zboshimchaliklarning har bir qurboni haqida xotiraning saqlab qolinishi ham
juda muhimdir. Shuning uchun ham o’zbek xalqi 1-Prezident I. A. Karimovning

“Qata g’on-qurbonlarini xotiralash kunini belgilash to’g’risida”gi farmonini
yuqori baholadi.
Sud hokimiyatning alohida tarmo g’i sifatida barcha demokratik
mamlakatlarda e’tirof etilgan. Sobiq tuzumda sud sotsialistik tuzum himoyachisi
sifatida namoyon bo’lib, undan har qanday demokratik chiqish va harakatlarni
jazolash vositasi sifatida foydalanilgan.
Mamlakatimiz mustaqilligining dastlabki kunlaridan boshlab, sudlarni
alohida mustaqil hokimiyat tarmo g’i sifatida vujudga keltirish uchun harakatlar
boshlandi. Respublika Birinchi Prezidenti: “Sud hokimiyati isloh qilinmoqda, u
qonunlar ustunligini, barcha fuqarolarning qonun oldida tengligini ta’minlashi
lozim” 2
, - deb mamlakatimiz mustaqilligining dastlabki kunlarida e’tirof etgan
edi.
Fikrimizga ko’ra, O’zbekiston qonunchiligida sud hokimiyati amalga
oshirilishining quyidagi shakllari mustahkamlangan:
1. Qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlaming hujjatlari Konstitutsiyaga
qanchalik mosligiga doir ishlarni ko’rish.
2. Sudga qadar ish yuritish ustidan nazorat qilish (ehtiyot chorasi sifatida
qamoqqa olish yoki qamoqda saqlab turish muddatini uzaytirish; amnistiya
aktini qo’llash to’g’risidagi iltimosnomalarni ko’rish va boshqalar).
3. Sud hujjatlari (hal qiluv qarori, hukm, ajrim, qarorlar) ning ijro etilishini
ta’minlashga, shuningdek, hakamlik sudlarining hal qiluv qarorlari bo’yicha ijro
varaqalari berishga doir ishlarni ko’rish.
4. Qonun hujjatlarini qo’llash masalalari bo’yicha tushuntirishlar berish.
5. O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasida qonunchilik
tashabbusi huquqini amalga oshirish.
6. Sudlar faoliyatini tashkiliy jihatidan ta’minlashda, sudyalami tanlash va
lavozimlarga tavsiya etishda ishtirok etish.
7. Odil sudlovni amalga oshirish. Odil sudlov fuqarolik, xo’jalik, jinoyat ishlarni
hamda ma’muriy huquqbuzarliklar tog’risidagi ishlami ko’rish va hal qilish
2
Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 1992. 5-bet

orqali amalga oshiriladi. Sud hokimiyatini amalga oshirishning asosiy shakli sud
ishlarini yuritishdir, ya’ni taraflarning teng huquqliligi va ish yuritishning
tortishuv prinsiplariga asoslangan odil sudlovdir. Darhaqiqat, odil sudlov
O’zbekiston da sud hokimiyatining shakllanishi jarayonini shartli ravishda
quyidagi bosqichlarga bo’lish mumkin:
1) Rossiyaga qo’shib olinishidan oldin O’zbekiston (Turkiston)da sud
hokimiyati;
2) chor Rossiyasi davrida O’zbekiston da sud hokimiyati;
3) Oktabr revolutsiyasidan so’ng, ammo O’zbekiston SSR tashkil etilishidan
oldin O’zbekiston (Turkiston)ning sud hokimiyati;
4) O’zbekiston Respublikasi sobiq Ittifoq tarkibiga kirgan davridagi sud
hokimiyati;
5) O’zbekiston mustaqillikka erishganidan so’ng sud hokimiyati.
Sud hokimiyatining O’zbekiston hududida rivojlanishi va shakllanishining
ko’rsatilgan har bir bosqichini qisqacha ko’rib chiqamiz.
Birinchi bosqich — Rossiyaga qo’shib olinishidan oldin O’zbekiston
(Turkiston)da sud hokimiyati. Rossiyaga qo’shib olinishidan oldin o’rta Osiyo
uch feodal davlat o’rtasida bo’lingan edi: Qo’qon va Xiva xonliklari hamda
Buxoro amirligi. Xon va amir ularning hokimiyatlariga xavf tu g’diradigan xatti-
harakatlar bo’yicha jinoyat ishlarini ko’rib, sud hokimiyatini amalga
oshirishgan. Tabiiyki, shu holatda har qanday shaklda shikoyat qilish haqida
so’z yuritishga imkon bo’lmagan.
Qozikalon (qozi-kuzzot), ya’ni oliy sudya “odil sudlovni” amalga
oshirishda xon va amirning o ‘ng qo’li bo’lgan. U bir vaqtning o’zida ham diniy,
ham sud hokimiyatini amalga oshirgan. Rasmiy hujjatlarda u “odil sudlov
tayanchi (ustuni)” deb nomlangan. Shariat qonunlariga rioya etgan qozi sudlari
hamda xalq urf-odat normalari bo’yicha o ‘z qarorlarini qabul qiladigan biy
sudlari O’zbekiston hududida deyarli 13 asr davomida o’z faoliyatini amalga
oshirgan.

1886-yildagi Turkiston o’lkasini boshqarish to’g’risidagi nizom bilan
“qozi sudlari” “xalq sudlari” degan nomga o’zgartirilgan. Biroq, ushbu sudlar
avvalgiday biy sudlari va qozi sudlariga bo’linardi. So’ng ikki sud instansiyalari
o ‘rnatilgan: xalq sudyasi va uyezd boshli g’i tomonidan chaqiriladigan xalq
sudyalari qurultoyi. Bundan tashqari, uyezd boshli g’i hukm yoki qaror ijrosini
to’xtatishga va viloyat sudiga shikoyat qilish uchun ishni prokurorga yuborishga
haqli bo’lgan. Ya’ni ish yuqori turuvchi instansiya sudi tomonidan ko’rib
chiqilishi uchun apellatsiya shikoyatining mavjudligi talab etilmagan. Uyezd
boshli g’ining qarori ishni yuborish uchun faktik asos bo’lgan.
Bundan tashqari, xalq sudlarining hukmlari va qarorlari ustidan uyezd
boshli g’iga shikoyat qilish mumkin edi, u esa hukm yoki qaror ijrosini
to’xtatishga haqli bo’lib, shikoyatni, o ‘z navbatida, xalq sudyalari qurultoyiga
ko’rib chiqish uchun taqdim etardi. Qurultoy muayyan tumandagi sudyalarning
uchdan ikki qismidan iborat bo’lgan. Shunday qilib, xalq sudyalari qurultoyi
faktik apellatsiya instansiyasi bo’lgan. Qurultoy huquqlari doirasidan chiqmagan
holda qabul qilingan qurultoy qarorlari uzil-kesil bo’lgan
1867-yilda hozirgi O’zbekiston hududida birinchi chor sudlari tashkil
etilgan. Uyezd sudlari birinchi instansiya sudlari bo’lgan va kelishtiruvchi
sudyalarining huquqlaridan foydalangan
Viloyat boshqarmalari viloyat sudlarining tashkil etilishiga qadar sud
vazifalarini bajarardi. Ular sud sifatida uyezd sudyalarining ishlarini apellatsiya
tartibida ko’rardi.
1867-yildagi nizom loyihasi bo’yicha viloyat mahkamalarining qaror va
hukmlari ustidan berilgan apellatsiya shikoyatlari senat tomonidan ko’rilardi.
Biroq, Turkiston general-gubematori 1878-yilda hakamlik qurultoyi huquqlari
asosida qabul qilingan viloyat mahkamalarining qarorlarini kassatsiya tartibida
ko’rish huquqini noqonuniy ravishda egalladi. General-gubemator
devonxonasining xizmatchilari ishlarning kassatsiya tartibida ko’rilishining
mazmunini o’zlashtirmagan bo’lib, butunlay to’ g’ri bo’lgan qarorlarni bekor

qilish tog’risidagi bildirgilarni tayyorlardi, noto’ g’ri qarorlar ustidan berilgan
kassatsiya shikoyatlarini esa oqibatsiz qoldirardi.
Viloyat sudlari sud palatasi va kelishtiruvchi sudlar qurultoyining huquq
va majburiyatlarini o’zida birlashtirardi. Viloyat sudlari oldin viloyat
mahkamalari va kelishtiruvchi sudlar qurultoylari sudloviga tegishli bo’lgan
barcha ishlarni ko’rardi. Bundan tashqari, ularga mahalliy aholining qozi va biy
sudlari hukm hamda qarorlarini bekor qilish huquqi taqdim etilgan.
1898-yilda Turkistonda 1864-yildagi Sud nizomlari joriy etilgan. Sud
nizomlarini qo’llash tog’risidagi vaqtinchalik qoidalariga muvofiq, uchastka va
q o’shimcha kelishtiruvchi sudlari; okrug sudlari; sud palatasi ta’sis etilgan.
Uchastka va qo’shimcha kelishtiruvchi sudlari sudlovga tegishliligi jinoyat va
fuqarolik sudi ish yurituvining nizomlari bilan belgilanadigan jinoyat va
fuqarolik ishlarini ko’rardi. Ahvol huquqidan mahrum etishga yoki uni
cheklashga olib kelmaydigan jinoyat va nojo’ya harakatlar to’g’risidagi ishlar
kelishtiruvchi sudya tomonidan ko’rilardi. Ularning qarorlari ustidan protest va
shikoyatlar okrug sudiga berilardi. Okrug sudlari ishlarni birinchi instansiya sudi
sifatida ko’rardi.
Sud palatasi 1899-yil 14-mayda Toshkentda tashkil etilgan. U birinchi
instansiya sudi sifatida qonunga muvofiq, uning sudloviga tegishli bo’lgan
jinoyat va fuqarolik ishlarining eng muhim toifalarini ko’rgan. Uchastka sudlari
tomonidan ko’rilgan ishlar bo’yicha sud palatasi kassatsiya instansiyasi
vazifalarini bajarardi. Kelishtiruvchi sudyalaming qurultoyi sifatida chiqarilgan
okrug sudlarining uzil- kesil qaror va hukmlari ustidan berilgan protest va
shikoyatlar yuzasidan ishlarni ko’rish bo’yicha senatning vazifalari ham sud
palatasiga yuklatilgan edi. Sud palatasi katta rais, uch nafar podsholik sudyalar
va uch nafar mahalliy faxriy kelishtiruvchi sudyalardan iborat bo’lgan.
Uchinchi bosqich — Oktabr revolutsiyasidan so ‘ng, О ‘zbekiston SSR
tashkil etilishidan oldin О ‘zbekiston (Turkiston)ning sud hokimiyati.
1921-yildan boshlab, RKP(b) MK ko’rsatmalariga asosan, Turkistonda
qozi sudlari institutining qisman tiklanishi boshlandi. 1921-yil 6-oktabrdagi

Qozi sudi to ‘g ‘risidagi nizomga muvofiq, Far g’ona viloyatida yagona xalq
sudi bilan birga qozi sudlari ham legallashtirilgan. Mazkur sudlarning birinchi
instansiyasi ishlarni yakka tartibda ko’rgan qozi bo’lgan. Ikkinchi-apellatsiya
instansiyasi 2-5 kishidan iborat bo’lgan qozilar qurultoyi, kassatsiya instansiyasi
esa viloyat yoki uyezd adliya bo’limining taqdimnomasi bo’yicha yoki xulosasi
bilan ishlarni ko’rgan ijroqo’m rayosati bo’lgan. Nizomga binoan, qozi
taraflaming vujudga kelgan nizoni shariat bo’yicha hal qilinishiga rozi
bo’lganligi haqidagi yozma arizasi bo’yicha ishlarni ko’rishga haqli edi.
Taraflarning biri nizo ushbu tartibda ko’rib chiqilishiga rozi bo’lmagan holda
sudlovga tegishlilik haqidagi masala qarori uzil-kesil hisoblangan alohida
komissiyaga hal qilish uchun taqdim etilishi mumkin edi
To’rtinchi bosqich — О ‘zbekiston Respublikasi SSSR tarkibiga kirgan
davridagi sud hokimiyati. o’zSSR tashkil etilishidan (1924-y.) so’ng barcha
davlat hokimiyati organlari va qonunlami unifikatsiya qilish, sobiq TASSR,
BSSR va XSSR hududida amal qilgan turli qonun hujjatlari o’rniga yagona
respublika qonunchiligini ishlab chiqish zarurati vujudga kelgan. o’zSSR
hukumati oldida respublika barcha hududlari uchun sud muassasalarining
yagona tizimini o’matish vazifasi ham turgan. Yangi tashkil etilgan viloyatlarda
(Toshkent, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo va Xorazm), shuningdek,
oldindan bo’lgan Samarqand va Far g’ona viloyatlarida viloyat sudlari ta’sis
etilgan.
1922-yildagi RSFSRning sud tuzilishi to’g’risidagi nizomga muvofiq,
yangi tashkil etilgan o’zSSR Oliy sudi va viloyat sudlari
o’z faoliyatini boshlagan edi. o’zSSR Oliy sudi quyidagi tarkibda o’z faoliyatini
yuritgan edi: yalpi majlisning rayosati, jinoyat va fuqarolik ishlari bo’yicha
kassatsiya kollegiyasi, jinoyat va fuqarolik ishlari bo’yicha sud kollegiyasi va
intizomiy kollegiya. Xalq sudlari ham mavjud bo’lgan, ular milliy-davlat
chegaralash jarayonining boshida bir-biridan keskin farqlanadigan ikki guruhga
bo’lingan edi:

1) oldin Turkiston Respublikasiga kirgan viloyatlar (Toshkent, Samarqand va
Far g’ona viloyatlari) ning xalq sudlari;
2) O’zbekiston ga yangi qo’shilgan viloyatlarning xalq sudlari.
I.2 Sud tizimining umumiy ta’rifi va uning bo’g’inlari
Sud hokimiyatini amalga oshirish vazifasi tashkil etilgan maxsus
organlarning, ya’ni sudlarning zimmasiga yuklatilgan. o’z navbatida, sudlar
yagona tizimni tashkil qiladilar. O’zbekiston Respublikasida sud tizimini
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va “Sudlar to’g’risida”gi Qonuni
belgilaydi. O’zbekiston da sud hokimiyati faqat sudlarga, ya’ni ularning
vakillari bo’lgan sudyalarga va odil sudlovni amalga oshirish jarayoniga
qonunda belgilangan tartibda jalb qilinadigan xalq vakillariga, ya’ni xalq
maslahatchilariga taqdim etiladi. Sud hokimiyat vakolatlari boshqa organlar
yoki shaxslar tomonidan o’zlashtirilishi qonun tomonidan man etiladi.
Mukammal sud tizimi, nafaqat, ayrim sudlar vakolatlarining belgilanishiga
imkon beradi, balki sud orqali himoyalanish erkinligi prinsipining amalga
oshirilishini va odil sudlov samaradorligini ta’minlaydi.
O’zbekiston Respublikasi sud tizimini takomillashtirish va sud hokimiyati
mustaqilligini ta’minlash amalga oshirilishi O’zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi qabul qilinishi paytidan boshlangan sud-huquq islohotining
birinchi navbatdagi vazifasi sifatida belgilandi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi sud tizimining huquqiy asosini
belgilaydi. Konstitutsiyaning 107-moddasiga muvofiq, O’zbekiston
Respublikasida sud tizimi besh yil muddatga saylanadigan O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi,
O’zbekiston Respublikasi Oliy xo’jalik sudi, Qoraqalpo g’iston Respublikasi
fuqarolik va jinoyat ishlari bo’yicha oliy sudlari, Qoraqalpo g’iston Respublikasi
xo’jalik sudidan, shu muddatga tayinlanadigan fuqarolik va jinoyat ishlari
bo’yicha viloyat va Toshkent shahar sudlari, fuqarolik va jinoyat ishlari
bo’yicha tumanlararo, tuman, shahar sudlari, shuningdek, harbiy va xo’jalik

sudlaridan iborat. Shunday qilib, O’zbekiston da tashkil etilgan va o ‘z
faoliyatini amalga oshiradigan sud tizimi quyidagi uch kichik tizimni o’z ichiga
qamrab oladi:
1) O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi.
2) O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi, Qoraqalpo g’iston Respublikasi
fuqarolik va jinoyat ishlari bo’yicha Oliy sudlari, fuqarolik va jinoyat ishlari
bo’yicha viloyat va Toshkent shahar sudlari, fuqarolik va jinoyat ishlari
bo’yicha tumanlararo, tuman, shahar sudlari, harbiy sudlardan iborat umumiy
yurisdiksiya sudlari. Harbiy sudlar tizimi, o’z navbatida, O’zbekiston
Respublikasi Oliy sudi harbiy hay’ati, O’zbekiston Respublikasi Harbiy sudi,
okrug va hududiy harbiy sudlardan iborat.
3) Xo’jalik sudlari. Mazkur sudlar O’zbekiston Respublikasi Oliy xo’jalik sudi,
Qoraqalpo g’iston Respublikasi xo’jalik sudi, viloyatlar va Toshkent shahar
xo’jalik sudlaridan iborat.
Konstitutsiyaviy sud tashkil etilishi va faoliyati tartibi O’zbekiston
Respublikasining “O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi
to’g’risida”gi Qonunida belgilangan. Umumiy yurisdiksiya sudlari va xo’jalik
sudlari tashkil etilishi va faoliyati tartibi O’zbekiston Respublikasining “Sudlar
to’g’risida”gi Qonunida belgilangan. O’zbekiston Respublikasida favqulodda
sudlar tuzish Konstitutsiya va “Sudlar to’g’risida”gi Qonuni bilan taqiqlanadi.
Qonunga asosan, odil sudlovning samaradorligini va tezkorligini, shuningdek,
fuqarolar va yuridik shaxslarning huquq va manfaatlarini sud orqali himoya
qilishning kafolatlarini kuchaytirish maqsadida O’zbekiston Respublikasida
ishlarning toifalariga qarab, sudlarning ixtisoslashuvi amalga oshirilishi
mumkin.
Ta’kidlash lozimki, O’zbekiston Respublikasi sud tizimini
takomillashtirish, sud hokimiyati mustaqilligini ta’minlash maqsadida umumiy
yurisdiksiya sudlarining ixtisoslashuvi amalga oshirildi.O’zbekiston
Respublikasi 1-Prezidentining 2000-yil 14-avgustdagi “O’zbekiston
Respublikasining sud tizimini takomillashtirish to’g’risida”gi Farmoni qoidalari

2000-yil 14-avgustda yangi tahrirda qabul qilingan hamda fuqarolik ishlari va
jinoyat ishlari bo’yicha alohida sudlarning tashkil etilishini nazarda tutgan
O’zbekiston Respublikasining “Sudlar to’g’risida”gi Qonuni qabul qilinishi
orqali amalga oshirildi.
Umuman olganda, yangi tahrirda qabul qilingan “Sudlar to’g’risida”gi
Qonun bilan sud tizimi tubdan isloh qilindi. Xususan:
• sud tizimi takomillashtirildi, sudlarning ixtisoslashuvi amalga oshirildi: ishlar
malakali ko’rib chiqilishini ta’minlash maqsadida fuqarolik va jinoyat ishlari
bo’yicha sudlar tashkil etildi;
• hokimiyatlar bo’linishi konstitutsiyaviy prinsipini amalga oshirish uchun
sudlar faoliyatini tashkiliy jihatdan ta’minlash masalalari, xususan, sudya
kadrlari masalasi bilan O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzurida tashkil
qilingan maxsus organ- O’zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi
Sudyalarni tanlash va lavozimlarga tavsiya etish bo’yicha oliy malaka
komissiyasi shu g’ullanadi;
• sudyalik lavozimlariga nomzodlarni taqdim etish, sudya vakolatlarini to’xtatish
va muddatidan ilgari tugatish, sudyalarni intizomiy javobgarlikka tortish
bo’yicha ish yuritishni qo’z g’atish, sudlar faoliyati to’g’risidagi hisobotlarni
vaqt-vaqti bilan tinglash bo’yicha vakolatlar ijro etuvchi organi bo’lgan Adliya
vazirligining vakolati doirasidan chiqarildi. Bu esa sudlar Adliya vazirligining
ta’siridan to ‘liq ozod etilishini ko’rsatadi;
•O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzurida maxsus vakolatli organ Sud
qarorlarini ijro etish, sudlar faoliyatini moddiy-texnik jihatdan va moliyaviy
ta’minlash Departamenti tashkil etildi;
• Sudyalar zaxirasini shakllantirish bo’yicha sudyalar malaka hay’atlarining
vakolatlari kengaytirildi, mazkur hay’atlarning zimmasiga sudya kadrlari
birlamchi zaxirasini shakllantirish majburiyati yuklatildi;
• Sudya kadrlarini tanlash va tayinlashning huquqiy mexanizmi yaratildi,
sudyalik lavozimlariga nomzodlarni tanlash bo’yicha ko’p bosqichli tizim joriy
etildi.

Fuqarolik, jinoyat va ma’muriy sud ishlari umumiy yurisdiksiya sudlarida
ko’rib chiqiladi. Umumiy yurisdiksiya sudlari tizimining tashkiliy asoslari
O’zbekiston Respublikasining “Sudlar to’g’risida”gi Qonunida
mustahkamlangan. O’zbekiston Respublikasining sud tizimi uning milliy-davlat
va ma’muriy-hududiy tuzilishiga mos bo’lib, tarkibiy jihatdan tuman, viloyat va
respublika bo’ g’inlaridan iborat.
Sud tizimi bo’ g’ini - bu O’zbekiston Respublikasining milliy-davlat va
ma’muriy-hududiy tuzilishiga muvofiq tashkil etilgan hamda bir xil vakolatlarga
ega bo’lgan bir turdagi sudlar majmuyidir.
“Sudlar to’g’risida”gi Qonunning 1-moddasiga muvofiq, umumiy
yurisdiksiya sudlari tizimi uch bo’ g’indan iborat:
1)Asosiy bo’ g’in-fuqarolik ishlari bo’yicha tumanlararo, tuman(shahar) sudlari,
jinoyat ishlari bo’yicha tuman (shahar) sudlari;
2)o’rta bo’g’in-Qoraqalpog’iston Respublikasi fuqarolik va jinoyat ishlari
bo’yicha Oliy sudlari, fuqarolik va jinoyat ishlari bo’yicha viloyat va Toshkent
shahar sudlari;
3)Oliy bo’g’in-O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi.
Umumiy yurisdiksiya sudlari tizimiga kiruvchi harbiy sudlar ham aynan
shu tarzda bo’linadi:
1)Asosiy bo’g’in-okrug va hududiy harbiy sudlari;
2)O’rta bo’g’in-O’zbekiston Respublikasi Harbiy sudi;
3)Oliy bo’g’in-O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi harbiy hay’ati.
Umumiy yurisdiksiya sudlaridan farqli ravishda xo’jalik sudlari uch bo’
g’in o’rniga ikki bo’ g’indan iborat tuzilmaga ega:
1)Asosiy bo’ g’in-Qoraqalpo g’iston Respublikasi xo’jalik sudi, viloyat va
Toshkent shahar xo’jalik sudlari;
2)Oliy bo’ g’in-O’zbekiston Respublikasi Oliy xo’jalik sudi.
Agarda “bo’g’in” tushunchasi umumiy yurisdiksiya sudlari tizimini
tashkiliy tuzilishi nuqtayi nazaridan ta’riflagan bo’lsa, “instansiya” tushunchasi

mazkur tizimni u tomonidan bajarilayotgan vazifalar nuqtayi nazaridan
ta’riflaydi.
II BOB . O’zbekiston Respublikasi Sud Tizimi Tarkibiy Tuzilmasi
Va Hokimyatda Amalga Oshirilayotgan Islohotlar
II.1 Sud tizimi tarkibiy tuzilmasi va vazifalari
Sud hokimiyatning alohida tarmo g’i sifatida barcha demokratik
mamlakatlarda e’tirof etilgan. Sobiq tuzumda sud sotsialistik tuzum himoyachisi
sifatida namoyon bo’lib, undan har qanday demokratik chiqish va harakatlarni
jazolash vositasi sifatida foyadalanilgan.
Mamlakatimiz mustaqilligining dastlabki kunlaridan boshlab, sudlarni
alohida mustaqil hokimiyat tarmo g’i sifatida vujudga keltirish uchun harakatlar
boshlandi. “Sud hokimiyati isloh qilinmoqda, u qonunlar ustunligini, barcha
fuqarolarning qonun oldida tengligini ta’minlashi lozim” 3
- deb mamlakatimiz
mustaqilligining dastlabki kunlarida e’tirof etgan edi Respublika Prezidenti.
O’zbekiston Konstitutsiyasi loyihasini tayyorlashda sud hokimiyatini mustaqil
hokimiyat sifatida o’matishga alohida e ‘tibor berdi. Jahon mamlakatlari tajribasi
o’rganildi. Sud hokimiyatini tashkil etish davlat hokimiyatini tashkil etishning
ajralmas qismi deb qaraldi.
“Davlat hokimiyatining tashkil etilishi va faoliyat tartibi vakolatlarning
taqsimlanish prinsipi asosida amalga oshiriladi. Qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va
sud hokimiyati-davlatning uchta asosiy tayanchidir” 4
– degan g’oya
Konstitutsiyaning 11-moddasida asosiy prinsip sifatida mustahkamlab qo’yildi.
O’zbekiston mustaqilligi, davlat hokimiyatining jahon tajribasida qo’llab kelingan
prinsiplarini qo’llash natijasida Konstitutsiyada sudni totalitar tuzum, undagi
hukmron partiya manfaatiga xizmat qiluvchi vositadan fuqarolarning huquqlarini
himoya qiluvchi, huquqiy davlatning muhim vositasiga aylantirish uchun
imkoniyat vujudga keldi va Konstitutsiyada mustahkamlandi.
3
Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va tarqqiyot yo‘li. – Toshkent: O‘zbekiston, 1995. 5-bet.
4
Karimov I.A. O‘zbekiston-kelajagi buyuk davlat. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992. 41-bet.

Lekin Konstitutsiya yoki boshqa qonunlarda masalani belgilashning o’zi
muammoni hal qilmas edi. Sudning haqiqiy hokimiyat organiga, mustaqilligiga,
fuqarolarning huquqlari himoyachisiga aylanishi uchun katta ishlarni am alga
oshirish zarur edi. Buning uchun sud-huquq sohasini isloh qilish zarurligi
belgilandi va bosqichma-bosqich islohotlar amalga oshirib borildi. Uning
natijasida sud hokimiyatining nazariy asoslari, huquqiy asoslari shakllanib,
kuchayib bordi. Eng avval sud hokimiyati o’zi nima, degan savolga javob berish
lozim edi, chunki, shu asosda sudning hokimiyat tizimidagi o’rnini aniqlash, u
haqda aniqroq tasavvur hosil qilish mumkin edi.
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenum larining birida sud hokimiyati
tushunchasiga quyidagicha ta’rif berildi: “Sud hokimiyati - bu sudlarning
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlari ustuvorligi prinsipiga
so’zsiz rioya qilish asosida jinoiy, fuqarolik, xo’jalik ishlarini va ma’muriy,
huquqbuzarlik to’g’risidagi ishlarni ko’rish bo’yicha vakolatidir” 5
. Bu ta’rif to’la
sud hokimiyati vazifalarini qamrab olmagan bo’lsa-da, dastlabki urinishlardan
bo’lganligi uchun uni ijobiy baholash mumkin. Albatta, sud hokimiyatiga ta’rif
berishda (Konstitutstyaviy sud) qonunlarning Konstitutsiyaga mos kelishi
(Konstitutsiya himoyasini), fuqarolar huquqi, sha’ni, qadr-qimmatini himoya qilish
sudlarning asosiy vazifasi ekanligi e ‘tiborga olinishi kerak.
Sud hokimiyatining shakllanishida 1993-yil 6-mayda qabul qilingan
“O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to’g’risida”gi, 1993-yil 2-
sentabrda qabul qilingan “Sudlar to’g’risidagi qonunlar muhim rol o’ynadi. Sud
hokimiyatini mustahkamlash, uning mustaqilligini ta’minlash masalasi doimiy
ravishda davlat boshli g’ining e’tiborida bo’ldi. Deyarli barcha asosiy
ma’ruzalarida davlat boshli g’i bu masala xususida to’xtalib o’tdi. Sud hokimiyati
tizimining alohida hamda umumiy vazifalari mavjud, tegishli vakolatlarga ega
alohida sud organlarining tizimidan ibprat. Sud organlari qonunchilik va ijro
hokimiyatidan farq qilib, alohida maqsadda tuzilgan sud organlaridan hamda Oliy
5
O‘zbekiston Oliy Plenumi qarorlari to‘plami. 1991-1997. – Toshkent: Sharq. 1997. 5-6-betlar.

va mahalliy sud organlaridan iborat va ularning barchasi birlashib yagona sud
hokimiyatini tashkil qiladi.
Konstitutsiyaning 107-moddasida sud hokimiyatini amalga oshiruvchi sud
organlari tizimi belgilangan. Unga asosan “O’zbekiston Respublikasida sud tizimi
besh yil muddatga saylanadigan O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi,
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi, O’zbekiston Respublikasi Oliy xo’jalik sudi,
Qoraqalpo g’iston Respublikasi fuqarolik va jinoyat ishlari bo’yicha oliy sudlari,
Qoraqalpo g’iston Respublikasi xo’jalik sudidan, shu muddatga tayinlanadigan
fuqarolik va jinoyat ishlari bo’yicha viloyat va Toshkent shahar sudlari, fuqarolik
va jinoyat ishlari bo’yicha viloyat va Toshkent shahar sudlari, fuqarolik va jinoyat
ishlari bo’yicha tumanlararo, tuman, shahar sudlari, harbiy va xo’jalik sudlaridan
iborat”.
Sud hokimiyati tizimi quyidagi ko’rinishda aniq ko’rinadi. Sud
hokimiyatining mustaqil tarmo g’i O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi
hisoblanadi. Konstitutsiyaviy sud faqat markazda (Respublika miqyosida) tuzilishi
bilan (quyi tuzilmalarda yo’q), vazifa va vakolatlariga qarab, tarkibiy tuzilishiga
ko’ra sud hokimiyatining boshqa ikki tarmo g’i umumiy yurisdiksiya sudlari va
xo’jalik sudlaridan farq qiladi.
Konstitutsiyaviy sudning asosiy vazifasi, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi
hokimiyatlarning hujjatlari Konstitutsiyaga qanchalik mosligiga doir ishlarni
ko’radi. Boshqacha qilib aytganda, u Konstitutsiyaning asosiy himoyachisidir.
Konstitutsiyamizning 109-moddasiga asosan Konstitutsiyaviy sudga yana quyidagi
vazifalar yuklangan. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi:
1) O’zbekiston Respublikasi qonunlarining va O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisi palatalari qarorlarining, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
farmonlarining, hukumatning va mahalliy davlat hokimiyati organlari
qarorlarining, O’zbekiston Respublikasining davlatlararo shartnomaviy va boshqa
majburiyatlarining O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga mosligini
aniqlaydi;

2)Qoraqalpo g’iston Respublikasi Konstitutsiyasi O’zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasiga, Qoraqalpo g’iston Respublikasi qonunlari O’zbekiston
Respublikasining qonunlariga muvofiqligi to’g’risida xulosa beradi;
3) O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari normalariga sharh
beradi;
4) O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari bilan berilgan
vakolat doirasida boshqa ishlarni ham ko’rib chiqadi. Konstitutsiyaviy sudning
qarorlari matbuotda e’lon qilingan paytdan boshlab kuchga kiradi. Ular qat’iy va
ular ustidan shikoyat qilish mumkin emas.
Konstitutsiyaviy sudning faoliyati, vakolatlari, ish yuritish, tashkil bo’lish
tartibi, tarkibi “O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to’g’risida”gi
Qonun bilan tartibga solinadi.
Sud hokimiyatining tarkibiga kiruvchi ikkinchi tarmoq sudi – bu umumiy
yurisdiksiya sudlaridir. Bu sud tarmo g’i o’z tizimiga ega, uni O’zbekiston
Respublikasi Oliy sudi boshqaradi. Konstitutsiyaning 110-moddasiga asosan
“O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi fuqarolik, jinoiy va ma’muriy sud ishlarini
yuritish sohasida sud hokimiyatining oliy organi hisoblanadi. U tomonidan qabul
qilingan hujjatlar qat’iy va O’zbekiston Respublikasining barcha hududida
bajarilishi majburiydir.
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Qoraqalpo g’iston Respublikasi Oliy
sudlari, viloyatlar, shaharlar, tumanlararo, tuman sudlari va harbiy sudlarning
sudlov faoliyati ustidan nazorat olib borish huquqiga ega”.
Konstitutsiyaning bu normasi tegishli sud tizimini, unda Oliy sudning
o’rnini, qisqa qilib aytganda, sudning vazifa va vakolatlarini belgilab qo’ygan.
Umumiy yurisdiksiya sudlari tizimini quyidagi ko’rinishda aniqroq tasavvui qilish
mumkin. Bu sudlarning vazifa va vakolatlari “Sudlar to’g’risida”gi Qonunda keng
berilgan. Qonunning 2-moddasida sudning vazifasi belgilangan, unga asosan sud -
“O’zbekiston Respublikasida sud O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va
boshqa qonunlarida, inson huquqlari to’g’risidagi xalqaro hujjatlarda e’lon qilingan
fuqarolarning huquq va erkinliklarini, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning

huquqlari hamda qonun bilan qo’riqlanadigan manfaatlarini sud yo’li bilan himoya
qilishga da’vat etilgan”.
Ko’rinib turibdiki, biror yerda sudga jazolash vazifasi yuklanmagan u faqat
fuqaro va muassasalarning huquqlarini himoya qiladi. Sudga bunday vazifa
yuklanishi huquqiy davlatga xos xususiyatdir. Sudning bu vazifasi xo’jalik
sudlariga ham taalluqlidir.
Qonunda sudlarning vakolatlari, tarkibi, ish yuritish shakli va prinsiplari
batafsil belgilab qo’yilgan. Sudning faoliyati qonun ustuvorligini ta ‘minlash,
ijtimoiy adolatni qaror toptirishdir.
Xo’jalik sudlari. Fuqarolik, jinoyat ishlarini ko’ruvchi sudlar avvalgi
tuzumda ham mavjud bo’lib, shu tuzum uchun xizmat qilgan bo’lsa, xo’jalik
sudlari O’zbekiston Respublikasining mustaqilligi natijasida vujudga keldi va sud
hokimiyatining ajralmas qismi bo’lib qoldi.
Mulkchilikning turli shakllariga asoslangan korxonalar, muassasalar,
tashkilotlar o’rtasidagi, shuningdek tadbirkorlar o’rtasidagi, iqtisodiyot sohasida va
uni boshqarish jarayonida vujudga keladigan xo’jalik nizolarini hal etish Oliy
xo’jalik sudi va xo’jalik sudlari tomonidan amalga oshiriladi. (Konstitutsiyaning
111-moddasi). Xo’jalik sudlarining vujudga kelishiga bozor iqtisodiyotiga
asoslangan jamiyat qurish maqsadimiz, tadbirlarimizni rivojlantirish zarurati sabab
bo’ldi. Xo’jalik sudlari tizimi respublikaning Oliy Xo’jalik sudi, Qoraqalpo g’iston
Respublikasi xo’jalik sudi, viloyatlar xo’jalik sudlari va Toshkent shahar xo’jalik
sudidan iborat.
Odil sudlov organlari tizimidan farq qilib, xo’jalik sudlari tumanlarda va
shaharlarda tashkil qilinmaydi. Xo’jalik sudlarining vazifasi umumiy yurisdiksiya
sudlarining vazifasi bilan bir xil, ya’ni “Sudlar to’g’risidagi Qonunning 2-moddasi
bu sudga ham tegishli. Sud hokimiyati organlariga, Konstitutsiyada yana boshqa
vazifalar ham yuklangan. Konstitutsiyaning 44-moddasida: “Har bir shaxsga o’z
huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlari, mansabdor
shaxslar, jamoat birlashmalarining g’ayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga
shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi”, - deb belgilangan. Bu bir tomondan sudlarga

fuqarolar murojaatlarini ko’rish mas’uliyatini yuklasa, ikkinchi tomondan sudni
fuqaro huquqlari va erkinliklarining eng kuchli, samarali vositasi, kafolati sifatida
namoyon qiladi. Bu bilan sudlar fuqarolar huquqlarini davlatdan ham himoya
qiladi.
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi
Fuqarolik ishlari bo’yicha
Qoraqalpog’iston Respublikasi
Oliy sudi
Jinoyat ishlari bo’yicha
Qoraqalpog’iston Respublikasi
Oliy sudi
Tumanlararo fuqarolik ishi
bo’yicha sudi
Tuman va shahar jinoyat ishi
bo’yicha sudi Viloyatlar va Toshkent shahar
fuqarolik ishi bo’yicha sudi
Viloyatlar va Toshkent shahar
jinoyat ishi bo’yicha sudi
Tumanlararo fuqarolik ishi
bo’yicha sudi
Tuman va shahar jinoyat ishi
bo’yicha sudi Harbiy sud

II.2. O’zbekiston Respublikasi sud tizimidagi islohotlar
Mustaqil O’zbekiston Konstitutsiyasi jamiyat va davlat hayotining barcha
sohalari, shu jumladan, sud-huquq sohasi ham isloh qilinishining oliy manbayi
sifatida xizmat qiladi. Oliy Kengashning 1990-yil 20-iyunda bo’lib o’tgan
ikkinchi sessiyasida Mustaqillik deklaratsiyasi e’lon qilindi va I. A. Karimov
raisligida 64 kishidan iborat bo’lgan va yangi Konstitutsiya loyihasi ustida ikki
yarim yil davomida ishlagan Konstitutsiya komissiyasi tashkil etildi. Komissiya
a’zolarining so’zlariga ko’ra, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Konstitutsiya
loyihasi ustida ishlaganida inson huquqlari va sud hokimiyatini tashkil etish
masalalariga ba g’ishlangan bo’limlarga alohida e’tiborini qaratdi. Xususan,
aynan Prezidentning taklifi bo’yicha shaxs daxlsizligi, aybsizlik prezumpsiyasi,
xotin-qizlar va erkaklaming teng huquqliligi, onalik va bolalikni muhofaza
qilish, xo’jalik sudlari haqidagi va boshqa muhim masalalarga oid normalar
loyihaga kiritildi. Konstitutsiya loyihasining Oliy sud haqidagi me’yori ham
bevosita Prezident tomonidan kuchaytirilgan va yaxshilangan. “Fuqarolarning
Konstitutsiya va qonunlarda mustahkamlab qo’yilgan huquq va erkinliklari sud
orqali himoya qilinishi lozim” kabi normani mustahkamlashni nazarda tutgan
Konstitutsiya dastlabki loyihasining 19-moddasiga ham jiddiy o’zgartirishlar
kiritildi.
Konstitutsiya komissiyasi Raisi quyidagi tahrimi taklif etdi:
“Fuqarolarning Konstitutsiya va qonunlarda mustahkamlab qo’yilgan huquq va
erkinliklari daxlsizdir, ulardan sud qarorisiz mahrum etishga yoki ulami cheklab
qo’yishga hech kim haqli emas”.Agarda birinchi variantda fuqarolar huquq va
erkinliklarining sud orqali himoya qilinishi nazarda tutilgan bo’lsa, ikkinchi
variant fuqarolar huquq va erkinliklarining daxlsizligini, shuningdek, ulardan
sud qarorisiz mahrum etishga yoki ulami cheklab qo’yishga hech kim haqli
emasligi haqidagi qoidani mustahkamlab, oldini oluvchi tusga ega bo’ldi.
Fuqarolarning huquq va erkinliklaridan mahrum etish yoki ulami cheklab
qo’yish bo’yicha har bir xatti-harakat uning xususiyatiga qarab, fuqarolik,
ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka olib keladi. Mazkur konstitutsiyaviy norma

Fuqarolik, Jinoyat, Jinoyat protsessual kodekslarida va boshqa qonunlarda
o’zining mantiqiy huquqiy rivojini topgan. Davlatmizning rahbari tashabbusi
bilan ishlab chiqilgan O’zbekiston Respublikasining “Qamoqqa olishga sanksiya
berish huquqi sudlarga o’tkazilishi munosabati bilan O’zbekiston
Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish
to’g’risida”gi Qonuni qabul qilinishi ko’rsatilgan konstitutsiyaviy me’yor
rivojining yorqin misolidir.
Boshqacha qilib aytganda, Konstitutsiya huquqiy tizimni tashkil etuvchi
huquq barcha tarmoqlarini rivojlantirish uchun yuridik baza sifatida xizmat
qiladi, bu esa turli huquq tarmoqlarining birligini va muvofiqligini kafolatlaydi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatda amalga oshirilayotgan
sud-huquq islohotining boshlan g’ich nuqtasi va asosiy huquqiy manbayidir.
Yuqoridagilarga asosan, ta’kidlashimiz lozimki, O’zbekiston
mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab, insonparvar demokratik huquqiy
davlatni barpo etish hamda ijtimoiy makon sifatida tushuniladigan fuqarolik
jamiyatini shakllantirish yo’lini tanlagan.
Ko’rsatilgan ijtimoiy makonda qonun ustuvor bo’lib, u insonning o’z-
o’zini kamol toptirishiga monelik qilmaydi, aksincha, yordam beradi, shaxs
manfaatlari, uning huquq va erkinliklari to ‘liq darajada ro’yobga chiqishiga
ko’maklashadi. Qonun ustuvorligini ta’minlash, shaxs, oila, jamiyat va davlat
huquq va manfaatlarining muhofazasini kuchaytirish, aholining huquqiy
madaniyati va huquqiy ongini oshirish, fuqarolami qonunga bo’ysunish hamda
hurmat ruhida tarbiyalash-bu rivojlangan bozor iqtisodiyotiga asoslangan
haqiqiy demokratik, huquqiy davlat va erkin fuqarolik jamiyati qurishning,
nafaqat, maqsadi, balki uning vositasi, eng muhim sharti hisoblanadi. Shubhasiz,
mafkuraning qonunga nisbatan ustunligini e’lon qiluvchi totalitar, ma’muriy-
buyruqbozlik tizimidan inson huquqlarining ustunligini ta’minlaydigan haqiqiy
demokratik, huquqiy davlat va jamiyatga o’tish maqsadida bir qator qonun
bloklarining qabul qilinishi talab qilindi. Shu munosabat bilan, qisqa muddatda
sud-huquq sohasini isloh qilish bo’yicha muhim ishlar amalga oshirildi. Odil

sudlovni amalga oshirish orqali jamiyatda totuvlikni, inson huquq va qonuniy
manfaatlari himoya qilinishini ta’minlashga yo’naltirilgan mustaqil sud
hokimiyatining shakllantirilishiga imkon bergan mustaqil O’zbekiston
Konstitutsiyasining qabul qilinishi qayd etilgan islohotlaming huquqiy asosi
sifatida xizmat qildi. Davlat hokimiyatining tizimi, jamiyatning iqtisodiy
asoslari va jamiyat munosabatlari barcha islohotlaming, shu jumladan, sud-
huquq islohotining harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Shu bilan birga,
jamiyat hayoti isloh qilinishining boshqa yo’nalishlari kabi sud-huquq islohoti
ijtimoiy munosabatlarining yanada rivojlanishiga, demokratik o’zgartirishlaming
chuqurlashtirilishiga, umuminsoniy ne’matlami, birinchi navbatda, shaxs, uning
hayoti, erkinligi, qadr-qimmati va boshqa ajralmas huquqlarini muhofaza qilish
kafolatlarining kuchaytirilishiga ta’sir qilib, ular uchun zarur sharoitlarni
yaratadi. Amalga oshirilayotgan sud-huquq islohotlarining birinchi navbatdagi
maqsadi insonning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini, jamiyatda totuvlik
va barqarorlikni ta’minlashdir. Sud tizimini takomillashtirish hamda inson
huquqlari himoya qilinishini va davlatda ijtimoiy barqarorlik hamda
qonuniylikni ta’minlash maqsadini ko’zda tutgan sud hokimiyatining
mustaqilligini ta’minlash; jinoyatga oid siyosatni liberallashtirish; ishlarni sudda
ko’rilishining protsessual tartibini takomillashtirish; sud orqali
himoyalanishning kafolatlarini kuchaytirish va sudga murojaat qilish erkinligini
ta’minlash; inson huquq va manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan huquqni
muhofaza qiluvchi organlarining faoliyatini takomillashtirish; aholini huquqiy
tarbiyalash sohasidagi faoliyatni yaxshilash, uning huquqiy madaniyatini
oshirish, huquqiy axborotning keng maydonini yaratish yuqorida qayd etilgan
vazifalarni bajarish vositasi sifatida xizmat qiladi.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning har bir ma’ruzasida chuqur tahlil
qilib boriladi. Jumladan, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Vazirlar
Mahkamasi va Prezident Devonining O’zbekiston mustaqilligining 16 yilligiga
ba g’ishlangan qo’shma majlisidagi ma’ruzasida 1-Prezident I. A. Karimov

quyidagilarni ta’kidlab o’tdi: “Respublikamizning bosib o’tgan mustaqil
taraqqiyot yo’li va oldimizda turgan vazifalarning ma’no-mohiyati va ahamiyati
haqida so’z yuritganda, bu yo’lni alohida ikki davrga ajratish bo’ladi. Hech
shubhasiz, bu davrlarning har biri mamlakatimiz tarixida o’ziga xos va o’ziga
mos muhim o ‘rin egallaydi…o’tish davri va milliy davlatchilik asoslarini
shakllantirish bilan bo g’liq birinchi galdagi islohot va o ‘zgarishlarni o’z ichiga
olgan dastlabki bosqich-1991—2000-yillar, 2001-yildan 2007-yilgacha bo’lgan
muddatni o’z ichiga olgan ikkinchi bosqich faol demokratik yangilanishlar va
mamlakatni modernizatsiya qilish davri”.
Sud-huquq islohotining birinchi bosqichida (1991—2000-yillar) sud-
huquq tizimini tubdan isloh qilishning milliy strategiyasi belgilandi va uning
konstitutsiyaviy huquqiy asoslari yaratildi. Sudlarni jazolovchi va faqat davlat
manfaatlarini himoya qiluvchi organdan qonun ustuvorligini va inson huquqlari
himoyasini ta’minlovchi organga aylantirishga qaratilgan yaxlit sud hokimiyati
tizimini shakllantirish vazifasi qo’yildi va muvaffaqiyatli hal etildi.
Konstitutsiyaviy sud, Oliy sud, umumiy yurisdiksiya sudlari, xo’jalik
sudlari joriy etildi. Jinoyat, jinoyat protsessual, sud-huquq va boshqa
yo’nalishlaming qonunchilik asosini tashkil etuvchi baza yaratildi. Mazkur
bosqichda, birinchi navbatda, inson va fuqaroning huquq va erkinliklarini,
konstitutsiyaviy tuzumni, korxona, muassasa va tashkilotlarning huquq va
qonuniy manfaatlarini himoya qilish maqsadida o ‘z vakolatlarini amalga
oshiradigan sud hokimiyatining davlat hokimiyati erkin, mustaqil va kuchli
tarmo g’i sifatida tasdiqlanishi bo’yicha ta’sirchan chora-tadbirlar amalga
oshirildi.
O’zbekiston Respublikasi 1-Prezidenti I.A. Karimov “Mamlakatimizda
demokratik islohotlami yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish konsepsiyasi”da ta’kidlaganidek, “avvalo, sud hokimiyatini
bosqichma-bosqich mustahkamlab borish, sudning mustaqilligini ta’minlash, uni
sobiq tuzumda bo’lgani kabi qata g’on quroli va jazolash idorasi sifatida organ
emas, balki inson va fuqaro huquq va erkinliklarini ishonchli himoya va

muhofaza etishga xizmat qiladigan tom ma’nodagi mustaqil davlat institutiga
aylantirishga qaratilgan keng ko’lamli tashkiliy-huquqiy chora-tadbirlar amalga
oshirildi”. Shu maqsadda “Prokuratura to’g’risida” i (1992-y.) va “Sudlar
to’g’risida”gi Qonunlar, Xo’jalik protsessual kodeks (1993-y.), Jinoyat va
Jinoyat protsessual kodekslari, Ma’muriy javobgarlik to ‘ g’risidagi kodeks
(1994-y.), “Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar
va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish to’g’risida”gi, “O’zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to’g’risida”gi (1995-y.) Qonunlari,
Fuqarolik kodeksi (1995-1996-yillar), Fuqarolik protsessual va Jinoyat-ijroiya
kodekslari, Xo’jalik protsessual kodeksi (yangi tahrir), “Advokatura
to’g’risida”gi (1997-y.) va “Advokatlik faoliyatining kafolatlari va
advokatlarning ijtimoiy himoyasi to’g’risida”gi Qonunlari (1998-y.),
Prezidentning “O’zbekiston Respublikasi xo’jalik sudlarining tarkibini
takomillashtirish to’g’risida”gi, “Xo’jalik sudlarining qarorlari ijrosini
ta’minlashga oid chora-tadbirlar to ‘ g’risida”gi Farmonlari va boshqa bir qator
qonunosti hujjatlar qabul qilindi. Ushbu davr ichida O’zbekiston Advokatlar
assotsiatsiyasi va Sudyalar assotsiatsiyasi tashkil qilindi.
2000-yil iyun oyida O ’֥ zbekiston Respublikasi 1-Prezidenti I.A. Karimov
tomonidan “Jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy sohalaridagi islohotlar
jarayonini erkinlashtirish va chuqurlashtirish” dasturi tasdiqlandi. Mazkur
Dasturda boshqa chora-tadbirlar qatorida jinoyat va jinoyat protsessual
qonunchiligini liberallashtirish bo’yicha tegishli chora-tadbirlar nazarda
tutilganligi inson huquq va manfaatlarini himoya qilishning kafolatlarini
kuchaytirish bo’yicha qabul qilingan yo’lning haqqoniy natijasidir.
O’zbekiston Respublikasi 1-Prezidentining 2000-yil 14-avgustdagi
“O’zbekiston Respublikasining sud tizimini takomillashtirish to’g’risida”gi
Farmoni bilan sud tizimining demokratik asoslarini isloh qilish va yanada
chuqurlashtirish, sud ishlarining adolatli va o’z vaqtida ko’rib chiqilishini
ta’minlash, fuqarolaming shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy huquq va
erkinliklarini himoya qilish kafolatlarini yanada kuchaytirish hamda umumiy

yurisdiksiya sudlaming ixtisoslashuvini amalga oshirish maqsadida, 2001-yil 1-
yanvardan boshlab, fuqarolik ishlari bo’yicha va jinoyat ishlari bo’yicha alohida
sudlar tashkil qilindi.
O’zbekiston Respublikasining 2000-yil 14-dekabrdagi “Sudlar
to’g’risida”gi Qonuni yangi tahrirda qabul qilinishi sud-huquq tizimi isloh
qilinishi birinchi bosqichining barkamol nihoyasi bo’ldi. Mazkur qonun sud
hokimiyati mustaqilligi va erkinligi, uning samaradorligi prinsipial boshqacha
va fundamental kafolatlarini aks ettirdi. Ushbu qonunga muvofiq, sudya
kadrlarini tanlash va tayinlashning samarali hamda demokratik huquqiy
mexanizmi yaratildi, fuqarolik va jinoyat ishlari bo’yicha sudlarning
ixtisoslashuvi qonuniy mustahkamlandi va amalga oshirildi.
“Sudlar to’g’risida”gi Qonunning yangi tahrirda qabul qilinishi
mamlakatimizning sud tizimini isloh qilish yo’lida muhim qadam bo’ldi. Qonun
mustaqillik davrida sud-huquq sohasida yi g’ilgan tajriba mahsuli bo’lib, sud
faoliyatini yanada takomillashtirish va demokratlashtirish uchun sharoit yaratdi.
Sud-huquq islohotining ikkinchi bosqichi 2001 -yildan 2007-yilgacha bo’lgan
davmi o’z ichiga qamrab oladi. Mustaqil sud tizimini mustahkamlash, inson
huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish ushbu bosqichning eng muhim
dasturiy vazifasi bo’ldi.
O’zbekiston Respublikasi 1-Prezidenti I.A. Karimov tomonidan
quyidagilar ta’kidlab o ‘tildi: “Taraqqiyotimizning hozirgi bosqichidagi bosh
strategik vazifa-bu 2000-yil iyun oyida qabul qilingan, jamiyatimizning siyosiy,
iqtisodiy va ma’naviy sohalaridagi islohotlar jarayonini erkinlashtirish va
chuqurlashtirish dasturini amalga oshirishdan iborat. Mustaqillik yillarida sud-
huquq tizimini erkinlashtirish va demokratlashtirish borasida muhim qadamlar
qo’yilganini e’tirof etmoq lozim. Buning natijasida mamlakatimizda zamonaviy
de- mokratiya talablariga javob bera oladigan sud tizimi shakllanmoqda. Sud
bugungi kunda avvalgidek hukmron kommunistik tizimning qata g’on va
jazolash apparati emas, balki u har bir inson va fuqaroning huquq hamda
erkinliklarini ishonchli tarzda qo’riqlash va himoya qilishga qaratilgan chinakam

mustaqil davlat institutiga aylanyapti. Fuqarolarning sudga ishonchi
mustahkamlanib bormoqda. Bugun bizning huquqiy doktrinamiz mutlaqo
yangicha, demokratik tamoyillarga asoslangan. U, eng awalo, O’zbekiston
Konstitutsiyasi talablariga ko’ra, inson huquqlarining ustuvorligini ta’minlaydi.
Inson himoyaning bosh subyekti bo’lib, uning hayoti va so g’li g’iga suiqasd
qilish o g’ir jinoyat hisoblanadi. Lekin shuni afsuslanib tan olishimiz kerakki,
hali-beri qonunchiligimizda ham, qonunni qo’llash faoliyatimizda ham o’tmish
zamonning illatlaridan hamon qutula olmayapmiz. Bugun jinoyat uchun jazo
tayinlash borasida yuqorida keltirilgan yondashuvlarni tubdan qayta ko’rib
chiqish vaqti yetdi”
Shu munosabat bilan, “mamlakatimizda sud-huquq tizimini huquqiy
davlatni shakllantirishning muhim tarkibiy qismi sifatida chuqur isloh etish va
erkinlashtirish bo’yicha yangi konsepsiya hayotga tatbiq qilindi”.
2001-yilda “Sudlar Qonunda nazarda tutilgan fuqarolik va jinoyat ishlari
bo’yicha alohida sudlar o ‘z faoliyatini amalga oshirish boshlandi, jinoiy
jazolami liberallashtirish, odil sudlov samaradorligini oshirish, sudda ish
ko’rilishining muddatlarini qisqartirish ishlari, apellatsiya institutini joriy etish
va jinoyat va fuqarolik ishlarini kassatsiya tartibida ko’rilishini o’zgartirish, sud
qarorlarini ijro etishni takomillashtirish kabi vazifalar amalga oshirildi.
O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-yanvardagi “Sudyalikʻ
lavozimlariga nomzodlarni tayyorlash, sudyalar va sudlar apparati xodimlarini
qayta tayyorlash, ularning malakasini oshirish tizimini tubdan takomillashtirish
chora-tadbirlari to g risida”gi qarori va u asosda Sudyalar oliy maktabining
ʻ ʻ
tashkil etilishi, faqatgina shu o quv yurtini tamomlagan tinglovchilar sudyalik
ʻ
lavozimiga e lon qilingan tanlovlarda ishtirok etishi mumkinligi sud tizimidagi
ʼ
islohotlarda muhim qadam bo ldi.
ʻ 6
Ma lumki, 2021-yil 20-sentyabrda “O zbekiston Respublikasi sudyalar
ʼ ʻ
oliy kengashi to g risida”gi O zbekiston Respublikasi Qonuniga o zgartish va
ʻ ʻ ʻ ʻ
qo shimchalar kiritish haqida»gi O zbekiston Respublikasi Qonuni qabul qilindi.
ʻ ʻ
6
Husanov O.T.Konstitutsiyaviy huquq. – Toshkent: Ilm-ziyo, 2012, 58-65-betlar

Unga qadar Kengash sudyalik lavozimlariga nomzodlarning zaxirasini
shakllantirish kabi vakolatlardan biriga ega edi. Bu esa o z-o zidan sudyalikkaʻ ʻ
nomzodlarning zaxirasini shakllantirish uchun qo shimcha kuch va sarf-
ʻ
xarajatlarni talab etar, Oliy maktabga kirish imtihonlarida ishtirok etuvchi
nomzodlarning oz bo lsada huquqlari cheklanishiga olib kelar edi. Shuningdek,
ʻ
bugungi kunga kelib sudyalikka zaxiraga olish instituti o z mazmun-mohiyatini
ʻ
yo qotdi, shu sababli sudyalikka zaxiraga olish institutini tugatishni davrning
ʻ
o zi taqozo qilayotganligi sababli va 2021-yil 28-iyulda O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasining “Sudlar to g risida”gi Qonuni qabul qilinishi munosabati bilan
ʻ ʻ
Qonunning 7-moddasiga tegishli o zgartish va qo shimchalar kiritildi.
ʻ ʻ
Kengash o z zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarish uchun sudyalik
ʻ
lavozimlariga nomzodlarni tanlov asosida tanlashni tashkil etadi, rahbar
sudyalik lavozimlariga nomzodlar zaxirasini shakllantiradi. O zbekiston
ʻ
Respublikasi Oliy sudining raisi, rais o rinbosarlari va sudyalari lavozimlariga
ʻ
tavsiya etiladigan nomzodlar bo yicha O zbekiston Respublikasi Prezidentiga
ʻ ʻ
takliflar va taqdimnomalar kiritadi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlarining
sudyalarini, tumanlararo, tuman, shahar sudlarining raislari, ularning
o rinbosarlari va sudyalari, viloyatlar va Toshkent shahar ma muriy sudlari
ʻ ʼ
sudyalari, tumanlararo ma muriy sudlarning raislari, ularning o rinbosarlari va
ʼ ʻ
sudyalari, shuningdek O zbekiston Respublikasi Harbiy sudining sudyalari,
ʻ
hududiy harbiy sudlarning raislarini lavozimga tayinlaydi.Sudyalar oliy malaka
hay atining xulosasiga ko ra, sudyalarni ularning vakolatlari muddati davrida
ʼ ʻ
o z arizalariga asosan sudlarning raislari lavozimlariga o tkazish vazifasini ham
ʻ ʻ
bajaradi. Respublika ma muriy sudining sudyalari, Qoraqalpog iston
ʼ ʻ
Respublikasi tumanlararo ma muriy sudlarining raislari, ularning o rinbosarlari
ʼ ʻ
va sudyalari lavozimlariga o tkazish to g risida Qoraqalpog iston Respublikasi
ʻ ʻ ʻ ʻ
Jo qorg i Kengesiga Qoraqalpog iston Respublikasi sudining, viloyatlar va
ʻ ʻ ʻ
Toshkent shahar sudlarining, tumanlararo, tuman, shahar sudlarining,
Qoraqalpog iston Respublikasi ma muriy sudining, viloyatlar va Toshkent
ʻ ʼ
shahar ma muriy sudlarining, tumanlararo ma muriy sudlarning, O zbekiston
ʼ ʼ ʻ

Respublikasi Harbiy sudining, hududiy harbiy sudlarning sudyalik lavozimida
bo lishning eng yuqori yoshini sudyaning roziligi bilan besh yilgacha uzaytirishʻ
mumkin.
Qonunda nazarda tutilgan hollarda, sudyalarni, sud raislari,
o rinbosarlarini, O zbekiston Respublikasi Harbiy sudining sudyalari va hududiy
ʻ ʻ
harbiy sudlarning raislarini ham lavozimidan ozod qiladi. Shuningdek, Kengash
jismoniy va yuridik shaxslarning sudyalar tomonidan Sudyalar odobi kodeksi
talablariga rioya etilishi masalalariga doir murojaatlarini ko rib chiqadi,
ʻ
sudyalarning faoliyatini ularning kasbiga munosibligi nuqtayi nazaridan
o rganadi, Sudyalar odobi kodeksini tasdiqlaydi.
ʻ
Davlatimiz rahbari farmonining 3-bandi ijrosini ta minlash maqsadida,
ʼ
ya ni Kengash raisi sud hokimiyati mustaqilligini va sudyalar daxlsizligini
ʼ
ta minlash, odil sudlovni amalga oshirishga to sqinlik qilayotgan omillar va
ʼ ʻ
tizimda korrupsiyaga qarshi kurashish holati yuzasidan O zbekiston
ʻ
Respublikasi Prezidentiga yil yakuni bo yicha axborot taqdim etishi
ʻ
begilanganligi sababli Kengash raisiga Kengashga yuklatilgan barcha vazifalarni
o z vaqtida va sifatli bajarilishida mas ul ekanligi qonun bilan mustahkamlandi.
ʻ ʼ
Shuningdek, O zbekiston Respublikasi “Jismoniy va yuridik shaxslarning
ʻ
murojaatlari to g risida”gi Qonunga asosan, davlat organlarida jismoniy
ʻ ʻ
shaxslarni va yuridik shaxslarning vakillarini qabul qilish tashkil etilishi,
jismoniy shaxslarni va yuridik shaxslarning vakillarini qabul qilish davlat
organining rahbari yoxud boshqa vakolatli shaxs tomonidan amalga oshirilishi
belgilangan. Shu sababli Qonunning 9-moddasiga tegishli o zgartish va
ʻ
qo shimchalar kiritilgan. Shuningdek, Kengash raisining doimiy asosda
ʻ
ishlovchi o rinbosari joriy etilib, unga sudlarda korrupsiyani keltirib chiqaruvchi
ʻ
omillarni tizimli ravishda bartaraf qilish va unga qarshi kurashish
samaradorligini oshirish vazifasi yuklatilgan. Kengash raisi o rinbosari
ʻ
zimmasiga Sudyalar daxlsizligini ta minlash va korrupsiyaning oldini olish
ʼ
bo yicha sud inspeksiyasining faoliyati, sud tizimida sudyalik lavozimlariga
ʻ
tanlash va tayinlash jarayonlariga axborot-kommunikatsiya texnologiyalarni

joriy etish, shuningdek axborot xavfsizligini ta minlash bo yicha faoliyatiʼ ʻ
ustidan bevosita rahbarlik qilish yuklatilgan.
Shu sababli Kengash raisi o rinbosari vazifa va maqomi qonun qabul
ʻ
qilish yo li bilan mustahkamlab qo yilgan. Sudya faoliyatining samaradorligini
ʻ ʻ
elektron reyting orqali ochiq va shaffof baholashni ta minlaydigan aniq
ʼ
mezonlarni ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etish bugungi kunning eng asosiy
vazifalaridan biri. Shu sababli, bu kabi mezonlar, albatta, qonun bilan
mustahkamlangan bo lishi sudyaning o z ustida tinmay ishlashiga va odil sudlov
ʻ ʻ
samaradorligiga ijobiy ta sir ko rsatadi.
ʼ ʻ

Xulosa
Sud hokimyati davlatning ajralmas bir qismi ekanini isbotlab beradi.
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda sud sohasiga oid doimiy ravishda yangi
qonunlar farmonlar imzolangan. O’zbekiston Respublikasida so’nggi yillardagi
islohotlardan boshlab birqator yangi qonun va farmonlar imzolandi. Sud
to’g’risidagi qonunlarga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritildi. O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti “Sudlar faoliyatini yanada takomillashtirish va odil sudlov
samaradorligini oshirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi farmonni
imzoladi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga binoan so’nggi yillarda
mamlakatimizda sud-huquq tizimini yanada takomillashtirish, fuqaro va
tadbirkorlarning huquq va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish
choralarini kuchaytirish, odil sudlovni samarali ta’minlash hamda sudyalar
hamjamiyati ro’lini oshirish bo’yicha izchil ishlar olib borilmoqda.
Amalga oshirilgan ishlar natijasida odil sudlov jarayonida inson
huquqlarini himoya qilish darajasi yangi bosqichga chiqqan. Sud himoyasini
ta’minlashdagi ortiqcha byurokratik to’siqlar saqlanib qolayotganligi va boshqa bir
qator kamchiliklar sud organlarining amaldagi tuzilishini zamon talablari va
xalqaro standartlarga muvofiq qayta ko’rib chiqishni taqozo etmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. – Toshkent:
“O’zbekiston”. 1992, 334 bet.
2. O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumi qarorlari to’plami. – Toshkent:
“Sharq”.1991-1997
3. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent – 2021, 29 bet.
4. Husanov O. T. Konstitutsiyaviy huquq. – Toshkent: Ilm-ziyo, 2012, 402 bet.

O’zbekiston Respublikasida sud hokimiyati faoliyati tarixi

Купить