O’zbekiston respublikasining asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	1.2MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	29 May 2025
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Telzor Uchun

Ro'yxatga olish sanasi 21 Aprel 2025

24 Sotish

O’zbekiston respublikasining asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari

Sotib olish

MAVZU: O’ZBEKISTON RESPUBLIKASINING ASOSIY
MAKROIQTISODIY KO’RSATKICHLARI.
REJA:
KIRISH.
I BOB. MAKROIQTISODIY KO’RSATKICHLARNING MOHIYATI.
1.1. Makroiqtisodiy ko’rsatkichlarning mohiyati.
1.2. Makroiqtisodiyotda foydalaniladigan miqdor ko’rsatkichlari.
II BOB. MILLIY HISOBLAR TIZIMIDA MAKROIQTISODIY
KO’RSATKICHLAR
2.1. Milliy hisobchilik tizimi makroiqtisodiy ko’rsatkichlarni hisoblash asosi.
2.2. YaIMni hisoblash usullari.
XULOSALAR.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.

KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. Milliy iqtisodiyotda ishlab chiqarish, xizmat
ko’rsatish hajmi va ularning o’sishi bir qator ko’rsatkichlar tizimi orqali
makroiqtisodiy darajada aniqlanib, tahlil qilinadi. Makroiqtisodiy ko’rsatkichlar
orqali butun iqtisodiyotning holati uning o’sishi yoki orqaga ketishi tahlil qilinib,
xulosa chiqariladi. Ular yordamida davlat o’z iqtisodiy siyosatini belgilaydi.
Makroiqtisodiy ko’rsatkichlar tizimi, YalMni uning harakatining barcha
bosqichlarida, ya’ni ishlab chiqarish, taqsimlash, qayta taqsimlash va natijada
foydalanish bosqichlarida ko’rgazmali shaklda aks ettirishga imkon beradi.
Nihoyat mazkur ko’rsatkichlar tizimi mavjud resurslar va ulardan
foydalanishning mos kelishi (tengligi) kuzatilganda mamlakatdagi umumiy
iqtisodiy muvozanatlik holatini aks ettiradi.
Muayyan mamlakat iqtisodiy holatini ifoda etuvchi ko’rsatkichlar
makroiqtisodiy ko’rsatkichlar deb yuritiladi. Makroiqtisodiy ko’rsatkichlar miqdor
va sifat ko’rsatkichlariga guruhlanadi. Makroiqtisodiy miqdor ko’rsatkichlari
muayyan mamlakatlar iqtisodiyotini ifodalasa, sifat ko’rsatkichlari mazkur
mamlakatlar iqtisodiyotini nisbiy jihatdan aks ettiradi. Makroiqtisodiy miqdor
ko’rsatkichlariga quyidagi ko’rsatkichlar kiradi : Yalpi ichki mahsulot (YaIM), sof
ichki maxsulot (SIM), milliy daromad (MD), shaxsiy daromad (ShD), ixtiyordagi
daromad (ID) va boshqalar. Makroiqtisodiy sifat ko’rsatkichlariga kuyidagi
ko’rsatkichlar kiradi : inflyatsiyaning o’sish sur’atlari, ishsizlik darajasi, aholining
ish bilan bandlik darajasi, aholi jon boshiga to’g’ri keladigan yalpi ichki mahsulot
va boshqalar.
Bu ko’rsatkichlar iqtisodiy tizimning umumiy holatini ifodalab, ijtimoiy
ishlab chiqarishdagi barcha qatnashuvchilarning (korxona, tarmoq, mintaqa,
davlat) faoliyatlari natijasida aniqlanadi. Ular mamlakatning iqtisodiy
imkoniyatlarini, uning ijtimoiy - iqtisodiy rivojlanish istiqbollarini narxlash uchun
ishlatiladi. Bozor iqtisodiga o’tayotgan mamlakatlarda ijtimoiy ishlab
chiqarishning kengaytirilgan tushunchasiga amal qilinadi. Shu ma’noda, ijtimoiy
ishlab chikarish - iqtisodiyotning daromad yaratuvchi barcha soxalarining ishlab
3

chiqarishidir. Bu erda moddiy ishlab chiqarish soxalaridan tashqari, pulli xizmatlar
ko’rsatuvchi tarmoqlar (moliya, sug’urta, sog’liqni saqlash, maorif va boshqalar)
xam ijtimoiy ishlab chikarishga kiradi. Shu sababli, Bozor iktisodiyotiga o’tgan
mamlakatlarda yaratilgan ijtimoiy maxsulot tarkibiga tovarlar xam, xizmatlar xam,
milliy daromadda esa, tovarlarni sotishdan, xizmat ko’rsatishdan olingan
daromadlar xisobga olinadi, ijtimoiy ishlab chiqarishdan chetda fakat bepul
xizmatlar ko’rsatish jarayonlari qoladi. Chunki bepul xizmatlar ko’rsatuvchi
tarmoqlarda daromad yaratilmaydi va xar qanday mamlakatda bu tarmoqlar davlat
xisobiga faoliyat ko’rsatadi.
Kurs ishi mavzusining ob’ekti va predmeti. Kurs ishining ob’ekti bo’lib
Ijtimoiy ishlab chikarish tushunchasidagi farq natijasida, mamlakatlar o’zining
mazmuniga ko’ra ajratib turuvchi ko’rsatkichlardan foydalanadi, ularni
xisoblashning turli uslublari qo’llaniladi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Kurs ishning maqsadi Makroiqtisodiy
ko’rsatkichlarning mohiyati bilan tanishtirish
Kurs ishi mavzusi : O’zbekiston respublikasining asosiy makroiqtisodiy
ko’rsatkichlari.
4

I BOB. MAKROIQTISODIY KO’RSATKICHLARNING MOHIYATI.
1.1. Makroiqtisodiy ko’rsatkichlarning mohiyati
Makroiqtisodiyot – bu mamlakat miqyosida moddiy ishlab chiqarish va
nomoddiy sohalarini bir butun qilib birlashtirgan milliy xo’jaligi darajasidagi
iqtisodiyotdir. Makroiqtisodiyot o’z ichiga xalq xo’jaligining moddiy va nomoddiy
ishlab chiqarish hamda xizmat ko’rsatish sohalarini oladi. Milliy iqtisodiyot
me’yorida faoliyat qilish va barqaror o’sishi uchun barcha tarmoq va ishlab
chiqarish sohalarining o’zaro bog’liqligi va muvozanatli rivojlanishi talab qilinadi.
Milliy iqtisodiyotda ishlab chiqarish, xizmat ko’rsatish hajmi va ularning
o’sishi bir qator ko’rsatkichlar tizimi orqali makroiqtisodiy darajada aniqlanib,
tahlil qilinadi. Makroiqtisodiy ko’rsatkichlar orqali butun iqtisodiyotning holati
uning o’sishi yoki orqaga ketishi tahlil qilinib, xulosa chiqariladi. Ular yordamida
davlat o’z iqtisodiy siyosatini belgilaydi. Makroiqtisodiy ko’rsatkichlar tizimi,
YaIMni uning harakatining barcha bosqichlarida, ya’ni ishlab chiqarish,
taqsimlash, qayta taqsimlash va natijada foydalanish bosqichlarida ko’rgazmali
shaklda aks ettirishga imkon beradi.
2021-yil yakuni bo yicha O zbekiston Respublikasining yalpi ichkiʻ ʻ
mahsuloti hajmi 734,6 trln. so mni tashkil etib, 2020-yilga nisbatan 7,4 foizga
ʻ
o sdi.
ʻ
5

YAIM deflyatori 13,6 foizni tashkil etdi. Aholi jon boshiga YAIM hajmi
21,04 mln. so mga yetdi.ʻ
2021-yilda tarmoqlarning yalpi qo shilgan qiymati tarkibida qishloq, o rmon
ʻ ʻ
va baliqchilik xo jaligi 26,9 %, sanoat 27,8 %, qurilish 6,7 %, xizmatlar 38,5 %ni
ʻ
tashkil etdi.
O tgan yilning yakunlariga ko ra, mamlakatimizda tashqi savdo aylanmasi
ʻ ʻ
42,07 mlrd. dollarni tashkil qilib, 2020-yilga nisbatan 16 foizga o sdi. Shu
ʻ
jumladan, eksport hajmi 16,61 mlrd. dollarni, import hajmi esa 25,46 mlrd.
dollarni tashkil etdi. Bu boradagi ko rsatkich 2020-yilga nisbatan mos ravishda 10
ʻ
foizga va 20,4 foizga o sdi.
ʻ
Nihoyat mazkur ko’rsatkichlar tizimi mavjud resurslar va ulardan
foydalanishning mos kelishi (tengligi) kuzatilganda, mamlakatdagi umumiy
iqtisodiy muvozanatlik holatini aks ettiradi.
Muayyan mamlakat iqtisodiy holatini ifoda etuvchi ko’rsatkichlar
makroiqtisodiy ko’rsatkichlar deb yuritiladi. Makroiqtisodiy ko’rsatkichlar miqdor
va sifat ko’rsatkichlariga guruhlanadi. Makroiqtisodiy miqdor ko’rsatkichlari
muayyan mamlakatlar iqtisodiyotini ifodalasa, sifat ko’rsatkichlari mazkur
mamlakatlar iqtisodiyotini nisbiy jihatdan aks ettiradi. Makroiqtisodiy miqdor
ko’rsatkichlariga q uyidagi ko’rsatkichlar kiradi : Yalpi ichki mahsulot (YaIM), sof
ichki mahsulot (SIM), milliy daromad (MD), shaxsiy daromad (ShD), ixtiyordagi
daromad (ID) va boshqalar. Makroiqtisodiy sifat ko’rsatkichlariga kuyidagi
ko’rsatkichlar kiradi : inflyatsiyaning o’sish sur’atlari, ishsizlik darajasi, aholining
ish bilan bandlik darajasi, aholi jon boshiga to’g’ri keladigan yalpi ichki mahsulot
va boshqalar.
Bu ko’rsatkichlar iqtisodiy tizimning umumiy holatini ifodalab, ijtimoiy
ishlab chiqarishdagi barcha qatnashuvchilarning (korxona, tarmoq, mintaqa,
davlat) faoliyatlari natijasida aniqlanadi. Ular mamlakatning iqtisodiy
imkoniyatlarini, uning ijtimoiy - iqtisodiy rivojlanish istiqbollarini narxlash uchun
ishlatiladi. Bozor iqtisodiga o’tayotgan mamlakatlarda ijtimoiy ishlab
6

chiqarishning kengaytirilgan tushunchasiga amal qilinadi. Shu ma’noda, ijtimoiy
ishlab chikarish - iqtisodiyotning daromad yaratuvchi barcha soxalarining ishlab
chiqarishidir. Bu erda moddiy ishlab chiqarish soxalaridan tashqari, pulli xizmatlar
ko’rsatuvchi tarmoqlar (moliya, sug’urta, sog’liqni saqlash, maorif va boshqalar)
xam ijtimoiy ishlab chikarishga kiradi. Shu sababli, Bozor iktisodiyotiga o’tgan
mamlakatlarda yaratilgan ijtimoiy mahsulot tarkibiga tovarlar xam, xizmatlar xam,
milliy daromadda esa, tovarlarni sotishdan, xizmat ko’rsatishdan olingan
daromadlar xisobga olinadi, ijtimoiy ishlab chiqarishdan chetda fakat bepul
xizmatlar ko’rsatish jarayonlari qoladi. Chunki bepul xizmatlar ko’rsatuvchi
tarmoqlarda daromad yaratilmaydi va xar qanday mamlakatda bu tarmoqlar davlat
xisobiga faoliyat ko’rsatadi. Ijtimoiy ishlab chikarish tushunchasidagi farq
natijasida, mamlakatlar o’zining mazmuniga ko’ra ajratib turuvchi
ko’rsatkichlardan foydalanadi, ularni xisoblashning turli uslublari ko’llaniladi.
Makroiqtisodiy miqdor ko’rsatkichlari o’rtasidagi o’zaro bog’liqlikni milliy
hisoblar tizimi orqali quyidagicha ifodalash mumkin;
1) Barcha tarmoqlarning yalpi ishlab chiqarishi – oraliq iste’mol =
Yalpi ichki mahsulot.
2) Yalpi ichki mahsulot - amortizatsiya = sof ichki mahsulot.
3) Sof ichki mahsulot – biznesga egri soliqlar = milliy daromad
4) Milliy daromad – ijtimoiy sug’urtaga badallar – korporatsiya
foydasiga soliqlar – korporatsiyani taqsimlanmagan foydasi + transfert to’lovlari =
shaxsiy daromad.
5) Shaxsiy daromad – yakka tartibdagi soliqlar = Ixtiyordagi daromad.
Asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlardan biri bu - yalpi ichki mahsulotdir.
Yalpi ichki mahsulot – bu muayyan davr mobaynida (bir yil) kim tomonidan
yaratilishidan qatiy nazar mamlakat hududida yaratilgan barcha yakuniy tovar va
xizmatlarning bozor qiymatidir.
YaIM - bu biror-bir mamlakat xududida joylashgan korxona va
tashkilotlarda ishlab chirarilgan tovar va xizmatlarning umumiy yiuindisidan
iboratdir.
7

Yalpi ichki mahsulot 3 xil usul asosida aniqlanadi ;
1) Ishlab chiqarish usuli – bunda yalpi ichki mahsulot barcha qo’shilgan
qiymatlar yig’indisi sifatida aniqlanadi.
Yalpi ichki mahsulot = ∑ QQ
2) Xarajatlar usuli – bunda yakuniy iste’molchilarning xarajatlari
yig’indisi sifatida aniqlanadi.
Yalpi ichki mahsulot = S + I + G + Xn
Bu erda S – shaxsiy iste’mol xarajatlari; I– investitsiya xarajatlari ya’ni
xususiy ichki investitsiyalar ; G – davlat xarajatlari ya’ni tovar va xizmatlarnin
davlat xaridi ; Xn – chet elliklarning xarajatlari, ya’ni sof eksport;
3) Daromadlar usuli – bunda yalpi ichki mahsulot barcha yakuniy
iste’molchilarning daromadlari yig’indisi sifatida aniqlanadi. Shu bilan birga yalpi
ichki mahsulot tarkibiga biznesga egri soliqlar va amortizatsiya ham kiritiladi.
YaIM = amortizatsiya + biznesga egri soliqlar + ijara haqi + foiz
ko’rinishidagi daromadlar + yollanma ishchilarning ish haqi + yakka tartibdagi
qo’yilmalardan daromadlar + korporatsiya foydasiga soliqlar + dividentlar +
korporatsiyaning taqsimlanmagan foydasi.
Milliy daromad – bu, milliy ishlab chiqarishdan olingan daromad yoki
ijtimoiy ishlab chiqarishdagi barcha daromad turlarining yig’indisidir.
Yalpi milliy daromad quyidagicha hisoblanadi ;
YaMD = YaIM + horijdan olingan omilli daromadlar – horijliklarning ushbu
mamlakat hududidan olgan omilli daromadlari.
Inflatsiya (lot. inﬂ atio — shishish, bo rtish, ko tarilish), pulningʻ ʻ
qadrsizlanishi — tovar-pul muvozanatining buzilishi natijasida muomalada
xo jalik aylanmasi ehtiyojlaridan ortiq darajada qog oz pullar miqdorining
ʻ ʻ
ko payib ketishi, pul massasining tovarlar massasidan ustunligi natijasida tovar
ʻ
bilan ta minlanmagan pullarning paydo bo lishi. I. birinchi galda sifati
ʼ ʻ
yaxshilanmagan holda tovarlar va xizmatlar narxining ko tarilishi ko rinishida,
ʻ ʻ
shuningdek, oltin va chet el valyutasining milliy valyutaga nisbatan qimmatlashishi
shaklida yuz beradi. Tovar ishlab chiqarishning to lov qobiliyatiga ega talab
ʻ
8

o sishidan ortda qolishi, bozorda talabga javob bermaydigan tovarlarning ko payibʻ ʻ
ketishi, byudjet kamomadlarini qoplash uchun qo shimcha pul emissiyasi,
ʻ
investitsiyalarni emissiya hisobidan moliyalashtirish, monopol narxning
mavjudligi, narxni oshib keti-shidan hadiksirab tovarlarni keragidan ortiq xarid
etish, mamlakatga qadrsizlangan chet el valyutasining ko plab kirib kelishi va
ʻ
boshqa omillar I.ni yuzaga keltiradi. I. jarayoni narxlarning o sishi, yalpi talabning
ʻ
yalpi taklifdan oshib ketishi, makroiqtisodiy beqarorlik natijasidir. "I." termini
dastlab 1861—1865-yillarda Shimoliy Amerikada, so ngra Fransiya va
ʻ
Germaniyada qo llanilgan. Tovarpul muvozanatiga ko ra, pul massasi (M) pul
ʻ ʻ
miqdori (t)ning pul oboroti tezligi (V)ra ko paytmasi bo lib, bu tovar massasi
ʻ ʻ
(T)ga, ya ni bir tovar narxining (R) tovarlar miqdori (Q)ra ko paytmasiga teng
ʼ ʻ
bo lishi kerak. Bunda M=T yoki mV=PQ tengligi hosil bo ladi. Agar pul ko payib
ʻ ʻ ʻ
ketsa M>T, ya ni pulning bir qismi ortiqcha bo ladi. Agar pul miqdori
ʼ ʻ
o zgarmaganda tovar miqdori qisqarib ketsa T<M paydo bo ladi. Har ikki holda
ʻ ʻ
ham ortiqcha pul narxlarning o sishini keltirib chiqaradi, chunki narx tovar
ʻ
birligiga beriladigan pul miqdoridir. I. bu faqat pul bilan bog liq hodisa emas, balki
ʻ
iqtisodiyot yuksalganda qisqaradigan, tushkunlik paytida kuchayadigan iqtisodiy
holat mahsuli.
Tashqi savdo — bir mamlakatning boshqa mamlakat yoki mamlakatlar
bilan olib boradigan savdosi. Mamlakatdan tovarlar chikarish (eksport) va
mamlakatga tovarlar kiritish importdan tashkil topadi. Eksport va import yig indisi
ʻ
mamlakatning Tashqi savdo aylanmasini tashkil etadi. Mamlakatlar o rtasida
ʻ
savdosotiqni rivojlanishi ikki tomonlama foyda olish imkonini beradi. Tashqi
savdo mamlakatlararo iktisodiy munosabatlarning eng oddiy va eng kad, shaklidir.
Kds.. Misr, Yunoniston va Rim quldorlik tuzumi davridayoq boshqa mamlakatlar
bilan ikki tomonlama savdosotiq munosabatlarini amalga oshirgan. Insoniyat
tarixida birinchi marta Sharq va G arb dunyosini bir-biri bilan bog lagan Buyuk
ʻ ʻ
Ipak yo li kitalararo savdoni yo lga qo ydi. Bu yo l hozirgi O zbekiston hududida
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
joylashgan shaharlarda savdosotiqning keng kuloch yoyishiga olib kelgan edi.
9

Milliy daromad - 1) mamlakatdagi milliy iktisodiyotning xo jalikʻ
yurituvchi sub yektlari tomonidan muayyan bir davrda (odatda bir yilda) moddiy
ʼ
ishlab chiqarish tarmoqlarida yaratilgan sof mahsulot; yalpi mahsulot hajmidan uni
ishlab chiqarish uchun sarflanadigan mehnat vositalari va buyumlarini qoplaydigan
mahsulot miqdorini — qoplash fondini chegirib tashlangandan keyin qoladigan
mahsulot; 2) G arb mamlakatlari iqtisodchilari talqinida mamlakatdagi mehnat,
ʻ
kapital va yer egalarining bir yilda olgan ish haqi, foyda, foiz va renta kabi
daromadlari yig indisi.
ʻ
Yil davomida yaratilgan yalpi mahsulot qiymati 2 qismdan iborat: ilgari
yaratilgan va sarflangan ishlab chiqarish vositalarining mahsulotga ko chirilgan
ʻ
qiymati; yangidan yaratilgan qiymat. Yangidan yaratilgan qiymat sof mahsulotning
(Milliy daromadning) qiymatidir. Milliy daromad moddiy ishlab chiqarish
tarmoqlaridagi korxonalar sof mahsulotlarining yig indisi sifatida hisoblanadi.
ʻ
Ayrim tarmoq yoki korxonalarning sof mahsuloti uning yalpi mahsuloti va moddiy
ishlab chiqarish sarflari o rtasidagi farq (qoldiq) sifatida aniqlanadi. Xizmat
ʻ
ko rsatuvchi firmaning yalpi pul tushumidan xizmat ko rsatish bo yicha moddiy
ʻ ʻ ʻ
sarflar chegirilib, xizmat ko rsatuvchi firmaning (korxonaning) pul shaklidagi
ʻ
yalpi daromadi aniqlanadi.
Shaxsiy daromad va milliy daromadning bir-biridan shunisi bilan farq
qiladiki, ishlab chiqarishda mehnat qilish evaziga olingan daromadlarning bir
qismi ( ijtimoiy sug’urtalar to’lovlari, korporatsiya foydasiga soliq va
korporatsiyaning taqsimlanmagan foydasi ) amalda bevosita uy xo’jaligiga
tushmaydi. Uy xo’jaligi hisobiga to’g’ri keladigan daromadlarning bir qismi,
masalan, (transfert to’lovlari) - mehnat natijalarini bildirmaydi. Transfert
to’lovlariga - sug’urta tashkilotlari tomonidan to’lanadigan, ya’ni qarilikda va
baxtsiz xodisalarga shuningdek ijtimoiy dasturlarga asoslangan holda ishsizlarga
to’lanadigan nafaqalar, nogironlarga to’lanadigan har xil to’lovlar, ishsizlarga va
pensionerlarga to’lanadigan nafaqalar, iste’molchilar va davlat tomonidan
to’lanadigan foiz to’lovlari va boshqa to’lovlar kiradi.
10

Shaxsiy ixtiyordagi daromad deb individual soliqlarni to’lagandan keyingi
daromadlarga aytiladi. Individual soliqlar - daromad solig’i, xususiy molmulklarga
va meros qolgan mulklarga solinidagan soliqlardan iborat.
Ishlab chiqarishning hajmini ifodalash uchun ham natural, ham qiymat
ko’rsatkichlari qo’llaniladi. Ammo milliy iqtisodiyot ishlab chiqarish hajmini
natural birliklarda amalda o’lchash mumkin emas, chunki bu erda bir – biri bilan
solishtirib bo’lmaydigan millionlab nomdagi tovar va xizmatlar ustida gap boradi.
Shuning uchun ham milliy ishlab chiqarish hajmini va tarkibini ifodalashda
qiymat ko’rsatkichlaridan foydalaniladi. Bu ko’rsatkichlar ikki miqdor yordamida
aniqlanadi:
- ishlab chiqarishning natural shaklidagi hajmi; - narxlar darajasi.
Amaliyotda milliy hisobchilik tizimida narxlarning ikki ko’rinishi
qo’llaniladi:
-joriy yoki haqiqiy narxlar;
- o’zgarmas yoki solishtirma bazis narxlar.
Shu yildagi joriy yoki amaldagi narxlar yil mobaynida mahsulot ishlab
chiqarish va uning iste’moli o’rtasidagi bog’liqlikni aniqlashda qo’llaniladi hamda
takror ishlab chiqarishning moliyaviy qiymat jihatlarini aks ettiradi. Lekin joriy
narxlardan ishlab chiqarishni ma’lum bir vaqt davomida tahlil qilish uchun
foydalanish maqsadga muvofiq emas. Chunki ularni xar qanday oshishi yoki
pasayishi yalpi ichki mahsulot va milliy daromadning hajmiga bevosita ta’sir etib,
iqtisodiyotning haqiqiy ahvolini buzib ko’rsatadi. Milliy iqtisodiyotning
rivojlanishiga haqqoniy baho berish uchun o’zgarmas narxlardan foydalaniladi.
O’zgarmas yoki solishtirma narxlar asos qilib olingan biror – bir yildagi
mahsulotning narxi bo’lib, tahlil qilinayotgan davr uchun ishlab chiqarish hajmini
qiymat jihatdan baholashda foydalaniladi. Bu narxlar mahsulotning natural hajmini
o’zgarishini ilg’ash imkonini beradi va ishlab chiqarishni ma’lum bir vaqt
davomida haqiqiy o’zgarishini aks ettiradi.
Mamlakat iqtisodiy rivojlanishining joriy va solishtirma narxlardagi ifodasi
tubdan farqlanadi.
11

Bazis yilni xar bir mamlakat rivojlanish xususiyatidan kelib chiqqan holda
o’zi belgilaydi. Bazis narxlardan foydalanib ham o’tgan yillar, ham kelgusi
yillarning qiymat ko’rsatkichlari qayta hisoblab chiqiladi.
Joriy narxlarda o’lchangan ishlab chiqarish hajmini nominal, solishtirma
narxlarda o’lchanganini real deb ataladi.
Narxlarning o’sishi bilan yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish hajmini
o’zgarishini ko’rsatuvchi miqdorni barcha tayyor mahsulot va xizmatlarning
umumiy narx indeksi yoki deflyator deb ataladi. Yalpi ichki mahsulot tarkibiga
millionlab nomdagi yaratilgan ne’matlar kiradi va ularni xar birining narxini
o’zgarib turishini jismonan kuzatish mumkin emas. Shuning uchun ham deflyator
bozor savati yordamida aniqlanadi. Bozor savati yalpi ichki mahsulot tarkibiga
kiruvchi, uning asosiy qismini tashkil etuvchi muhim tovar va xizmatlarni o’z
ichiga oladi. Statistika idoralari tomonidan bozor savatiga kiritilgan tovar va
xizmatlarga bo’lgan narxlarning o’zgarishi doimo kuzatilib turiladi va shu asosda
narxlarning umumiy indeksi yoki deflyator hisoblanadi.
Agarda o’tgan davr ichida yalpi ichki mahsulotning natural hajmi
o’zgarmasdan qolgan bo’lsa, uning nominal qiymati shuncha oshadi. Narxlar
darajasi pasayayotgan bo’lsa, unda narxlar indeksi yoki deflyator 100 foizdan kam
darajagacha tushib ketadi. YaIM narxlari indeksining joriy yilda bazis yilga
qaraganda ko’tarilib borishi inflyatsiyani va aksincha, uni kamayib borishi
deflyatsiyani bildiradi. Milliy ishlab chiqarish hajmini o’zgarishiga narxlarning
ta’sirini bartaraf etish maqsadida deflyator yordamida real yalpi ichki mahsulot
hisoblanadi.
Soliq tushunchasi iqtisodiy kategoriya sifatida davlatning paydo bo‘lishi va
faoliyatining davomiyligi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu o‘rinda soliq kategoriyasi
davlatni iqtisodiy siyosati orqali iqtisodiy voqelik sifatida yuzaga chiqishini
ta’kidlash lozim. Soliq tushunchasi tor ma’noda davlat ixtiyoriga soliq
to‘lovchilardan majburiy tartibda undiriladigan pul tushumlarini ifodalaydi.
12

Ma’lumki, soliqlar bevosita davlatning paydo bo‘lishi bilan bog‘liqdir, ya’ni
davlat o‘zining vakolatiga kiruvchi vazifalarni bajarish uchun moliyaviy manba
sifatida soliqlardan foydalanadi.
Soliqlarning amal qilishi bu obyektivlikdir, chunki jamiyatni tashkil etuvchi
barcha subyektlar ham real sektorda, ya’ni ishlab chiqarish sohasida faoliyat
ko‘rsatmaydi. Jamiyatda boshqalar tomonidan rad etilgan yoki faoliyati iqtisodiy
samarasiz bo‘lgan sohalar ham mavjudki, bular soliqlarni obyektiv amal qilishini
talab etadi. Aniqroq qilib aytganda jamiyatni norentabel (mudofaa, meditsina, fan,
maorif, madaniyat va boshq.) va rentabel sohaga ajralishi hamda norentabel sohani
moliyalashtirishning tabiiy zarurligi soliqlarni obyektiv amal qilishini zarur qilib
qo‘yadi, vaholanki, norentabel sohaning ijtimoiy xizmatlari, asosan, davlat
tomonidan amalga oshiriladiki, ularni moliyalashtirish usuli sifatida yuzaga
chiquvchi soliqlar ham shu tufayli bevosita davlatga tegishli bo‘ladi.
Soliqlarning amal qilishini bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida ikki holat
bilan ifodalash mumkin: birinchidan, davlatning qator vazifalarini mablag‘ bilan
ta’minlash zarurligi, ikkinchidan, bozor iqtisodiyoti qonun-qoidalari.
Davlatning bajaradigan funksiyalari va vazifalari ko‘p bo‘lib, bozor
iqtisodiyoti rivojlana borishi bilan ba’zi ijtimoiy himoyalangan bozor
munosabatlariga mos kelmaydigan vazifalar yo‘qola borsa, yangi vazifalar paydo
bo‘la boshlaydi. Bularga bizning respublikamizda kam ta’minlanganlarga ijtimoiy
yordam ko‘rsatish, bozor iqtisodiyoti infratuzilmasini tashkil qilish kabilar kiradi.
Davlat kuchli ijtimoiy-siyosiy tadbirlarni amalga oshirish uchun pensionerlar,
talabalar, ko‘p bolali onalar va boshqalarni mablag‘ bilan ta’minlash zarurligini
anglab, ayrim cheklangan tovarlar bahosidagi farqni budjet hisobidan qoplaydi va
undan tashqari mahallalarda ijtimoiy himoyaga muhtoj kam ta’minlanganlarga
moddiy yordamlar ko‘rsatadi. Shu bilan birga, davlat jamiyat a’zolari
osoyishtaligini saqlash maqsadida o‘zining mudofaa qobiliyatini saqlab va
mustahkamlab turishga ham mablag‘lar sarflaydi, qolaversa, davlat fuqarolar
xavfsizligini saqlash, mamlakatda tartib-intizom o‘rnatish, uni boshqarish
funksiyalarini bajarish uchun ham ko‘plab mablag‘ yo‘naltirishga majburdir.
13

Bunday xarajatlarni amalga oshirishning majburiyligi ular uchun manba bo‘lgan
soliqlarni obyektiv zarur qilib qo‘yadi.
Qayd etish lozimki, hozirga qadar davlatning funksiyalarini bajarish uchun
lozim bo‘lgan moliyaviy mablag‘larni shakllantirishning soliqlardan boshqa usuli
jahon amaliyotida qo‘llanilgan emas. Demak, hukmron kuch sifatida davlatmavjud
ekan, moliyalashtirish usuli sifatida soliqlar amal qiladi. Ma’lumki, jamiyat
iqtisodiy hayoti juda murakkab iqtisodiy hodisalardan iborat bo‘lib, ana shu
murakkablik bevosita soliqlarga ham tegishliki, bu holat soliqlarni iqtisodiy
mohiyatini teran anglashni taqozo etadi.
Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligida o‘tkazilgan matbuot
anjumani Iqtisodiyot va moliya vazirligining 2022 yildagi faoliyati tahlili va 2023
yildagi ustuvor vazifalari xususida bo‘ldi.
Unda Iqtisodiyot va moliya vaziri o‘rinbosari Dilshod Sultonov
mamlakatimizning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari to‘g‘risida batafsil ma’lumot
berdi.
Qayd etilishicha, 2022 yil yakunlariga asosan yalpi ichki mahsulot 5,7 foiz,
sanoat mahsulotlari 5,2 foiz, qurilish ishlari 6,6 foiz, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
3,6 foizga, bozor xizmatlari 15,9 foiz, eksport 23,6 foiz, chakana savdo aylanmasi
12,3 foiz o‘sish sur’atlari ta’minlangan.
– Yalpi ichki mahsulot o‘sishining 55,1 foizi xizmatlar, 23,3 foizi sanoat,
15,5 foizi qishloq xo‘jaligi va 7,2 foizi qurilish sohalari hissasiga to‘g‘ri keladi.
Aholi jon boshiga YAIM hajmi 2 ming 255 AQSH dollarni tashkil etdi. 2023 yilda
mamlakatimiz yalpi ichki mahsuloti 5,3 foiz, sanoat mahsulotlari 5,1 foiz, qurilish
ishlari 6 foiz, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari 3,5 foizga, xizmatlar 14,5 foizga
o‘sishi kutilmoqda. Joriy yilda jahonda kuzatilayotgan global inflyatsiya sharoitida
mamlakatimizda inflyatsiya ko‘rsatkichi yillik 12,3 foizni tashkil qildi, – dedi
D.Sultonov.
Anjumanda barcha yo‘nalishlarda amalga oshirilgan ishlar va erishilgan
ko‘rsatkichlarga alohida urg‘u berildi. Xususan, 2022 yilda Ipoteka dasturi
bo‘yicha jami 855 milliard so‘m subsidiyalar to‘lab berilgan bo‘lsa, fuqarolarga
14

ipoteka kreditlari ajratish uchun tijorat banklariga 7,0 trillion so‘m resurs
mablag‘lari ajratilgan. Shu yilning 1-choragi davomida tijorat banklariga ipoteka
kreditlari ajratish uchun 1,6 trillion so‘m resurslar berilgan.
Tadbirda vazir o‘rinbosari davlat tashqi qarzi masalasiga ham to‘xtalib o‘tdi.
Taqdim qilingan ma’lumotga ko‘ra, 2023 yilning 1 yanvar holati bo‘yicha
O‘zbekiston Respublikasining davlat tashqi qarzi 29,2 milliard AQSH dollarini
yoki yalpi ichki mahsulotga nisbatan 36,4 foizni tashkil qilgan.
Shuningdek, anjumanda joriy yilgi rejalarga ahamiyat qaratildi. Jumladan,
2023 yilda tijorat banklariga ipoteka kreditlari uchun 9 trillion so‘m resurslar
ajratilishi hamda 1,1 trillion so‘m ipoteka kreditlari bo‘yicha subsidiyalar to‘lab
berilishi ko‘zda tutilgan. 2023 yilning 1-choragida Davlat byudjeti daromadlari
ijrosi 48,5 trillion so‘mni tashkil etishi, 2022 yilning mos davriga nisbatan 6,7
trillion so‘mga yoki 16 foizga oshishi kutilmoqda.
– Qo‘shimcha qiymat solig‘ining 15 foizdan 12 foizga pasayishi joriy
yildagi asosiy o‘zgarishlardandir, – dedi D.Sultonov. – Davlat byudjetining 2023
yil 1-chorak xarajatlari 62,2 trillion so‘mni tashkil etmoqda. Shundan 29,3 trillion
so‘mi ijtimoiy xarajatlarga yo‘naltiriladi. Shu jumladan, “Tashabbusli byudjet»
loyihasining 1-mavsumi uchun 1,5 trillion so‘m byudjet mablag‘lari ajratilgan
bo‘lib, ayni paytda mamlakatimiz bo‘ylab loyihaning 3-bosqichiga «ovoz berish»
jarayoni davom etmoqda. 2023 yilda bevosita fuqarolar tomonidan ilgari surilgan
loyihalarni moliyalashtirish uchun jami 8 trillion so‘m (2022 yilga nisbatan 3,5
barobarga ko‘p) mablag‘lar yo‘naltirilishi ta’minlanadi. Bundan tashqari, «Obod
qishloq» va «Obod mahalla» dasturlari doirasida ilgari surilgan loyihalar uchun 4
trillion so‘m mablag‘ jamoatchilik fikri asosida hududiy-ijtimoiy infratuzilmani
rivojlantirishga yo‘naltiriladi.
15

1.2. Makroiqtisodiyotda foydalaniladigan miqdor ko’rsatkichlari.
Qayd etilishicha, 2022 yil yakunlariga asosan yalpi ichki mahsulot 5,7 foiz,
sanoat mahsulotlari 5,2 foiz, qurilish ishlari 6,6 foiz, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
3,6 foizga, bozor xizmatlari 15,9 foiz, eksport 23,6 foiz, chakana savdo aylanmasi
12,3 foiz o‘sish sur’atlari ta’minlangan.
– Yalpi ichki mahsulot o‘sishining 55,1 foizi xizmatlar, 23,3 foizi sanoat, 15,5
foizi qishloq xo‘jaligi va 7,2 foizi qurilish sohalari hissasiga to‘g‘ri keladi. Aholi jon
boshiga YAIM hajmi 2 ming 255 AQSH dollarni tashkil etdi. 2023 yilda
mamlakatimiz yalpi ichki mahsuloti 5,3 foiz, sanoat mahsulotlari 5,1 foiz, qurilish
ishlari 6 foiz, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari 3,5 foizga, xizmatlar 14,5 foizga o‘sishi
kutilmoqda. Joriy yilda jahonda kuzatilayotgan global inflyatsiya sharoitida
mamlakatimizda inflyatsiya ko‘rsatkichi yillik 12,3 foizni tashkil qildi, – dedi
D.Sultonov.
Anjumanda barcha yo‘nalishlarda amalga oshirilgan ishlar va erishilgan
ko‘rsatkichlarga alohida urg‘u berildi. Xususan, 2022 yilda Ipoteka dasturi bo‘yicha
jami 855 milliard so‘m subsidiyalar to‘lab berilgan bo‘lsa, fuqarolarga ipoteka
kreditlari ajratish uchun tijorat banklariga 7,0 trillion so‘m resurs mablag‘lari
ajratilgan. Shu yilning 1-choragi davomida tijorat banklariga ipoteka kreditlari
ajratish uchun 1,6 trillion so‘m resurslar berilgan.
S.G. Pepelyayev «Soliq — ommaviy hokimiyat subyektlarining to‘lov
qobiliyatini ta’minlash maqsadida jismoniy va yuridik shaxslar mulklarini
begonalashtirishning majburiylik, yakka tarzda xolisona, qaytarmaslik, davlatning
majburlashi bilan ta’minlanganlik asoslarida va jazo yoki kontributsiya xarakteriga
ega bo‘lmagan qonunda belgilangan yagona shaklidir» 1
— deb, ta’kidlagan. D.G.
Chernikning fikricha «Soliqlar — davlat tomonidan xo‘jalik subyektlari va
fuqarolardan qonuniy tartibda o‘rnatilgan stavkalarda undirib olinadigan majburiy
yig‘imlarni o‘zida aks ettiradi». 2
1
Пепелев С. Г. Основы налогового права. М.: 1995, 24 с.
2
Черник Д. Г. Налоги в рыночной экономике. " Финансы ", 1992, No3, с . 19
16

S.H. Gataulin «...soliqlar o‘zi nima va ular nimaga kerak», degan savolga
quyidagicha javob beradi: «Soliqlar — bu davlat sarf-xarajatlarining asosiy
manbayi bo‘lib, iqtisodiyotni tartibga soluvchi va daromadlarni
barqarorlashtiruvchi vositadir. 3
Soliqlar davlat budjeti daromadlarini tashkil
etuvchi asosiy manba va iqtisodiyotni boshqaruvchi muhim qurol hisoblanadi.
Biroq bu ta’rif soliqlarning mohiyatini to‘laligicha yorita olmaydi hamda
soliqlarning tashkiliy-huquqiy tomonlarini o‘zida aks ettira olmaydi. Bundan
tashqari, iqtisodiy munosabat sifatida, bu munosabatlar obyekti bo‘lib nima
hisoblanadi, degan savollarga javob bera olmaydi.
Ayrim iqtisodchilar soliqlarni milliy daromadni taqsimlash va qayta
taqsimlash vositasi sifatida izohlashga harakat qilganlar, — «Soliqlar – milliy
daromadni taqsimlash va qayta taqsimlash jarayonida uning bir qismini davlat
ixtiyoriga olish shaklidir». 4
3-rasm. Soliq ta’siri 5
3
Gataulin Sh. Soliqlar va soliqqa tortish. O.: 1996. 18-bet.
4
O‘lmasov А ., Sharifxo‘jayev М . Iqtisodiyot nazariyasi. O.: ≪ Iahnat ≫ , 1995-y. 377-bet.
5
Manbaa: https://www.economicshelp.org
17

O. Olimjonovning fikriga ko‘ra: «Soliqlar — davlat va jamiyatning pul
mablag‘lariga bo‘lgan ehtiyojini qondirish maqsadida qonun tomonidan belgilab
qo‘yilgan hajmda va o‘rnatilgan muddatda jismoniy va huquqiy shaxslardan davlat
ixtiyoriga majburiy ravishda undirib olinadigan to‘lovlardir». 6
Soliqlarga berilgan
mana shu ta’rif eng maqbul ta’rif bo‘lib, soliqlarning mohiyati, ularning
iqtisodiyotdagi o‘rni va rolini, soliqlarning harakat jarayonini nazariy jihatdan
chuqurroq yoritib, soliqlar haqida aniqroq tasavvur hosil qilishga yordam beradi.
Bugungi kunda soliq kategoriyasini har tomonlama, kengroq va batafsilroq,
shuningdek, uning mohiyati va ahamiyatini, iqtisodiyotni rivojlantirishdagi roli va
o‘rnini, soliqlarning nazariy jihatlarini aniqroq va to‘liqroq yorita oladigan ta’rifni
keltirish muammosi fanda mavjuddir.
Tarixan soliqlar, davlatni saqlab turish uchun zarur bo‘lgan majburiy
to‘lovlar sifatida, davlat paydo bo‘lishi bilan vujudga kelgan. Soliqlar davlat
faoliyat ko‘rsatishining moddiy asosini tashkil etadi, ularning iqtisodiy tabiati
xuddi shu yerdan kelib chiqadi. Bozor munosabatlarining shakllanishi davrida
soliqlar korxonalarning iqtisodiy faoliyatini tartibga solishning ham bilvosita
quroli hisoblanadi.
Soliqni to‘lash xo‘jalik yurituvchi subyektlar va fuqarolar bilan davlat
o‘rtasida yangidan yaratilgan qiymatni taqsimlashning asosiy vositasi hisoblanadi.
Biror bir jamiyatni soliq tizimisiz tasavvur qilish mumkin emas. Chunki soliqlar
budjet daromadlari (pul fondi) ni tashkil etishning asosiy vositasi bo‘libgina
qolmay mahsulot ishlab chiqarish hajmini oshirishga, ishlab chiqarishni
rag‘batlantirishda investitsiyalarni ko‘paytirishga, raqobatbardosh mahsulotni
ko‘paytirishga, kichik biznesni rivojlantirishga, xususiy korxonalar ochish bilan
bog‘liq bo‘lgan bozor infrastrukturasini barpo qilishga, umumdavlat ehtiyojlarini
qondirishga va shu kabilarga xizmat qiladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat
o‘zining ichki va tashqi vazifalarini, har xil ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy chora-
tadbirlarni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan mablag‘larning asosiy qismini
6
Olimjonov О . Bozor iqtisodiyotiga o‘tish davrida soliq siyosati. “Hayot va iqtisod” , 1992.
18

soliqlar orqali to‘playdi. Jumladan, soliqlar respublika va mahalliy budjetlar
daromadlarini shakllantiradi, davlat ijtimoiy dasturlari uchun moliyaviy negiz
yaratadi, soliq to‘lovchi shaxslarning tadbirkorlik faoliyatini boshqaradi, ularning
tabiiy resurslardan unumli foydalanishga bo‘lgan intilishini rag‘batlantiradi, narx
belgilashga ta’sir ko‘rsatadi, aholining turmush darajasini tartibga solib turadi,
imtiyozlar yordamida esa aholining kam ta’minlangan qatlamlarini ijtimoiy
himoya qilishni tashkil etishga yordam beradi.
19

II BOB. MILLIY HISOBLAR TIZIMIDA MAKROIQTISODIY
KO’RSATKICHLAR
2.1. Milliy hisobchilik tizimi makroiqtisodiy ko’rsatkichlarni hisoblash asosi
Makroiqtisodiyot - bu mamlakat miqyosida moddiy ishlab chiqarish va
nomoddiy sohalarini bir butun qilib birlashtirgan milliy xo’jaligi darajasidagi
iqtisodiyotdir. Makroiqtisodiyot o’z ichiga xalq xo’jaligining moddiy va
nomoddiy ishlab chiqarish hamda xizmat ko’rsatish sohalarini oladi. Milliy
iqtisodiyot me’yorida faoliyat qilish va barqaror o’sishi uchun barcha tarmoq va
ishlab chiqarish sohalarining o’zaro bog’liqligi va muvozanatli rivojlanishi talab
qilinadi.
Amaliyotda boshqacha yondashuv birmuncha kengroq qo‘llaniladi, unga
ko‘ra to‘lov qobiliyati tamoyili asos qilib olinadi: soliq to‘lovchining daromadi
qanchalik yuqori bo‘lsa, undan shuncha ko‘p miqdorda soliq undiriladi. Bu
gapning ma’nosi shuki, badavlat odamlar bepul maktab maorifi, milliy mudofaa,
sog‘liqni saqlash va boshqa sohalar uchun bir qadar yuksak iqtisodiy mas’uliyatni
his etishlari lozim, chunki ular kambag‘allarga nisbatan ko‘proq to‘lashga
qodirdirlar. Boy odamlar bepul davlat dasturlaridan foydalanadilarmi, agar
foydalansalar, qay darajada -buning ahamiyati yo‘q. Aslini olganda, o‘ziga to‘q
kishilar ta’lim berish va xizmat ko‘rsatish yaxshiroq yo‘lga qo‘yilgan maktab va
shifoxonalarni tanlaydilar. Bunday to‘lov qobiliyati kontseptsiyasi AQSh soliq
siyosatida keng tarqalgan.Biroq amaliyotda soliqqa tortishning mazkur
kontseptsiyasi tez-tez jiddiy qiyinchiliklarga duch kelib turadi. Yiliga 100 ming
dollar daromad oladigan kishi yiliga 10 ming dollar daromad oladigan kishiga
nisbatan ko‘proq soliq to‘lashga qodir, degan fikrga qo‘shilish mumkin. Biroq
bunda birinchi kishi ikkinchisiga qaraganda aynan necha baravar ko‘p soliq to‘lash
imkoniyatiga ega, degan masala noaniqdir. Badavlat odam o‘zining daromadidan
o‘sha hissani va mutlaq katta summani to‘laydimi yoki soliq sifatida umuman
ko‘proq hissani to‘laydimi? Afsuski, aniq bir odamning soliq to‘lash
imkoniyatlarini o‘lchash uchun ilmiy asoslangan qandaydir usullar yo‘q.
Amaliyotda bunga javob, takliflar va taxminlar empirik yo‘l bilan yoki
20

hukumatning daromadlarga bo‘lgan joriy ehtiyojlari, siyosiy qarashi asosida paydo
bo‘ladi.Soliqqa tortishdagi adolat tamoyili ba’zi hollarda taqsimotdagi ijtimoiy
adolat tamoyili ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Shuni ta’kidlab o‘tish o‘rinliki, bu
tamoyilni daromadlarniteng ravishda taqsimlash, baravarlashtirish deb
tushunmaslik kerak. Qonun oldida tenglikka rioya etilishi, ijtimoiy mumtozlikka,
irq va dinga munosiblikka asoslangan imtiyozlarning bekor qilinishi, inson asosiy
huquqlarga birday ega bo‘lishi kabi tenglik tamoyillari bo‘lib, ular O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlab qo‘yilgan va bu tamoyillarga
qadriyatlarning ijtimoiy tizimida qat’iy amal qilmoq lozim. Moddiy tenglik, ya’ni
daromadlar, mulk, iste’mol sohasidagi tenglik haqida gap ketadigan bo‘lsa, aytish
kerakki, bunday tenglikka erishib bo‘lmaydi. Davlat va jamiyat barcha fuqarolar
yaxshi hayot kechirishlari uchun zarur shart-sharoit yaratib berishlari kerak,
albatta, soliqqa tortish tizimi esa istiqbolga mo‘ljallangan rejada aholining
farovonligini umumiy tarzda amalga oshirish orqali jamiyat quyi qatlamlarining
ahvoli izchil ravishda yaxshilanib borishiga ko‘maklashmog‘i zarur.
2.2. YaIMni hisoblash usullari
Asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlardan biri bu - yalpi ichki mahsulotdir.
Yalpi ichki mahsulot - bu muayyan davr mobaynida (bir yil) kim tomonidan
yaratilishidan qatiy nazar mamlakat hududida yaratilgan barcha yakuniy tovar va
xizmatlarning bozor qiymatidir.
YaIM - bu biror-bir mamlakat xududida joylashgan korxona va tashkilotlarda
ishlab chirarilgan tovar va xizmatlarning umumiy yiuindisidan iboratdir.
Yalpi ichki mahsulot 3 xil usul asosida aniqlanadi ;
1) Ishlab chiqarish usuli - bunda yalpi ichki mahsulot barcha qo’shilgan qiymatlar
yig’indisi sifatida aniqlanadi.
Yalpi ichki mahsulot = QQ⅀
2) Harajatlar usuli - bunda yakuniy iste’molchilarning harajatlari yig’indisi
sifatida aniqlanadi.
Yalpi ichki mahsulot = C + I + G + Xn
Bu erda C - shaxsiy iste’mol harajatlari; I- investitsiya harajatlari ya’ni
21

xususiy ichki investitsiyalar ; G - davlat harajatlari ya’ni tovar va xizmatlarnin
davlat xaridi ; Xn - chet elliklarning harajatlari, ya’ni sof eksport;
3 ) Daromadlar usuli - bunda yalpi ichki mahsulot barcha yakuniy
iste’molchilarning daromadlari yig’indisi sifatida aniqlanadi. Shu bilan birga yalpi
ichki mahsulot tarkibiga biznesga egri soliqlar va amortizatsiya ham kiritiladi.
YaIM = amortizatsiya + biznesga egri soliqlar + ijara haqi + foiz
ko’rinishidagi daromadlar + yollanma ishchilarning ish haqi + yakka tartibdagi
qo’yilmalardan daromadlar + korporatsiya foydasiga soliqlar + dividentlar +
korporatsiyaning taqsimlanmagan foydasi.
Ko’plar YaIMni iqtisodiyot ahvolini eng yaxshi ko’rsatkichi deb
hisoblaydilar. AQSh iqtisodiyot vazirligi tomonidan xar uch oyda hisoblanadigan
statistik ma’lumotlar iqtisodiy faoliyat natijalarini yagona qiymat ko’rsatkichida
aks ettirishga mo’ljallangan. YaIM ni aniqroq quyidagicha tasavvur etish mumkin:
 Barcha iqtisodiy agentlarning yalpi daromadi;
 Tovar va xizmatlarni ishlab chiqarishga harajatlarning umumiy hajmi.
YaIM iqtisodiyot ahvolini tavsiflashi mumkin, chunki odamlar kam
daromadga qaraganda ko’prog’ini afzal ko’radilar. Shunga o’xshash, tovar va
xizmatlarni ishlab chiqarish hajmi qanchalik yuqori bo’lsa, shaxsiy, ishlab
chiqarish va davlat ehtiyojlarini qondirish darajasi shunchalik yuqori bo’ladi.
YaIM bir vaqtning o’zida ham iqtisodiyotdagi daromadni, ham ishlab
chiqarishga harajatlar hajmini o’lchaydi, chunki oxir-oqibat bu miqdorlar bir xil:
butun iqtisodiyot uchun daromadlar hajmi harajatlar hajmiga teng bo’lishi lozim.
Bunga ishonch hosil qilish uchun, biz milliy hisobchilikni, YalM va u bilan
bog’liq boshqa bir qator ko’rsatkichlarni o’lchashning statistik tizimini
o’rganishimiz lozim.
YalM iqtisodiyotdagi pul oqimlarini ifodalaydi. Biz uni ikki usul bilan
hisoblashimiz mumkin. YalM - bu non ishlab chiqarishdan olingan yalpi daromad
bo’lib, u ish haqi va foyda yiqindisiga teng- pullar doiraviy aylanish chizmasining
yuqoridagi yarmi. Shu bilan bir vaqtda, YaIM - bu nonni sotib olishga qilingan
harajatlarning umumiy hajmidir-pullar doiraviy aylanish chizmasining pastki
22

yarmi. Shunday qilib, biz yo firmalardan uy xo’jaliklariga pullar oqimini yoki uy
xo’jaliklaridan firmalarga pullar oqimini olishimiz mumkin.
Daromadlar va harajatlar tengligi hisobga olish qoidalaridan kelib chiqadi:
mahsulotlarni sotib olishga barcha harajatlar albatta bu mahsulotlarni ishlab
chiqaruvchilarning daromadi hisoblanadi. Bu qoidaga muvofiq, harajatlar hajmi
o’zgarishi yuz beradigan xar qanday bitim natijasida daromad o’zgarishi ham yuz
beradi va daromad o’zgarishiga olib keluvchi xar qanday bitim natijasida harajatlar
hajmi o’zgarishi yuz beradi. Faraz qilaylik, masalan firma uy xo’jaliklariga 1 ta
nonni ko’proq ishlab chiqaradi va sotadi. Bu operatsiyada nonga harajatlarning
umumiy miqdori ko’payadi, biroq bunda daromadlarning umumiy hajmi ham
o’zgaradi. Agar firmaga qo’shimcha nonni ishlab chiqarish uchun qo’shimcha
xodimlarni yollash talab etilsa, unda ish haqining umumiy miqdori oshadi. Agar
firma qo’shimcha nonni qo’shimcha xodimlarni jalb etmay ishlab chiqarsa (ishlab
chiqarish jarayonini samaraliroq qilib), unda foyda ko’payadi. Ikkala holda ham
harajatlar ham, daromadlar ham bir xil miqdorga ko’payadi.
Faqat non ishlab chiqarilayotgan gipotetik iqtisodiyotda biz YalMni nonni
sotib olishga qilingan barcha harajatlarni qo’shib oddiygina hisoblashimiz
mumkin. AQSh YalMni hisoblash ancha qiyin vazifani o’zida aks ettiradi. Bunday
yirik va murakkab iqtisodiyotda YalMni hisoblashda tovar va xizmatlarga qilingan
harajatlarni to’g’ridan to’g’ri qo’shiladi deb fikr yuritib bo’lmaydi. Bu kitobda bi z
YalMni hisoblashning to’liq uslubiyatiga kirib bormasakda, YalM tushunchasi
haqida to’g’ri tasavvurga ega bo’lish uchun uni shakllantirishning asosiy
tamoyillarini bilish kerak.
Faraz qilaylik,faqat bitta tovar turi ishlab chiqarilayotgan iqtisodiyotda firma
nonni ishlab chiqarishni ko’paytirish uchun qo’shimcha ishchilarni yollaydi, ularga
ish haqi to’laydi, keyin esa qo’shimcha ishlab chiqarilgan nonni firma sota
olmaydi. Bu YalM miqdoriga qanday ta’sir etadi?
Bu savolga javob sotilmay qolgan non bilan nima yuz berishiga bog’liq. Bir
tomondan, agar non tashlab yuborilgan bo’lsa, unda firmaning foydasi qo’shimcha
to’langan ish haqi miqdoriga kamayadi- firma ish haqi sifatida katta miqdorni
23

to’ladi, biroq o’zi uchun bundan hech qanday naf olmadi. Bu operatsiya harajatlar
hajmiga ham, daromad darajasiga ham ta’sir ko’rsatmaganligi sababli YalM
miqdori (uning ish haqi ulushiga to’g’ri keladigan qismi endi ko’p, foyda hissasiga
to’g’ri keladigan qismi kam bo’lishiga qaramay) o’zgarmay qoladi. Boshqa
tomondan, agar non uni keyinroq sotish uchun zahiraga olib qo’yilgan bo’lsa, unda
milliy hisobchilik tamoyillariga muvofiq, bu operatsiya boshqacha hisobga olinadi.
Bu holda foyda qisqarmaydi, chunki bu firma egalari firma zahiralari uchun non
“sotib olishi” bilan bir xildir. Shunday qilib, YaIM miqdori ortadi: yuqoriroq ish
haqi tufayli daromad oshadi, zahiralar jamg’arilishi sababli esa harajatlar miqdori
ko’payadi.
Umumiy qoida shundan iboratki, firma tovarlar zahiralarini ko’paytirganda,
zahiralarga investitsiyalar hajmi ham harajatlar tarkibiga, ham daromadlar
tarkibiga kiritiladi. Shunday qilib, agar ishlab chiqarish natijasida zahiralar
qo’shimcha o’sishi yuz bersa, bunda YaIM xuddi bevosita sotish uchun ishlab
chiqarilgani kabi ortadi.
Biz YaIM tahlilini iqtisodiyotda ishlab chiqariladigan yagon tovar non
hisoblangandagi taklifdan boshladik. Haqiqatda esa iqtisodiyotda sezilarli
miqdordagi turli-tuman tovarlar va xizmatlar: non, gamburgerlar, avtomobillar,
sartaroshlik xizmatlari va shu kabilar ishlab chiqariladi. YaIMda bu turli tovarlar
qiymati bitta yig’ilgan ko’rsatkichda ifoda etiladi. Iqtisodiyotda ishlab
chiqarilayotgan tovarlarning turli-tumanligi YaIMni hisoblashni qiyinlashtiradi,
chunki barcha bu tovarlar turli qiymatga egalar.
Faraz qilaylik, misol uchun, iqtisodiyotda uchta apelsin va to’rtta olma
ishlab chiqariladi. Biz YaIMni qanday hisoblaymiz? Biz olma va apelsinlar
miqdorini oddiygina qo’shib, YaIM mevalarning etti birligiga ega deyishimiz
mumkin. Biroq bu faqat olmalar va apelsinlar bir xil qiymatga ega bo’lgan
holdagina ma’noga ega bo’lishi mumkin, bu esa noto’g’ri. (bu misol agar biz
iqtisodiyotda to’rtta tarvuz va uchta greypfrut ishlab chiqariladi deb faraz
qilganimizda yanada yaqqolroq bo’lardi).
Turli tovarlar umumiy qiymatini hisoblash uchun biz ular qiymatini ifodasi
24

sifatida ularning bozor narxini qo’llaymiz. Bozor narxi qo’llanilishining sababi, u
odamlar muayyan tovar yoki xizmatlar uchun to’lashga tayyor bo’lgan pul
miqdorini o’zida aks ettiradi. Agar olmalar donasi 50 tsent tursa, apelsinlar esa
donasi 1 dollar tursa, unda YaIM quyidagiga teng bo’ladi:
YaIM = (olma narxi *olmalar miqdori) + (apelsin narxi * apelsinlar
miqdori)= (0,50*4) +
+ (1,00*3)= 5,00
YalM 5 dollarga teng, ya’ni barcha olmalar qiymati (2 dollar) qo’shuv barcha
apelsinlar qiymati (3 dollar)
Ko’plab tovarlarni ishlab chiqarish bir qancha bosqichlardan o’tadi: bir
Armada xom ashyo oraliq mahsulotlarga aylanadi va keyin boshqa firmaga tayyor
mahsulot ishlab chiqarish uchun sotiladi.Biz bunday tovarlarni YaIMni
hisoblashda qanday hisobga olishimiz lozim? Faraz qilaylik fermer MakDonaldsga
0,50 dollarga go’shtning chorak funtini sotadi, MakDonalds esa keyin Sizga
gamburgerlarni 1,50 dollardan sotadi. YalM da ham go’shtni, ham gamburgerni
qiymati (2 dollar miqdorida) hisobga olinishi lozimmi yoki faqat gamburger
qiymati (1,5 dollar) mi?
Bu savolga javob quyidagicha bo’ladi: YalMga faqat yakuniy mahsulotlar
qiymati kiritiladi. Shunday qilib, gamburger qiymati YaIMning bir qismi
hisoblanadi, go’sht qiymati esa yo’q; YalM 2 dollarga emas, faqat 1,5 dollarga
ko’payadi. Buning sababi shundan iboratki, oraliq mahsulotning qiymati yakuniy
mahsulot qiymatiga kiritib bo’lingan. Oraliq mahsulot qiymatini yakuniy mahsulot
qiymatiga qo’shish ikki marta hisobga olishga olib keladi-ya’ni bita go’sht ikki
marta hisobga olingan bo’ladi. Shunday qilib, YalM- yakuniy mahsulotva
xizmatlar umumiy qiymati.
Barcha yakuniy tovar va xizmatlar qiymatini hisoblash usullaridan biri ishlab
chiqarishning xar bir bosqichida qo’shilgan qiymatlarni qo’shishdan iborat.
25

Firmaning qo’shilgan qiymati ishlab chiqarilgan mahsulot qiymatidan firma sotib
olgan oraliq mahsulot qiymatini ayirmasiga tengdir. Gamburger keltirilgan
misolda, fermer tomonidan qo’shilgan qiymat 50 tsentga teng (fermer hech qanday
oraliq mahsulot sotib olmasligi ko’zda tutiladi), MalDonalds tomonidan qo’shilgan
qiymat esa (1,50 dollar - 0,50 dollar) 1,00 dollarga teng. Umumiy qo’shilgan
qiymat, shunday qilib 0,50 dollar + 1,00 dollar = 1,50 dollarga teng. Butun
iqtisodiyot uchun qo’shilgan qiymatning umumiy miqdori barcha yakuniy tovar va
xizmatlarning bozor qiymatiga teng bo’lishi lozim. Shunday qilib, YaIMni
shuningdek, barcha firmalar qo’shilgan qiymatlari yig’indisi sifatida ham ifodalash
mumkin.
Ko’plab tovar va xizmatlar YalMda ularning bozor qiymati bo’yicha hisobga
olingan bir vaqtda, ba’zi tovarlar va xizmatlar bozorda sotilmaydi, demak bozor
narxiga ega emas. Bu xizmatlar qiymati YalMga kiritilishi lozim bo’lgani uchun,
biz uni o’lchashimiz kerak. Bundy baholashlar shartli o’tkazilgan qiymatlar
nomini oldi.
Shartli o’tkazilgan qiymat, masalan, uy-joy sohasida xizmatlarni baholashda
qo’llaniladi. Uy-joyni ijaraga olayotgan inson, xizmatlar uchun haq to’laydi va uy
egasini daromad bilan ta’minlaydi; ijara haqi YalM hisobiga uy egasining
daromadi sifatida ham, uy-joyni ijaraga oluvchining harajatlari sifatida kiritiladi.
Shu bilan birga, ko’plab odamlar shaxsiy uylarida yashaydilar. Ular ijara haqi
to’lamasalar ham, biroq ular uy-joyni ijaraga oluvchilar singari xuddi shunday
xizmatlardan foydalanadilar. Shunday qilib, shaxsiy uy egalari foydalanadigan
xizmatlarni hisobga olish uchun YaIM tarkibiga ular o’zi o’ziga “to’laydigan”
“ijara haqi” kiritiladi. Albatta ular o’zi o’ziga hech qanday ijara haqi
to’lamaydilar. Savdo vazirligi agar ular uy-joyni ijaraga olganlarida to’lashlari
mumkin bo’lgan ijara haqi miqdorini baholaydi va bu shartli o’tkazilgan qiymat
miqdorini YaIMga kiritadi. Bu ijara haqi uy egalarining ham harajatlari, ham
daromadlari sifatida hisobga olinadi.
Davlat tomonidan ko’rsatiladigan xizmatlar ham xuddi shunday tarzda
baholanadi. Masalan, aholiga politsiyachilar, o’t o’chiruvchilar, senatorlar xizmat
26

ko’rsatadilar. Bu xizmatlarning qiymat bahosini berish qiyin, chunki ular bozorda
sotilmaydi va bozor narxiga ega emas. YaIM tarkibida bu xizmatlar ularni
ko’rsatishga ketadigan sarflarga muvofiq hisobga olinadi. Bu ushbu davlat
xizmatchilarining mahsulotlari qiymatining ko’rsatkichi bo’lib ularning ish haqisi
xizmat qilishini anglatadi.
Ko’pgina hollarda bunday hisobga olish haqiqatda zarur bo’lsada, biroq
amaliyotda amalga oshirilmaydi. YaIM da o’z uylari uchun shartli ravishda
o’tkazilgan ijara qiymati hisobga olinganligi uchun ham miantiqan unga shaxsiy
mulk bo’lgan avtomobillar, qimmatbaho buyumlar va uzoq muddat
foydalaniladigan boshqa tovarlar uchun shartli ravishda o’tkazilgan ijara qiymati
kiritilishi lozim, biroq amaliyotda bunday qilinmaydi. Bundan tashqari ba’zi
tovarlar uyda ishlab chiqariladi va iste’mol qilinadi hamda hech qachon bozorga
chiqmaydi. Masalan, uyda tayyorlangan ovqat restoranda tayyorlangan ovqatdan
unchalik farq qilmaydi, biroq ovqatni uyda tayyorlash jarayonida qo’shilgan
qiymati YaIM ga kiritilmaydi. Nihoyat, YaIMga noqonuniy tayyorlanadigan va
sotiladigan tovarlar qiymati kiritilmaydi. Masalan, giyohvand moddalar.
Shartli o’tkazilgan qiymatni hisoblash uslubiyati mukammal bo’lmaganligi va
ko’plab tovarlar hamda xizmatlarning qiymati YaIMga kiritilmaganligi sababli,
YaIM iqtisodiy faoliyat natijalarining ideal ko’rsatkichi hisoblanmaydi. Shunga
qaramay bu xatoliklarning mavjudligi YaIM ahamiyatini kamaytirmaydi. Agar
xatoliklar miqdori vaqt o’tishi bilan unchalik o’zgarmasa, YaIM turli yillar va turli
o’n yilliklarda iqtisodiy faoliyat natijalarini solishtirish uchun muvaffaqiyatli
ravishda qo’llanilishi mumkin.
Milliy hisoblar tizimida makroiqtisodiy ko’rsatkichlar
Makroiqtisodiy miqdor ko’rsatkichlari o’rtasidagi o’zaro bog’liqlikni milliy
hisoblar tizimi orqali quyidagicha ifodalash mumkin;
 Barcha tarmoqlarning yalpi ishlab chiqarishi - oraliq iste’mol = Yalpi ichki
mahsulot.
 Yalpi ichki mahsulot - amortizatsiya = sof ichki mahsulot.
 Sof ichki mahsulot - biznesga egri soliqlar = milliy daromad
27

 Milliy daromad - ijtimoiy sug’urtaga badallar - korporatsiya foydasiga
soliqlar - korporatsiyani taqsimlanmagan foydasi + transfert to’lovlari = shaxsiy
daromad.
 Shaxsiy daromad - yakka tartibdagi soliqlar =Ixtiyordagi daromad.
Milliy daromad - bu, milliy ishlab chiqarishdan olingan daromad yoki ijtimoiy
ishlab chiqarishdagi barcha daromad turlarining yig’indisidir.
Yalpi milliy daromad quyidagicha hisoblanadi ;
YaMD = YalM + horijdan olingan omilli daromadlar - horijliklarning ushbu
mamlakat hududidan olgan omilli daromadlari.
Shaxsiy daromad va milliy daromadning bir-biridan shunisi bilan farq qiladiki,
ishlab chiqarishda mehnat qilish evaziga olingan daromadlarning bir qismi
( ijtimoiy sug’urtalar to’lovlari, korporatsiya foydasiga soliq va korporatsiyaning
taqsimlanmagan foydasi ) amalda bevosita uy xo’jaligiga tushmaydi. Uy xo’jaligi
hisobiga to’g’ri keladigan daromadlarning bir qismi, masalan, (transfert to’lovlari)
mehnat natijalarini bildirmaydi. Transfert to’lovlariga - sug’urta tashkilotlari
tomonidan to’lanadigan, ya’ni qarilikda va baxtsiz xodisalarga shuningdek
ijtimoiy dasturlarga asoslangan holda ishsizlarga to’lanadigan nafaqalar,
nogironlarga to’lanadigan har xil to’lovlar, ishsizlarga va pensionerlarga
to’lanadigan nafaqalar, iste’molchilar va davlat tomonidan to’lanadigan foiz
to’lovlari va boshqa to’lovlar kiradi.
Shaxsiy ixtiyordagi daromad deb individual soliqlarni to’lagandan keyingi
daromadlarga aytiladi. Individual soliqlar - daromad solig’i, xususiy mol-
mulklarga va meros qolgan mulklarga solinidagan soliqlardan iborat.
Nominal va real YaIM
Ishlab chiqarishning hajmini ifodalash uchun ham natural, ham qiymat
ko’rsatkichlari qo’llaniladi. Ammo milliy iqtisodiyot ishlab chiqarish hajmini
natural birliklarda amalda o’lchash mumkin emas, chunki bu erda bir - biri bilan
solishtirib bo’lmaydigan millionlab nomdagi tovar va xizmatlar ustida gap boradi.
Shuning uchun ham milliy ishlab chiqarish hajmini va tarkibini ifodalashda
28

qiymat ko’rsatkichlaridan foydalaniladi. Bu ko’rsatkichlar ikki miqdor yordamida
aniqlanadi:
- ishlab chiqarishning natural shaklidagi hajmi;
- narxlar darajasi.
Amaliyotda milliy hisobchilik tizimida narxlarning ikki ko’rinishi
qo’llaniladi:
- joriy yoki haqiqiy narxlar;
- o’zgarmas yoki solishtirma bazis narxlar.
Shu yildagi joriy yoki amaldagi narxlar yil mobaynida mahsulot ishlab
chiqarish va uning iste’moli o’rtasidagi bog’liqlikni aniqlashda qo’llaniladi hamda
takror ishlab chiqarishning moliyaviy qiymat jihatlarini aks ettiradi. Lekin joriy
narxlardan ishlab chiqarishni ma’lum bir vaqt davomida tahlil qilish uchun
foydalanish maqsadga muvofiq emas. Chunki ularni xar qanday oshishi yoki
pasayishi yalpi ichki mahsulot va milliy daromadning hajmiga bevosita ta’sir etib,
iqtisodiyotning haqiqiy ahvolini buzib ko’rsatadi. Milliy iqtisodiyotning
rivojlanishiga haqqoniy baho berish uchun o’zgarmas narxlardan foydalaniladi.
O’zgarmas yoki solishtirma narxlar asos qilib olingan biror - bir yildagi
mahsulotning narxi bo’lib, tahlil qilinayotgan davr uchun ishlab chiqarish hajmini
qiymat jihatdan baholashda foydalaniladi. Bu narxlar mahsulotning natural
hajmini o’zgarishini ilg’ash imkonini beradi va ishlab chiqarishni ma’lum bir vaqt
davomida haqiqiy o’zgarishini aks ettiradi.
Mamlakat iqtisodiy rivojlanishining joriy va solishtirma narxlardagi ifodasi
tubdan farqlanadi.
Bazis yilni xar bir mamlakat rivojlanish xususiyatidan kelib chiqqan holda
o’zi belgilaydi. Bazis narxlardan foydalanib ham o’tgan yillar, ham kelgusi
yillarning qiymat ko’rsatkichlari qayta hisoblab chiqiladi.
Joriy narxlarda o’lchangan ishlab chiqarish hajmini nominal, solishtirma
narxlarda o’lchanganini real deb ataladi.
Narxlarning o’sishi bilan yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarish hajmini
o’zgarishini ko’rsatuvchi miqdorni barcha tayyor mahsulot va xizmatlarning
29

umumiy narx indeksi yoki deflyator deb ataladi. Yalpi ichki mahsulot tarkibiga
millionlab nomdagi yaratilgan ne’matlar kiradi va ularni xar birining narxini
o’zgarib turishini jismonan kuzatish mumkin emas. Shuning uchun ham deflyator
bozor savati yordamida aniqlanadi. Bozor savati yalpi ichki mahsulot tarkibiga
kiruvchi, uning asosiy qismini tashkil etuvchi muhim tovar va xizmatlarni o’z
ichiga oladi. Statistika idoralari tomonidan bozor savatiga kiritilgan tovar va
xizmatlarga bo’lgan narxlarning o’zgarishi doimo kuzatilib turiladi va shu asosda
narxlarning umumiy indeksi yoki deflyator hisoblanadi.
30

Joriy yildagi bozor
savatining bahosi shu
yilning narxlarida
Joriy yil deflyatori =  x 100
Joriy yildagi bozor savatining
bahosi bazis yili narxlarida
Agarda o’tgan davr ichida yalpi ichki mahsulotning natural hajmi
o’zgarmasdan qolgan bo’lsa, uning nominal qiymati shuncha oshadi. Narxlar
darajasi pasayayotgan bo’lsa, unda narxlar indeksi yoki deflyator 100 foizdan kam
darajagacha tushib ketadi. YaIM narxlari indeksining joriy yilda bazis yilga
qaraganda ko’tarilib borishi inflyatsiyani va aksincha, uni kamayib borishi
deflyatsiyani bildiradi. Milliy ishlab chiqarish hajmini o’zgarishiga narxlarning
ta’sirini bartaraf etish maqsadida deflyator yordamida real yalpi ichki mahsulot
hisoblanadi.
Nominal YaIM
Real YaIM =  x 100 %
Deflyator
Iqtisodiy amaliyotda deflyator bilan bir qatorda inflyatsiya darajasini yana bir
ko’rsatkichi - iste’mol narxlari indeksi (INI) yoki hayot kechirish qiymati indeksi
keng qo’llaniladi. Bu ko’rsatkich ham deflyator kabi bozor savati yordamida
aniqlanadi. Ammo, bu erda bozor savatiga faqat aholining iste’mol byudjeti
asosini tashkil etuvchi iste’mol mollari va xizmatlar kiritiladi, holbuki, deflyatorni
hisoblanayotganda bozor savatining sezilarli qismini ishlab chiqarish uchun
mo’ljallangan tovarlar tashkil etadi. Iste’mol narxlari indeksi joriy yilda bazis
yilga qaraganda qayd etilgan iste’mol bumlari va xizmatlar turkumining qiymatini
qanday o’zgarayotganini aks ettiradi. Boshqacha aytganda, bu indeks yordamida
xar bir kishining, oilaning va barcha aholining hayot kechirish qiymati yoki
turmush darajasi qanday o’zgarayotganini aniqlash mumkin.
Demak, iqtisodiyotda doimiy inflyatsiya jarayonining mavjudligi
makroiqtisodiy ko’rsatkichlarni taqqoslama baholarda hisoblashni zarur etib
31

qo’yadi. Chunki, inflyatsiya iqtisodiyotning real holatini buzib ko’rsatadi.
Iqtisodiyotni tahlil qilish, muammolarni aniqlash hamda boshqaruv qarorlarini
qabul qilishni qiyinlashtiradi. Bu vazifani bajarish uchun joriy baholarda
hisoblangan nominal ko’rsatkichlardan emas, balki taqqoslama (bazis) baholarda
hisoblangan real ko’rsatkichlardan foydalanish zarur. Baholar indeksini yoki
inflyatsiya darajasini hisoblash uchun: deflyator; iste’mol narxlari
indeksi(Laspeyres indeksi); sanoat ishlab chiqarish baholari indekslari hisoblanishi
lozim.
Deflyator ko’rsatkichi quyidagi formula bilan hisoblaganadi:Deflyator = ∑ Q1iP1i
∑ Q1iP0i∙100
Nominal YaMM
Real YalM = ------------------------------------- 100
Deflyator
Iste’mol narxlari indeksi quyidagicha aniqlanadi:
INI = ∑ Q
0i
P
1i
∑ Q
0i
P
0i ∙ 100
Bu yerda:
Q i
0 - bazis yilda bozor savatiga kiritilgan i - tovar va xizmatlar hajmi;
P i
1 - i - tovarning joriy yildagi bahosi;
P i
0 - i - tovarning bazis yildagi hajmi.
Sanoat ishlab chiqaruvchilar baho indeksi iste’mol narxlari indeksi singari
hisoblanadi. Lekin bozor savatiga sanoat mahsulotlarigina kiritilib ular ulgurji
baholarda hisoblanadi.
32

XULOSALAR .
Ushbu kurs ishimizda mamlakatimizda soliqlar haqidagi turli xil qarashlar,
ularning makroiqtisodiy mohiyati, funksiyalari va tamoyillarini tahlil qilishga
harakat qildik va quyidagi xulosalarni chiqardik:
1-xulosa. Soliqlar, yig‘imlar, bojlar va boshqa to‘lovlar hisobiga davlat
moliyaviy resurslari tashkil topadi. Davlat faoliyatining barcha yo‘nalishlarini
mablag‘ bilan ta’minlashning asosiy manbalaridan biri va davlat ustuvorligini
amalga oshirishning iqtisodiy vositasi soliqlardir. Soliq tizimini tartibga solish va
mukammallashtirish samarali davlat iqtisodiy siyosatini olib borishga, xususan,
moliyaviy tizimni rivojlantirishga yordam beradi. Iqtisodiyotni davlat tomonidan
soliqlar orqali tartibga solish, davlat byudjetini shakllantirish, soliq solish
vositasida jamiyatdagi u yoki bu jarayonlarning rivojlanishiga ta’sir etuvchi usuli
hisoblanadi. Shunday qilib, davlatning mavjudligi soliqlar bilan uzviy bog‘liq,
chunki soliqdan tushadigan tushumlar davlat iqtisodiy mustaqilligining bosh
manbaidir.
2-xulosa. Soliqlar moliyaviy resurslarni davlat ixtiyorida to‘planib borishini
ta’minlaydi, bu resurslardan iqtisodiy rivojlanishning umumdavlat, mintaqaviy
vazifalarni hal qilish, ishning samaradorligi va sifatini rag‘batlantirish, ijtimoiy
adolat tamoyillaridan kelib daromadlarni tartibga solish uchun foydalaniladi.
3-xulosa. Soliqlarning iqtisodiy mohiyati davlat bilan huquqiy va jismoniy
shaxslar o‘rtasida vujudga keluvchi ob’ektiv majburiy to‘lovlarga asoslangan
moliyaviy munosabatlar orqali xarakterlanadi. Bu moliyaviy munosabatlar maxsus
ijtimoiy xarakterga ega bo‘lib, milliy daromadning bir qismi bo‘lgan pul
mablag‘larini davlat ixtiyoriga safarbar qilishga xizmat qiladi.
4-xulosa. Soliqlarning umumdavlat va mahalliy soliqlarga bo’linishi
hukumat idoralarining respublika hukumati va mahalliy hukumatlarga bo’linishi
asosida kelib chiqadi. Har bir xokimiyat idoralari o’zlarining bajaradigan muhim
vazifalaridan kelib chiqib, o’z byudjetiga va uni ta’minlaydigan soliqlarga va
boshqa majburiy to’lovlarga ega bo’lishi kerak.
33

5-xulosa. Davlat budjetiga tushgan soliq va to‘lovlarni tushumini tahlil qilish
natijasida soliq tizimini rivojlantirish samaradorligi, korxonalarni ishlab chiqarish
sharoitlarni, tovarlar va xizmatlarning sotilishini izga solish faktorlari o‘rganib
chiqiladi va ishlab-chiqarish uchun «soliq iqlimi» yaratiladi. Tahlil asosida
soliqlarning ishlab-chiqarishni o‘sish sur’atlarini o‘sishi yoki pasayishi, mablag‘
to‘planishini tezlatilishi yoki sekinlashtirilishi, aholining to‘lov qobiliyati
kengayishi yoki kamayishi bo‘lgan tasiri o‘rganib chiqiladi.
34

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
Rahbariy adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari. O’zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmon va Qarorlari, Vazirlar Mahkamasining Qarorlari
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-
158-sonli farmoni – “O‘zbekiston — 2030” strategiyasi to‘g‘risida.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi
farmoni – 2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi to‘g‘risida.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 6-oktabrdagi
yig‘ilish bayoni – 2025-yilga mo‘ljallangan asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar
muhokamasi.
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 18-oktabrdagi
yig‘ilish bayoni – 2025-yil uchun iqtisodiy rejalar va budjet loyihasi.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 29-dekabrdagi
farmoni – 2022-yil uchun Davlat budjeti va makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar
to‘g‘risida.
Darslik va o’quv adabiyotlari:
1. “Makroiqtisodiyot” darsligi – TIU nashriyoti, 2024.
2. “Milliy va jahon iqtisodiyoti” – Renessans Ta’lim Universiteti, 2024.
3. “Yashil iqtisodiyot va taraqqiyot” – Green-Eco jurnalining 2023-yilgi
soni.
4. “Mamlakat iqtisodiyotida ishlab chiqarishga investitsiyalarni jalb
qilishning o‘ziga xos xususiyatlari” – ResearchGate, 2024.
5. “O‘zbekiston Respublikasining 2021-yildagi asosiy makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlari” – Review.uz, 2022.
6. “O‘zbekiston Respublikasining 2025-yilga mo‘ljallangan asosiy
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari” – Prezident.uz, 2024.
35

7. “2021–2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning
beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi” – Lex.uz, 2021.
8. “Statistika ishlarini tashkil etish va yuritish tizimini yangi bosqichga
olib chiqish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar” – Lex.uz, 2025.
9. “O‘zbekiston Respublikasining asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari”
– Toshkent viloyati statistika boshqarmasi, 2024.
10. “Makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar” – Iqtisodiyot va moliya vazirligi,
2024.
11. “2025-yil uchun Namangan viloyati makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari” –
Namstat.uz, 2025.
12. “O‘zbekiston va Yevropa Ittifoqi o‘rtasidagi hamkorlik” – Wikipedia,
2025.
13. “O‘zbekiston Respublikasining 2021-yildagi asosiy makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlari” – Review.uz, 2022.
14. “O‘zbekiston Respublikasining 2025-yilga mo‘ljallangan asosiy
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlari” – Prezident.uz, 2024.
15. “Makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar” – Iqtisodiyot va moliya vazirligi,
2024.
16. Vohobov A.V., Malikov T.S. Moliya Darslik. –T.: “Noshir”, 2011
Internet manbalari
17. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti –
president.uz
18. Iqtisodiyot va moliya vazirligining rasmiy veb-sayti – imv.uz
19. Lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi – lex.uz
20. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasining rasmiy veb-
sayti – stat.uz
21. Review.uz – Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazining rasmiy
veb-sayti – review.uz
36

MUNDARIJA:
KIRISH……………………………………………………..……………….…..3
I BOB. SOLIQLARNING MIKROIQTISODIY RO`LI VA MOHIYATI.
1.1. Makroiqtisodiy ko’rsatkichlarning mohiyati.. ………………………....……5
1.2. Makroiqtisodiyotda foydalaniladigan miqdor ko’rsatkichlari …….…..….. 1 6
II BOB. MILLIY HISOBLAR TIZIMIDA MAKROIQTISODIY
KO’RSATKICHLAR…………………………………………………………20
2.1. Milliy hisobchilik tizimi makroiqtisodiy ko’rsatkichlarni
hisoblash asosi …………………………………………………………...…….20
2.2. YaIMni hisoblash usullari ………………………………………..….…….21
XULOSALAR…………………………..………………………… ... ......…… 3 3
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI………..…….….……35
ILOVALAR…………………………………………………………….….…37
37

Ilovalar
Mikroiqtisodiy ko’rsatkichlar 2019-2021 yillarga prognoz
O’zbekiston Respublikasining asosiy miqroiqtisodiy ko’rsatkichlari.
38

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASINING ASOSIY MAKROIQTISODIY KO’RSATKICHLARI.

Sotib olish