O'zbekiston_Respublikasining_rivojlangan_mamlakatlar_bilan_iqtisodiy islohotlar - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	19500UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Ноябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

O'zbekiston_Respublikasining_rivojlangan_mamlakatlar_bilan_iqtisodiy islohotlar

Купить

O ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIMʻ
FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ISLOM KARIMOV nomidagi TOSHKENT DAVLAT
TEXNIKA UNIVERSITETI
“NEFT VA GAZ” fakulteti
“SANOAT IQTISODIYOTI VA MENEJMENTI” kafedrasi
“Makroiqtisodiyot” fanidan
KURS ISHI
MAVZU: “ O'zbekiston Respublikasining rivojlangan mamlakatlar bilan
iqtisodiy hamkorligi
”
Tekshirdi: prof. Kariyeva L.
Bajardi: “Neft va gaz” fakulteti
6310100- “Iqtisodiyot” (tarmoq va sohalar bo‘yicha)
ta’lim yo‘nalishi 3-kurs
36s-23 - guruh talaba si Azizbek Eshonqulov
TOSHKENT - 2025

Mundarija
KIRISH ...................................................................................................................................................... 2
I–BOB. Iqtisodiy hamkorlik tushunchasi va uning xalqaro iqtisodiyotdagi ahamiyati .............................. 6
1.1 O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanish yo‘li va strategik maqsadlarining ahamiyati ............................. 6
1.2 Rivojlangan mamlakatlar bilan hamkorlikning mamlakat iqtisodiyotiga ta’sirining tushunchasi ..... 11
II–BOB. O‘ZBEKISTONNING DUNYONING RIVOJLANGAN DAVLATLARI BILAN IQTISODIY HAMKORLIGI . 20
2.1. O‘zbekiston tashqi iqtisodiy aloqalar geografiyasi .......................................................................... 20
2.2. O‘zbekistonning Yevropa mamlakatlari va xalqaro tashkilotlar bilan o‘zaro manfaatli hamkorligi . 29
Xulosa : .................................................................................................................................................. 38
Foydalanilgan adabiyotlar: ..................................................................................................................... 39
KIRISH

Hozirgi globallashuv sharoitida O‘zbekiston Respublikasining
rivojlangan mamlakatlar bilan iqtisodiy hamkorligini kengaytirish, xalqaro
iqtisodiy integratsiya jarayonlarida faol ishtirok etish va milliy iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini oshirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Jahon
bozorining keskin o‘zgaruvchanligi, innovatsion texnologiyalarning tez sur’atlar
bilan rivojlanishi va xalqaro savdodagi raqobatning kuchayishi O‘zbekiston oldiga
yangi strategik maqsadlarni qo‘ymoqda 1
. Shu nuqtai nazardan, mazkur kurs ishi
mavzusi o‘z vaqtida tanlangan bo‘lib, katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Rivojlangan davlatlar bilan iqtisodiy hamkorlikning kengayishi
O‘zbekiston iqtisodiyotining modernizatsiyasi, texnologik yangilanishi,
investitsiya oqimlarining ko‘payishi, eksport imkoniyatlarining kengayishi va
xalqaro standartlar asosida iqtisodiy boshqaruv tizimini takomillashtirishni
ta’minlaydi. Bu jarayon mamlakatning global iqtisodiy tizimga chuqur
integratsiyalashuviga, eksport tarkibining diversifikatsiyasiga va yuqori qo‘shilgan
qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
Xalqaro iqtisodiy muhitdagi geosiyosiy o‘zgarishlar, savdo cheklovlari va
logistika yo‘nalishlarining o‘zgarishi sharoitida O‘zbekistonning rivojlangan
davlatlar bilan hamkorligi yanada puxta tahlilni, yangi yo‘nalishlarni izlashni va
iqtisodiy siyosatning moslashuvchanligini taqozo etadi. Bu holat mamlakatning
tashqi iqtisodiy strategiyasini takomillashtirish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish
mexanizmlarini rivojlantirish va hamkor mamlakatlar bilan o‘zaro manfaatli
loyihalar sonini oshirish zarurligini ko‘rsatadi.
Mazkur kurs ishining mavzusi aynan mana shu tendensiyalarni o‘rganishga
qaratilib, O‘zbekiston Respublikasining rivojlangan mamlakatlar bilan iqtisodiy
aloqalarini chuqur tahlil qilish, shu yo‘nalishdagi imkoniyat va muammolarni
1
Mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya. M. YuNITI 2022. Pod.red. prof. Jukova E.F.

ko‘rsatib berish hamda iqtisodiy hamkorlikni yanada rivojlantirish bo‘yicha ilmiy
asoslangan takliflar ishlab chiqishni nazarda tutadi 2
.
Kurs ishining asosiy maqsadi – rivojlangan davlatlar bilan iqtisodiy
aloqalarda O‘zbekistonning hozirgi holatini, mavjud imkoniyatlarini va
istiqbollarini baholash, hamkorlikni yanada kengaytirish bo‘yicha takliflar ishlab
chiqishdan iborat. Shu bilan birga, tashqi iqtisodiy siyosatni takomillashtirish,
investitsion hamkorlikni mustahkamlash, savdo-iqtisodiy va innovatsion aloqalarni
rivojlantirishga to‘sqinlik qilayotgan omillarni aniqlash ishlanmaning asosiy
ustuvor yo‘nalishlarini tashkil etadi.
Kurs ishining maqsadiga muvofiq quyidagi vazifalar belgilangan:
– rivojlangan davlatlar bilan iqtisodiy hamkorlik tushunchasini va uning nazariy
asoslarini yoritish;
– jahon tajribasida iqtisodiy integratsiya va xalqaro hamkorlik tamoyillarini
o‘rganish;
– O‘zbekistonning rivojlangan davlatlar bilan amaldagi iqtisodiy aloqalarini tahlil
qilish;
– tashqi savdo, investitsiya va innovatsion hamkorlikka ta’sir etuvchi omillarni
aniqlash;
– iqtisodiy hamkorlikni chuqurlashtirish bo‘yicha strategik takliflar ishlab chiqish.
Kurs ishi kirish, ikki bob, bir nechta paragraf, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
I bobda xalqaro iqtisodiy hamkorlikning nazariy-metodologik asoslari, rivojlangan
davlatlar bilan iqtisodiy aloqalarning o‘ziga xos jihatlari, xalqaro iqtisodiy
tashkilotlarning roli yoritilgan.
II bobda esa O‘zbekistonning rivojlangan davlatlar bilan iqtisodiy hamkorligi
2
Mirovaya ekonomika i mejdunarodnie ekonomicheskie otno- sheniya. Seriya uchebnikov. Uchebnoe posobie.
/Pod red. Akovopoy E.S., Voronkovoy O.N., Gavrilko N.N-Rostov n/D. Feniks, 2025.

amaliy misollar, statistik ma’lumotlar va tahliliy yondashuv asosida o‘rganilgan,
hamkorlikni kuchaytirishga qaratilgan takliflar ishlab chiqilgan.
Talaba tomonidan bajarilgan kurs ishi mavzuga to‘liq mos, dolzarb masalalarni
qamrab olgan bo‘lib, ilmiy tahlil, mustaqil yondashuv va manbalardan to‘g‘ri
foydalanish ko‘nikmalari yaxshi namoyon bo‘lgan. Ish belgilangan talablarga
to‘liq javob beradi va himoyaga tavsiya etiladi.

I–BOB. Iqtisodiy hamkorlik tushunchasi va uning xalqaro
iqtisodiyotdagi ahamiyati
1.1 O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanish yo‘li va strategik
maqsadlarining ahamiyati
Iqtisodiy hamkorlik deganda ikki yoki undan ortiq davlatlarning iqtisodiy
manfaatlari uchun savdo-sotiq, investitsiya, texnologiya almashinuvi va boshqa
iqtisodiy aloqalarni rivojlantirishga qaratilgan hamjihatlik harakatlari tushuniladi .
Bu, o z navbatida, har bir ishtirokchi mamlakatning iqtisodiy o sishini ta minlash,ʻ ʻ ʼ
aholi turmush darajasini yaxshilash va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashga
xizmat qiladi. xalqaro iqtisodiy munosabatlarning muhim ko rinishlaridan biri.
ʻ
Jahon xo'jaligining rivojlanib, globallashuv jarayonining chuqurlashib borishi bilan
Xalqaro iqtisodiy hamkorlikning milliy iqtisodiyot taraqqiyotidagi ahamiyati ortib
boradi. Uning asosiy sub yektlari — davlatlar, transmilliy kompaniyalar,
ʼ
mintaqaviy va xalqaro iqtisodiy tashkilotlar hisoblanadi. XX asrning 80-yillaridan
e tiboran, Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh. doirasi kengayib, iqtisodiy
ʼ
munosabatlarni keng ko lamda qamrab oddi, tashki va xalqaro savdo, kredit
ʻ
munosabatlari, valyuta va to lov — hisobkitob sohasi, migratsiya va kapital
ʻ
chiqarish, mintaqaviy integratsiya, transmilliy kompaniyalarni tashkil etish va
kreditmoliya intlarini shakllantirish, xalqaro iqtisodiy munosabatlarni tartibga
solib, ilmiytexnika va i.ch. sohalarida muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda.
Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh. uning sub yektlari iqtisodiy manfaatlarini
ʼ
milliy chegaralardan tashqarida ro yobga chikdrishning eng maqbul yo li
ʻ ʻ
hisoblanadi. Jahon davlatlari o zlarining tub ichki manfaatlarini amalga oshirish
ʻ
maqsadida, ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyot darajasidan kelib chiqqan holda Xalqaro
iqtisodiy hamkorlikh.ning muayyan yo nalishlarida faollik ko rsatadilar. Sanoati
ʻ ʻ
rivojlangan mamlakatlarning axborot texnologiyalari savdosida, xalqaro
valyutakredit va moliyaviy intlar faoliyatida yuqori mavqe bilan ishtiroki
kuzatiladi. Rivojlanayotgan mamlakatlar Xalqaro iqtisodiy hamkorlik h.ning ishchi
migratsiyasi, kapital kiritish, investitsiyey tovarlar importi yo nalishlariga
ʻ

ustuvorlik beradilar.O zbekistonda mustaqillik yillarida jahon xo jaligigaʻ ʻ
chuqurroq integratsiyalashish maqsadida Xalqaro iqtisodiy hamkorlikh. bir necha
yo nalishlarida rivojlantirilmoqda. Tashqi savdo tarkibini takomillashtirish, xorijiy
ʻ
investitsiyalarni jalb etish, xalqaro iqtisodiy tashkilotlar faoliyatida qatnashish,
mintaqaviy iqtisodiy birlashmalar bilan hamkorlik qilish shular jumlasidandir.
Keyingi yillarda O zbekiston ishchi kuchini eksport qilish borasida ham xorij
ʻ
mamlakatlari bilan yaqindan hamkorlik qilmoqda. ahon iqtisodiyoti o'z
rivojlanishida bir necha avlodlarni bosib o'tdi.
Ishlab chiqarishning sanoatdan oldingi bosqichi - 17-asr oxiri. Jahon
iqtisodiyoti xalqaro savdoning paydo bo'lishi bilan ishlab chiqarishning
sanoatgacha bo'lgan bosqichida paydo bo'ldi va 17-asr oxirigacha rivojlanishda
davom etdi 3
.
18-asr boshi — 19-asr o rtalari tovar ishlab chiqarishning yanada rivojlanishi
ʻ
bilan xarakterlanadi, uning o sib borayotgan massasi mamlakatlar o rtasida
ʻ ʻ
muntazam ayirboshlashga kirishadi; tashqi savdoni milliy iqtisodiyotning bir
qismiga aylantirish; va jahon bozorining paydo bo'lishi - kapitalizmning eng yuqori
yutug'i .19-asr oxiri - 20-asr boshlari. Aynan shu davrda yirik mashina ishlab
chiqarishga asoslangan jahon iqtisodiy tizimini shakllantirish yakunlandi 4
.1920-
yillarning oxiri - 1980-yillarning o rtalari.
ʻ Birinchi jahon urushidan so ' ng jahon
iqtisodiy tizimida mustamlakachilik tizimining qulashi bilan yakunlangan sifat
o ' zgarishlari jarayoni boshlandi . Jahon iqtisodiyoti ikkita asosiy tizimga -
sotsialistik va kapitalistik tizimga bo ' lindi va tashqi iqtisodiy qaramlikdan xalos
bo ' lgan ko ' plab mustamlaka davlatlari bilan to ' ldirildi . Bu davrda bozor iqtisodiyoti
ijtimoiy boshqaruvga nisbatan sezilarli o ' zgarishlarni boshdan kechirdi . Bozor
vositalari makrodarajada davlat tomonidan tartibga solish bilan yanada
chambarchas bog'lanib qoldi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar va iqtisodiy
3
Sharifxo’jaev M. O’zbekiston: yangi g’oyalar, yangi yutuqlar. T . 2022.
4
Vahobov A., Burxonov U., Jumaev N. Xalqaro moliya munosabatlari T., «Sharq». 2023 y.

munosabatlarning rivojlanishi bilan aralash iqtisodiyot faol shakllandi. 1980-
yillarning o rtalarida jahon bozor iqtisodiyoti 160 dan ortiq mamlakatlarni,ʻ
jumladan, 30 dan ortiq sanoat rivojlangan mamlakatlarni o z ichiga oldi.
ʻ
1980-yillarning oxiri va 1990-yillarning boshlari turli mamlakatlarda tovar va
butlovchi qismlar ishlab chiqarish bilan bog liq bo lgan ishlab chiqarish
ʻ ʻ
jarayonlarining integratsiyalashuvining kuchayishi va ularning tashkiliy-iqtisodiy
shakllarining rivojlanishi bilan tavsiflanadi. 1980-1990 yillar oxirida jahon
iqtisodiyotining shakllanishiga SSSRdagi qayta qurish va 1989 yildagi inqiloblar ,
Markaziy va Sharqiy Evropaning aksariyat mamlakatlarida nokommunistik
kuchlar hokimiyat tepasiga kelganida ta'sir ko'rsatdi. Shuningdek, 1991
yilda O'zaro Iqtisodiy Yordam Kengashi (CMEA) tarqatib yuborildi .
Umuman olganda, 20-asr oxiri - 21-asr boshlarida jahon iqtisodiyoti xilma-
xillik, ko'plab qarama-qarshiliklar va xilma-xil tendentsiyalarni saqlab qolgan
holda, 20-asr o'rtalariga qaraganda ancha izchil, yaxlit va dinamik bo'lib, global
xususiyat kasb etmoqda . Yangi iqtisodiy aloqalar, munosabatlar unga xos bo lib,
ʻ
bojxona va siyosiy ittifoqlar kengaydi. Uning shakllanish jarayoni hali
tugallanmagan, chunki uni oldindan belgilab beruvchi barcha omillar chuqur
rivojlanishda davom etmoqda. Jahon iqtisodiyotining rivojlanishiga quyidagi
omillar ta'sir ko'rsatadi: fan-texnika taraqqiyotining rivojlanishi, axborot
texnologiyalarining jahon iqtisodiyoti rivojlanishining eng muhim jihatlaridan
biriga aylanishi; milliy xo’jaliklarning o’zaro bog’liqligining kuchayishi, tashqi
iqtisodiy aloqalarning umumiy erkinlashuvi; ISCni chuqur rivojlantirish — ishlab
chiqarishni xalqaro ixtisoslashtirish va kooperatsiyalash; ishlab chiqarish omillari:
mehnat, kapital, texnologiya, ishlab chiqarish vositalari, axborotning xalqaro
harakatining yuqori darajada faollashuvi; ishlab chiqarish va kapitalni
xalqarolashtirish; tovar harakatiga xizmat ko'rsatish bilan bevosita bog'liq
bo'lmagan mustaqil moliyaviy tizimni shakllantirish; global muammolarning
yechimlari va boshqalar.
Zamonaviy jahon iqtisodiyoti rivojlanishining asosiy tendentsiyasi ishlab
chiqarishni baynalmilallashtirishdir. 1960-1980-yillarda rivojlangan

mamlakatlarning axborot texnologiyalari ustun bo'lgan yangi yuqori texnologiyali
bazaga o'tishi asosiy omil bo'ldi . Bu ikkala sohada - integratsiya (milliy
iqtisodiyotlarning yaqinlashuvi orqali) va transmilliy (ko'pmillatli ishlab chiqarish
komplekslarini yaratish orqali) ishlab chiqarish jarayonlarining tez
xalqarolashuviga turtki bo'ldi. O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanish yo‘li
iqtisodiyotni liberallashtirish, xususiylashtirish, investitsiyalarni jalb qilish va
iqtisodiyotni raqamlashtirishga qaratilgan. Bu yo‘lning asosiy strategik maqsadlari
«Inson qadri uchun 100 ta maqsad»dan iborat bo‘lib, ular iqtisodiy barqarorlik,
ijtimoiy rivojlanish va insonni e’tibor markaziga qo‘yishga qaratilgan. Bunday
strategiyaning muhimligi iqtisodiyotni modernizatsiya qilish, yangi ish o‘rinlari
yaratish, aholi turmush darajasini oshirish va jahon iqtisodiyotida faol ishtirok
etishni ta’minlashdan iborat. Milliy iqtisodiyotni isloh qilish borasida tashqi savdo,
soliq va moliya siyosatini liberallashtirish, tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlash va
xususiy mulk daxlsizligini kafolatlash, qishloq xo'jaligi mahsulotlarini chuqur
qayta ishlashni tashkil etish hamda hududlarni jadal rivojlantirishni ta'minlash
bo'yicha ta'sirchan choralar ko'rildi.
Fuqarolarning ijtimoiy himoyasini kuchaytirish va kambag'allikni qisqartirish
davlat siyosatining ustuvor yo'nalishi sifatida belgilanib, aholini yangi ish o'rinlari
va kafolatli daromad manbai, malakali tibbiy va ta'lim xizmatlari, munosib yashash
sharoitlari bilan ta'minlash sifat jihatidan yangi bosqichga ko'tarildi. So'nggi besh
yillik islohotlarning natijasida mamlakatimizda Yangi O'zbekistonni barpo
etishning zarur siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiyma'rifiy asoslari
yaratildi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi «2022-
2026 yillarga mo'ljallangan Yangi O'zbekistonning Taraqqiyot Strategiyasi» PF-
60-son Farmoni tasdiqlandi. Mazkur Staretegiya 100 ta maqsaddan iborat bo'lib,
uning 21-maqsadi “Iqtisodiyot tarmoqlarida barqaror yuqori o'sish sur'atlarini
ta'minlash orqali kelgusi besh yilda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotni-1,6
baravar va 2030 yilga borib aholi jon boshiga to'g'ri keladigan daromadni 4 ming
AQSh dollaridan oshirish hamda «daromadi o'rtachadan yuqori bo'lgan davlatlar»
qatoriga kirish uchun zamin yaratish” deb nomlanib, uning ustuvor yo'nalishlari

sifatida quyidagilar belgilab o'tilgan. Birinchidan, makroiqtisodiy barqarorlikni
ta'minlash va yillik inflyatsiya darajasini 2023 yilgacha bosqichma-bosqich 5
foizgacha pasaytirish; Ikkinchidan, davlat byudjeti taqchilligini qisqartirish va
2023 yildan yalpi ichki mahsulotga nisbatan uning 3 foizdan oshib ketmasligini
ta'minlash; Uchinchidan, har bir tuman byudjetining kamida 5 foizini «Fuqarolar
byudjeti» dasturi doirasida aholining takliflari asosida eng dolzarb muammolarni
yechishga sarflashni tashkil qilish; To'rtinchidan, davlat qarzini boshqarishda
yiliga yangi jalb qilingan tashqi qarz miqdori 4,5 milliard AQSh dollaridan oshib
ketmasligini ta'minlash. Mamlakatimizda mustaqil taraqqiyot yo'liga o'tilgandan
buyon ijtimoiy iqtisodiy sohalarni tubdan isloh qilish, iqtisodiyotda uzoq yillar
hukm surgan sobiq ma'muriy buyruqbozlik tizimining salbiy oqibatlarini, u keltirib
chiqargan tizimli muammolarni hal etish, bu orqali barqaror, samarali va
raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirish va rivojlantirish yo'lidan borilmoqda.
Chunki, ijtimoiy i qtisodiy taraqqiyotni ta'minlamasdan turib pirovard
maqsadimizxalqimizning yuksak turmush farovonligini, avlodlarning baxtli
kelajagini ta'minlab bo'lmaydi. Iqtisodiy adabiyotlarda YaIM iqtisodiy kategoriya
sifatida chuqur tahlil etilib, uning xarakterli belgilari va xususiyatlarini ochib
beruvi ilmiy xulosalar berilgan. Xususan, P. Samuelning ta'kidlashicha: “YaIM –
mamlakat miqyosida tovarlar va xizmatlar yalpi ishlab chiqarish hajmini nisbatan
to'la aks ettiradi.
U joriy yilda mamlakat miqyosidagi iste'mol, yalpi investitsiya, davlat
xaridlari va sof eksportlarning qiymat hisobidagi summasiga teng”. Rossiyalik
olimlardan S.S.Nosova “YaIM – bu ishlab chiqarish omillarining milliy
iqtisodiyotga tegishli bo'lishidan qat'iy nazar bir yil mobaynida mamlakat hududida
iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida yaratilgan, iste'mol, eksport va jamg'arishga
mo'ljallangan hamma oxirgi tovar va xizmatlarning bozor qiymatidir” deb ta'rif
beradi. V.V. Zolotachuk YaIMni iqtisodiyotda tovar va xizmatlarni takror ishlab
chiqarish jarayonlari bilan bog'laydi va “YaIM ma'lum vaqt oralig'ida iqtisodiyotda
yaratilgan hamma qo'shilgan qiymatlarni yig'indisi sifatida hisoblanadi va bozor
narxlaridagi barcha mahsulotlar va oraliq mahsulot o'rtasidagi farqqa teng” deb

ta'riflaydi. O'zbekistonlik olimlardan, iqtisod fanlari doktori A. Mamatov “YaIM -
bu ma'lum vaqt oralig'ida (asosan bir yilda) mamlakat hududida ishlab chiqarilgan
barcha pirovard mahsulotlar va xizmatlarni bozor bahosidagi qiymatlari
yig'indisiga teng” deb ta'rif beradi va uni ilmiy abstraktsiya metodologiyasi
bo'yicha alohida qismlarga bo'lib tahlil qiladi. Mamlakatimizni yetakchi
olimlaridan A. O'lmasov va A. Vaxobovlar YaIM to'g'risida quyidagi fikrni
bildiradilar: “YaIM deganda ma'lum davr mobaynida mamlakat ichida pirovard
natijada yaratilgan tovar va xizmatlarning bozor qiymati tushuniladi. YaIM bu
oraliq, ya'ni qayta ishlanadigan mahsulot emas, balki iste'molga tayyor bo'lganidan
bozorda sotiladigan mahsulotdir. Uning bozorda sotilgan narxi bozor qiymati
bo'ladi.
YaIMga muayyan davrda, masalan bir yilda yangidan yaratilgan mahsulot va
xizmatlar qiymati kiritiladi. Ammo ilgari yaratilgan, keyinchalik sotilgan
mahsulotlar qiymati kirmaydi. YaIMga shu mamlakatning hududida yaratilgan
barcha mahsulot va xizmatlar kiradi. Shu mamlakat vakillari boshqa yerda, yani
xorijda yaratgan tovar va xizmatlari uning YaIMiga kirmaydi, aksincha boshqa
mamlakatning YaIMini tashkil etadi”. Professor N.To'xliyevning fikriga ko'ra
“YaIM– bu mamlakat rezidentlari tomonidan ma'lum davr mobaynida ishlab
chiqarilgan pirovard mahsulot va xizmatlarning bozor narxidagi umumiy
qiymatidir. U mamlakat hududida ishlab chiqarilgan yakuniy tovarlar va xizmatlar
bozor qiymatining o'lchovi bo'lib xizmat qiladi. Bu ko'rsatkich oraliq iste'mol
xarajatlarini o'z ichiga olmaydi. YaIM hajmi ko'plab omillarning ta'siri natijasida
shakllanadi . Bizning fikrimizcha, YaIM – bu ishlab chiqarish omillarining milliy
iqtisodiyotga tegishli bo'lishidan qat'i nazar ma'lum bir davr mobaynida (chorak,
yil) mamlakat hududida iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida ishlab chiqarilgan
hamma tovar va xizmatlarning bozor qiymatini ifodalovchi ko'rsatkichdir.
1.2 Rivojlangan mamlakatlar bilan hamkorlikning mamlakat
iqtisodiyotiga ta’sirining tushunchasi

Rivojlangan mamlakatlar bilan hamkorlikning mamlakat iqtisodiyotiga ta’siri
iqtisodiy o‘sish, texnologik yangilanish va barqaror rivojlanishga erishish uchun
muhim omil hisoblanadi. Hamkorlik xorijiy investitsiyalar, zamonaviy
texnologiyalar va yuqori malakali ishchi kuchini jalb qilish imkonini beradi, bu esa
mamlakatning eksport salohiyatini oshiradi va iqtisodiy taraqqiyotni ta'minlaydi.
Bundan tashqari, rivojlanayotgan mamlakatlar xalqaro savdo qoidalarini o'rganish
va jahon bozorlariga integratsiya qilish uchun ham imkoniyatga ega bo'ladi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar o'zlarining o'ziga xos iqtisodiy va ijtimoiy
muammolarigaega, lekin ular tez-tez yuqori iqtisodiy o'sish va rivojlanish
potentsialiga ega. Ular ko'pinchaxalqaro savdoga, sarmoyalar va texnologiyalarga
qaratilgan ijtimoiy-iqtisodiy siyosatlarniamalga oshirishga harakat qilmoqda.
O'zbekiston kabi mamlakatlar, xalqaro hamkorlikorqalio'zining iqtisodiy
holatini yaxshilashga intilishadi. Rivojlanayotgan davlat – bu boshqa
mamlakatlarga nisbatan kamroq rivojlangansanoatba zasi va inson taraqqiyotiʼ
indeksi (HRI) pastroq bo lgan suveren davlat. .Biroq, buta rifumumiy qabul
ʻ ʼ
qilingan emas.Qaysi davlatlar ushbu toifaga tegishli ekanligi
haqidahamaniqkelishuv mavjud emas. Past va o rta daromadli mamlakat (LMIC)
ʻ
atamasi ko pinchabir-birining o rnida ishlatiladi, lekin faqat mamlakatlar
ʻ ʻ
iqtisodiyotiga ishora qiladi. Jahonbanki dunyo iqtisodiyotlarini aholi jon boshiga
to g ri keladigan yalpi milliy daromadgaqarabto rt guruhga ajratadi: yuqori,
ʻ ʻ ʻ
o rtadan yuqori, quyi o rta va past daromadli mamlakatlar.Engkam rivojlanayotgan
ʻ ʻ
davlatlar, dengizga chiqish imkoniyati yo q bo lgan va
ʻ ʻ
shuholatdahamrivojlanishga intillayotgan mamlakatlar.Jadval yuqorisadagi boshqa
mamlakatlar odatdayuqori daromadli mamlakatlar yoki rivojlangan mamlakatlar
deb ataladi.Bu atamani qo llashbo yicha bahs-munozaralar mavjud, chunki ba zilar
ʻ ʻ ʼ
bu „biz“ va „ular“ tushunchasini eskirgandeb hisoblashadi.2015 yilda Jahon banki
«rivojlanayotgan dunyo toifalari» unchalik ahamiyatli bo lmaganini e lon qildi.
ʻ ʼ
Buning o rniga, ularning hisobotlarida hududlar vadaromadguruhlari uchun
ʻ
ma lumotlar yig indisi taqdim etilishini ta klif qildi va amalda taqdimetdi" Global
ʼ ʻ ʼ
janub " atamasi ba zilar tomonidan rivojlanayotgan mamlakatlarga muqobil atama
ʼ

sifatida qo llanadi. Rivojlanayotgan mamlakatlar o zlarining tarixi yokiʻ ʻ
geografiyasitufayli ko pincha umumiy xususiyatlarga ega. Masalan, ular odatda
ʻ
quyidagilarga ega: xavfsiz ichimlik suvidan foydalanishning past darajasi,
sanitariya va gigiena, energiya qashshoqligi, yuqori darajadagi ifloslanish
(masalan, havoifloslanishi, axlat, suvning ifloslanishi, ochiq defekatsiya), tropik va
yuqumli kasalliklarga chalingan odamlarning yuqori ko rsatkichlari.(beparvo
ʻ
qilingan tropik kasalliklar), ko proq yo l-transport hodisalari va umuman sifatsiz
ʻ ʻ
infratuzilmalar hisoblanadi. Bundan tashqari, ko pincha yuqori ishsizlik darajasi,
ʻ
keng qashshoqlik, keng tarqalganochlik, o ta qashshoqlik, bolalar mehnati, to yib
ʻ ʻ
ovqatlanmaslik, boshpanasizlik, giyohvand moddalarni suiiste mol qilish,
ʼ
fohishalik, aholining haddan tashqari ko payishi, fuqarolik tartibsizliklari, inson
ʻ
kapitalining qochishi, katta norasmiy iqtisodiyot, yuqori jinoyatchilik darajasi
(tovlamachilik, ta lonchilik, o g irlik, qotillik, qotillik, qurolsavdosi, jinsiy savdo,
ʼ ʻ ʻ
giyohvand moddalar savdosi, odamo g irlash, zo rlash), past ta lim darajasi,
ʻ ʻ ʻ ʼ
iqtisodiy tengsizlik, maktabni tashlab ketish, oilani rejalashtirish xizmatlaridan
etarli darajada foydalana olmaslik, o smirlarning homiladorligi, ko plabnorasmiy
ʻ ʻ
aholi punktlari va uy-joy, hukumatning barcha darajalarida korrupsiya va siyosiy
beqarorlik. Rivojlangan mamlakatlardan farqli o laroq, rivojlanayotgan
ʻ
mamlakatlarda qonun ustuvorligi mavjud emas.
Tibbiyotdan foydalanish imkoniyati ko pincha past. Rivojlanayotgan
ʻ
mamlakatlardagi odamlar odatda rivojlangan mamlakatlardagilarga qaraganda
o rtacha umr ko rish davomiyligi pastroq bo ladi, bu ham daromad darajasining
ʻ ʻ ʻ
pastligi, ham aholi salomatligining yomonlashuvini aks ettiradi.Yuqumli
kasalliklar, onalar o limi,bolalar o'limi va chaqaloqlar o limi, odatda ushbu
ʻ ʻ
mamlakatlarda sezilarli darajada yuqori. Iqlim o zgarishining ta siri yuqori
ʻ ʼ
daromadli mamlakatlarga qaraganda rivojlanayotgan mamlakatlarga ko proq ta sir
ʻ ʼ
qilishi kutilmoqda, chunki ularning aksariyatida iqlim zaifligi yuqori yoki iqlimga
chidamliligi past Rivojlanayotgan mamlakatlar ko pincha rivojlangan
ʻ
mamlakatlarga qaraganda o rtacha yoshga ega. Aholining qarishi global hodisadir,
ʻ

ammo rivojlanayotgan mamlakatlarda aholi yoshi sekinroq o sdi Bozorlar vaʻ
iqtisodiy o sish
ʻ
Rivojlanayotgan bozorlar
 Chegara bozorlari
 Eng kam rivojlangan davlatlar (iqtisodiy jihatdan kam rivojlangan
mamlakatlardebham ataladi). Boshqa mezonlarga ko ra, ba zi mamlakatlar
ʻ ʼ
rivojlanishning oraliq bosqichida yoki Xalqarovalyuta jamg armasi (XVJ)
ʻ
ta kidlaganidek, Sovet Ittifoqi qulaganidan keyin „o tish davri“ mamlakatlari:
ʼ ʻ
Markaziy va Sharqiy Yevropaning barcha mamlakatlari (shu jumladan, Birlashgan
Millatlar Tashkiloti institutlaridahali ham„Sharqiy Yevropa guruhi“ ga tegishli
bo lgan Markaziy Yevropa mamlakatlari: bular MarkaziyOsiyodagi sobiq Ittifoq
ʻ
(SSSR) davlatlari(Qozog iston, O zbekiston, Qirg iziston, Tojikiston va
ʻ ʻ ʻ
Turkmaniston) shuningdek Mo g uliston. 2009-yilga kelib, XVFning Jahon
ʻ ʻ
Iqtisodiy prognozi mamlakatlarni „ aholi jon boshigato g rikeladigan daromad
ʻ ʻ
darajasiga, eksport diversifikatsiyasiga qarab rivojlangan, rivojlanayotgan yoki
rivojlanayotgan mamlakatlar deb tasnifladi – shuning uchun jon boshiga yalpi
ichkimahsulotga ega bo lgan neft eksportchilari ilg or tasnifga kirmaydi. Chunki
ʻ ʻ
uning eksportining70% atrofida neft va jahon moliya tizimiga integratsiyalashuv
darajasi“ .
Rivojlanayotgan kichik orol davlatlari (kichik orol mamlakatlari bo lgan
ʻ
rivojlanayotgan mamlakatlar guruhi, ular barqaror rivojlanishning o xshash
ʻ
muammolarini o rtoqlashtirmoqda: kichik, ammo o sib borayotgan aholi soni,
ʻ ʻ
cheklangan resurslar, uzoqlik, tabiiy ofatlarga moyillik, tashqi ta sirlarga nisbatan
ʼ
zaiflik, xalqaro savdoga haddan tashqari qaramlik va mo rt muhitlar). Dengizga
ʻ
chiqish imkoni bo lmagan rivojlanayotgan mamlakatlar (dengizgachiqaolmaydigan
ʻ
mamlakatlar ko pincha iqtisodiy va boshqa kamchiliklarga duch kelishadi).
ʻ
Jahon mamlakatlarining eng muhim belgilaridan biri ularning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish darajasidir. Davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanganini
baholash uchun bir qancha mezonlar qo‘llanadi. Bu mezonlardan asosiy lari: —
yalpi ichki mahsulotning umumiy va aholi jon boshiga nisbatan hajmi; — milliy

iqtisodiyotning tarmoqlar tarkibi; — mamlakat eksportining tovar tarkibi; — turli
ko‘rsatkichlar bilan belgilanadigan aholining turmush sifati. Rivojlangan
mamlakatlar aholi jon boshiga nisbatan yuqori daromad bilan ajralib turadi.
Bunday mamlakatlarda aholining aksariyati yuqori turmush darajasiga ega.
Rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqarilgan kapitalning katta zaxirasi va asosan
yuqori ixtisoslashgan faoliyat bilan shug'ullanadigan aholi mavjud. Dunyo
aholisining 15% ga yaqini ushbu mamlakatlar guruhida yashaydi. Rivojlangan
mamlakatlarni sanoati rivojlangan mamlakatlar yoki sanoatlashgan mamlakatlar
deb ham atashadi. Quyida sanoati eng rivojlangan top 10 ta mamlakatni
ko’rishimiz mumkun:
Jadval malumotlariga ko’ra 2018-yilda eng yuqori %dagi o’sishni 3 mamlakat
yani Yaponiya(10.1%), Hindiston(6.9%) va Xitoy(5.8%)da ko’rishimiz mumkun.
Rivojlangan kapitalistik mamlakatlarning quyi tizimi jahon iqtisodiyotida ustun
mavqeni egallaydi. Ular orasida Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga

(OECD) 36 ta a zo davlat kiradi(2023-yil). Ularning barchasi, Yaponiya vaʼ
Janubiy Koreyadan tashqari, Evropa yoki G'arbiy Evropadan olingan. Ular milliy
xo'jaliklar doirasida yagona ijtimoiy-iqtisodiy takror ishlab chiqarish jarayoni,
iqtisodiy rivojlanishning intensiv turi va ishlab chiqaruvchi kuchlarning yuqori
darajada rivojlanishi bilan ajralib turadi. Ushbu quyi tizim mamlakatlarida dunyo
aholisining 15,6% istiqomat qiladi, lekin u dunyoning iqtisodiy, ilmiy va texnik
salohiyatining katta qismini jamlaydi. G'arb davlatlarining iqtisodiy rivojlanishi,
ularning ichki va tashqi iqtisodiy siyosati jahon xo'jaligidagi ilmiy-texnikaviy
siljishlar va qayta qurishning asosiy yo'nalishlarini, jahon bozorining holatini
oldindan belgilab beradi.
Sanoati rivojlangan mamlakatlar jahon iqtisodiyotida yetakchi rol o ynaydi.
ʻ
Ularning jahon yalpi mahsulotidagi ulushi 54 foizdan, jahon eksportidagi ulushi
esa 70 foizdan ortiqni tashkil etadi . Rivojlangan davlatlar orasida G7 deb
ataladigan davlatlar eng muhim o'rinni egallaydi. Bular AQSh, Kanada,
Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Yaponiya. Ular jahon yalpi
mahsulotining 53% dan ortiqrog’ini va jahon eksportining 62%dan ortiqrog’ini
tashkil etadi. G7 davlatlari orasida Amerika Qo'shma Shtatlar ustunlik qiladi.
Sanoati rivojlangan 3 mamlakat yani AQSH, Germaniya va Yaponiyaning
ijtimoiyiqtisodiy modellaridagi o’ziga hos o’xshashlik va farqlarni ko’rib
chiqamiz. Amerika Qo'shma Shtatlar hududi va aholisi bo'yicha dunyodagi eng
yirik davlatlardan biridir. Tovar va xizmatlar ishlab chiqarish bo'yicha AQSH
dunyoda birinchi o'rinda turadi. 2023-yilga kelib AQSH yalpi ichki mahsuloti
26,695 Trillion AQSh $ ga yetdi va jahon yalpi ichki mahsulotining 17,20 foizini
tashkil etdi. 2022-yilga nisbatan o’rtacha yillik o’sish esa 26,695 trillion $ yani
1,34 %ni tashkil etan. Iqtisodiy faoliyat erkinligini rag'batlantirish va qo'llab-
quvvatlash, raqobatni qo'llabquvvatlash, monopoliyalarni cheklash AQSH davlat
idoralari tomonidan olib borilayotgan iqtisodiy siyosatning asosiy maqsadi
hisoblanadi. AQShning monopoliyaga qarshi siyosati bozor iqtisodiyotiga ega
bo'lgan ko'plab mamlakatlar uchun namuna bo'lib xizmat qiladi. 1980-yilda
Qo'shma Shtatlarda monopoliyaga qarshi siyosatning boshlanishi bo'lgan

Shermanning monopoliyaga qarshi qonuni qabul qilindi va shu kungacha AQShda
muhim qonunchilik akti bo'lib qolmoqda. Qo'shma Shtatlar asosan kapitalistik
tizim, xususiy mulkchilik, foyda keltiradigan korxonalar va raqobatbardosh
bozorlar bilan ajralib turadi. Kapitalistik tizimda korxonalar va jismoniy shaxslar
yangilik yaratish va innovatsiyalar yaratish uchun rag'batlantirilib, iqtisodiy
o'sishga va aholi turmush darajasining yaxshilanishiga olib keladi. Biroq, AQSh
iqtisodiyoti sof kapitalistik emas, uni aralash iqtisodiyot deb aniqroq ta'riflash
mumkin.
Aralash iqtisodiyot kapitalizm elementlarini davlat aralashuvi bilan bozordagi
nosozliklarni bartaraf etish, iste'molchilarni himoya qilish va ijtimoiy farovonlikni
rivojlantirish uchun birlashtiradi. Qo'shma Shtatlarda xususiy tadbirkorlik va
hukumat ishtiroki o'rtasidagi bu muvozanat hukumat ta'lim, sog'liqni saqlash va
infratuzilma kabi ayrim sohalarda muhim rol o'ynaydigan tizimga olib keldi.
Hukumat, shuningdek, adolatli raqobatni ta'minlash, atrof-muhitni muhofaza qilish
va ishchilar farovonligini himoya qilish qoidalarini amalga oshiradi. Bundan
tashqari, AQSh hukumati soliq va ijtimoiy ta'minot dasturlari, masalan, ijtimoiy
ta'minot, kam taminlanganlik va ishsizlik nafaqalari orqali daromadlarni qayta
taqsimlashda muhim rol o'ynaydi.
Model Qo'shma Shtatlarga kapitalizmning kuchli tomonlaridan foydalanishga
imkon berdi – samaradorlik, yangilik va boylik yaratish – daromadlar tengsizligi
va ishchilar va resurslardan foydalanish salohiyati kabi kamchiliklarini yumshatish
bilan birga bozor kuchlari va hukumat aralashuvi o'rtasida muvozanatni o'rnatib,
AQSh global kuch bo'lib qoladigan dinamik va farovon iqtisodiyotni rivojlantirdi.
AQSh hukumati raqobatga qarshi xatti-harakatlarning oldini olish va adolatli
raqobatni rivojlantirishga qaratilgan monopoliyaga qarshi qonunlar orqali bozor
tuzilmalarini tartibga solishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Raqobat muhitini
rivojlantirish va bozordagi nosozliklarni yumshatish orqali Qo'shma Shtatlarning
aralash iqtisodiyoti iqtisodiy samaradorlik, iste'molchilar farovonligi va ijtimoiy
tenglikni muvozanatlashga intiladi. Germaniya iqtisodiyoti yaxshi rivojlangan
infratuzilma va malakali ishchi kuchi bilan ajralib turadi. 2022-yilda Germanya

yalpi ichki mahsuloti 4072.19 milliard AQSh dollarini va Germaniyaning YAIM
qiymati jahon iqtisodiyotining 1,75 foizini tashkil qiladi. Germaniyaning iqtisodiy
tizimida bir qancha o'ziga xos xususiyatlar mavjud. Germaniya iqtisodiyoti
ijtimoiy bozor iqtisodiyoti tamoyiliga muvofiq tashkil etilgan bo'lib, ijtimoiy
muvozanat va bozor erkinligi uyg'unligi bilan tavsiflanadi. Germaniya iqtisodiy
rivojlanishining ikkinchi xususiyati "Reyn kapitalizmi" deb ataladigan bo'lib,
mamlakat iqtisodiyotida banklarning muhim roli bilan tavsiflanadi. Banklar
Germaniyadagi sanoat va xizmat ko'rsatish kompaniyalarining yirik
aktsiyadorlaridir, shuning uchun ular biznes qarorlarini qabul qilish jarayoniga faol
aralashadilar. Shunday qilib, banklarning Germaniya iqtisodiyotidagi pozitsiyalari,
ularning biznesga real ta'sirini hisobga olgan holda, dunyoning boshqa
mamlakatlariga qaraganda kuchliroq bo'lib chiqadi. Shuningdek, Germaniya
iqtisodiyoti yuqori darajadagi sanoatlashganligi bilan ajralib turadi. Dunyoning
ko'plab rivojlangan mamlakatlari bilan taqqoslaganda, bu erda yalpi ichki mahsulot
ishlab chiqarishda juda katta ulush sanoat - Germaniyaning jahon iqtisodiyotida
ixtisoslashuvining asosiy yo'nalishi hisoblanadi. Germaniya iqtisodiyotining yana
bir xususiyati uning eksportga yo'naltirilganligidir. Davlat ochiq bozordan
manfaatdor va so'nggi o'n yil ichida uning jahon bozoridagi ishtirokini sezilarli
darajada kengaytirishga erishildi 5
. 1997 yildan beri tovar va xizmatlar eksporti
jahon savdosidan ko'proq o'sdi.
Germaniyaning eng muhim savdo hamkorlari Yevropa Ittifoqi mamlakatlari,
xususan, Fransiya (2004 yilda bu yerda 75 milliard yevrolik mahsulot va xizmatlar
eksport qilingan) va Buyuk Britaniya (61 milliard yevro), shuningdek, AQSh,
Hindiston, Xitoy va Sharqiy Yevropa davlatlari hisoblanadi. Germaniya
Rossiyaning eng muhim savdo sherigi bo'lib, Rossiya tashqi savdosining 13,6
foizini tashkil qilar edi. Boshqa mamlakatlar bilan taqqoslaganda, Germaniya
soliqqa tortishning yuqori darajasi bilan ajralib turadi. Soliqlarning yuqori darajasi,
xorijiy investitsiyalarni rag'batlantirish dasturlarining yo'qligi, nemis mehnatining
yuqori narxi xorijiy ko'p millatli kompaniyalarni Germaniyada ishlab chiqarish
5
Deniels Djon D. Mejdunarodniy biznes: vneshnyaya sreda i delovie operatsii. Per. s angl. 6-e izd. – M.: Delo, 1998

quvvatlarini yaratishga undamaydi. Ular bu erda faqat savdo bilan shug'ullanishni
afzal ko'rishadi. Bundan tashqari, nemis TMKlari ishlab chiqarish bazasini ish haqi
past bo'lgan mamlakatlarga ko'chiradilar va ilmiy-tadqiqot ishlarining uchdan bir
qismi chet elda amalga oshiriladi, chunki Germaniyada ilm-fan bilan shug'ullanish
foydali emas. Aholining ommaviy ijtimoiy noroziligiga sabab bo'lmaslik uchun
davlat Germaniya iqtisodiyotining zarar ko'rmaydigan tarmoqlarini
subsidiyalashda, jahon bozorida raqobatbardosh bo'lmagan ko'mir, po'lat,
kemasozlik sanoatini rivojlantirishda davom etmoqda.Bularning barchasi
Germaniya yaqin vaqtgacha muvaffaqiyatli rivojlangan, ammo globallashuv
sharoitida samarasiz bo'lib kelayotgan ijtimoiy bozor iqtisodiyoti modelidagi
o'zgarishlarga muhtojligini tasdiqlaydi. Shuni ta'kidlash kerakki, Germaniyaning
islohot siyosati AQSh tajribasi bilan emas, balki, birinchi navbatda, Evropa
Ittifoqidagi sherik davlatlar – Buyuk Britaniya va Frantsiya tajribasi bilan
boshqariladi.
Agar Germaniya o'z vaqtida islohot qilmasa, u nafaqat Evropa mamlakatlari,
Yaponiya va AQShning eng yaqin raqobatchilariga, balki mahsulotlarning bilim
intensivligi darajasi bo'yicha ham o'zining kuchli pozitsiyalarini berish xavfini
tug'diradi.tez orada janubiSharqiy Osiyoning tez rivojlanayotgan mamlakatlariga
yutqazishi mumkin. 2023 yilda Yaponiya YAIM taxminan 5,291 trillion AQSh
dollarini tashkil etdi, bu XVFning so'nggi hisob-kitoblariga ko'ra 2022 yilga
nisbatan deyarli 979 milliardga yuqori. 2023 yil uchun Yaponiya YAIM o'sish
sur'ati 2.32% ni tashkil etdi, bu 2022 yilga nisbatan 0.62 % ga oshdi. Yaponiya
ijtimoiy-iqtisodiy modelining asosiy xususiyatlari. Yaponiyaning iqtisodiy tizimi
Ikkinchi jahon urushidan keyin butunlay vayron bo'ldi. Yaponiya hukumati oldida
qisqa vaqt ichida iqtisodiyotni yangidan qurish vazifasi turardi. Va bu
muvaffaqiyatga erishdi. "Yapon mo'jizasi" atamasi iqtisodiy adabiyotlarda
uchraydi. Sanoat jamiyati sharoitida Yaponiya hukumati iqtisodiyotga davlatning
faol aralashuvi tamoyili asosida harakat qildi. Bu 1960- yillarda Yaponiya
iqtisodiy tizimining asosiy farqlovchi xususiyatiga aylandi.

II–BOB. O‘ZBEKISTONNING DUNYONING RIVOJLANGAN
DAVLATLARI BILAN IQTISODIY HAMKORLIGI
2.1. O‘zbekiston tashqi iqtisodiy aloqalar geografiyasi
Mamlakatimizda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar xorijiy davlatlar bilan
savdo aloqalarining jadal o‘sishiga xizmat qilmoqda. Xususan, mamlakatning
eksport salohiyatini oshirish bo‘yicha qabul qilingan qarorlar mahalliy
kompaniyalarga tashqi bozorlarda ko‘proq tajriba orttirishga imkon beradi.
Pirovardida ular jahon savdosida raqobatdosh ustunlikka ega bo‘ladi. Respublikada
bu borada so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan eksportni rag‘batlantirish,
importni optimallashtirish va umuman olganda tashqi savdo muvozanatini
ta minlash maqsadida amalga oshirilgan choratadbirlar natijasida, 2023- yilʼ
yanvar-fevral oyida respublikaning tashqi savdo aylanmasi (matnda TSA) 8,9
mlrd. AQSH dollariga yetdi va 2022- yilning yanvar-fevral oylariga nisbatan 176,4
mln. AQSH dollariga yoki 2,0 % ga ko‘paydi.
Tashqi savdo aylanmasi – muayyan davr uchun mamlakat eksporti va importi
qiymatining miqdori hisoblanadi. Tovarlarning tashqi savdo statistikasi
O‘zbekiston Respublikasi bojxona hududiga olib kirish (import) yoki O‘zbekiston
Respublikasi bojxona hududidan olib chiqish (eksport) natijasida mamlakat
material resurslari zaxiralariga qo‘shiladigan yoki ulardan ayirib tashlanadigan
tovarlar hisobini tashqi savdo umumiy hisob tizimi asosida yuritiladi. TSAda

eksport hajmi 3 164,6 mln. AQSH dollariga (2022- yilning yanvarfevral oylariga
nisbatan 23,7 % ga ko‘paydi) va import hajmi 5 783,3 mln. AQSH dollariga (25,1
% ga ko‘paydi) yetdi. Hisobot davrida -2 618,6 mln. AQSH dollari qiymatida
manfiy tashqi savdo balansi qayd etildi.
O zbekiston Respublikasi jahonning 155 mamlakati bilan savdo aloqalariniʻ
amalga oshirib kelmoqda. TSAning nisbatan salmoqli hissasi Rossiyada (16,2 %),
XXRda (14,9 %), Qozog istonda (7,8 %), Germaniyada (6,4 %), Turkiyada (6,1
ʻ
%), Koreya Respublikasida (3,4 %) va Qirg‘iz Respublikasida (1,9 %) qayd
etilgan. Shuningdek, qo‘shni davlatlar bilan o‘zaro aloqalarni mustahkamlash,
mamlakatlarni iqtisodiy-ijtimoiy, savdo-sanoat hamda madaniy sohalardagi
aloqalarini rivojlantirish borasida katta ishlar amalga oshirilayotganini ko‘rish
mumkin Xususan, Tojikiston, Turkmaniston, Qirg‘iz Respublikasi va Qozog‘iston

kabi qo‘shni davlatlar bilan TSAda so‘nggi yillarda katta o‘zgarishlar kuzatilyapti.
Misol uchun, so‘nggi uch yilda TSA Tojikiston va Qozog‘iston bilan 1,2 barobarga
oshdi. Tashqi iqtisodiy faoliyat bo‘yicha 20 ta yirik hamkor-davlatlar orasidan
uchta davlatda ijobiy tashqi savdo balansi kuzatilgan. Xususan, Afg‘oniston,
Qirg‘iz Respublikasi va Tojikiston davlatlari shular jumlasidandir. Qolgan 17 ta
davlatlar bilan manfiy tashqi savdo balansi saqlanib qolmoqda. Respublika tashqi
savdo aylanmasi tarkibida eng yuqori ulushni Toshkent shahri 42,3 % ulush bilan 3
787,3 mln. AQSH dollarini, eng quyi ulushni esa Surxondaryo viloyati 0,5 % ulush
bilan 46,3 mln 6
. AQSH dollarini tashkil etdi Tabiiy gaz va elektr energiyasi
yetkazib berish, shuningdek, maxsus eksport bo yicha rasmiy statistikʻ
ma’lumotlar, O zbekiston Respublikasi viloyatlari, shaharlar va tumanlari bo yicha
ʻ ʻ
taqsimlanmagan
2023- yil yanvar-fevral oylarida tashqi savdo aylanmasida MDH
davlatlarining ulushi 32,6 % ni tashkil etib, tashqi savdo aylanmasidagi ulushi
6
Karimov I.A. O’zbekiston XXI asrga intilmoqda. T. “O’zbe-kiston”. 2000

2022- yilning mos davriga nisbatan 3,0 % ga ko‘paydi. zbekistonning boshqaʻ
xorijiy davlatlar bilan TSA 2023- yilning yanvar-fevral oylarida 2022- yilning mos
davriga nisbatan 3,0 % ga kamaydi va jami TSAdagi ulushi 67,4 % ni tashkil etdi.
O zbekistonning MDH mamlakatlari bilan tashqi savdo aylanmasi 2023- yil
ʻ
yanvar holatiga ko ra, 2 920,3 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. Shundan eksport 1
ʻ
087,9 mln. AQSH dollariga yetgan bo lsa, import 1 832,2 mln. AQSH dollari
ʻ
qiymatida qayd etildi O zbekistonning Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga a’zo
ʻ
davlatlar bilan tashqi savdo aylanmasi 2 412,9 mln. AQSH dollarini tashkil etdi.
Shundan eksport hajmi 760,4 mln. AQSH dollari, import hajmi esa 1 652,5 mln.
AQSH dollariga yetdi. Shuni takidlash lozimki, YEOIIning a zo davlatlari
ʼ
(Rossiya, Belarus, Qozog‘iston, Armaniston va Qirg‘iz Respublikasi) o‘rtasida
tovarlar va xizmatlar harakati, migrantlar harakatlanishi va kapital harakatining
erkinligi ta minlangan bo‘lib, yagona bojxona tizimiga ega bo‘lgan umumiy
ʼ
iqtisodiy hudud shakllantirilgan. Xalqaro iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi
eksportning barqaror o‘sishiga ko‘maklashadi va bu o‘z navbatida ma lum
ʼ
natijalarga erishish uchun zamin yaratadi. Mamlakatning eksport salohiyatini
oshirish, eksportyorlarni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, eksportbop
mahsulotlar nomenklaturasini kengaytirish maqsadida amalga oshirilgan islohotlar
natijasida eksportyorlar soni 3 354 taga yetdi va ular tomonidan 1 982,6 mln.
AQSH dollari (nomonetar oltindan tashqari) qiymatidagi (2022- yilning mos
davriga nisbatan 10,9 % ga ko‘paydi) tovar va xizmatlar eksport qilinishi
ta minlandi.
ʼ
Toshkent shahar tashqi savdo aylanmasi 2023-yil yanvar–mart oylarida 5
830,2 mln. AQSH dollarni, jumladan eksport 1 064,8 mln. AQSH dollarni, impor 4
765,4 mln. AQSH dollarni tashkil etdi. Tashqi savdo saldosi - 3 700,6 mln.AQSh
dollarni, shu jumladan MDH davlatlari bilan -1 035,8 mln. AQSH dollarni va
boshqa davlatlar bilan minus - 2 664,8 mln. AQSH dollarni tashkil etdi

Toshkent shahrining 2023-yil yanvar-mart holatiga tashqi savdo
aylanmasidagi ulushining 35,2 % MDH davlatlariga to‘g‘ri keladi, qolgan 64,8 %
boshqa davlatlar hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu ko‘rsatkichlar 2022-yilda mos
ravishda 37,8 % MDH davlatlariga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, qolgan 62,2 % boshqa
davlatlar hissasiga to‘g‘ri keldi. Toshkent shahrining MDH davlatlari bilan olib
borilgan tashqi savdo aylanmasi 2023- yilning yanvar-mart holatiga 2 050,2 mln.
AQSh dollarni tashkil qilgan bo‘lsa, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 118,9 %
o‘sish kuzatilgan. MDH davlatlari orasida Rossiya, Qozog‘iston, Turkmaniston,
Belarusiya, Tojikiston va Qirg‘iz Respublikasi davlatlari tashqi savdo aylanmasida
asosiy hamkorlar hisoblanib, ularning jami tashqi savdo aylanmasidagi ulushi 35,1
%ni tashkil qiladi, boshqa davlatlar orasida Xitoy, Germaniya, Turkiya, Litva,

Shveysariya, Fransiya, BAA va Korea Respublikasi yetakchi hamkor davlatlar
hisoblanadi 7
.

7
Mirovaya ekonomika i mejdunarodnie ekonomicheskie otno- sheniya. Seriya uchebnikov. Uchebnoe posobie.
/Pod red. Akovopoy E.S., Voronkovoy O.N., Gavrilko N.N-Rostov n/D. Feniks, 2001.

Toshkent shahrining 2023- yil yanvar-mart holatiga tashqi savdoda eng asosiy
hamkor davlatlari Xitoy (19,7 %), Rossiya Federatsiyasi (19,6 %), Germaniya (9,6
%), Qozog‘iston (7,5 %) va Turkiya (6,1%) hisoblanib, ularning jami tashqi savdo
aylanmasidagi ulushi 62,5 % ni tashkil qiladi. Dunyodagi mamlakatlar orasida
eksportda hamkor davlatlar Rossiya Federatsiyasi, Xitoy, Qozog‘iston, Turkiya,
Afg‘oniston, Tojikiston, Qirg‘iz Respublikasi hisoblanib, ularning jami
eksportdagi ulushi 73,5 % ni tashkil qiladi, importda esa hamkor davlatlar Xitoy,
Rossiya Federatsiyasi, Germaniya, Qozog‘iston, Turkiya, Turkmaniston va Litva
davlatlari hisoblanadi va ularning ulushi 70,5 % ni tashkil qiladi.
Toshkent shahrining eksport tarkibida qariyb barcha tovarlar va xizmatlar
guruhlari bo‘yicha o‘sishi kuzatilmoqda. Oziq-ovqat mahsulotlari eksporti o‘tgan
yilning shu davriga nisbatan 133,3 %, sanoat tovarlari 121,2 % ga o‘sgan. Import
tarkibining umumiy hajmidan 37,4 % ni mashina va asbob-uskunalar hamda 14,6
% ni sanoat tovarlari tashkil qiladi.
Dunyodagi mamlakatlar orasida eksportda xamkor davlatlar Qozog‘iston,
Rossiya, Afg‘oniston, Tojikiston, Turkiya, Xitoy hisoblanib, ularning jami

eksportdagi ulushi 75,7 foizni tashkil qiladi, importda esa xamkor davlatlar
Turkmaniston, Rossiya, Turkiya, Xitoy, Qozog‘iston davlatlari hisoblanadi va
ularning ulushi 84,6 foizni tashkil qiladi. MDH davlatlari orasida tashqi savdo
aylanmasida asosiy xamkorlar Rossiya,Turkmaniston, Qozog‘iston, Tojikiston va
Qirg‘iziston davlatlari hisoblanib, ularning jami tashqi savdo aylanmasidagi ulushi
50,3 foizni tashkil qildi. Boshqa davlatlar orasida esa Eron, Turkiya, Xitoy,
Germaniya, Afg‘oniston davlatlarining ulushi 40,4 foizni tashkil qildi.
Respublika eksporti tarkibida eng yuqori ulushni Toshkent shahri 19,9 %
bilan 630,4 mln. AQSH dollarini, eng quyi ulushni esa Surxondaryo viloyati 0,9 %
bilan 29,5 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. O ZBEKISTONʻ
RESPUBLIKASINING HUDUDLAR KESIMIDA EKSPORTI (2023- yil yanvar-
fevral)* * Tabiiy gaz va elektr energiyasi yetkazib berish, shuningdek, maxsus
eksport va safarlar bo yicha rasmiy statistik ma’lumotlar, O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi viloyatlari, tuman va shaharlari bo yicha taqsimlanmagan.
ʻ
Hukumat tomonidan qishloq xo‘jaligi va bog‘dorchilikni rivojlantirishga katta
e’tibor qaratilayotgani bois eksport qilinayotgan mahsulotlar sifati va hajmi yildan-
yilga ortib bormoqda. Jumladan, 2023- yil yanvar-fevral oylarida 135,6 ming tonna
meva va sabzavotlar eksporti amalga oshirilgan bo‘lib, ushbu ko‘rsatgich 2022-
yilning mos davriga nisbatan 1,2 barobarga yoki 28,5 ming tonnaga kamaydi.
Meva-sabzavot mahsulotlarining asosiy eksport bozorlari Rossiya (27,3 %),
Pokiston (23,8 %), Qozog‘iston (14,9 %), hamda XXR (12,6 %) davlatlari
hissasiga to‘g‘ri kelgan. MEVA-SABZAVOT MAHSULOTLARI EKSPORTI
2023- yil yanvar-fevral oylarida oziq-ovqat mahsulotlarining asosiy qismi bo‘lgan
116,4 mln. AQSH dollari qiymatidagi meva-sabzavot eksport qilindi. Bu
ko‘rsatkich 2022- yilning mos davriga nisbatan 2,2 % ga ko‘paydi va jami
eksportdagi ulushi 3,7 % ni tashkil etdi.

2023- yil yanvar-fevral oylarida meva va sabzavotlar eksportining qiymat
jihatidan eng katta hajmi Rossiyaga to‘g‘ri keldi (meva va sabzavotlar eksporti
umumiy hajmining 27,3 % i), bu ko’rsatkich Qozog‘istonga eksport hajmidan 1,8
barobar ko‘p.
So‘nggi yillarda yengil sanoatda yuqori qo‘shilgan qiymatdagi mahsulotlar
ishlab chiqarish rivojlanib bormoqda. Yengil sanoat iqtisodiy jihatdan O‘zbekiston
uchun muhim soha bo‘lgani holda, aholi bandligining yuqori darajasini,
shuningdek, sanoat salohiyatiga hamda davlatimizning xalqaro nufuziga hissa
qo‘shilishini ta minlaydi. To‘qimachilik mahsulotlarining eksporti hajmlariningʼ
oshishini bevosita paxta xom-ashyosini o‘rniga tayyor mahsulot ishlab chiqarish va
qo‘shimcha qiymat yaratish maqsadida amalga oshirilgan islohotlar natijasi sifatida
qarash mumkin. Xususan, 2023- yil yanvar-fevral oylari yakuni bo‘yicha 501,8
mln. AQSH dollarilik to‘qimachilik mahsulotlari eksporti amalga oshirilib,
umumiy eksportning 15,9 % ini tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 3,6 % ga

kamaydi. Eksport qilingan to‘qimachilik mahsulotlari tarkibida ip kalava (43,7 %),
tayyor to‘qimachilik mahsulotlari (40,6 %) asosiy ulushni egallagan. Yil boshidan
460 turdagi to‘qimachilik mahsulotlari dunyoning 42 ta davlatiga eksport qilindi.
Respublikaning to‘qimachilik sanoatini diversifikatsiya qilish va tayyor
mahsulotlar eksportini rag‘batlantirish borasidagi amaliy ishlar natijasida
mamlakatimizning ushbu sohadagi salohiyati va hamkor davlatlar to‘qimachilik
bozoridagi ulushi oshib bormoqda. To qimachilik mahsulotlarining eng kattaʻ
ulushi Rossiya (43,8 % – 219,8 mln. AQSH dollari) va Qirg‘iz Respublikasi (15,1
% – 76,0 mln. AQSH dollari) davlatlari hissasiga to g ri keldi. Mamlakatimizda
ʻ ʻ
yangi ishlab chiqarish texnologiyalari va zamonaviy uskunalardan keng
foydalanish, sohada sifat menejmenti tizimining joriy yetilishi natijasida mehnat
unumdorligini oshirishga xizmat qilmoqda. Bu, o‘z navbatida, tayyor
mahsulotlarga jahon bozorlarida o‘z o‘rnini topish imkonini beradi.
2.2. O‘zbekistonning Yevropa mamlakatlari va xalqaro tashkilotlar bilan
o‘zaro manfaatli hamkorligi
O`zbekiston mustaqil davlat maqomiga ega bo`lishi bilanoq xalqaro
hamjamiyat bilantenghuquqli, suveren hamkorlik qilish yo`lini tutdi. Bu borada
hamkorlikning xalqaroe`tirof etilgankonstitutsiyaviy hamda huquqiy asoslari

shakllantirildi. Bugun O`zbekiston jahon hamjamiyatidao`z o`rni va so`ziga ega
bo`lgan davlatga aylandi. O`zbekiston jahonning qator mamlakatlarivaxalqaro
tashkilotlari bilan turli sohalarda hamkorlik qilmoqda, ko`plab yirik
tashkilotlarningtenghuquqli a`zosidir. O’zbekiston Respublikasi Birinchi
Prezidenti I.A.Karimov boshchiligida O’zbekistonqisqa vaqt ichida dunyoning
ko’plab yetakchi davlatlari bilan o’zaro manfaatli aloqalarnio’rnatishga muvaffaq
bo’ldi va 1990-yillarning o’rtalariga kelib 165 davlat mamlakatimiznitanoldi[1].
Hozirgi kunda ularning 133 tasi bilan diplomatik munosabatlar o’rnatilgan.
Toshkentda44 davlat va 20 dan ortiq yirik xalqaro tashkilotlarning vakolatxonalari
akkreditatsiyadano’tgan.O’z navbatida, O’zbekiston Respublikasining 46 ta
diplomatik va konsullik vakolatxonalarixorijiy davlatlarda va xalqaro tashkilotlar
huzurida faoliyat yuritadi, shu jumladan, BMTningNyu-Yorkdagi vakolatxonasi,
BMT ning Yevropa Byurosi va Jenevadagi boshqaxalqarotashkilotlar 8
.
O’zbekiston 100 dan ortiq xalqaro tashkilotlarga, jumladan, BMT, SHHT,
MDHvaboshqalarga a’zo. O’zbekiston to’laqonli asosda eng nufuzli xalqaro
tashkilotlarninga’zosibo’lib, yirik bank, moliya organlari bilan hamkorlik qiladi.
Nodavlat va nodavlat tashkilotlaribilan hamkorlik qiladi, respublikada 88 ta xorijiy
vakolatxonalar akkreditatsiyalangan, 24tahukumatlararo va 13 ta nodavlat
tashkilotlar faoliyat ko’rsatmoqda. O`zbekiston Respublikasi poytaxti Toshkent
bugungi kunda xalqaro nufuzli tashkilotlarishtirokidagi xavfsizlik, barqarorlik,
tinchlik va hamkorlik masalalari bo`yicha muhimxalqaroanjumanlar markaziga
aylandi. Ayniqsa, xalqaro tashkilotlar – YEXHT, Iqtisodiyhamkorliktashkiloti
(EKO) bilan teng huquqli a`zo sifatida, Yevropa Ittifoqi,
NATObilan“Tinchlikyo`lida hamkorlik” dasturi doirasidagi aloqalari rivojlandi.
O`zbekistonning tashqi siyosiy yo`li barcha xalqaro tashkilotlar bilan har
tomonlamahamkorlik qilishga yo`naltirilgan. O`zbekiston Respublikasi bugungi
kunda 40 danortiqxalqarotashkilotlar bilan aloqa o`rnatgan.
8
Lamagin N.A. i dr. Vvedenie v teoriyu Mejdunarodnix otno-sheniy i analiz vneshney politiki: Uchebnoe
posobie /2-e izd. Pere-rabotkoy dopolneniya. –M.: «Mir» T, 2001.

O`zbekiston Respublikasining xalqaro tashkilotlar bilan hamkorligi
kengqulochyozibborayotganliga uning xalqaro maydonda obro`si
oshayotganligidan dalolat beradi. Bundayxayrliholatning vujudga kelishida asosiy
omillar O`zbekistonning o`z hududida huquqiy-demokratikdavlat va fuqarolik
jamiyati qurishga jiddiy kirishganligi, bozor iqtisodiga o`tishdasezilarlinatijalarni
qo`lga kiritganligi, mamlakatda millatlararo totuvlikni va
barqarorliknita`minlaganligidir[4]. Mustaqillik davridagi tashqi siyosatimizda
YEXHT ning boy tajribasi, imkoniyatlaridanfoydalanishga ham alohida ahamiyat
berildi. Xalqaro tashkilotlar orasida birinchilardanbo`libYEXHT xavfsizlik uchun
hamkorlik kontseptsiyasini ham strategik siyosat darajasigako`tardi O`zbekiston
YEXHT ning 1975 yilgi Xelsinki yakunlovchi akti, shuningdek, ya`ni
YevropaningParij Hartiyasi va boshqa muhim xalqaro hujjatlarga qo`shilgan.
O`zbekiston bilanYEXHTo`rtasidagi hamkorlik samarali ravnaq topmoqda.
O`zbekiston YEXHT ning asosiy tamoyillaridan biri bo`lgan xavfsizlik yaxlitligini
to`laqo`llab-quvvatlamoqda. O`zbekiston Birinchi Prezidenti I.A. Karimov
YEXHTningXel’sinki(1992 yil), Budapesht (1994 yil), Lissabon (1996 yil),
Istanbul (1999 yil) sammitlaridaqatnashdiva o`z nutqlarida taklif va tashabbuslarni
ilgari surdi. Bularga Markaziy Osiyodatinchlikvabarqarorlikni saqlash, mojarolarni
bartaraf etish, narkotrafik va qurol-yarog’ kontrabandasigaqarshi kurashda
YEXHT ning ishtrokini kengaytirish, xalqaro terrorizmga qarshi kurashmarkazini
tashkil etish masalalari kiradi[5]. 1992 yilning fevralida bo`lib o`tgan a`zolik
to`g’risidagi hujjatni imzolashmarosimidaO`zbekiston Prezidenti alohida ta`kidlab
o`tganidek, Yevropa bilan teng huquqiyaloqalaro`rnatilishi O`zbekiston va uning
mustaqilligi uchun muhim hayotiy ahamiyat kasbetadi.O`zbekiston YEXHT ning
asosiy tamoyillaridan biri bo`lgan xavfsizlik yaxlitligini to`laqo`llab-
quvvatlamoqda. 1999 yil 25 oktyabrda I.A. Karimov YEXHT ning ko`p sonli
millatlar ishi bo`yichaoliykomissari Maks Van Der Stul bilan uchrashdi.
Uchrashuvda O`zbekistonning YEXHTbilanaloqalarini yanada rivojlantirish bilan
bog’liq masalalar yuzasidan fikr almashildi. O`zbekistonBirinchi Prezidenti I.A.
Karimov 1999 yil 18–19 noyabrda Istanbulda bo`lib o`tganYEXHTning sammitida

dunyo hamjamiyatining e`tiborini yana bir bor Markaziy
Osiyoxavfsizligivabarqarorligiga tahdid solayotgan aqidaparastlik, ekstremizm,
terrorizmva giyohvandlikmoddalarini noqonuniy aylanishi kabi masalalarga
qaratdi hamda xalqaro terrorizmgaqarshikurashish markazini tuzish taklifi bilan
chiqdi[6]. Hozirgi kunda Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik tashkiloti
xalqaromintaqaviytashkilotdir. Bu tashkilot tarkibiga jug’rofiy jixatdan
Vankuverdan Vladivostokkachabo`lganhududda joylashgan 55 mamlakat a`zo
bo`lgan xavfsizlik masalalari bilan shug’ullanuvchiUmumYevropa tashkilotidir[7].
I.A.Karimov o`z nutqida terrorizmga qarshi kurashuvchn xalqaro markaz tashkil
qilishmaqsadga muvofiq ekanligi va mazkur markazning asosiy vazifasi
terrorizmning ko`rinishlarigaqarshi kurashishgina emas, ayni paytda, xalqaro
terrorizmni moliyaviy ta`minlaydigan, qo`llab-quvvatlaydigan, uni boshqaradigan
manbalarga karshi kurashishdaya iborat bo`lmog’ikerakligani ta`kidladi.
O`zbekiston Prezidentining ushbu taklifi 2001 yilning 11sentyabridaN’yu-
York shahrida yuz bergan terroristik hurujdan so`ng yanada dolzarblik kasb etadi.
2003 yil 21 noyabrda YEXHT ning amaldagi raisining Markaziy Osiyo
bo`yichashaxsiyvakili Marti Axtisaari O`zbekistonda bo`lib, I.A. Karimov bilan
uchrashdi. UchrashuvdaO`zbekiston – YEXHT hamkorligini yanada rivojlantirish
masalalari hamda tomonlarniqiziqtirgan dolzarb xalqaro va mintaqaviy
muammolar yuzasidan fikr almashildi. O`zbekistonning jahon hamjamiyati safidan
munosib o`rin egallagani, dunyogamustaqildavlat sifatida tanilgani hamda o`zining
qator tinchlikparvar taklif, g’oya hamda tashabbuslari,faol tashqi siyosati endilikda
juda yuksak minbarlarda e`tirof etilayotgani bor haqiqatdir. Bundan roppa-rosa 20
yil avval – 1992 yilning 2 martida mustaqil O`zbekistonningdavlatbayrog’i N’yu-
Yorkdagi BMT bosh qarorgohi oldidagi dunyo mamlakatlari bayroqlari orasida
hilpiray boshladi. Bu xalqimiz, ota-bobolarimizning asriy orzusi bo`lgan –
O`zbekistonmustaqilligining xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olinishining isboti
edi.
1993 yilning avgust oyida esa poytaxtimizda BMTning vakolatxonasi o`z
faoliyatini boshladi. Bu esa tashkilotvauning ixtisoslashgan muassasalari bilan

amaliy aloqlarni yo`lga qo`yish hamda uni rivojlantirishuchun xizmat qilmoqda.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti doirasida O’zbekiston xalqaro va
mintaqaviymuammolarnimuhokama qilish va hal qilishda faol ishtirok etadi,
xususan O’zbekiston Respublikasi BirinchiPrezidenti Islom Karimov BMT ning
48-chi (1993-yil sentabr), 50-chi (1995-yil oktabr)chiqishlarida, 55-sessiya (2000-
yil sentabr) va BMT Bosh Assambleyasining “Mingyillik rivojlanish
maqsadlari”(2010) sammitida Markaziy Osiyoning dolzarb muammolariga e’tibor
qaratildi. I.A.Karimov tashabbusi bilan BMT Markaziy Osiyoda xavfsizlik
masalalarini tinchyo’l bilan hal qilishga qaratilgan bir qancha qonunlarni qabul
qildi. Shunday qilib, 1993-yildaBMT Bosh Assambleyasining 48-sessiyasida
so’zga chiqqan I.A.Karimov MarkaziyOsiyoniyadrosiz zona deb e’lon qilishni
taklif qildi. Bu taklif Markaziy Osiyoning boshqadavlatlari-Qozog’iston,
Qirg’iziston, Turkmaniston, Tojikiston va BMT ning boshqa
ko’plaba’zolaritomonidan to’liq qo’llab-quvvatlandi[8]. Markaziy Osiyo davlatlari
xavfsizligining muhim jihati Afg’onistondagi vaziyatdir. O’zbekiston tashabbusi
va BMT ko’magida 6+2 guruhi (qo’shni davlatlar: Eron,
Pokiston,Tojikiston,Turkmanston, O’zbekiston, Xitoy, Rossiya va AQSH) afg’on
muammosivamintaqaviy xavfsizlikni ta’minlash muhokama qilindi. Guruhning 1-
yig’ilishi 1997-yildaNyu-Yorkda, ikkinchisi 1999-yil iyul oyida Toshkentda bo’lib
o’tdi. 2008-yil aprel oyidaBuxarestdaNATO sammitida I.A.Karimov 6+2 tinchlik
tashabbusini ushbu guruhga qo’shishvauni “6+3”ga aylantirish bilan birgalikda
sa’y harakatlarni birlashtirishga hissa qo’shishi bilantinchliktashabbusini qayta
boshlash va kengaytirish maqsadga muvofiqligi to’g’risida taklif
kiritdi.Afg’onistondagi vaziyatni barqarorlashtirishda va Afg’onistonni qayta
qurishningasosiydonorlari- Hindiston, Yaponiya va boshqa manfaatdor davlatlar
yanada samarali hissaqo’shishlari mumkin[9].
Birlashgan Millatlar Tashkiloti – tinchlikni va xalqaro xavfsizlikni qo`llab-
quvvatlash,davlatlararo hamkorlikni rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan
universal tashkilotdir. Bugungi kunda O`zbekiston Respublikasida BMT ning
o`nga yaqin dasturlari faoliyatyuritmoqdalar. Toshkent BMTning Markaziy

Osiyodagi forposti sifatida baholanmoqda”[10]. Ma`lumki, BMT ning
terrorizmning oldini olish va unga qarshi kurashga qaratilgan13tahujjati ( 11 ta
konventsiya, 2 ta protokol) mavjud. Hozirgi kunda O`zbekiston 12 ta
anashundayxalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilgan[11]. Tashkil etilganidan
hozirga qadar BMT jahon miqyosida xavfsizlik, tinchlikborasidagikurashuvchi,
urushlarni oldini oluvchi va osoyishtalikni ta`minlovchi, barqaror
tinchliknisaqlovchi, xalqaro hamkorlikni olib boruvchi tashkilot hisoblanadi.
Terrorizm, giyohvandlik,mintaqaviy mojarolar va global ekologik muammolarga
qarshi kurashib, jahon siyosatidao`zobro`yi va mavqeini mustahkam holda saqlab
kelmokda. O’zbekiston va BMT hamkorligi hozirgi davrda ham o’zaro izchil va
har tomonlamarivojlanib bormoqda. Bunda Prezident Sh. Mirziyoyevning BMT
sessiyalarida so’zlagannutqlari alohida ahamiyat kasb etadi, zero bu nutqlarda
dunyoda yuz berayotgan jarayonlar, Afg’onistonmuammosi, Orol muammosiga
alohida to’xtalib o’tilgan. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev
2017-yilning 19-sentabrkuniBirlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh
Assambleyasining 72-sessiyasida nutq so'zladi. Prezidentimiz o’z nutqlarida
quyidagilarni ta’kidladilar: “Birlashgan Millatlar Tashkilotibundan keyin ham
xalqaro munosabatlarda hal qiluvchi o'rin tutadi.
O'zbekiston bugungi kunda o'zining tashqi siyosatida Markaziy Osiyo
mintaqasigaustuvorahamiyat qaratmoqda. Bu – har tomonlama chuqur o'ylab
tanlangan yo'ldir. Biz BMT tomonidan Orol fojiasidan jabr ko'rgan aholiga amaliy
yordamko'rsatishbo'yicha shu yil qabul qilingan maxsus dastur to'liq amalga
oshirilishi tarafdorimiz”[12]. 2020-yilning 23-sentabrida O‘zbekiston Respublikasi
prezidenti Shavkat MirziyoyevBirlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh
Assambleyasining 75-sessiyasida ishtirok etdi. Prezident avgust oyida Birlashgan
Millatlar Tashkiloti shafeligida yoshlar huquqlarigabag‘ishlangan Samarqand
xalqaro forumi o‘tkazilganini eslab, jahon hamjamiyatini Yoshlarhuquqlari
to‘g‘risidagi Birlashgan Millatlar Tashkiloti konvensiyasini qabul
qilishbo‘yichaO‘zbekiston tashabbusini qo‘llab-quvvatlashga chaqirdi. «Bundan
tashqari, Barqarortaraqqiyot maqsadlariga erishish va inson huquqlarini

ta’minlashda parlamentlarrolinioshirish to‘g‘risidagi Birlashgan Millatlar
Tashkiloti Bosh Assambleyasiningmaxsusrezolyutsiyasini qabul qilishni taklif
etamiz», — dedi Prezident SH.Mirziyoyev.
O’zbekistonning Birinchi Prezidenti I.A.Karimov NATO/SEAP
sammitida2008-yilaprelda Buxarestda Afg’oniston muammosini faqat harbiy yo’l
bilan hal qilib bo’lmaydi, deganfikr bildirdi va 6 +2 aloqa guruhini 6+3 ga
aylantirish tashabbusini ilgari surdi. BizAQSH,Rossiya va NATO vakillarini
Afg’onistonda tinchlik o’rnatish va tinchlantirishningasosiyishtirokchilariga
qo’shilishini nazarda tutamiz. Bu tashabbus xalqaro hamjamiyatdakattaqiziqish
uyg’otdi[14]. O’zbekistonning NATO bilan munosabatlari 1994-yil yanvar oyida
Bryusseldaqabulqilingan “Tinchlik uchun hamkorlik” dasturida ishtirok etish
shaklida bo’ldi. O’zbekiston hukumati Rossiya, Xitoy, AQSH, Yevropa Ittifoqi,
Germaniya, Yaponiya,Koreya Respublikasi, Hindiston va boshqa yetakchi
davlatlar bilan ikki tomonlamamunosabatlarini rivojlantirishning ustuvor
yo’nalishiga e’tibor qaratadi. O’zbekiston va Rossiya Federatsiyasi o’rtasidagi
munosabatlar har ikki davlat tashqisiyosatining muhim yo’nalishlaridan biridir.
O’zbekiston Rossiyani eng muhimsiyosiy, iqtisodiyva harbiy-texnik salohiyatga
ega davlat deb hisoblaydi, shuningdek uning MarkaziyOsiyodagimuhim rolini tan
oladi. Boshqa tomondan, Rossiya O’zbekistonning MarkaziyOsiyodagiyetakchi
o’rinlarini tan oladi. 1992-yilda diplomatik munosabatlar o’rnatilganidan buyon
davlatlararo munosabatlarbosqichma-bosqich rivojlanib bormoqda Prezidentimiz
Shavkat Mirziyoyev 2017-2021-yillarda O'zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo'nalishi bo'yicha Harakatlar strategiyasida
investitsiyaviy muhitni yaxshilash orqali mamlakatimiz iqtisodiyoti tarmoqlari va
hududlariga xorijiy sarmoyalarni faol jalb etish borasida samarali ishlar amalga
oshirilayotganini ta'kidladi. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev Rossiya Federatsiyasi PrezidentiVladimir Putinning taklifiga binoan
2017-yilning 4-5-aprel kunlari davlat tashrifi bilanushbumamlakatda bo'ldi.
O'zbekiston Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi Prezidentlari Shavkat
MirziyoyevvaVladimir Putin Qo'shma bayonotni imzoladilar. Ikki mamlakat

hukumatlari, vazirlik va idoralari o'rtasida hududlararo hamkorlik, mehnat
faoliyatini vaqtincha tashkil etish, sog'liqni saqlash, tibbiyot ta'limi va fani, turizm,
qurilish, neft-gaz, konchilik, metallurgiya, bankmoliya, bojxona,qishloq xo'jaligi
va boshqa sohalardagi aloqalarni rivojlantirishga doir hujjatlar imzolandi. “Rossiya
biz uchun hayot sinovlaridan o’tgan ishonchli strategik sherikvaittifoqchibo’lib
kelgan va bundan buyon ham shunday bo’lib qoladi. Biz tariximiz mushtarakligini,
manfaatlarimiz, ma’naviy va ma’rifiy ildizlarimiz birligini hech qachon
unutmaymiz”- deb ta’kidladi Shavkat Mirziyoyev[15]. 2018-yilning 19-oktabr
kuni Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Vladimir Putindavlat tashrifibilan
O’zbekistonda bo’ldi. Uchrashuvda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
ShavkatMirziyeyev va Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Vladimir Putin Qo’shma
bayonotni imzoladi. Tashrif doirasida imzolangan 2019-2024-yillarda iqtisodiy
hamkorlik dasturi, 2019-2021-yillarda madaniy-gumanitar sohalarda hamkorlik
dasturi, “Suffa” xalqaro radioastronomikobservatoriyasini tashkil etish bo’yicha
yo’l xaritasi, O’zbekistonda Rossiyaningyetakchi oliyta’lim muassasalari
filiallarini tashkil etish va faoliyatini ta’minlash to’g’risidabitim,to’qimachilik
sanoatida hamkorlik to’g’risidagi bitim o’zaro almashildi. Tashrif
asnosidaturlisohalardagi hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan 20ta hujjat
imzolandi.
O’zbekiston va Xitoy o’rtasida ham iqtisodiy, siyosiy, fan-ta’lim, madaniyat
sohalaridaqator hamkorliklar amalga oshirilmoqda. Bu hamkorliklar ikki davlat
prezidentlarining davlat tashriflari chog’ida yanada mustahkamlanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti ShavkatMirziyoyev Xitoy Xalq Respublikasi
Raisi Si Szinpinning taklifiga binoan 2017-yil 11-15-maykunlari davlat tashrifi
bilan Xitoyga bordi[17]. O‘zbekiston – Xitoy hamkorlik munosabatlari keng
ko‘lam kasb etib, strategiksheriklikaloqalari yuksak darajaga ko‘tarilmoqda.
Mamlakatlarimizning milliy manfaatlari, ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyoti, jahondagi
nufuzi yuksalishiga xizmat qiladigan bu aloqalar O‘zbekistonRespublikasining
Birinchi Prezidenti Islom Karimov boshlab bergan o‘zaro do‘stlik,
mustahkamishonchga asoslangan hamkorlik negizida taraqqiy etmoqda. Ushbu

safar chog’ida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
MirziyoyevXitoyXalqRespublikasi poytaxti Pekin shahrida 14-15-may kunlari
bo’lib o’tgan “Bir makon, biryo’l”xalqaro forumida ishtirok etdilar . Ushbu davlat
tashriflari ikki davlatning o’zaro har tomonlama aloqalariningrivojlanishigazamin
yaratadi. O’zbekiston AQSH, Fransiya, Italiya va boshqa ko’plab dunyoning
yetakchi davlatlaribilan iqtisodiy, fan va madaniyat va boshqa ko’plab sohalarda
hamkorlikni yo’lgaqo’ygan.Bugungi davrga kelib ushbu hamkorliklar yanada
rivojlanmoqda. O’zbekiston tashqi siyosatida Markaziy Osiyo davlatlari yetakchi
o’rinni egallaydi.Hususan, Markaziy Osiyo davlatlari O’zbekiston bilan
chegaradosh davlatlar hisoblanadi.Markaziy Osiyo davlatlari va O’zbekiston
qardosh xalqlar hisoblanadi. Ularningtili, dini,madaniyati bir biriga juda yaqindir.
O’zbekiston va Markaziy Osiyo davlatlari o’rtasidagiiqtisodiy, siyosiy, fan-ta’lim,
madaniyat, tibbiyot va boshqa ko’plab sohalarda hamkorliklaryo’lga qo’yilgan va
bu aloqalar davlatlararo davlat tashriflari vaqtida mustahkamlanib bormoqda.

Xulosa :
O‘zbekiston Respublikasining rivojlangan mamlakatlar bilan iqtisodiy
hamkorligi mamlakatning barqaror o‘sishi, modernizatsiya jarayonlarini
jadallashtirish va raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirishda muhim omillardan
biridir. So‘nggi yillarda olib borilgan ochiq tashqi siyosat, iqtisodiy liberallashuv
va xalqaro maydondagi faollik natijasida O‘zbekistonning jahondagi yetakchi
davlatlar bilan savdo-iqtisodiy aloqalari yanada mustahkamlanmoqda. Bunda
xususan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, AQSH, Yaponiya, Janubiy Koreya, Xitoy,
Turkiya kabi iqtisodiy jihatdan kuchli davlatlar bilan hamkorlik alohida
ahamiyatga ega.
Rivojlangan mamlakatlardan innovatsion texnologiyalar, ilg‘or boshqaruv
tajribasi, zamonaviy uskunalar va investitsiyalarning jalb qilinishi O‘zbekiston
iqtisodiyotining modernizatsiyasini ta’minlamoqda. Yirik qo‘shma korxonalar,
eksportga yo‘naltirilgan loyihalar, infratuzilma rivoji va energetika sohasidagi
hamkorlik qo‘shimcha ish o‘rinlarini yaratish, eksport salohiyatini oshirish va
iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Shuningdek,
rivojlangan davlatlar bilan erkin savdo, transport-logistika yo‘laklari, raqamli
iqtisodiyot va yashil energetika yo‘nalishidagi loyihalar mamlakatning global
iqtisodiy tizimga chuqur integratsiyasiga zamin yaratmoqda.
Umuman olganda, O‘zbekistonning rivojlangan davlatlar bilan iqtisodiy
hamkorligi milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish, investitsion
muhitni yaxshilash, eksport ko‘lamini kengaytirish va xalqaro bozorda mustaqil
ishtirok etish imkoniyatlarini kuchaytiradi. Bu jarayon mamlakatning uzoq
muddatli strategik maqsadlari — iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy farovonlik va
zamonaviy innovatsion rivojlanishni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Avdokushin E.F «Mejdunarodnie ekonomicheskie
otnosheniya» M. izd. dom. “Marketing”. 20 2 1 yil.
2. Mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya M. 2024g.
Pod red.prof. Ribalkina V.E.
3. Vahobov A., BurxonovU., Jumaev N. Chet mamlakatlar
investitsiyasi T., «Yangi asr avlodi». 20 2 3y.
4. Vahobov A., Burxonov U., Jumaev N. Xalqaro moliya
munosabatlari T., «Sharq». 2023 y.
5. Mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya. M.
ROSSPEN 2021.
Pod red. pof. Liventseva N.N.
6. Mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya. M.
YuNITI 2022. Pod.red. prof. Jukova E.F.
7. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari.
2023yil 5– yanvardan 2000 yil 1–yanvarigacha. T.:
«Adolat». 20 24 .
8. O’zbekiston yangi qonunlari. T. «Adolat». 20 2 1.
9. Xamidov I.A. Alimov A.M. O’zbekiston
Respublikasida tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari. T. “Adabiyot
jamg’armasi”. 20 2 1.
10. Xakimova M. Xo’jaev X.
Maxmudov B. «Xalqaro iqtisodiy munosabatlar» T.
«Mehnat». 2022
Sharifxo’jaev M. O’zbekiston: yangi g’oyalar, yangi yutuqlar. T. 20 2 2.
11. Mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya Integratsiya
M.YuNITI 2023 . 20.Koraleva I.S. Mirovaya ekonomika:
Globalnie tendentsii za 100 let.

M.: «Ekonomist», 20 2 3 g.
21. Abduraxmanov K.X., Dodobaev Yu.T., Axmedov
O.M., Abdurax- manov O.K. «Mirovaya ekonomika»
T.:«O’qituvchi» 2022g.
22. Krugman R., Obstfeld M.
Mejdunarodnaya ekonomika - M.:
«Piter», 20 2 4 g.
23. Sharifxo’jaev M., Rahimov F. Davrni belgilab
bergan inson T.:
«Sharq» 20 2 4g.
24. Antonov V.A. Mirovaya
valyutnaya sistema i mejdunarodnie
rascheti. –M., TEIS, 2023.
25. Dornbush R. Fisher S. «Makroekonomika» M.
MGU.2024
26. Deniels Djon D. Mejdunarodniy biznes: vneshnyaya
sreda i delovie operatsii. Per. s angl. 6-e izd. – M.: Delo, 2023
27. Ershov M.V. Valyutno-finansovie mexanizmi v
sovremennom mire (krizisniy opit kontsa 90-x).-M.: OAO NPO
izd-vo Ekonomika, 2023.
28. Kostyunina G.M., Liventsev N.N. Mejdunarodnaya
praktika regulirovaniya inostrannix investitsiy. Ucheb. posobie.
M.: Ankil, 20 21 .
29. Kurochuina D.N. Evro: novaya valyuta dlya Starogo
Sveta. Prob- lemi stanovleniya prespektivi razvitiya
Evropeyskogo ekonomiches-kogo i valyutnogo soyuza.-Mn.:
Evropeyskiy gumanitarniy universi-tet. 20 23 .
30. Kapitonenko V.V. Investitsii i xedjirovanie:

Uchebno prak- ticheskie posobie dlya vuzov. –M.: PRIOR, 2022.
31. Lamagin N.A. i dr. Vvedenie v teoriyu
Mejdunarodnix otno-sheniy i analiz vneshney politiki: Uchebnoe
posobie /2-e izd. Pere-rabotkoy dopolneniya. –M.: «Mir» T, 20 2 1.
32. Mixaylov O.V. Osnovi mirovoy konkurentosposobnosti.
M.: “Poznovatelnaya kniga plyus”, 2023 .
33. Mirovaya ekonomika. Ekonomika zarubejnix stran:
uchebnik / Pod red. Prof. V.P Kolesova i dr. 2-e izd. –M.: Flinta:
Moskovskiy psixologo-sotsialniy in-tut, 2023.
34. Miller L.R, Devid D. Van-Xuz.Sovremennie dengi i
bankovskoe delo. Per. s angl.- M.: INFRA- M. 20 24 .
35. Mirovaya ekonomika i mejdunarodnie ekonomicheskie
otno- sheniya. Seriya uchebnikov. Uchebnoe posobie. /Pod red.
Akovopoy E.S., Voronkovoy O.N., Gavrilko N.N-Rostov n/D.
Feniks, 2025.

O'zbekiston_Respublikasining_rivojlangan_mamlakatlar_bilan_iqtisodiy islohotlar

Купить