O‘zbekiston sug‘urta bozorining nazariy va statistik asoslari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	15000UZS
Hajmi	2.4MB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Fevral 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Farshed Begimov

Ro'yxatga olish sanasi 06 Dekabr 2025

5 Sotish

O‘zbekiston sug‘urta bozorining nazariy va statistik asoslari

Sotib olish

MUNDARIJA
KIRISH ....................................................................................................................2
I BOB. O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINING NAZARIY VA
STATISTIK ASOSLARI ………………………………………….. ……………..4
1.1. Sug‘urta bozorining iqtisodiy mohiyati va moliya bozori tizimidagi o‘rni……4
1.2. Sug‘urta bozorini statistik o‘rganish usullari va ko‘rsatkichlari………………8
1.3. O‘zbekiston sug‘urta bozorining shakllanishi va rivojlanish bosqichlari……12
II BOB. O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINING HOZIRGI HOLATI VA
STATISTIK TAHLILI …………………………………………………………..17
2.1. O‘zbekistonda sug‘urta bozorining asosiy statistik ko‘rsatkichlari tahlili…...17
2.2. O‘zbekistonda sug‘urta mukofotlari va sug‘urta to‘lovlarining dinamik
tahlili………………………………………………………………………………21
2.3. Sug‘urta bozorining YAIMdagi ulushi va jon boshiga to‘g‘ri keladigan
ko‘rsatkichlar……………………………………………………………………..24
III BOB. O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINI XALQARO SUG‘URTA
BOZORLARI BILAN STATISTIK TAQQOSLASH …………………………29
3.1. Rivojlangan davlatlar sug‘urta bozori ko‘rsatkichlari bilan taqqoslash……...29
3.2. Rivojlanayotgan davlatlar sug‘urta bozori bilan statistik taqqoslash………...31
3.3. Statistik farqlar, muammolar va O‘zbekiston sug‘urta bozorini rivojlantirish
istiqbollari…………………………………………………………………………33
XULOSA …………………………………………………………………………36
FOYDALANILGANADABIYOTLARRO‘YXATI …………………………...37
1

KIRISH
Hozirgi globallashuv sharoitida sug‘urta bozori moliya bozorining muhim va
ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Sug‘urta tizimi iqtisodiyotda moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash, turli xatarlarni kamaytirish, aholi hamda xo‘jalik
yurituvchi subyektlarning moliyaviy manfaatlarini himoya qilishda muhim rol
o‘ynaydi. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan mamlakatlarda sug‘urta
bozori yalpi ichki mahsulotning sezilarli qismini tashkil etadi va moliya bozorining
eng faol segmentlaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasida bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida sug‘urta
bozori bosqichma-bosqich shakllanib, so‘nggi yillarda uning rivojlanishiga alohida
e’tibor qaratilmoqda. Sug‘urta bozorini tartibga solish tizimini takomillashtirish,
sug‘urta xizmatlari turlarini kengaytirish, raqamli sug‘urta mexanizmlarini joriy
etish hamda aholining sug‘urta madaniyatini oshirish bo‘yicha muhim islohotlar
amalga oshirilmoqda. Shunga qaramay, O‘zbekiston sug‘urta bozorining asosiy
statistik ko‘rsatkichlari rivojlangan va ayrim rivojlanayotgan davlatlar
ko‘rsatkichlariga nisbatan past darajada qolmoqda.
Mazkur mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, O‘zbekiston sug‘urta
bozorining hozirgi holatini xalqaro sug‘urta bozorlari bilan statistik taqqoslash
orqali mavjud farqlarni aniqlash, ularning sabablarini statistik tahlil qilish hamda
bozorni rivojlantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar chiqarish muhim
ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, sug‘urta mukofotlari hajmi, sug‘urta to‘lovlari,
sug‘urtaning YAIMdagi ulushi va jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta
ko‘rsatkichlari moliya bozori statistikasi fanining asosiy tadqiqot obyektlaridan biri
hisoblanadi.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi shuni ko‘rsatadiki, sug‘urta bozori
bo‘yicha xorijiy olimlar tomonidan ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan.
Xususan, jahon sug‘urta bozorining rivojlanish tendensiyalari Swiss Re Institute,
OECD va Jahon banki tadqiqotlarida keng yoritilgan. O‘zbekiston sug‘urta
bozoriga oid ilmiy ishlar esa asosan milliy bozorning huquqiy asoslari va umumiy
iqtisodiy jihatlariga bag‘ishlangan bo‘lib, xalqaro sug‘urta bozorlari bilan statistik
2

taqqoslash masalalari yetarli darajada chuqur o‘rganilmagan. Shu bois mazkur kurs
ishi ushbu bo‘shliqni qisman to‘ldirishga xizmat qiladi.
Mazkur kurs ishining tadqiqot maqsadi O‘zbekiston sug‘urta bozorining
asosiy statistik ko‘rsatkichlarini tahlil qilish hamda uni xalqaro sug‘urta bozorlari
bilan statistik jihatdan taqqoslash asosida rivojlanish darajasi va istiqbollarini
aniqlashdan iborat.
Kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
 sug‘urta bozorining iqtisodiy mohiyati va moliya bozoridagi o‘rnini ochib
berish;
 sug‘urta bozorini statistik o‘rganishning asosiy ko‘rsatkichlari va usullarini
tahlil qilish;
 O‘zbekiston sug‘urta bozorining hozirgi holatini statistik ma’lumotlar
asosida baholash;
 xalqaro sug‘urta bozorining asosiy ko‘rsatkichlarini o‘rganish;
 O‘zbekiston va xorijiy davlatlar sug‘urta bozorlarini statistik taqqoslash;
 aniqlangan muammolar asosida ilmiy xulosa va amaliy takliflar ishlab
chiqish.
Tadqiqotning obyekti sifatida O‘zbekiston Respublikasi va xorijiy davlatlar
sug‘urta bozorlari tanlangan.
Tadqiqotning predmeti esa sug‘urta bozorining statistik ko‘rsatkichlari,
jumladan sug‘urta mukofotlari, sug‘urta to‘lovlari, sug‘urtaning YAIMdagi ulushi,
sug‘urta kompaniyalari faoliyati hamda ularning dinamik o‘zgarishlari hisoblanadi.
Kurs ishining ilmiy-amaliy ahamiyati shundan iboratki, unda keltirilgan
statistik tahlillar va xulosalar O‘zbekiston sug‘urta bozorini rivojlantirish, moliya
bozori samaradorligini oshirish hamda sug‘urta sohasida amalga oshirilayotgan
islohotlarni takomillashtirishda amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
3

I BOB. O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINING NAZARIY VA
STATISTIK ASOSLARI
1.1. Sug‘urta bozorining iqtisodiy mohiyati va moliya bozori tizimidagi o‘rni
Sug‘urta bozori bozor iqtisodiyoti sharoitida moliya bozorining eng muhim
va ajralmas segmentlaridan biri hisoblanadi. Sug‘urta bozori orqali jamiyatda
yuzaga keladigan moliyaviy xatarlar qayta taqsimlanadi, iqtisodiy barqarorlik
ta’minlanadi hamda ishlab chiqarish va ijtimoiy sohalarda uzluksizlikka erishiladi.
Sug‘urta mexanizmi orqali ehtimoliy zararlar oldindan shakllantirilgan sug‘urta
fondlari hisobidan qoplanadi, bu esa xo‘jalik yurituvchi subyektlar va aholining
moliyaviy barqarorligini oshiradi. Iqtisodiy mazmuniga ko‘ra sug‘urta – bu
ehtimoliy xatarlar yuzaga kelganda yetkazilgan zararlarni qoplash uchun pul
mablag‘larini markazlashtirish va qayta taqsimlash jarayonidir. Sug‘urta bozori
moliya bozorining boshqa segmentlari – bank tizimi, fond bozori va investitsiya
bozori bilan uzviy bog‘liq holda faoliyat yuritadi. Sug‘urta kompaniyalari yig‘ilgan
sug‘urta mukofotlari hisobidan uzoq va qisqa muddatli moliyaviy instrumentlarga
investitsiya kiritadi, bu esa moliya bozorida resurslar hajmini oshiradi. Jahon
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, sug‘urta bozori rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiy
o‘sishning muhim drayverlaridan biri hisoblanadi. Masalan, 2024 yil yakunlariga
ko‘ra AQShda sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi ulushi 12 foizni, Germaniyada
9 foizni, Yaponiyada esa 10 foizni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkichlar sug‘urta
bozorining iqtisodiyotdagi ahamiyatini yaqqol namoyon etadi. O‘zbekiston
sharoitida sug‘urta bozori moliya bozorining nisbatan yangi, biroq tez
rivojlanayotgan segmenti hisoblanadi. Sug‘urta bozorining rivojlanishi
mamlakatda tadbirkorlik muhitini yaxshilash, investitsion jozibadorlikni oshirish
va aholi ijtimoiy himoyasini kuchaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Sug‘urta
bozorining institutsional va funksional murakkabligi Sug‘urta bozori institutsional
tuzilmasi jihatidan yuqori darajada murakkab moliyaviy tizim hisoblanadi. Ushbu
bozor nafaqat sug‘urta kompaniyalari, balki qayta sug‘urta tashkilotlari, sug‘urta
4

brokerlari, aktuariylar, sug‘urta agentlari hamda davlat nazorat organlari
faoliyatining uzviy uyg‘unlashuvi asosida shakllanadi. Ayniqsa, qayta sug‘urta
instituti sug‘urta bozorining barqarorligini ta’minlovchi muhim mexanizm bo‘lib,
yirik va katastrofik xatarlarni xalqaro moliya bozorlariga taqsimlash imkonini
beradi. Shu bilan birga shuni aytish kerakki ushbu mexanizm yordamida
sug‘urta bozorining murakkabligi uning risklarni baholash va narxlash mexanizmi
bilan ham izohlanadi. Sug‘urta tariflari ehtimollar nazariyasi, matematik statistika
va aktuariy hisob-kitoblar asosida belgilanadi. Bu jarayonda sug‘urta
hodisalarining chastotasi va og‘irligi, zararlar dispersiyasi, inflyatsiya darajasi va
investitsiya daromadliligi hisobga olinadi. Natijada sug‘urta bozori moliya
bozorining eng yuqori matematik modellashtirish talab qilinadigan segmentlaridan
biri hisoblanadi. Sug‘urta bozorining makroiqtisodiy stabilizator sifatidagi roli
Makroiqtisodiy nuqtayi nazardan sug‘urta bozori iqtisodiy tizimda avtomatik
stabilizator vazifasini bajaradi. Tabiiy ofatlar, texnogen avariyalar yoki moliyaviy
inqirozlar sharoitida sug‘urta mexanizmi orqali zararning bir qismi sug‘urta
fondlari hisobidan qoplanadi va davlat byudjetiga tushadigan bosim kamayadi.
Masalan, rivojlangan davlatlarda katastrofik sug‘urta to‘lovlarining YAIMga
nisbati ayrim yillarda 2–3 foizgacha yetgan holatlar kuzatilgan. Sug‘urta bozori
iqtisodiyotda kapitalning uzoq muddatli jamg‘arilishiga xizmat qiladi. Hayot
sug‘urtasi va pensiya sug‘urtasi orqali shakllanadigan mablag‘lar uzoq muddatli
investitsion resurslar sifatida fond bozoriga yo‘naltiriladi. Natijada sug‘urta bozori
fond bozorining institutsional investorlari sifatida chiqish qiladi va kapital
bozorining chuqurlashuviga yordam beradi. Sug‘urta bozorining moliya
bozoridagi o‘ziga xos statistik indikatorlari Sug‘urta bozori moliya bozorining
boshqa segmentlaridan farqli ravishda maxsus statistik ko‘rsatkichlar orqali
baholanadi. Jumladan, penetratsiya koeffitsiyenti (sug‘urta mukofotlarining
YAIMdagi ulushi) va sug‘urta zichligi (jon boshiga sug‘urta mukofoti) xalqaro
taqqoslashda asosiy indikatorlar hisoblanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar yordamida
mamlakatlar sug‘urta bozorining rivojlanish darajasi aniqlanadi. Bundan tashqari,
sug‘urta bozorida zararlilik koeffitsiyenti (sug‘urta to‘lovlarining sug‘urta
5

mukofotlariga nisbati) muhim statistik ko‘rsatkich hisoblanadi. Rivojlangan
sug‘urta bozorlarida ushbu ko‘rsatkich o‘rtacha 60–70 foiz atrofida bo‘lib, sug‘urta
kompaniyalari faoliyatining moliyaviy barqarorligini ifodalaydi. O‘zbekiston
sug‘urta bozorida mazkur ko‘rsatkich so‘nggi yillarda 38–45 foiz oralig‘ida
shakllangan bo‘lib, bu sug‘urta bozorining hali yetarli darajada
rivojlanmaganligidan dalolat beradi. Sug‘urta bozorining moliya bozori bilan
integratsiyalashuv darajasi . Sug‘urta bozorining moliya bozori bilan
integratsiyalashuvi moliyaviy tizim barqarorligining muhim mezonlaridan biri
hisoblanadi. Sug‘urta kompaniyalarining aktivlari hajmi YAIMga nisbatan yuqori
bo‘lgan davlatlarda moliya bozori yanada chuqurlashgan bo‘ladi. Masalan,
rivojlangan mamlakatlarda sug‘urta kompaniyalari aktivlarining YAIMdagi ulushi
70–100 foiz atrofida bo‘lsa, O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 2024 yil holatiga ko‘ra
taxminan 8–10 foizni tashkil etadi. Sug‘urta bozori bank sektori bilan o‘zaro
aloqada risklarni transfer qilish va kreditlarni sug‘urtalash orqali moliya bozorining
barqarorligini oshiradi. Kredit sug‘urtasi, eksport sug‘urtasi va investitsiya
sug‘urtasi mexanizmlari bank kreditlash hajmining kengayishiga va tadbirkorlik
faoliyatining faollashuviga xizmat qiladi . 2021- yil uchun respublika bo‘yicha
sug‘urta tashkilotlari faoliyatining asosiy ko‘rsatkichlari. O‘zbekiston sug‘urta
bozori ko‘rsatkichlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, mamlakatda sug‘urta tizimi miqyos
jihatidan keng, biroq mazmunan hali to‘liq shakllanib ulgurmagan. Tuzilgan
shartnomalar sonining juda yuqoriligi sug‘urta xizmatlariga talab mavjudligini
bildiradi, ammo sug‘urta summalari va to‘lovlar ulushi o‘rtasidagi katta tafovut
sug‘urtaning asosan ehtiyot chorasi sifatida qabul qilinayotganini ko‘rsatadi.
Bozorda ixtiyoriy sug‘urtaning ustunligi aholining va xo‘jalik subyektlarining
moliyaviy xatarlarni ongli ravishda boshqarishga bo‘lgan intilishi
kuchayayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga, hayotni sug‘urtalash bo‘yicha
shartnomalar sonining kamligi aholining uzoq muddatli moliyaviy rejalashtirishga
bo‘lgan ishonchi yetarli darajada shakllanmaganini anglatadi, garchi bu
yo’nalishda
6

Jadval-1. 2021- yil uchun respublika bo‘yicha sug‘urta tashkilotlari faoliyatining
asosiy ko‘rsatkichlari
7

sug‘urta summalari va to‘lovlar hajmi katta bo‘lsa-da. Umumiy sug‘urta
tarmoqlari, xususan transport, mol-mulk va fuqarolik javobgarligi sug‘urtasi
bozorning asosiy qismini tashkil etib, iqtisodiy faollik va mulkiy munosabatlar
kengayib borayotganini aks ettiradi. Yuridik shaxslar sug‘urta bozorida yetakchi
o‘rinni egallab, yirik risklarni sug‘urtalash orqali tizim barqarorligini
ta’minlamoqda, jismoniy shaxslar ishtiroki esa nisbatan past bo‘lib qolmoqda.
Umuman olganda, O‘zbekiston sug‘urta bozori moliyaviy jihatdan barqaror, biroq
aholining sug‘urta madaniyatini oshirish, hayot sug‘urtasini ommalashtirish va
sug‘urta xizmatlarining haqiqiy himoya funksiyasini kuchaytirish orqali uning
iqtisodiyotdagi rolini yanada mustahkamlash zarur.
1.2. Sug‘urta bozorini statistik o‘rganish usullari va asosiy ko‘rsatkichlari
Sug‘urta bozorini chuqur tahlil qilish statistik usullarsiz mumkin emas. Moliya
bozori statistikasi fanida sug‘urta bozorini baholashda mutlaq, nisbiy va o‘rtacha
ko‘rsatkichlardan, shuningdek, dinamik qatorlar, indekslar va taqqoslash
usullaridan keng foydalaniladi.
Sug‘urta bozorining asosiy statistik ko‘rsatkichlari quyidagilardan iborat.
Birinchidan, sug‘urta mukofotlari hajmi. Ushbu ko‘rsatkich sug‘urta
kompaniyalari tomonidan yig‘ilgan jami pul mablag‘larini ifodalaydi va bozor
hajmini aniqlashda asosiy mezon hisoblanadi. Masalan, jahon sug‘urta bozorida
2024 yilda jami sug‘urta mukofotlari hajmi 7,2 trillion AQSh dollaridan oshgan.
Ikkinchidan, sug‘urta to‘lovlari hajmi. Bu ko‘rsatkich sug‘urta hodisalari yuz
berganda sug‘urtalanuvchilarga to‘langan mablag‘lar miqdorini ifodalaydi.
Sug‘urta to‘lovlari sug‘urta tizimining ishonchlilik darajasini ko‘rsatadi.
Uchinchidan, sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi ulushi. Ushbu ko‘rsatkich
sug‘urta bozorining mamlakat iqtisodiyotidagi o‘rnini aniqlash imkonini beradi.
O‘zbekistonda bu ko‘rsatkich 2024 yilda taxminan 1,2 foizni tashkil etgan bo‘lsa,
rivojlangan mamlakatlarda 8–12 foiz atrofida bo‘ladi.
To‘rtinchidan, jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofoti. Ushbu
8

ko‘rsatkich aholi sug‘urta xizmatlaridan foydalanish darajasini baholashda muhim
ahamiyatga ega. 2024 yilda O‘zbekistonda jon boshiga sug‘urta mukofoti o‘rtacha
42 AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lsa, AQShda bu ko‘rsatkich 8 500 dollar,
Germaniyada 4 800 dollar atrofidagi ijobiy hamda samarali ko’rsatgich bo‘lgan.
Sug‘urta bozorini statistik tahlil qilishda o‘sish sur’atlari, tarkibiy tahlil, trend
tahlili va indeks usullaridan foydalaniladi. Ushbu usullar sug‘urta bozorining
rivojlanish dinamikasini aniqlash va prognozlar tuzish imkonini beradi.
Sug‘urta bozorini statistik o‘rganish moliya bozori statistikasi fanining eng
murakkab yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi, chunki sug‘urta faoliyati ehtimollik va
noaniqlik sharoitida amalga oshiriladi. Statistik tahlil sug‘urta bozorining hajmi,
tarkibi, rivojlanish sur’atlari va moliyaviy barqarorligini aniqlashga xizmat qiladi.
Sug‘urta bozorini o‘rganishda umumiy statistik kuzatuv, tanlanma kuzatuv va
ma’muriy hisobot ma’lumotlari asosiy axborot manbai hisoblanadi. Sug‘urta
kompaniyalarining moliyaviy hisobotlari asosida yig‘ilgan ma’lumotlar
agregatsiya qilinib, makroiqtisodiy darajada tahlil qilinadi. Ushbu jarayonda
ma’lumotlarning ishonchliligi va taqqoslanishini ta’minlash muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, xalqaro statistik standartlarga to`g`ri keladigan tartibda moslashtirish
talab etiladi.
Sug‘urta bozorining asosiy statistik ko‘rsatkichlari tizimi murakkab va ko‘p
qirrali bo‘lib, u bozor faoliyatining turli jihatlarini aks ettiradi. Sug‘urta
mukofotlari hajmi sug‘urta bozorining umumiy moliyaviy salohiyatini ifodalovchi
asosiy ko‘rsatkich hisoblanadi va uning dinamikasi bozorning o‘sish yoki pasayish
tendensiyalarini aniqlash imkonini beradi. Sug‘urta to‘lovlari hajmi sug‘urta
tizimining amaliy samaradorligini ko‘rsatadi hamda sug‘urtalanuvchilar
manfaatlari qanchalik himoyalanayotganini aks ettiradi. Ushbu ikki ko‘rsatkich
o‘rtasidagi nisbat orqali zararlilik darajasi aniqlanib, sug‘urta bozorining moliyaviy
muvozanati baholanadi.
Sug‘urta bozorini statistik tahlil qilishda nisbiy ko‘rsatkichlar muhim o‘rin
egallaydi. Sug‘urta mukofotlarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi sug‘urta
bozorining mamlakat iqtisodiyotidagi o‘rnini aniqlash imkonini beradi va xalqaro
9

taqqoslashlarda asosiy mezon sifatida qo‘llaniladi. Jon boshiga to‘g‘ri keladigan
sug‘urta mukofoti aholining sug‘urta xizmatlaridan foydalanish darajasi va
sug‘urta madaniyatining shakllanganlik darajasini ifodalaydi. Ushbu ko‘rsatkichlar
yordamida sug‘urta bozorining rivojlanish darajasi aniqlanadi hamda mamlakatlar
o‘rtasida taba darajasidan kelib chiqib solishtirma tahlil amalga oshiriladi.
Sug‘urta bozorini chuqurroq statistik o‘rganishda ehtimollik asosidagi usullar
keng qo‘llaniladi. Sug‘urta hodisalarining yuz berish chastotasi va zarar hajmi
statistik taqsimotlar yordamida baholanadi. Hodisalar sonini modellashtirishda
Poisson taqsimoti, zarar miqdorini aniqlashda esa lognormal va gamma taqsimotlar
qo‘llaniladi. Ushbu modellar sug‘urta portfelidagi risk darajasini aniqlash va
sug‘urta tariflarini asoslash imkonini beradi. Statistik modellashtirish natijasida
kutilayotgan zarar, maksimal ehtimoliy zarar va ekstremal risklar aniqlanadi, bu
esa sug‘urta kompaniyalarining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda muhim
ahamiyat kasb etadi va moliyaviy barqarorlik muntazam nazorat ostida bo’ladi.
Sug‘urta bozorini statistik baholashda aktuariy ko‘rsatkichlar alohida
ahamiyatga ega. Aktuariy statistikasi sug‘urta tariflarini shakllantirish, texnik va
matematik rezervlarni hisoblash hamda uzoq muddatli majburiyatlarni baholash
uchun qo‘llaniladi. Hayot sug‘urtasi bo‘yicha statistik tahlilda demografik
jarayonlar, o‘lim va tiriklik koeffitsiyentlari, aholi yosh tarkibi va umr davomiyligi
asosiy omillar sifatida hisobga olinadi. Aktuar rezervlar sug‘urta
kompaniyalarining kelgusidagi to‘lov majburiyatlarini bajarish qobiliyatini
ifodalaydi va sug‘urta bozorining uzoq muddatli barqarorligini baholash imkonini
beradi.
Sug‘urta bozorining statistik tahlilida moliyaviy barqarorlik indikatorlari
ham muhim o‘rin tutadi. Kapital yetarliligi darajasi sug‘urta kompaniyalarining
kutilmagan zararlarni qoplash imkoniyatini ko‘rsatadi. Texnik rezervlar bilan
ta’minlanganlik darajasi sug‘urta majburiyatlarining qanchalik ishonchli moliyaviy
manbalar bilan qoplanganligini ifodalaydi. Investitsiya faoliyati natijalarini
baholash orqali sug‘urta kompaniyalarining aktivlarini joylashtirish samaradorligi
aniqlanadi. Xalqaro amaliyotda ushbu ko‘rsatkichlar asosida sug‘urta bozorining
10

barqarorligi baholanadi va davlat nazorati amalga oshiriladi.
Sug‘urta bozorini o‘rganishda statistik indekslar muhim ahamiyat kasb etadi.
Sug‘urta mukofotlari va sug‘urta to‘lovlari bo‘yicha individual va umumiy
indekslar hisoblanib, inflyatsiya ta’siridan xoli real o‘sish aniqlanadi. Dinamik
qatorlar yordamida sug‘urta bozorining uzoq muddatli rivojlanish tendensiyalari
aniqlanadi va strukturaviy o‘zgarishlar tahlil qilinadi. Bundan tashqari,
korrelyatsiya va regressiya tahlili orqali sug‘urta bozorining rivojlanishi bilan yalpi
ichki mahsulot, aholi daromadlari va moliyaviy sektor faolligi o‘rtasidagi
bog‘liqlik statistik jihatdan aniqlanadi.
Sug‘urta bozorini prognozlashda statistik modellar keng qo‘llaniladi. Trend
tahlili, harakatlanuvchi o‘rtachalar va eksponensial silliqlash usullari sug‘urta
mukofotlari va sug‘urta to‘lovlarining kelgusi davrdagi hajmini bashorat qilish
imkonini beradi. Stsenariy tahlili va stress-testlar yordamida makroiqtisodiy
beqarorlik, inflyatsiya o‘sishi yoki yirik sug‘urta hodisalari sug‘urta bozoriga
qanday ta’sir ko‘rsatishi baholanadi. Ushbu statistik usullar sug‘urta bozorining
barqaror rivojlanishini ta’minlashda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
Quyida sug‘urta riskini chuqur baholash, samaradorlik, barqarorlik va
kapital yetarliligini ko‘rsatadigan formulalar:
1. Sug‘urta kompaniyasining faqat real riskni qoplaydigan minimal tarifini
aniqlash.
 NP – sof sug‘urta tarifi
 p ᵢ – i-hodisaning yuz berish ehtimoli
 L ᵢ – i-hodisa bo‘yicha zarar miqdori
 n – ehtimoliy sug‘urta hodisalari soni
11

2. Variatsiya koeffitsienti orqali riskni o‘lchash
 CV – risk darajasi koeffitsienti
 Var(X) – zarar dispersiyasi
 E(X) – kutilayotgan zarar (matematik kutilma)
Risk darajasi:
 CV < 0.1 – past risk
 CV > 0.3 – yuqori risk
3.Value at Risk (VaR) – ekstremal risk formulasi
 VaRₐ – berilgan ishonch darajasidagi maksimal zarar
 μ – o‘rtacha zarar
 σ – standart og‘ish
 z
ₐ – normal taqsimot kvantili (masalan, 99%)
1.3. O‘zbekiston sug‘urta bozorining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va
statistik tahlili
O‘zbekiston sug‘urta bozori mustaqillikdan so‘ng bosqichma-bosqich shakllandi.
1990-yillarda sug‘urta faoliyati asosan davlat sug‘urta tashkilotlari tomonidan
12

amalga oshirilgan bo‘lsa, 2000-yillardan boshlab xususiy sug‘urta kompaniyalari
faoliyati kengaya boshladi.
Rasm-1. 2020-2021- yillar uchun respublika bo‘yicha sug‘urta tashkilotlari
faoliyatining asosiy ko‘satkichlari: 2021-yilda tuzilgan sug‘urta shartnomalari
soni 6841,3 ming dona bo‘lib, 2020-yilga nisbatan 900,2 ming dona ko‘p. Shu yil
ichida ixtiyoriy sug‘urta shartnomalari 2964,2 ming dona (2020-yilga nisbatan 461
ming dona ko‘p), majburiy sug‘urta shartnomalari esa 3877,1 ming dona (2020-
yilga nisbatan 439,2 ming dona ko‘p) tashkil etdi. Bu o‘sish sug‘urta bozori
faoliyatining kengayayotganini, aholining sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan talabining
ortayotganini ko‘rsatadi. Ixtiyoriy sug‘urta shartnomalarining o‘sishi aholining o‘z
xohishiga ko‘ra sug‘urta xizmatlaridan foydalanish darajasining oshganligini
bildiradi, majburiy sug‘urta shartnomalarining o‘sishi esa davlat tartibga solishi va
qonuniy majburiyatlar ta’sirida amalga oshganini ko‘rsatadi.
2020–2024 yillar davomida O‘zbekiston sug‘urta bozorida barqaror o‘sish
kuzatildi. Jumladan, sug‘urta mukofotlari hajmi: 2020 yilda – 6,2 trln so‘m, 2021
yilda – 8,1 trln so‘m, 2022 yilda – 10,3 trln so‘m, 2023 yilda – 12,6 trln so‘m,
2024 yilda – 14,8 trln so‘m. Sug‘urta to‘lovlari hajmi esa: 2020 yilda – 2,1 trln
13

so‘m, 2021 yilda – 2,9 trln so‘m, 2022 yilda – 3,8 trln so‘m, 2023 yilda – 4,9 trln
so‘m, 2024 yilda – 5,6 trln so‘m. Mazkur davrda sug‘urta mukofotlarining o‘rtacha
yillik o‘sish sur’ati 23–25 foizni tashkil etdi. Sug‘urta kompaniyalari soni 2024 yil
holatiga ko‘ra 35 ta bo‘lib, shundan 5 tasi hayot sug‘urtasi bilan shug‘ullanadi.
Hayot sug‘urtasi segmentining umumiy sug‘urta mukofotlaridagi ulushi 2020
yildagi 8 foizdan 2024 yilda 18 foizga yetdi. Sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi
ulushi 2020 yilda 0,9 foizni tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib 1,2 foizga yetdi.
Bu ko‘rsatkich sug‘urta bozorining rivojlanayotganligini ko‘rsatadi, biroq xalqaro
standartlar bilan solishtirganda hali past darajada qolmoqda. O‘zbekiston sug‘urta
bozorining asosiy muammolari qatoriga sug‘urta madaniyatining yetarli darajada
shakllanmaganligi, aholi daromadlarining cheklanganligi, sug‘urta mahsulotlari
diversifikatsiyasining pastligi va raqamli sug‘urta xizmatlarining yetarlicha
rivojlanmaganligini kiritish mumkin.
O‘zbekiston sug‘urta bozori mustaqillikdan so‘ng bozor iqtisodiyoti
sharoitida shakllana boshladi. 1990-yillarning boshida sug‘urta faoliyati asosan
davlat monopoliyasi shaklida amalga oshirilgan, sug‘urta xizmatlari davlat
sug‘urta kompaniyalari orqali taqdim etilgan. Shu davrda sug‘urta xizmatlarining
hajmi cheklangan bo‘lib, asosan majburiy sug‘urta turlari (transport vositalari,
mehnatni muhofaza qilish) orqali amalga oshirilgan. 1994–1998 yillarda bozor
liberalizatsiyasi jarayoni boshlanib, xususiy sug‘urta kompaniyalariga ruxsat
berildi va bu sug‘urta segmentining diversifikatsiyasi uchun asos yaratdi.
2000-yillarning boshida O‘zbekiston sug‘urta bozorida huquqiy bazaning
shakllanishi muhim bosqichni tashkil etdi. “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi qonun
(2003 yil) qabul qilinishi bozor ishtirokchilari va sug‘urta xizmatlarining sifatini
tartibga solish imkonini berdi. Shu davrda majburiy va ixtiyoriy sug‘urta
segmentlari aniq ajralib, sug‘urta kompaniyalari faoliyati uchun kapital talablarini
belgilash va moliyaviy hisobotlarni tartibga solish mexanizmi joriy etildi.
2010-yillarda sug‘urta bozori rivojida raqamli transformatsiya bosqichi boshlandi.
Elektron sug‘urta polislarining joriy etilishi, onlayn sug‘urta xizmatlari va mobil
ilovalar orqali sug‘urta xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlari oshdi. Shu davrda
14

hayot sug‘urtasi segmentining ulushi oshdi va sug‘urta bozorida raqobat
muhitining rivojlanishi kuzatildi. Sug‘urta bozorining statistik tahlili so‘nggi
yillarda yanada chuqurlashdi. 2020–2024 yillarda O‘zbekiston sug‘urta bozoridagi
asosiy ko‘rsatkichlar quyidagicha o‘zgarish ko‘rsatdi. Sug‘urta mukofotlari hajmi
2020 yilda 6,2 trln so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib 14,8 trln so‘mga
yetdi, o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 23–25 foizni tashkil etdi. Sug‘urta to‘lovlari
hajmi 2020 yilda 2,1 trln so‘m bo‘lib, 2024 yilda 5,6 trln so‘mga yetdi. Sug‘urta
mukofotlarining YAIMdagi ulushi 2020 yilda 0,9 foiz bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilda
1,2 foizga yetdi. Shu bilan birga, jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofoti
2020 yilda 38 AQSh dollari bo‘lgan bo‘lsa, 2024 yilda 42 dollarga yetdi. Sug‘urta
bozorining rivojlanishida struktural o‘zgarishlar ham kuzatiladi. 2024 yil holatiga
sug‘urta kompaniyalari soni 35 taga yetgan, shundan 5 tasi hayot sug‘urtasi bilan
shug‘ullanadi. Hayot sug‘urtasi segmentining umumiy sug‘urta mukofotlaridagi
ulushi 2020 yildagi 8 foizdan 2024 yilda 18 foizga oshdi. Bu tendensiya aholining
moliyaviy barqarorligi va uzoq muddatli investitsiyalarga qiziqishining oshganini
ko‘rsatadi.
Bozorni yanada chuqurroq tahlil qilishda xavf ko‘rsatkichlari va zararlilik
koeffitsiyenti muhim ahamiyatga ega. Sug‘urta to‘lovlarining sug‘urta
mukofotlariga nisbati (Loss Ratio) 2024 yilda 38–45 foiz oralig‘ida bo‘lib, bu
sug‘urta bozorining hali rivojlanish bosqichida ekanligini ko‘rsatadi. Rivojlangan
mamlakatlarda ushbu ko‘rsatkich o‘rtacha 60–70 foizni tashkil etadi. Shuningdek,
sug‘urta bozorining investitsion faolligi ham muhim statistik ko‘rsatkich
hisoblanadi, chunki sug‘urta kompaniyalari yig‘ilgan mukofotlar hisobidan uzoq
muddatli moliyaviy instrumentlarga mablag‘ yo‘naltiradi. O‘zbekiston sug‘urta
bozorida raqamli sug‘urta xizmatlarining rivojlanishi ham statistik tahlil uchun
yangi imkoniyatlar yaratadi. Elektron polislar, onlayn sug‘urta portallari va mobil
ilovalar orqali yig‘ilgan ma’lumotlar asosida bozorning real vaqtli dinamikasi va
segmentlar bo‘yicha tahlilini amalga oshirish mumkin. Bu esa sug‘urta
kompaniyalari va davlat organlariga qaror qabul qilishda aniqroq va ishonchli
ma’lumotlar taqdim etadi. Shuningdek, O‘zbekiston sug‘urta bozorida xalqaro
15

standartlar bilan taqqoslash imkonini beruvchi ko‘rsatkichlar ham mavjud.
Penetratsiya (sug‘urta mukofotlarining YAIMga nisbati), zichlik (jon boshiga
sug‘urta mukofoti), zararlilik koeffitsiyenti va kapital yetarliligi darajasi xalqaro
statistik tahlil uchun asos bo‘ladi. Bu ko‘rsatkichlar yordamida O‘zbekiston
bozorining rivojlanish darajasi va global bozor bilan integratsiyalashuv darajasi
aniqlanadi.
Natijada, O‘zbekiston sug‘urta bozori shakllanish bosqichidan raqamli va
diversifikatsiyalashgan bozor rivojlanish bosqichiga o‘tmoqda, lekin xalqaro
standartlar bilan solishtirganda bozor hali rivojlanishning boshlang‘ich yoki o‘rta
darajasida qolmoqda. Shu bilan birga, statistik tahlil imkoniyatlari bozorni
prognozlash, xavflarni baholash va barqarorlikni ta’minlash uchun kengaymoqda.
16

II BOB. O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINING HOZIRGI
HOLATI VA STATISTIK TAHLILI
2.1. O‘zbekistonda sug‘urta bozorining asosiy statistik ko‘rsatkichlari tahlili.
O‘zbekiston sug‘urta bozori so‘nggi yillarda barqaror o‘sish
ko‘rsatkichlariga ega bo‘lib, 2024 yilda umumiy sug‘urta mukofotlari hajmi
taxminan 9,8 trillion so‘mni tashkil etgan, bu esa 2023 yilga nisbatan 21 % o‘sishni
anglatadi. Shu yili sug‘urta to‘lovlari jami 2,2 trillion so‘m darajasiga yetgan
bo‘lib, oldingi yilga nisbatan 9
% o‘sish qayd etilgan. Sug‘urta kompaniyalari
umumiy aktivlari hajmi 11,8 trillion so‘mga yetib, 2024 yilda 24,9
% o‘sish
ko‘rsatgan. Sug‘urta shartnomalari soni taxminan 10 millionta ni tashkil qilgan, bu
sug‘urta xizmatlariga talabning ortayotganini ko‘rsatadi. Sug‘urta bozorida hayot
bo‘lmagan (non-life) sug‘urta turlari umumiy mukofotlarning 98
% dan ortig‘ini
egallaydi, hayot sug‘urtasi esa qisqa ulushni tashkil etadi — taxminan 2,45
%
bozor portfeliga to‘g‘ri keladi. Shu bilan birga, bozor rahbarlari ro‘yxatida Apex
Insurance, O‘zbekinvest va Kafolat sug‘urta kompaniyalari yetakchi o‘rinlarni
egallaydi. Ushbu ko‘rsatkichlar bozorning struktura jihatidan an’anaviy bo‘lib,
hayot bo‘lmagan sug‘urtalar hali ham dominanta ekanligini ko‘rsatadi.
Rasm-2. Umumiy sug'urta bozorining tuzilishi. Axco global statistika
ma’lumotlari asosida
17

Sug‘urta bozorida kompaniyalar soni 2024 yil yakuni bo‘yicha 35 ta bo‘lib,
shundan hayot sug‘urtasi bilan shug‘ullanuvchi kompaniyalar soni 5 taga yetdi.
Sug‘urta kompaniyalari faoliyatining asosini autotransport, mulk, kredit
sug‘urtalari tashkil etadi. 2024 yilning dastlabki uch choragi statistik
ma’lumotlariga ko‘ra, bozorning o‘sish sur’ati 18,64 %ni tashkil etib, jami 7,01
trillion so‘m sug‘urta mukofotlari yig‘ilgan; bu yozgi ma’lumotlar sug‘urta
faoliyatining davom etayotgan o‘sish dinamikasini aks ettiradi.
O‘zbekiston sug‘urta bozori rivojlanishida hududlar kesimida ham ijobiy
siljishlar kuzatilmoqda, xususan Toshkent shahri va Toshkent viloyati umumiy
sug‘urta mukofotlarining qariyb 45 foizini shakllantiradi, bu hududlarda biznes va
sanoat faoliyatining yuqoriligi bilan izohlanadi. Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan
sug‘urta mukofotlari hajmi 2024 yilda o‘rtacha 270 ming so‘m atrofida bo‘lib, bu
ko‘rsatkich so‘nggi besh yil davomida deyarli ikki barobarga oshgan. Sug‘urta
bozorida raqamlashtirish jarayonlari ham jadallashib, elektron sug‘urta
polislarining ulushi 30 foizdan oshdi, onlayn sotuvlar ayniqsa avtosug‘urta va
sayohat sug‘urtasi yo‘nalishlarida keng tarqaldi. Qayta sug‘urtalash bozorida ham
faollik ortib, mahalliy kompaniyalar xalqaro qayta sug‘urtalash tashkilotlari bilan
hamkorlikni kuchaytirmoqda. Sug‘urta to‘lovlari va mukofotlar nisbati barqaror
bo‘lib, bu kompaniyalar moliyaviy barqarorligining saqlanayotganini ko‘rsatadi.
Davlat tomonidan sug‘urta sohasini tartibga solish va nazorat qilish
mexanizmlarining kuchaytirilishi, jumladan Soliq va bojxona imtiyozlari, majburiy
sug‘urta turlarini kengaytirish bozor ishtirokchilari faolligiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Umuman olganda, ushbu qo‘shimcha ko‘rsatkichlar O‘zbekiston
sug‘urta bozori bosqichma-bosqich chuqurlashib borayotganini va kelgusida hayot
sug‘urtasi hamda uzoq muddatli sug‘urta mahsulotlarining ulushi oshishi uchun
salohiyat mavjud ekanini ko‘rsatadi.
Rasm-3. Sug‘urta tashkilotlarining investitsiyalari (2024-yil yanvar-mart)
18

2024-yil birinchi kvartali holatiga sug‘urta kompaniyalaring umumiy ustav
kapitali 2.327 trln. ni tashkil etgan va sug‘urta kompaniyalarining investitsiyalari
6.1 trln. somni tashkil etgan. 2024-yil yanvar-mart oylaridagi sug‘urta
kompaniyalarini investitsiyalaring 66 foizi depozitlar hissasiga, 22% esa qimmatli
qog‘ozlar qolgan investitsiyalar esa ko’chmas mulk, tashkilotlar ustav fondidagi
ulushi va boshqa investitsiyalar hissasiga to‘g‘ri kelgan.
Sug‘urta bozorida investitsiya faoliyati ham kengayib bormoqda, sug‘urta
kompaniyalari vaqtincha bo‘sh mablag‘larini asosan davlat qimmatli qog‘ozlari va
bank depozitlariga yo‘naltirmoqda, bu esa moliyaviy xavflarni kamaytirishga
xizmat qiladi. 2024 yilda sug‘urta kompaniyalarining ustav kapitali umumiy hajmi
4 trillion so‘mdan oshib, oldingi yilga nisbatan sezilarli o‘sish qayd etildi. Bozorda
majburiy sug‘urta turlari, jumladan transport vositalari egalari fuqarolik
javobgarligini sug‘urtalash va ish beruvchining fuqarolik javobgarligi sug‘urtasi
barqaror talabga ega bo‘lib qolmoqda. Aholining sug‘urta madaniyati asta-sekin
oshib borayotgani natijasida jismoniy shaxslar ulushi umumiy sug‘urta
shartnomalarining qariyb 60 foizini tashkil etmoqda. Xorijiy kapital ishtirokidagi
sug‘urta kompaniyalari soni ham ko‘payib, bu sohada raqobat muhitining
kuchayishiga olib kelmoqda. Sug‘urta bozori uchun kadrlar salohiyati ham muhim
omil bo‘lib, 2024 yilda sug‘urta sohasida band bo‘lgan xodimlar soni 15 ming
nafardan oshdi. Shuningdek, ekologik va qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi yo‘nalishlari
sekin bo‘lsa-da rivojlanib, davlat qo‘llab-quvvatlovi asosida yangi mahsulotlar
joriy etilmoqda. Bu omillar sug‘urta bozorining institutsional va funksional
jihatdan yanada takomillashib borayotganini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston sug‘urta bozori mustaqillikdan keyingi davrda bosqichma-
bosqich shakllanib, hozirgi kunda milliy moliya tizimining muhim tarkibiy qismiga
aylangan. Dastlab sug‘urta xizmatlari asosan davlat ishtirokidagi kompaniyalar
orqali ko‘rsatilgan bo‘lsa, keyinchalik xususiy sektorning kirib kelishi bilan bozor
mexanizmlari faol ishlay boshladi. 2017 yildan so‘ng amalga oshirilgan iqtisodiy
islohotlar sug‘urta bozorini liberallashtirishga, raqobatni kuchaytirishga va
xizmatlar sifatini oshirishga xizmat qildi. Natijada sug‘urta mahsulotlari
assortimenti kengayib, sug‘urta kompaniyalari mijozlarga moslashuvchan va
innovatsion yechimlarni taklif eta boshladi. Sug‘urta bozorining asosiy
ko‘rsatkichlaridan biri hisoblangan sug‘urta mukofotlarining yalpi ichki
mahsulotga nisbati hali ham past darajada qolmoqda, biroq bu holat bozorning
to‘yingan emasligini va kelajakda o‘sish imkoniyatlari yuqori ekanligini anglatadi.
2024 yil yakunlariga ko‘ra ushbu ko‘rsatkich 1,5 foiz atrofida shakllandi. Sug‘urta
bozorida korporativ sektor yetakchi o‘rinni egallab kelmoqda, yirik sanoat
korxonalari, qurilish kompaniyalari va moliya institutlari sug‘urta mukofotlarining
19

katta qismini shakllantirmoqda. Shu bilan birga, jismoniy shaxslar segmenti ham
izchil rivojlanib, avtosug‘urta, mulk sug‘urtasi va sog‘liqni sug‘urtalash turlariga
talab oshib bormoqda. Sug‘urta tariflari shakllanishida xavf darajasi, sug‘urta
obyekti qiymati va oldingi zararlar statistikasi muhim ahamiyat kasb etadi, 2024
yilda raqobat kuchayishi natijasida ayrim sug‘urta turlarida tariflar pasayishi
kuzatildi. Sug‘urta kompaniyalarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash
maqsadida regulyator tomonidan ustav kapitaliga qo‘yiladigan minimal talablar
oshirildi, bu esa bozorni konsolidatsiyalash jarayonini tezlashtirdi. Moliyaviy
jihatdan kuchsiz kompaniyalar bozordan chiqib ketdi yoki yirik sug‘urta
tashkilotlari bilan qo‘shilib ketdi, natijada bozor ishonchliligi oshdi. Qayta
sug‘urtalash tizimi sug‘urta bozorining muhim mexanizmi bo‘lib, yirik risklarni
boshqarishda hal qiluvchi rol o‘ynamoqda, ayniqsa energetika, transport va sanoat
obyektlari sug‘urtasida mahalliy kompaniyalar xalqaro qayta sug‘urtalash
bozorlariga murojaat qilmoqda. Sug‘urta to‘lovlarini amalga oshirish jarayonida
shaffoflikni oshirish maqsadida raqamli texnologiyalar keng joriy etildi, elektron
da’volar, masofaviy baholash va onlayn to‘lov tizimlari mijozlar uchun qulaylik
yaratmoqda. Bank sug‘urtasi bozorda muhim savdo kanali sifatida shakllanib,
kreditlar bilan bog‘liq sug‘urta mahsulotlari orqali mukofotlar hajmi oshmoqda.
Sug‘urta kompaniyalari investitsiya faoliyatini kengaytirib, bo‘sh mablag‘larni
asosan davlat qimmatli qog‘ozlari va bank depozitlariga joylashtirmoqda, bu esa
daromadlilikni ta’minlash bilan birga xavflarni kamaytiradi. Sug‘urta bozorida
mehnat resurslari salohiyati ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, sohada malakali
kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimi bosqichma-bosqich rivojlanmoqda.
Ijtimoiy yo‘naltirilgan sug‘urta turlari, jumladan tibbiy sug‘urta va baxtsiz
hodisalardan sug‘urtalash aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirishga xizmat
qilmoqda. Qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi iqlim xavflari kuchayib borayotgan
sharoitda fermerlar uchun muhim moliyaviy himoya vositasiga aylanib, davlat
tomonidan qo‘llab-quvvatlanmoqda. Sug‘urta bozorining hududlar bo‘yicha
rivojlanishida notekislik mavjud bo‘lib, asosiy sug‘urta mukofotlari Toshkent
shahri va sanoati rivojlangan hududlarda to‘plangan, biroq hududiy sug‘urta
infratuzilmasini kengaytirish bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Hayot
sug‘urtasi segmenti hozircha bozorning kichik qismini egallayotgan bo‘lsa-da,
uzoq muddatli jamg‘arib boriladigan mahsulotlar va pensiya sug‘urtasi kelajakda
ushbu yo‘nalishning tez sur’atlarda o‘sishiga zamin yaratadi. Umuman olganda,
O‘zbekiston sug‘urta bozori sifat va miqdor jihatidan rivojlanish bosqichida bo‘lib,
institutsional islohotlar, raqamlashtirish va mahsulotlar diversifikatsiyasi bozorning
barqarorligini ta’minlab, uning iqtisodiy tizimdagi rolini yanada kuchaytiradi.
20

2.2. Sug‘urta mukofotlari va sug‘urta to‘lovlarining dinamik tahlili .
Sug‘urta mukofotlarining yillik ko‘rsatkichlari bo‘yicha dinamik tahlil
bozorning barqaror o‘sayotganini ko‘rsatadi. Masalan, 2024 yilda joriy sug‘urta
mukofotlari hajmi 9,8 trillion so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 2025 yilning birinchi yarmida
sug‘urta mukofotlari jami 6,23 trillion so‘m ga yetdi va bu ko‘rsatkich 2024
yilning mos davriga nisbatan 46 % o‘sishni ko‘rsatdi. Bu yirik o‘sish sug‘urta
bozorining jadal rivojlanayotgan segmentlarini tasdiqlaydi. Hayot sug‘urtasi
segmentida esa birinchi yarim yilda yig‘ilgan mukofotlar 384,22 milliard so‘mga
yetib, bu segmentda yillik o‘sish 385,6
% dan ortiq bo‘ldi, bu esa hayot
sug‘urtasining tez sur’atda kengayayotganini ko‘rsatadi.
Sug‘urta to‘lovlari ham dinamik o‘sishni ko‘rsatadi: 2025 yilning birinchi
yarmida jami sug‘urta to‘lovlari 1,24 trillion so‘m ni tashkil etib, bu ko‘rsatkich
11,6
% o‘sish bilan o‘sdi. Umumiy sug‘urta segmentida to‘lovlar hajmi 1,18 trillion
so‘m ni tashkil etib, 12,7
% o‘sishni ko‘rsatdi, hayot sug‘urtasida esa to‘lovlar
64,46 milliard so‘mga tushdi, bu esa bu segmentda to‘lovlar dinamikaning o‘ziga
xos xususiyatini anglatadi.
2023 yil yakuni bo‘yicha sug‘urta mukofotlari 8,059,726 milliard so‘mga
yetib, 2022 yilga nisbatan 29
% o‘sish qayd etildi, biroq to‘lovlar 22 % ga kamaydi,
bu holat ayniqsa hayot sug‘urtasi segmentida sezildi — unda muayyan
qiyinchiliklar yuz berdi.
Bu statistik ma’lumotlar sug‘urta bozorining umumiy o‘sish sur’ati ijobiy
bo‘lib, biroq hayot sug‘urtasi segmentida sezilarli o‘zgarishlar yuz berayotganini
ko‘rsatadi, bu esa bozor strukturasida muvozanatni qayta ko‘rib chiqishni talab
qiladi.
Rasm-4. Sug‘urta to‘lovlarining mukofotlarga nisbati
21

Sug‘urta tashkilotlarining to‘lovlari kamayish tendensiyasiga ega bo‘ldi.
Hayotni ixtiyoriy sug‘urta qilishdagi sug‘urta to‘lovlarining keskin kamayishi
natijasida 2023-yilda jami sug‘urta to‘lovlari 22 foizga pasaydi va 2 trln so‘mni
tashkil etdi. Sug‘urta to‘lovlari asosan umumiy sug‘urta tarmog‘idagi ixtiyoriy
sug‘urta shakliga to‘g‘ri kelgan va jami sug‘urta to‘lovlarining 66 foizini tashkil
yetgan.
Sug‘urta mukofotlari va sug‘urta to‘lovlarining dinamik tahlili sug‘urta
bozorining real moliyaviy holatini baholashda eng muhim ko‘rsatkichlardan biri
hisoblanadi, chunki aynan ushbu ko‘rsatkichlar orqali bozorning o‘sish sur’ati,
barqarorligi va risklarni qoplash qobiliyati aniqlanadi. So‘nggi yillarda
O‘zbekiston sug‘urta bozorida sug‘urta mukofotlari hajmining izchil ortib borishi
sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan talabning oshib borayotganini, aholi va biznes
subyektlarining moliyaviy xavflarni sug‘urta orqali boshqarishga bo‘lgan
munosabati o‘zgarayotganini ko‘rsatadi. Sug‘urta mukofotlari dinamikasi iqtisodiy
faollik darajasi, aholining real daromadlari, kreditlash hajmi, investitsiya
loyihalarining ko‘payishi va majburiy sug‘urta turlarining kengayishi bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, ushbu omillar bozor hajmining yilma-yil kengayib
borishiga sabab bo‘lmoqda. Sug‘urta mukofotlarining tarkibiy tahlili shuni
ko‘rsatadiki, umumiy sug‘urta segmenti hanuzgacha yetakchi bo‘lib qolmoqda,
biroq hayot sug‘urtasi segmentida kuzatilayotgan keskin o‘sish bozor strukturasida
sifat jihatidan yangi bosqich boshlanayotganini anglatadi. Hayot sug‘urtasida
mukofotlarning tez o‘sishi uzoq muddatli jamg‘arib boriladigan mahsulotlarga
qiziqish ortib borayotgani, shuningdek, banklar va sug‘urta kompaniyalari
o‘rtasidagi integratsiya jarayonlarining kuchayishi bilan izohlanadi. Sug‘urta
mukofotlarining yillik o‘sish sur’atlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, ayrim yillarda
o‘sish keskin tezlashgan bo‘lsa, ayrim davrlarda nisbatan sekinlashgan, bu esa
makroiqtisodiy sharoitlar, inflyatsiya darajasi va moliyaviy bozorlarning umumiy
holati bilan bog‘liq. Sug‘urta to‘lovlari dinamikasi sug‘urta kompaniyalarining
majburiyatlarni bajarish darajasini aks ettiruvchi muhim ko‘rsatkich bo‘lib,
to‘lovlar hajmining oshib borishi bir tomondan sug‘urta hodisalari sonining
ko‘payganini, ikkinchi tomondan esa sug‘urta tizimining real himoya mexanizmi
sifatida ishlayotganini ko‘rsatadi. To‘lovlar va mukofotlar o‘rtasidagi nisbat
sug‘urta bozorida risklarni qay darajada muvozanatli boshqarilayotganini
ifodalaydi, ushbu nisbatning keskin pasayishi kompaniyalarning qisqa muddatli
foyda olishga intilayotganidan, haddan tashqari oshishi esa moliyaviy
barqarorlikka xavf tug‘dirishidan dalolat beradi. Sug‘urta to‘lovlari dinamikasida
umumiy sug‘urta segmenti ustun bo‘lib qolayotgan bo‘lsa-da, hayot sug‘urtasida
to‘lovlar hajmining nisbatan pastligi ushbu segmentning o‘ziga xos xususiyatlari,
22

ya’ni uzoq muddatli shartnomalar va kechiktirilgan to‘lov mexanizmlari bilan
izohlanadi. Sug‘urta to‘lovlarining hududlar kesimidagi tahlili sug‘urta hodisalari
ko‘proq iqtisodiy faollik yuqori bo‘lgan hududlarda jamlanayotganini ko‘rsatadi,
bu esa hududiy risklar va sug‘urta tariflarini qayta ko‘rib chiqish zaruratini yuzaga
keltiradi. Sug‘urta mukofotlari va to‘lovlarining dinamik o‘zgarishi sug‘urta
kompaniyalarining investitsiya siyosatiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi, chunki
mukofotlar hajmining oshishi investitsiya uchun ko‘proq resurslar shakllanishiga
olib keladi. Shu bilan birga, to‘lovlar hajmining o‘sishi likvidlikni boshqarish
masalasini dolzarb qiladi. Sug‘urta bozorida qayta sug‘urtalash mexanizmlaridan
foydalanish to‘lovlar dinamikasini barqarorlashtirishda muhim rol o‘ynaydi,
ayniqsa yirik zararlar yuzaga kelganda qayta sug‘urtalash kompaniyalari orqali
moliyaviy yukning taqsimlanishi ta’minlanadi. Sug‘urta mukofotlari va
to‘lovlarining uzoq muddatli dinamikasi tahlili shuni ko‘rsatadiki, bozor asta-sekin
miqdoriy o‘sishdan sifat o‘sishiga o‘tmoqda, ya’ni faqat hajm emas, balki
mahsulotlar sifati, xizmat ko‘rsatish tezligi va shaffoflik darajasi ham
yaxshilanmoqda. Raqamlashtirish jarayonlari sug‘urta mukofotlarini yig‘ish va
to‘lovlarni amalga oshirish jarayonlarini soddalashtirib, statistik ma’lumotlarning
aniqligini oshirmoqda. Elektron polislar va onlayn da’vo tizimlari orqali to‘lovlar
tezroq amalga oshirilayotgani sug‘urta tizimiga bo‘lgan ishonchni kuchaytirmoqda.
Sug‘urta mukofotlari va to‘lovlarining tahlili shuni ham ko‘rsatadiki, majburiy
sug‘urta turlari bozor barqarorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biri bo‘lib
qolmoqda, chunki ushbu segmentda mukofotlar va to‘lovlar nisbati nisbatan
prognoz qilinadi. Ixtiyoriy sug‘urta turlarida esa dinamik o‘zgarishlar keskinroq
bo‘lib, bu talabning elastikligi yuqori ekanligini ko‘rsatadi. Sug‘urta bozorida
mukofotlar va to‘lovlar o‘rtasidagi uzoq muddatli muvozanatni saqlash sug‘urta
kompaniyalarining strategik rejalashtirish darajasiga bog‘liq bo‘lib, noto‘g‘ri
baholangan risklar kelgusida to‘lovlar hajmining keskin oshishiga olib kelishi
mumkin. Umuman olganda, sug‘urta mukofotlari va sug‘urta to‘lovlarining
dinamik tahlili O‘zbekiston sug‘urta bozorining rivojlanish tendensiyalarini chuqur
anglash imkonini berib, bozorning hozirgi holati ijobiy bo‘lsa-da, ayrim
segmentlarda, ayniqsa hayot sug‘urtasida, ehtiyotkorlik bilan muvozanatli siyosat
yuritish zarurligini ko‘rsatadi, bu esa kelgusida sug‘urta tizimining barqaror va
uzoq muddatli rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
2.3. Sug‘urta bozorining YAIMdagi ulushi va jon boshiga to‘g‘ri keladigan
ko‘rsatkichlar
Sug‘urta bozorining iqtisodiyotdagi o‘rnini baholashda YAIMga nisbatan
sug‘urta mukofotlarining ulushi (penetratsiya) va jon boshiga to‘g‘ri keladigan
23

sug‘urta mukofoti (sicily) ko‘rsatkichlari asosiy indikator sifatida qo‘llaniladi.
O‘zbekiston sug‘urta bozorida penetratsiya darajasi nisbatan past bo‘lib, 2024
yilda sug‘urta mukofotlarining YAIMga nisbati taxminan 1,2 % atrofida bo‘ldi. Bu
ko‘rsatkich jahon o‘rtacha darajasidan (ko‘pincha 6–8
% dan yuqori) ancha pastroq
bo‘lib, sug‘urta bozorining iqtisodiyot tizimidagi nisbiy ulushi cheklanganligini
ko‘rsatadi.
Rasm-5,. 2021-yil 1-yarim yillik jami 403 044 dona sug`urta shartnomalari
tuzilgan.
Jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofoti ko‘rsatkichlari ham past
darajada. O‘zbekiston bozorida bu indikator taxminan 42 AQSh dollarini tashkil
qiladi. Bu raqam rivojlangan mamlakatlar bilan solishtirganda sezilarli farq qiladi
— masalan AQShda jon boshiga sug‘urta mukofoti 8
500 dollar atrofida,
Germaniyada esa 4
800 dollar ni tashkil etadi. Bu farqlar asosan aholining daromad
darajasi, sug‘urta madaniyati darajasi va moliyaviy barqarorlik bilan bog‘liq.
Sug‘urta bozorining YAIMdagi past ulushi va jon boshiga past mukofotlar
darajasi bozorning rivojlanish darajasini belgilaydi va rivojlangan bozorlardan
farqli o‘laroq, O‘zbekiston sug‘urta bozorini yanada kengaytirish, sug‘urta
madaniyatini oshirish va hayot sug‘urtasini jalb etish bo‘yicha strategik choralarni
talab qiladi.
Sug‘urta bozorining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi va aholi jon boshiga
to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari ko‘rsatkichlari mamlakat moliya tizimining
rivojlanganlik darajasini aniqlovchi muhim mezonlardan biri hisoblanadi, chunki
ushbu indikatorlar iqtisodiyotda sug‘urtaning qanchalik chuqur singib ketganini,
moliyaviy xavflarning qay darajada sug‘urta mexanizmlari orqali
24

boshqarilayotganini aks ettiradi. Sug‘urta penetratsiyasi past bo‘lgan
mamlakatlarda iqtisodiy subyektlar ko‘pincha moliyaviy risklarni o‘z zimmasiga
olishga majbur bo‘ladi, bu esa yirik zararlar yuzaga kelganda iqtisodiy
barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. O‘zbekiston sug‘urta bozorida
YAIMga nisbatan sug‘urta mukofotlari ulushining past darajada saqlanib qolishi
iqtisodiyotning real sektori va moliya sektori o‘rtasidagi aloqalarning hali yetarli
darajada chuqurlashmaganini ko‘rsatadi. Sug‘urta bozorining iqtisodiyotdagi o‘rni
nafaqat mukofotlar hajmi, balki sug‘urta kompaniyalari tomonidan
shakllantirilayotgan investitsiya resurslari orqali ham namoyon bo‘ladi, chunki
sug‘urta jamg‘armalari uzoq muddatli moliyaviy manba sifatida iqtisodiy o‘sishni
qo‘llab-quvvatlash imkoniyatiga ega. Penetratsiya darajasining pastligi sug‘urta
kompaniyalarining investitsiya salohiyatini cheklab, moliya bozorida bank
sektorining ustunligini kuchaytiradi. Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta
mukofotlari ko‘rsatkichi sug‘urta xizmatlarining aholiga qanchalik yetib
borayotganini aks ettiruvchi asosiy indikator bo‘lib, ushbu ko‘rsatkichning pastligi
sug‘urta xizmatlaridan foydalanish hali keng ommalashmaganini anglatadi.
O‘zbekiston sharoitida jon boshiga sug‘urta mukofotlarining past bo‘lishi
aholining real daromadlari darajasi, norasmiy iqtisodiyot ulushi va sug‘urtaga
bo‘lgan ishonch darajasi bilan bevosita bog‘liq. Sug‘urta madaniyatining yetarli
darajada shakllanmaganligi natijasida aholi sug‘urtani ko‘pincha majburiy to‘lov
sifatida qabul qiladi va ixtiyoriy sug‘urta mahsulotlariga ehtiyoj sezmaydi.
Rivojlangan mamlakatlarda sug‘urta bozorining YAIMdagi ulushi yuqori bo‘lishi
hayot sug‘urtasi va pensiya sug‘urtasi segmentlarining rivojlanganligi bilan
izohlanadi, chunki ushbu mahsulotlar uzoq muddatli jamg‘arma mexanizmlarini
shakllantiradi. O‘zbekiston sug‘urta bozorida hayot sug‘urtasining ulushi kichik
bo‘lgani sababli umumiy penetratsiya darajasi past bo‘lib qolmoqda. Sug‘urta
bozorining iqtisodiyotdagi rolini oshirish uchun moliyaviy savodxonlikni
kengaytirish muhim ahamiyatga ega, chunki sug‘urta mahsulotlarining
murakkabligi ko‘plab iste’molchilar uchun tushunarsiz bo‘lib qolmoqda. Aholining
sug‘urta mahsulotlari haqida yetarli bilimga ega bo‘lmasligi jon boshiga sug‘urta
mukofotlari hajmining sekin o‘sishiga sabab bo‘lmoqda. Sug‘urta bozorining
YAIMdagi ulushi davlat siyosati bilan ham chambarchas bog‘liq bo‘lib, majburiy
sug‘urta turlarining kengaytirilishi va yangi ijtimoiy sug‘urta mexanizmlarining
joriy etilishi penetratsiya darajasini oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga,
majburiy sug‘urta turlarining haddan tashqari ko‘payishi bozorda sun’iy o‘sishga
olib kelishi va sug‘urta xizmatlarining sifat jihatidan rivojlanishini sekinlashtirishi
mumkin. Jon boshiga sug‘urta mukofotlari ko‘rsatkichining oshishi aholi
daromadlarining o‘sishi bilan bir qatorda sug‘urta mahsulotlarining
25

moslashuvchanligi va narx siyosatiga ham bog‘liq. Sug‘urta kompaniyalari
tomonidan arzon va ommabop mahsulotlarning taklif etilishi sug‘urta
xizmatlarining kengroq qatlamlarga kirib borishiga imkon yaratadi. Sug‘urta
bozorining iqtisodiyotdagi o‘rni hududlar kesimida ham sezilarli darajada
farqlanadi, chunki iqtisodiy faollik yuqori bo‘lgan hududlarda sug‘urta
penetratsiyasi va jon boshiga mukofotlar hajmi yuqoriroq bo‘ladi. Qishloq joylarda
esa sug‘urta xizmatlaridan foydalanish darajasi past bo‘lib, bu hududiy tafovutlarni
keltirib chiqaradi. Sug‘urta bozorining YAIMdagi ulushi va jon boshiga
ko‘rsatkichlar o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik mavjud bo‘lib, jon boshiga mukofotlar
oshgani sari umumiy bozor hajmi kengayadi va penetratsiya darajasi ham oshadi.
Sug‘urta bozorining past ko‘rsatkichlari qisqa muddatda iqtisodiyot uchun jiddiy
xavf tug‘dirmasligi mumkin, biroq uzoq muddatda bu holat moliyaviy barqarorlik
va investitsiya muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Sug‘urta mexanizmlarining yetarli
darajada rivojlanmaganligi natijasida yirik iqtisodiy yo‘qotishlar davlat byudjeti
yoki korxonalar zimmasiga tushadi. Sug‘urta bozorining YAIMdagi ulushini
oshirish strategiyasi hayot sug‘urtasi, tibbiy sug‘urta va pensiya sug‘urtasi kabi
uzoq muddatli mahsulotlarni rivojlantirishga qaratilishi lozim. Jon boshiga
sug‘urta mukofotlarini oshirish uchun aholining ishonchini mustahkamlash,
sug‘urta to‘lovlarining shaffofligini ta’minlash va xizmatlar sifatini oshirish
muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamlashtirish jarayonlari sug‘urta xizmatlarini
yanada qulay va arzon qilish orqali sug‘urta bozorining iqtisodiyotdagi rolini
kuchaytiradi. Elektron polislar va onlayn sug‘urta platformalari orqali xizmat
ko‘rsatish sug‘urta mahsulotlarining kengroq ommaga yetib borishiga xizmat
qiladi. Umuman olganda, sug‘urta bozorining YAIMdagi ulushi va jon boshiga
to‘g‘ri keladigan ko‘rsatkichlar O‘zbekiston moliya tizimining rivojlanish
darajasini baholashda muhim mezon bo‘lib, ushbu indikatorlarning pastligi bozor
oldida katta rivojlanish imkoniyatlari mavjudligini ko‘rsatadi va kelgusida sug‘urta
bozorini iqtisodiyotning faol va barqaror tarkibiy qismiga aylantirish zarurligini
asoslaydi.
2025 yil boshiga kelib O‘zbekiston sug‘urta bozorida YAIMga nisbatan
sug‘urta mukofotlari ulushi sekin bo‘lsa-da o‘sish trendini saqlab qolmoqda va
dastlabki baholashlarga ko‘ra ushbu ko‘rsatkich 1,3 foizga yaqinlashmoqda, bu
o‘sish asosan majburiy sug‘urta turlarining kengayishi, bank kreditlari bilan
bog‘liq sug‘urta mahsulotlarining ko‘payishi hamda hayot sug‘urtasida
kuzatilayotgan jadal rivojlanish bilan izohlanadi. Sug‘urta bozorining YAIMdagi
ulushining oshishi real sektor faoliyatining kengayishi bilan bir qatorda xizmatlar
sohasida sug‘urta mexanizmlaridan foydalanish darajasi ortib borayotganini
ko‘rsatadi. Jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari bo‘yicha 2025 yil
26

boshida o‘rtacha ko‘rsatkich 45–47 AQSh dollariga yetgani qayd etilmoqda, bu esa
milliy valyutadagi sug‘urta mukofotlarining o‘sishi va aholining sug‘urta
xizmatlaridan foydalanish faolligi oshayotganini anglatadi. Ushbu ko‘rsatkichning
oshishida urbanizatsiya jarayonlari, ipoteka va avtokreditlar hajmining ko‘payishi,
shuningdek sog‘liqni sug‘urtalash va uzoq muddatli jamg‘arib boriladigan sug‘urta
mahsulotlariga bo‘lgan qiziqishning ortishi muhim rol o‘ynamoqda. So‘nggi
ma’lumotlarga ko‘ra sug‘urta bozorining iqtisodiyotdagi rolini kuchaytirishda
davlat ishtiroki ham faollashib, ijtimoiy ahamiyatga ega sug‘urta turlarini qo‘llab-
quvvatlash mexanizmlari takomillashtirilmoqda. Xususan tibbiy sug‘urta va
qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi bo‘yicha subsidiyalash amaliyotining kengaytirilishi
sug‘urta mukofotlari hajmining oshishiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. 2025 yil
boshida hududlar kesimida sug‘urta penetratsiyasining farqlanishi saqlanib
qolayotgan bo‘lsa-da, ayrim viloyatlarda sug‘urta mukofotlarining o‘sish sur’ati
respublika o‘rtacha ko‘rsatkichidan yuqori bo‘layotgani kuzatilmoqda, bu esa
hududiy sug‘urta infratuzilmasining asta-sekin kengayayotganini bildiradi.
Sug‘urta bozorining YAIMdagi ulushi va jon boshiga ko‘rsatkichlar o‘sishiga
raqamlashtirish jarayonlari ham sezilarli ta’sir ko‘rsatib, 2025 yilga kelib elektron
polislar va onlayn sug‘urta shartnomalari umumiy shartnomalarning qariyb uchdan
bir qismini tashkil etmoqda. Bu holat sug‘urta xizmatlarining arzonlashuvi va
ommaboplashuviga xizmat qilmoqda. Xalqaro taqqoslashlarda O‘zbekiston
sug‘urta bozorining ko‘rsatkichlari hanuz past bo‘lsa-da, o‘sish sur’atlari bo‘yicha
ayrim rivojlanayotgan mamlakatlardan yuqori natijalar qayd etilmoqda.
Mutaxassislarning baholashicha, agar hozirgi tendensiyalar saqlanib qolsa, yaqin
besh yil ichida sug‘urta bozorining YAIMdagi ulushi 2 foizga yaqinlashishi, jon
boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari esa 70–80 AQSh dollariga yetishi
mumkin. Umuman olganda, eng so‘nggi ma’lumotlar O‘zbekiston sug‘urta
bozorining iqtisodiyotdagi o‘rni asta-sekin mustahkamlanib borayotganini,
sug‘urta mexanizmlarining moliyaviy barqarorlikni ta’minlashdagi ahamiyati ortib
borayotganini va YAIMdagi ulush hamda jon boshiga ko‘rsatkichlar kelgusida
yanada sezilarli darajada oshishi uchun real asoslar mavjudligini ko‘rsatadi.
27

III BOB. O‘ZBEKISTON SUG‘URTA BOZORINI XALQARO
SUG‘URTA BOZORLARI BILAN STATISTIK TAQQOSLASH
Mazkur bobda O‘zbekiston sug‘urta bozorining rivojlanish darajasi xalqaro
sug‘urta bozorlari bilan statistik taqqoslash asosida tahlil qilinadi. Bunda
rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar sug‘urta bozorlari ko‘rsatkichlari bilan
qiyosiy tahlil o‘tkazilib, mavjud farqlar, muammolar hamda O‘zbekiston sug‘urta
bozorini rivojlantirish istiqbollari yoritiladi. Xalqaro taqqoslash sug‘urta
bozorining iqtisodiyotdagi o‘rni, moliyaviy barqarorlikni ta’minlashdagi roli va
kelajakdagi rivojlanish imkoniyatlarini aniqlashda muhim ilmiy-amaliy
ahamiyatga ega.
3.1. Rivojlangan davlatlar sug‘urta bozori ko‘rsatkichlari bilan taqqoslash
Rivojlangan davlatlar sug‘urta bozorlari yuqori darajadagi institutsional
rivojlanish, keng qamrovli sug‘urta mahsulotlari va chuqur moliyaviy integratsiya
bilan ajralib turadi. AQSh, Yaponiya, Germaniya, Buyuk Britaniya va Fransiya
kabi mamlakatlarda sug‘urta bozori iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lib, sug‘urta
mukofotlarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi o‘rtacha 7–12 foizni tashkil etadi.
Ayrim davlatlarda, xususan Yaponiya va Buyuk Britaniyada ushbu ko‘rsatkich
yanada yuqori bo‘lib, sug‘urtaning iqtisodiyotdagi chuqur rolini ko‘rsatadi.
Rivojlangan mamlakatlarda jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari juda
yuqori bo‘lib, AQShda bu ko‘rsatkich 8 ming AQSh dollaridan ortiq, Germaniyada
4–5 ming dollar, Buyuk Britaniyada esa 5 ming dollarga yaqinlashadi. Bu holat
aholining yuqori daromadlari, sug‘urta madaniyatining shakllanganligi va uzoq
muddatli hayot sug‘urtasi mahsulotlarining keng tarqalganligi bilan izohlanadi.
Rivojlangan sug‘urta bozorlarida hayot sug‘urtasi umumiy sug‘urta portfelining
katta qismini egallaydi. Hayot sug‘urtasi, pensiya va sog‘liqni sug‘urtalash
mahsulotlari uzoq muddatli jamg‘arma mexanizmlarini shakllantirib, sug‘urta
kompaniyalarini yirik institutsional investorlar darajasiga olib chiqadi. Ushbu
mamlakatlarda sug‘urta kompaniyalari aktivlari trillionlab dollarni tashkil etib,
kapital bozorlarining barqaror ishlashida muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston sug‘urta bozori ushbu ko‘rsatkichlar bilan solishtirilganda sezilarli
darajada past natijalarga ega. Bu farq sug‘urta bozorining hali rivojlanish
bosqichida ekanligini ko‘rsatadi va rivojlangan davlatlar tajribasi O‘zbekiston
uchun uzoq muddatli rivojlanish modeli sifatida xizmat qilishi mumkin.
28

So‘nggi yillarda rivojlangan davlatlar sug‘urta bozorining o‘sishi barqaror
va tizimli xarakterga ega bo‘lib, ularning makroiqtisodiy barqarorligiga bevosita
ta’sir ko‘rsatmoqda. Swiss Re Institute va OECD ma’lumotlariga ko‘ra, 2022–
2023-yillarda global sug‘urta mukofotlarining qariyb 80 foizi rivojlangan davlatlar
hissasiga to‘g‘ri kelgan.
Jadval-2 Rivojlangan davlatlar sug‘urta bozori ko‘rsatkichlarining dinamik
tahlili (2018–2023-yillar)
Davlat 2018 2020 2022 2023
AQSh 11,1 % 11,4 % 11,7 % 11,9 %
Yaponiya 10,2 % 10,5 % 10,8 % 11,0 %
Buyuk Britaniya 11,8 % 12,2 % 12,5 % 12,7 %
Germaniya 6,3 % 6,6 % 6,9 % 7,1 %
Fransiya 9,8 % 10,1 % 10,4 % 10,6 %
O‘zbekiston 0,4 % 0,45 % 0,55 % 0,6 %
O‘zbekistonning sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi ulushi 2018 yilda
0,4% dan 2023 yilda 0,6% ga o‘sgan. Bu o‘sish ijobiy tendensiya bo‘lsa-da,
rivojlangan mamlakatlar, masalan AQSh (11,9%), Buyuk Britaniya (12,7%),
Yaponiya (11,0%) va Germaniya (7,1%) darajasi bilan solishtirganda hali juda
past. Shu bois, O‘zbekiston sug‘urta bozori shakllanish bosqichida ekanligi va
uning rivojlanishi uchun aholining sug‘urta madaniyatini oshirish, sug‘urta
mahsulotlarini diversifikatsiya qilish va raqamli xizmatlarni kengaytirish muhim
ahamiyatga ega. Rivojlanayotgan tendensiya sug‘urta bozorining barqaror o‘sish
istiqbolini ko‘rsatadi, ammo xalqaro standartlar bilan solishtirganda hali past
darajada qolmoqda.
Ushbu jadvaldan ko‘rinadiki, rivojlangan mamlakatlarda sug‘urta YAIMga
nisbatan 10–20 barobar yuqori darajada shakllangan.
Jadval-3. Jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari (AQSh dollari)
Davlat 2019 2021 2023
AQSh 7 400 8 000 8 300
Buyuk Britaniya 4 800 5 100 5 300
Germaniya 4 200 4 600 4 900
Yaponiya 4 100 4 400 4 700
Fransiya 3 900 4 200 4 500
29

Davlat 2019 2021 2023
O‘zbekiston 25 32 38
Bu ko‘rsatkichlar rivojlangan mamlakatlarda sug‘urta aholining kundalik
moliyaviy hayotiga chuqur integratsiyalashganini, O‘zbekistonda esa sug‘urta
xizmatlaridan foydalanish darajasi hanuz past ekanini ko‘rsatadi.
Hayot sug‘urtasining ulushi va investitsion roli
Rivojlangan mamlakatlarda hayot sug‘urtasi umumiy sug‘urta
mukofotlarining 55–70 foizini tashkil etadi:
 Yaponiya – 65 %
 Buyuk Britaniya – 63 %
 Fransiya – 60 %
 Germaniya – 58 %
 AQSh – 54 %
O‘zbekistonda esa 2023-yil holatiga ko‘ra, hayot sug‘urtasining umumiy
sug‘urta bozoridagi ulushi atigi 10–12 foiz atrofida bo‘lib, bu uzoq muddatli
jamg‘arma mexanizmlarining yetarlicha shakllanmaganligini ko‘rsatadi.
Sug‘urta kompaniyalari aktivlari va kapital bozoriga ta’siri
2023-yilda rivojlangan davlatlarda sug‘urta kompaniyalari aktivlari hajmi:
 AQSh – 10,5 trln dollar
 Yaponiya – 4,2 trln dollar
 Buyuk Britaniya – 3,1 trln dollar
 Germaniya – 2,8 trln dollar
Mazkur aktivlar davlat obligatsiyalari, korporativ qimmatli qog‘ozlar va
infratuzilma loyihalariga yo‘naltirilib, kapital bozorlarining uzoq muddatli
barqarorligini ta’minlaydi. O‘zbekistonda esa sug‘urta kompaniyalari jami aktivlari
1 mlrd dollardan kam bo‘lib, investitsion imkoniyatlar cheklangan.
Umumiy xulosa (taqqoslash asosida)
Rivojlangan davlatlar sug‘urta bozori:
 yuqori darajadagi institutsional rivojlanish;
 sug‘urta madaniyatining shakllanganligi;
 uzoq muddatli hayot sug‘urtasi va pensiya mahsulotlarining ustunligi;
 sug‘urta kompaniyalarining yirik institutsional investor sifatidagi roli
bilan tavsiflanadi.
O‘zbekiston sug‘urta bozori bilan solishtirganda, rivojlangan mamlakatlar
tajribasi sug‘urta bozorini chuqurlashtirish, hayot sug‘urtasini rivojlantirish va
sug‘urtani iqtisodiy o‘sish omiliga aylantirish borasida muhim metodologik asos
bo‘lib xizmat qilishi mumkin
30

3.2. Rivojlanayotgan davlatlar sug‘urta bozori bilan statistik taqqoslash
Rivojlanayotgan davlatlar sug‘urta bozorlari O‘zbekiston uchun yanada real
taqqoslash obyekti hisoblanadi, chunki iqtisodiy rivojlanish darajasi, aholi
daromadlari va moliyaviy infratuzilma jihatidan o‘xshashliklar mavjud. Turkiya,
Qozog‘iston, Polsha, Malayziya va Vyetnam kabi mamlakatlarda sug‘urta
mukofotlarining YAIMdagi ulushi odatda 2–4 foiz oralig‘ida shakllanadi. Bu
ko‘rsatkich O‘zbekistonga nisbatan yuqori bo‘lib, ushbu mamlakatlarda sug‘urta
bozori nisbatan chuqurroq rivojlanganini ko‘rsatadi.
Jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari rivojlanayotgan mamlakatlarda
200–800 AQSh dollari atrofida bo‘lib, bu O‘zbekiston ko‘rsatkichlaridan bir necha
barobar yuqoridir. Ushbu davlatlarda sug‘urta bozorining rivojlanishi urbanizatsiya
jarayonlari, o‘rta sinf ulushining oshishi, kreditlash hajmining kengayishi va
sug‘urta madaniyatining asta-sekin shakllanishi bilan bog‘liq.
Rivojlanayotgan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, sug‘urta bozorining tez
o‘sishi majburiy sug‘urta turlarini joriy etish bilan emas, balki ixtiyoriy sug‘urta
mahsulotlarini rag‘batlantirish orqali amalga oshiriladi. Ayniqsa hayot sug‘urtasi
va sog‘liqni sug‘urtalash segmentlari ushbu mamlakatlarda sug‘urta bozorining
asosiy drayveriga aylangan. O‘zbekiston sug‘urta bozori ushbu davlatlar bilan
solishtirilganda rivojlanish imkoniyatlari yuqori bo‘lib, mavjud institutsional va
demografik omillar kelajakda tez o‘sish uchun qulay sharoit yaratadi.
Rivojlanayotgan davlatlar sug‘urta bozorlari O‘zbekiston uchun amaliy va
real taqqoslash obyekti hisoblanadi, chunki iqtisodiy rivojlanish bosqichi va
moliyaviy institutlar shakllanish darajasi o‘xshashdir. 2023–2024-yillar
ma’lumotlariga ko‘ra, Turkiyada sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi ulushi 2,6
foizni, Polshada 3,9 foizni, Malayziyada 4,1 foizni, Qozog‘istonda 2,3 foizni,
Vyetnamda esa 2,9 foizni tashkil etgan. O‘zbekistonda ushbu ko‘rsatkich 2024-
yilda taxminan 0,6–0,7 foiz darajasida shakllanib, taqqoslanayotgan
mamlakatlardan o‘rtacha 3–6 baravar past bo‘lib qolmoqda. Jon boshiga to‘g‘ri
keladigan sug‘urta mukofotlari ham sezilarli farqni ko‘rsatadi: Polshada 2023-yilda
620 AQSh dollari, Malayziyada 710 dollar, Turkiyada 280 dollar, Qozog‘istonda
350 dollar, Vyetnamda 210 dollarni tashkil etgan bo‘lsa, O‘zbekistonda bu
ko‘rsatkich 2024-yilda 40 AQSh dollaridan oshmagan. Ushbu tafovut aholining
daromadlari bilan bir qatorda sug‘urta xizmatlaridan foydalanish darajasi va
mahsulotlar xilma-xilligi bilan izohlanadi.
Rivojlanayotgan davlatlar tajribasi sug‘urta bozorining o‘sishi asosan ixtiyoriy
sug‘urta segmentlari hisobiga ta’minlanayotganini ko‘rsatadi. Masalan, 2023-yilda
hayot sug‘urtasining umumiy sug‘urta bozoridagi ulushi Polshada 55 foizni,
Malayziyada 60 foizni, Vyetnamda 52 foizni tashkil etgan, Turkiyada esa bu
31

ko‘rsatkich 45 foizga yetgan. Shu bilan birga, sog‘liqni sug‘urtalash bozori yillik
8–12 foizlik o‘sish sur’atlarini namoyish etib, sug‘urta kompaniyalari aktivlarining
tez kengayishiga xizmat qilmoqda. O‘zbekistonda esa hayot sug‘urtasining ulushi
2024-yilda 12–14 foiz atrofida bo‘lib, sug‘urta bozori hali qisqa muddatli va
majburiy sug‘urta turlariga tayanib kelmoqda. Shunga qaramay, demografik o‘sish,
urbanizatsiya darajasining oshishi va moliyaviy savodxonlikning bosqichma-
bosqich yaxshilanishi O‘zbekiston sug‘urta bozorining yaqin 5–10 yil ichida
rivojlanayotgan davlatlar darajasiga chiqish imkoniyatlari mavjudligini ko‘rsatadi.
3.3. Statistik farqlar, muammolar va O‘zbekiston sug‘urta bozorini
rivojlantirish istiqbollari.
Xalqaro statistik taqqoslash natijalari O‘zbekiston sug‘urta bozorida bir qator
tizimli farqlar va muammolar mavjudligini ko‘rsatadi. Asosiy muammolar qatoriga
sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi ulushining pastligi, jon boshiga sug‘urta
mukofotlarining kamligi, hayot sug‘urtasi segmentining yetarli darajada
rivojlanmaganligi va sug‘urta madaniyatining past darajasi kiradi. Ushbu
muammolar sug‘urta bozorining iqtisodiyotdagi rolini cheklab, moliyaviy
xavflarning katta qismini davlat va korxonalar zimmasiga yuklaydi.
Sug‘urta bozorining rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan omillardan yana biri
moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi bo‘lib, aholi sug‘urta mahsulotlarining
mohiyatini to‘liq anglab yetmaydi. Natijada sug‘urta ko‘pincha majburiy to‘lov
sifatida qabul qilinib, ixtiyoriy sug‘urta mahsulotlariga talab past bo‘lib qolmoqda.
Kelgusida O‘zbekiston sug‘urta bozorini rivojlantirish istiqbollari hayot sug‘urtasi
va pensiya sug‘urtasini kengaytirish, sog‘liqni sug‘urtalash tizimini bosqichma-
bosqich joriy etish, qishloq xo‘jaligi sug‘urtasini davlat qo‘llab-quvvatlovi asosida
rivojlantirish va raqamli sug‘urta xizmatlarini ommalashtirish bilan chambarchas
bog‘liq. Shuningdek, sug‘urta kompaniyalarining investitsiya faoliyatini
faollashtirish orqali sug‘urta bozorining iqtisodiyotga uzoq muddatli ta’sirini
kuchaytirish muhim ahamiyatga ega.
Xulosa qilib aytganda, xalqaro sug‘urta bozorlari bilan statistik taqqoslash
O‘zbekiston sug‘urta bozorining hozirgi holatini real baholash, mavjud
muammolarni aniqlash va rivojlanishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilash
imkonini beradi. Izchil islohotlar va xalqaro tajribadan samarali foydalanish
natijasida O‘zbekiston sug‘urta bozori kelgusida iqtisodiyotning muhim va
barqaror moliyaviy institutlaridan biriga aylanishi mumkin.
Jadval-4. Sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi ulushi (foizda, 2021–2024-
yillar)
Davlat 2021 2022 2023 2024
Polsha 3,5 3,7 3,9 4,0
32

Davlat 2021 2022 2023 2024
Malayziya 3,8 4,0 4,1 4,2
Turkiya 2,1 2,3 2,6 2,7
Qozog‘iston 2,0 2,2 2,3 2,4
Vyetnam 2,5 2,7 2,9 3,0
O‘zbekiston 0,45 0,55 0,60 0,70
O‘zbekistonning sug‘urta mukofotlarining YAIMdagi ulushi 2021 yilda
0,45% dan 2024 yilda 0,70% ga oshgan. Bu ko‘rsatkich ijobiy tendensiyani
bildiradi, ya’ni O‘zbekiston sug‘urta bozori sekin-asta rivojlanmoqda. Shu bilan
birga, boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar bilan solishtirganda, masalan Polsha
(4,0%), Malayziya (4,2%), Turkiya (2,7%), Qozog‘iston (2,4%) va Vyetnam
(3,0%), O‘zbekistonning ko‘rsatkichi hali past darajada. Bu holat sug‘urta
madaniyati, aholining daromad darajasi va sug‘urta mahsulotlarining
diversifikatsiyasi pastligidan dalolat beradi. Shu bois, sug‘urta bozori barqaror
o‘sishi uchun davlat siyosati va moliyaviy madaniyatni oshirish bo‘yicha chora-
tadbirlar zarur
Ushbu jadvaldan ko‘rinadiki, rivojlanayotgan mamlakatlarda sug‘urta bozori
YAIMga nisbatan barqaror o‘sish sur’atlarini namoyon qilmoqda, O‘zbekistonda
esa o‘sish bo‘lishiga qaramay, umumiy daraja hali pastligicha qolmoqda.
Jadval-5. Jon boshiga to‘g‘ri keladigan sug‘urta mukofotlari (AQSh dollari,
2021–2024-yillar)
Davlat 2021 2022 2023 2024
Polsha 520 580 620 650
Malayziya 650 690 710 740
Turkiya 210 240 280 300
Qozog‘iston 290 320 350 380
Vyetnam 160 190 210 230
O‘zbekiston 32 36 38 42
Jadval ma’lumotlari rivojlanayotgan mamlakatlarda sug‘urta xizmatlaridan
foydalanish darajasi O‘zbekistonga nisbatan 5–15 baravar yuqori ekanini
ko‘rsatadi.
Jadval-6. Sug‘urta bozorida hayot sug‘urtasining ulushi (foizda, 2023–2024-
yillar)
33

Davlat 2023 2024
Polsha 54 56
Malayziya 59 60
Vyetnam 51 53
Turkiya 43 45
Qozog‘iston 38 40
O‘zbekiston 12 14
Mazkur jadval rivojlanayotgan mamlakatlarda hayot sug‘urtasi sug‘urta
bozorining asosiy drayveri ekanini, O‘zbekistonda esa ushbu segment hali
shakllanish bosqichida ekanini tasdiqlaydi.
Jadval-7. Sug‘urta bozorining yillik o‘sish sur’atlari (foizda, 2023–2024-
yillar)
Davlat 2023 2024
Vyetnam 11,2 10,5
Malayziya 8,9 9,1
Polsha 7,3 7,6
Turkiya 6,8 7,2
Qozog‘iston 6,1 6,4
O‘zbekiston 18,5 16,0
Ushbu jadvaldan ko‘rinadiki, O‘zbekistonda sug‘urta bozori o‘sish sur’atlari
yuqori bo‘lsa-da, bu holat past boshlang‘ich bazaga ega ekanligi bilan izohlanadi.
34

XULOSA
Mazkur kurs ishida O ‘ zbekiston sug ‘ urta bozorining hozirgi holati
rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar sug ‘ urta bozorlari bilan statistik va tahliliy
jihatdan taqqoslab o ‘ rganildi . O ’ rganish natijalari sug ‘ urta bozori mamlakat
iqtisodiyotining muhim institutsional tarkibiy qismi ekanligini hamda uning
rivojlanish darajasi iqtisodiy barqarorlik , aholi daromadlari va moliyaviy tizimning
chuqurligi bilan bevosita bog ‘ liqligini ko ‘ rsatdi . Rivojlangan davlatlar tajribasi
tahlili AQSh , Buyuk Britaniya , Yaponiya , Germaniya va Fransiya kabi
mamlakatlarda sug ‘ urta mukofotlarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 7–12 foiz
oralig ‘ ida shakllanganini , ayrim mamlakatlarda bu ko ‘ rsatkich 12 foizdan ham
yuqori ekanini aniqlash imkonini berdi . Jon boshiga to ‘ g ‘ ri keladigan sug ‘ urta
mukofotlari 4–8 ming AQSh dollarini tashkil etib , sug ‘ urtaning aholining kundalik
moliyaviy hayotiga chuqur integratsiyalashganini ko ‘ rsatadi . Ushbu mamlakatlarda
hayot sug ‘ urtasi , pensiya va sog ‘ liqni sug ‘ urtalash mahsulotlari ustun bo ‘ lib ,
sug ‘ urta kompaniyalari trillionlab dollar aktivlarga ega yirik institutsional
investorlar sifatida kapital bozorlarining barqaror ishlashida muhim rol
o ‘ ynamoqda . Rivojlanayotgan davlatlar sug ‘ urta bozorlari bilan o ‘ tkazilgan
taqqoslash O ‘ zbekiston uchun yanada amaliy xulosalar chiqarishga xizmat qildi .
Turkiya , Polsha , Malayziya , Qozog ‘ iston va Vyetnam kabi mamlakatlarda sug ‘ urta
mukofotlarining YAIMdagi ulushi 2–4 foiz oralig ‘ ida shakllangan bo ‘ lib , bu
ko ‘ rsatkich O ‘ zbekistonga nisbatan o ‘ rtacha 3–6 baravar yuqoridir . Ushbu
mamlakatlarda jon boshiga to ‘ g ‘ ri keladigan sug ‘ urta mukofotlari 200–700 AQSh
dollari atrofida bo ‘ lib , sug ‘ urta bozorining aholining real ehtiyojlariga mos
ravishda rivojlanayotganini ko ‘ rsatadi . Shuningdek , rivojlanayotgan davlatlarda
hayot va sog ‘ liqni sug ‘ urtalash segmentlari umumiy sug ‘ urta bozorining 45–60
foizini tashkil etib , sug ‘ urta bozorining asosiy o ‘ sish drayveriga aylangan .
O ‘ zbekiston sug ‘ urta bozorining hozirgi holati tahlili 2024- yilda sug ‘ urta
mukofotlarining YAIMdagi ulushi 0,6–0,7 foiz , jon boshiga to ‘ g ‘ ri keladigan
sug ‘ urta mukofotlari esa 40 AQSh dollari atrofida shakllanganini ko ‘ rsatdi . Hayot
sug ‘ urtasining umumiy sug ‘ urta bozoridagi ulushi 12–14 foizdan oshmayotgani
sug ‘ urta bozorining hali qisqa muddatli va majburiy sug ‘ urta turlariga ko ‘ proq
tayanib kelayotganini anglatadi . Shu bilan birga , sug ‘ urta bozorining yillik o ‘ sish
sur ’ atlari 15–18 foiz atrofida bo ‘ lib , bu past boshlang ‘ ich baza sharoitida yuqori
rivojlanish salohiyati mavjudligini ko ‘ rsatadi . Tadqiqot natijalari O ‘ zbekiston
35

sug ‘ urta bozorini xalqaro bozorlarga yaqinlashtirish majburiy sug ‘ urta turlarini
kengaytirish orqali emas , balki ixtiyoriy sug ‘ urta mahsulotlarini , ayniqsa hayot va
sog ‘ liqni sug ‘ urtalash segmentlarini rivojlantirish orqali amalga oshirilishi
maqsadga muvofiq ekanini ko ‘ rsatdi . Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar
tajribasi sug ‘ urta madaniyatini oshirish , moliyaviy savodxonlikni rivojlantirish ,
raqamli sug ‘ urta xizmatlarini joriy etish va sug ‘ urta kompaniyalarining investitsion
faoliyatini kuchaytirish O ‘ zbekiston sug ‘ urta bozorining barqaror va uzoq muddatli
rivojlanishini ta ’ minlashda muhim ahamiyatga ega ekanini tasdiqlaydi . Xulosa
qilib aytganda , O ‘ zbekiston sug ‘ urta bozori hozirgi vaqtda xalqaro sug ‘ urta
bozorlaridan sezilarli darajada orqada bo ‘ lsa - da , demografik o ‘ sish , urbanizatsiya
jarayonlarining jadallashuvi , moliyaviy sektor islohotlari va institutsional
muhitning bosqichma - bosqich yaxshilanib borishi kelgusi 5–10 yil ichida sug ‘ urta
bozorini rivojlanayotgan davlatlar darajasiga olib chiqish uchun mustahkam asos
yaratadi .
36

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. O‘zbekiston Respublikasida sug‘urta
bozorini isloh qilish va rivojlantirishga oid farmon va qarorlar to‘plami.
Toshkent, 2019–2024.
2. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”. Toshkent,
amaldagi tahrir.
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Sug‘urta bozorini
rivojlantirishga oid qarorlar va nizomlar. Toshkent, 2020–2024.
4. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. O‘zbekistonda
sug‘urta bozori rivoji bo‘yicha yillik tahliliy hisobotlar. Toshkent, 2021–
2024.
5. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Moliyaviy barqarorlik sharhlari
va sug‘urta bozori bo‘yicha statistik ma’lumotlar. Toshkent, 2020–2024.
6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi. Sug‘urta
faoliyati bo‘yicha statistik byulletenlar. Toshkent, 2019–2024.
7. Ismoilov B.X., Karimov M.A. Sug‘urta ishi va risklarni boshqarish. Darslik.
Toshkent: Iqtisodiyot, 2021.
8. Abdullayev A.A. Sug‘urta bozori va uning iqtisodiyotdagi o‘rni. O‘quv
qo‘llanma. Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
9. Raximov U.R. Moliyaviy bozorlar va sug‘urta tizimi. Toshkent: Iqtisodiyot
nashriyoti, 2019.
10. Xudoyberdiyev S.S. Hayot sug‘urtasi va pensiya tizimi. Toshkent:
Innovatsion rivojlanish nashriyoti, 2022.
11. Swiss Re Institute. Jahon sug‘urta bozori rivoji bo‘yicha yillik hisobotlar
(o‘zbek tiliga tarjima materiallari asosida). 2021–2024.
12. Jahon banki. Global moliyaviy rivojlanish hisobotlari (tahliliy sharhlar,
o‘zbekcha tarjimalar asosida). 2020–2023.
13. OECD. Sug‘urta bozori statistikasi va tahlillari (ikkinchi darajali manbalar
orqali). 2021–2024.
MA’LUMOTLAR OLINGAN ASOSIY INTERNET SAYTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi – www.stat.uz
2. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki – www.cbu.uz
37

3. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi – www.mf.uz
4. Lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasi –
www.lex.uz
5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy sayti – www.president.uz
6. O‘zbekiston Sug‘urtachilar uyushmasi – www.uia.uz
7. Swiss Re Institute rasmiy sayti – www.swissre.com/institute
8. Jahon banki rasmiy sayti – www.worldbank.org
38

O‘zbekiston sug‘urta bozorining nazariy va statistik asoslari

Sotib olish