O‘zbekiston tarixi darslarida Shayboniylar davrida Movoraunnahr tarixini o‘rganish - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	45000UZS
Размер	252.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O‘zbekiston tarixi darslarida Shayboniylar davrida Movoraunnahr tarixini o‘rganish

Купить

O zbekiston tarixi darslarida‘ Shayboniylar davrida
Movoraunnahr tarixini o rganish
‘
Kirish … .....3 9
……………………………………………………………… –
I bob. Shayboniylar davrida Movoraunnahrda ijtomoiy iqtisodiy va
–
siyosiy ahvol .
I. 1.XV asrning ikkinchi yarmida Dashti Qipchoq va Movoraunnahrdagi
siyosiy ahvolni o rganish
‘ …10 16 ………………………………… –
I.2. Shayboniylar davrida Movoraunnahrda ijtimoiy-siyosiy ahvolni
o quvchilar ongiga singdirish
‘ … .17 36 …………………………… –
II bob.
– XVI XVII asrlarda Movoraunnahrda yuz bergan siyosiy –
o zgarishlar va ularning O zbekiston tarixi darslarida
’ ’
o quvchilar ongiga sindirish.
’
II.1. Dars jarayonida Shayboniylar davrida iqtisodiy va madaniy hayotni
yoritish: .37 48
……………………………………………………… –
II.2. a) mavzuga doir bir soatlik dars ishlanmasi …49 51
……………… –
b) Dars natijalari va mulohazalar 52
………………………………
Xulosa… 53 56
…………………………………………………………… –
Foydalanilgan adabiyotlar 57
……………………………………………
Inson uchun tarixdan judo bo lish,
‘
2

hayotdan judo bo lish‘ demakdir.
I.A. Karimov
Kirish.
Ma lumki, Ta lim to g risida gi qonunda, ta lim sohasidagi davlat
’ “ ’ ’ ’ ” ’
siyosatining asosiy prinsiplarida ta lim va tarbiyaning insonparvar demokratik
’
xarakterda ekanligi muhim tamoyil sifatida ko rsatib o tilgan.
’ ’
Mavzuning dolzarbligi. Bugungi kunda tarixiy meros va tarixiy xotirani
tiklash masalasiga asosiy vazifalardan biri sifatida e tibor qaratilomoqda. Chunki
’
tarixiy xotira tuyg usi to laqonli ravishda tiklangan xalq, bosib o tgan yo l
’ ’ ’ ’
o zining barcha muvaffaqiyati va zafarlari, yo qotish va qurbonlari, quvonch va
’ ’
iztiroblari bilan xolis va haqqoniy o rganilgan taqdirdagina chinakam tarix
’
bo ladi
’ 1
.
O zbekiston tarixi darslarida shaxsni har tomonlama shakllantirish, uning
’
qobiliyati va imkoniyatlarini to liq namoyon etish va rivojlantirish uchun qulay
’
shart sharoit yaratish uchun ta lim jarayonini to g ri tashkil etish,
– ’ ’ ’
o quvchilarning ongiga to g ri yo l topa bilish muhim ahamiyatga ega. Vatan
’ ’ ’ ’
tarixining ilmiy tahlil va izchil yondashuvni talab qiladigan yo nalishlaridan biri
’
XVI XVII asrlarda xukm surgan shayboniylar davlati tarixidir.
–
XV XVII asrning boshlarida Movoraunnahrdagi iqtisodiy tushkunlik va
–
siyosiy porokandalikni vujudga keltirgan sabablar, shu davr tarixiy jarayonlarining
salbiy oqibatlari tegishli saboq bo lib, mazkur voqealarni chuqur anglab,
’
haqqoniy talqin qilish muhimdir. Mustaqillik yillarida O zbekiston tarixini yangi
’
konseptual metodologik asoslarda tadqiq etish, turli ilmiy muammolarni asl
–
manbalarga tayangan holda tahlil etish muhim masalaga aylandi 2
. O zbekiston
’
Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov tashabbusi bilan tarixiy madaniy merosni
–
o rganish va targ ib etish, ta lim tizimida yangi pedagogic texnologiyalarni
’ ’ ’
joriy etish, o quvchilarni komil inson darajasida tarbiyalashga katta e tibor
’ ’
berilib, bu sohada ulkan ishlar amalga oshirilmoqda.
3

Mustaqillik bebaho xazinadir. Bizni 1917-yildan beri bearmon talab va
tahqirlab kelgan Qizil imperiya chilparchin bo ldi. O zbekiston“ ” ‘ ‘
Respublikasi ham boshqa yurtlar qatori o zining mustaqillik va istiqlolga erishdi.
‘
Milliy istiqlol o zbek xalqining asriy orzusi edi, armoni edi. Bu yo lda ming-
‘ ‘
minglab vatan, yurt fidoiylari aziz jonlarini qurbon qildilar. Milliy Mustaqillikning
qo lga kiritilishi bizlar uchun katta yutuqdir.
‘
Uning qadriga yetish, mustahkamlash, avaylab saqlab qolish mushkul vazifa
hisoblanadi. Har qanday mamlakatning qudrati uning milliy mustaqilligi, davlat
chegarasining dahlsizligi o sha mamlakat fuqarolarining o z yurtiga mehr-
‘ ‘
muxabbatli qilib tarbiyalanganliklari vatan mustaqilligi va milliy istiqlol uchun
kurashda zarur bo lsa jon fido qilishga ham tayyor bo lishdek, olijanob
‘ ‘
fazilatlarga ega bo lishlariga bog liqdir. Bu fazilatlarni mehnatkashlar ommasi,
‘ ‘
yurtimiz kelajagi yoshlar ongida qaror toptirish va shakllantirishda tariximizni
–
o rganishning ahamiyati juda kattadir. O zbekiston Respublikasi Davlat
‘ ‘
mustaqilligining eng ulug ne matlaridan biri shu - bo ldiki, vatan tarixini hech
‘ ’ ‘
qanday buyoqlarsiz, amalda hayotda qanday bo lgan bo lsa, - shunday xolisona
‘ ‘
o rganish imkoniyatiga ega bo ldik.
‘ ‘
Tarixiy xotirasi bor inson irodali insondir
“ – ” 1
. Shunday ekan, tarix fani
bugungi kunda har qachongidan ham e tiborga molikdir. Mamlakatimiz taqdirida
’
nihoyatda muhim bo lgan ushbu davrda ham har bir sof vijdonli vatanparvar
‘
shaxs unda faol ishtirok etishi, mavjud muammolarning kalitini, yechimini
qidirish lozimdir.
Bu kalit jahon xalqlarining ko p asrlik tarixidir. Tarix sahnasida inson
– ‘
o zining fazilatlari va nuqsonlari bilan hamisha asosiy omil bo lib kelgan. Shu
‘ ‘
sababdan o tmishni jonli, doimiy rivojlanishida bo lgan mujassam birlik, ya ni
‘ ‘ ’
insoniyat tarixini bilmay turib, biz bugungi kunni tushunishimiz, bo layotgan
‘
jarayonlarni anglab yetishimiz qiyin bo ladi.
‘
Bizga ma lumki, Respublikamiz Prezidenti I.A. Karimov ham tarix faniga
’
juda katta e tibor beradilar. Buni biz Prezidentimiz I.A. Karimovning tarix,
’
mafkuraga va va falsafaga oid bir qator asarlarida ko rishimiz mumkin:
‘
4

O zbekiston XXI asr bo sag asida.... , Tarixiy xotirasiz kelajak yo q ,“ ‘ ‘ ‘ ” “ ‘ ”
Olloh qalbimizda, yuragimizda , O zbekiston XXI asrga intilmoqda ,
“ ” “ ‘ ”
Donishmand xalqimizning mustahkam irodasiga ishonaman kabi asarlarini
“ ”
misol qilib olishimiz mumkin. Bu asarlarda tarix fanining eng dolzarb bo lgan
‘
xususiyatlari va qonuniyatlariga keng to xtalgan. Masalan: Eng avvalo tarixni
‘
o rganishda bunyodkorlik xususiyatini singdirish, ya ni tarixning faqat eski
‘ ’
kurashlarining xatoligi bilan oqlanmasdan, balki uni endi boshqatdan yaratish,
kerak bo lsa, kashf qilish deb ta kidlangan. Prezidentimizning asarlarida tarixni
‘ ’
o rganishda xaqqoniylik, xolislikning ustun bo lishi kerak degan fikrlari har
‘ ‘
qanday ta limotimizning asosi bo lib xizmat qilishi lozimdir. Bunga biz
’ ‘
Prezidentimizning mana bu so zlarini asos qilib olishimiz mumkin: Modomiki,
‘ “
o z tariximizni tiklashimiz xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan
‘
qurollantirishimiz zarur, tarix bilan yana bir bor qurollantirishimiz zarur
” 1
,
Xaqqoniy tariximizni bilmasdan turib esa o zlikni anglash mumkin emas
“ ‘ ” 2
.
Bu g oyaning zamirida xalqimizning o zligini anglashi yotadi.
‘ ‘
O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Abdug aniyevich Karimov
‘ ‘
Vatan tarixini o rganish, uni bolalar bog chalaridan tortib to liy o quv
‘ ‘ ‘
yurtlariga qadar yoshlarni o qitish masalalariga shaxsan e tibor berib
‘ ’
g amxo rlik qilmoqdalar. O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1995-yil
‘ ‘ ‘
23-fevraldagi Majlisida so zlagan ma ruzalarida ular bunday degan edilar: ...
‘ ’ “
Vatan tarixi va madaniyatini, geograffiyasi va iqtisodini qadimiy urf-odatlarimizni
har tomonlama o rganish dolzarb ahamiyatga ega. Bog chalardan tortib oliy
‘ ‘
o quv yurtlarigacha bo lgan ta limg tarbiya tizimlarida mazkur fan va
‘ ‘ ’ ‘
bilimlarini o qitishga muhim siyosiy vazifa sifatida qaramog i lozim. Bu esa
‘ ‘
o z navbatida darsliklar va qo llanmalarni milliy ma naviyat nuqtai nazaridan
‘ ‘ ’
yangitdan qarab chiqishni taqozo etadi
” 1
.
SHo rolar hokimiyati yillarida mamlakatimizning haqiqiy. Tom ma nodagi
‘ ’
Vatan tarixi xolisona yoritilmadi. Maktablar va bilim yurtlarida o qitilgan darslik
‘
va adabiyotlarda esa ona tariximiz soxtalashtirildi. Bu tarixiy kitoblarning
ko pchiligida o zbek xalqining milliy manfaatlari oyoq osti qilindi, ulug rus
‘ ‘ ‘
5

millatchiligi manfaatlari yetakchi mavqega ega bo lib hamma voqea va hodisalar‘
unga bo ysundirildi. Natijada o zbek xalqining ma naviy hayotiga putur etdi.
‘ ‘ ’
Xalqning ongi o tmaslashdi, ijtimoiyg siyosiy voqealarga befarqlik, loqaydlik
‘ ‘
xissi kuchaydi.
G oyaviy-siyosiy dunyoqarashi uyg oq, imon-u e tiqodi basalomat xalqni
‘ ‘ ’
milliy zulm asoratida saqlash mumkin emas. Shu boisdan ham Rusiya
mustamlakachilari qariyb 135-yillik hukmronliklari davomida o lkamiz xalqlari
‘
o rtasida turli ko rinishdagi siyosatini olib bordilar, xalqimizni Ona tilidan,
‘ ‘
dinidan judo qilish yo lini tutdilar. Shaklan milliy, mazmunan sotsialistik
‘
madaniyat bayrog i ostida milliy urf-odatlarimiz, axloq odob va madaniyatimizga
‘
xuruj qildilar.
O zbekiston Respublikasi o zining Davlat mustaqilligiga erishganidan
‘ ‘
keyin ham o z taqdirimizni o zimiz belgilash imkoniyatiga ega bo lganimizdan
‘ ‘ ’
so ng Vatan tarixini o qitishga qarshi kurash yo lini tutuvchilar ham bo ldilar.
‘ ‘ ’ ‘
Milliy o zlikni anglashda, milliy birlikni shakllantirishda, shajaramiz
‘
ulug ligi va pokligini bilishda dono xalqimizning jahon xalqlari orasida tutgan
‘
o rniga baho berishda uning boy hayotiy tajribalaridan kengroq foydalanishda
‘
xalqimizning olijanob, xurriyatparvar va erkparvar an analarini izchil o rganish
’ ‘
va uni yanada boyitishda, xullas barkamol, xaqiqiy inson shaxsini yaratishda Vatan
tarixining o rni benihoya katta.
‘
O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov Vatan tarixining
‘
barkamol insonni shakllantirishdagi o rniga yuksak baho berib: Tarixga
‘ “
murojaat etar ekanmiz, bu xalq xotirasi ekanligini nazarda tutishimiz kerak,
xotirasiz barkamol kishi bo lmaganidek, o z tarixini bilmagan xalqning kelajagi
‘ ‘
ham bo lmaydi
‘ ” 1
degan edi. –
Tariximizda Somoniylar, G aznaviylar, Qoraxoniylar, Xorazmshoxlar,
‘
Temuriylar, Shayboniylar, Ashtarxoniylar va Mang itlar kabi sulolalar
‘
hukmronlik qilganini bilamiz.
Shu nuqtai nazardan olganda Shayboniylar davrining dolzarbligi shundan
iboratki, biz bu davrni yanada muhimroq o rganmog imiz, o sha davrda
‘ ‘ ‘
6

hukmronlik qilgan xukmdorlar qilgan ishlarini chuqurroq tahlil qilmog imiz,‘
ochilmagan, siru-sinoatlarni ochib bermog imiz darkor. Bizga ma lumki, bir
‘ ’
qator tarixchilarimiz Shayboniylar davriga oid bir qancha asarlar yozishgan.
Jumladan, B. Axmedovning Tarixdan saboqlar , To rt ulus tarixi , Z.M.
“ ” “ ‘ ”
Boburning Boburnoma , Abdulg ozixonning Shajarai turk , M. Solihning
“ ” ‘ “ ”
Shayboniynoma , X.T. Buxoriyning Abdullanoma asarlari mavzuning
“ ” “ ”
yoritilishida muhim asarlar hisoblanadi.
Tadqiqotning o rganilganlik darajasi.
’
Tadqiq etilayotgan mavzuga oid ishlar tahlili va yangicha konseptual
–
uslubiy yondashuvlardan kelib chiqqan holda o rganilayotgan muammo
’
doirasidagi manba va adabiyotlarni ikki guruhga bo lish maqsadga muvofiq deb
’
topildi.
- birinchi guruhga XVI XIX asrlarda chop etilgan mavzuga oid
–
manbalar va adabiyotlar majmuasi kiradi.
- Ikkinchi guruhga Sovet va Mustaqillik yillarida nashr etilgan mavzuga
oid ilmiy asarlar va tadqiqotlar turkumi tashkil etadi.
Mavjud adabiyotlarni tahlili O zbekiston tarixi darslarida Shayboniylar
’
davrini o rganishda muhim rol uynaydi.
’
Bitiruv-malakaviy ishning maqsad va vazifalari:
Men, bu yozayotgan bitiruv malakaviy ishimda 1500-1601 yillarda
hukmronlik qilgan Shayboniylar sulolasi haqida to xtalib o tmoqchiman. Bu
‘ ‘
davrning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini yoritib berishni o z
‘
oldimga maqsad qilib qo ydim.
‘
Bitiruv malakaviy ishim oldiga quyidagi vazifalar qo yildi:
‘
XV asrning ikkinchi yarmida Dashti - Qipchoq va Movarounnahrdagi siyosiy
ahvolni o rganish
‘
Shayboniylar davrida Movarounnahrdagi siyosiy ahvolni o rganish.
‘
Shayboniylar davrida iqtisodiy ahvolni o rganish
‘
Shayboniylar davridagi madaniy hayotni o rganish
‘
7

Shayboniylar davrida Movarounnahr tarixini o qitish metodlarini ishlab‘
chiqish.
O zbekiston tarixi darslarida, Movoraunnahrda Shayboniylar davri tarixini
’
o rganishda o qitish tamoyillari va metodlarini o zaro aloqadorligini
’ ’ ’
ta minlashning nazariy asoslari aniqlash hamda ushbu aloqadorlikni o quv
’ ’
jarayoniga qo llashga yo naltirilgan ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
’ ’
Bitiruv-malakaviy ishning obyekti :
Umumiy o rta maktablarda O zbekiston tarixi fanini o qitishda yangi
’ “ ’ ” ’
pedagogik texnologiyalarni tadbiqiga asoslangan o qitish tamoyillari va
’
metodlarini o zaro aloqadorligini ta minlashga yo naltirilgan o quv jarayoni
’ ’ ’ ’
bitiruv malakaviy ishning obyektini tashkil etadi.
Bitiruv-malakaviy ishning predmeti :
O zbekiston tarixi fanini o qitishda XVI XVII asrlardagi iqtisodiy
’ ’ – –
siyosiy jarayonlarni o quvchilar ongiga yetkazish yo llariga bag ishlangan
’ ’ ’
o quv materiallari mazmuni, shakli va tanlash tamoyillari ishning predmetini
’
tashkil etadi.
Tadqiqotning metodologik asosi.
O zbekiston Respublikasi Ta lim to g risida gi qonuni, Kadrlar
’ “ ’ ’ ’ ” “
tayyorlash milliy dasturi , O zbekiston Respublikasi hukumatining umumiy
” ’
o rta ta limni rivojlantirisshga qaratilgan qarorlari, xalq ta limi Vazirligining
’ ’ ’
buyruqlari, Prezident I. A. Karimovning ta lim tizimi takomillashtirishga
’
yo naltirilgan nutqlari, unda bayon etilgan yondashuvlari, tadqiqot muammosiga
’
oid ilmiy = metodik adabiyotlarga tayanilgan.
Bitiruv-malakaviy ishning ilmiy yangiligi :
O zbekiston tarixi darslarida yangi pedagogik texnologiyalarni tadbiq etish,
’
ta lim tamoyillari va o qitish metodlarining o zaro aloqadorligini ta minlash
’ ’ ’ ’
dolzarb pedagogik muammolardan biri ekanligi nazariy jihatdan asoslangan.
O zbekiston tarixi darslarida pedagogik texnologiyalarning tadbiqiga doir
’
ilmiy metodik tavsiyalar ishlab chiqilib, samaradorlik darajasi aniqlangan.
–
Bitiruv-malakaviy ishning ilmiy amaliy ahamiyati
– :
8

Tadqiqotning olib boorish natijasida o quvchilarga shayboniylar davri’
tarixini o rganish nazariy yondashuvlar, pedagogik g oyalar, tarixiy tajribalar,
’ ’
ulardan foydalanish imkoniyatlari bilan boyitildi. Shuningdek darsga tayyorlanish
natijasida ko plab manba va adabiyotlar tahlil etilib, bulardan o qituvchilar
’ ’
malakasini oshirish, qayta tayyorlash kurs tinglovxhilari foydalanishi mumkin.
I- bob. Shayboniylar davrida Movoraunnahrda ijtimoiy iqtisodiy
va siyosiy ahvol.
I. 1. XV asrning ikkinchi yarmida Dashti Qipchoq va
–
Movoraunnahrdagi siyosiy ahvolni o rganish.
‘
Bizga ma lumki, dars o quv va tarbiyaviy ishlarning tashkiliy shaklidir.
’ ‘
Shunday ekan, dars jarayonini amalga oshirishda turli metodlardan foydalaniladi.
Har bir mavzuni o quvchilar ongiga mukammal singdirish uchun o qituvchi har
‘ ‘
bir darsga puxta va mukammal tayyorgarlik ko rishi lozim.
‘
9

Ayniksa, yangi mavzuni o quvchilar ongiga mukammal singdirish,‘
mavzuni bayon qilishda mavzuga daxldor bo lgan vositalarni tanlashi muhim
‘
ahamiyatga ega. Shuningdek, o qituvchining yangi mavzuni bayon qilishda uning
‘
nutqi alohida e tiborga loyiq. O rta sinf o quvchilariga mavzuni bayon qilishda
’ ‘ ‘
masalaning mohiyatini tushunarli va emotsional tarzda tushuntirishi o quvchilar
‘
fikrini o ziga jalb qilishda asosiy omildir. Jumladan, Movoraunnahr tarixini
‘
o quvchilarga jonli nutq orqali tushuntirishda o qituvchi quyidagi voqealarni
‘ ‘
batafsil hikoya qilib berish maqsadga muvofiqdir.
XV asr boshlarida Shaybon ulusida ham feodal kurash keskinlashganligi va
natijada bu ulus bir necha mustaqil uluslarga ajralib ketganligi qayd etilgan. Bu
kurash va tartibsizliklar dastlab 1425-1426 yillarda mang it ulusida yuz berdi.
‘
Joytar xalqida qo zg olon ko targan Mang it amirlari burkut, nukus
‘ ‘ ‘ ‘
qabilasidan bo lgan ko chmanchilarni ham o z tomoniga ag darib olib, 17
‘ ‘ ‘ ‘
ming kishilik qo shin to plab olishga muvaffaq bo ldi. Jumaduqxon
‘ ‘ ‘
qo zg olonchilarga qarshi qo shin tortdi. Lekin jangda mag lubiyatga uchradi.
‘ ‘ ‘ ‘
Jumaduqxon qo shinining ko pgina boshliqlari shu jumladan, Jumaduqxonning
‘ ‘
o zi ham asir olindilar va Mang it boshliqlarining buyruqlari bilan qatl qilindilar.
‘ ‘
Bu jangda Jumaduqxon qo shinining javonrig iga qo mondonlik qilgan yosh
‘ ‘ ‘
Abdulxayrxon ham asir olindi va Sariq Usmon tomonidan qamab qo yildi.
‘
Ma sud ibn Usmon Qo qistoniyning yozishicha: Sariq Usmon
’ ‘ “
Abdulxayrxonni Shayboniylar naslidan bo lganligini bilgach, o z himoyasiga
‘ ‘
olgan va unga xayrihohlik bildirgan.
Oradan ko p vaqt o tmay uni safar anjomlari bilan taxlab, ta minlab o z
‘ ‘ ’ ‘
ulusiga ketishiga ruxsat bergan.
Sariq Usmon Abdulxayrxonni Shayboniylar naslidan bo lganligi uchun
‘
qo yib yubormadi. Aksincha, bundan o z manfaatini ko zladi. O rta Osiyolik
‘ ‘ ‘ ‘
ko chmanchi xalqlar, ayniksa, o sha zamondagi hozirgi Qozog iston hududida
‘ ‘ ‘
ko chib yurgan xalqlarning ongida oq suyaklar ga, ya ni Chingizxon
‘ “ ” ’
10

naslidan bo lganlarga sig inish kuchli edi. Bu nasldan bo lgan o sha vaqtda‘ ‘ ‘ ‘
hokimiyat uchun kurashib yurgan xonlar, sultonlar ko p bo lib, yirik feodal
‘ ‘
Sariq Usmondek odamlar bular ichidan istagan kishisini tanlab olib qo llab -
‘
quvvatlashi mumkin edi. Lekin, ko chmanchi feodallar o z manfaatiga xizmat
‘ ‘
qiluvchi xonlarni qo llab-quvvatladilar. Sariq Usmon ham Abdulxayrxonni
‘
qo llaganda shu maqsadni ko zda tutdi. Shubxasiz, bu yerda Abdulxayrxon
‘ ‘
xokimiyatni qo lga olgach Sariq Usmonga zo r imtiyozlar beraman deb, so z
‘ ‘ ‘
bergan. Shundan keyingina Sariq Usmon xonning zo r iltifotlariga sazovor
‘
bo ldi. Uning eng yaqin mulozimlari qatoridan o rin oldi. Abdulxayrxon o sha
‘ ‘ ‘
yili qo llab-quvvatlagan Alasha Bahodir ham xonning zo r iltifotlariga sazovor
‘ ‘
bo ldi. Yuqori davlat mansablariga ko tarildi.
‘ ‘
Abdulxayrxon asirlikdan qutilib, o z ulusiga qaytishida Shanvay minglab
‘
degan jilg ada qishlaydi va kelasi yilning bahorida o sha Alasha Bahodirning
‘ ‘
aymog i orasiga kelib tushadi. A sud ibn Usmon Qo xistoniy bu aymoq katta
‘ ’ ‘
aymoqlaridan biri bo lib, bu yerda Alasha Bahodir va uning aymog idagi
‘ ‘
feodallar Abulxayrxonga tobelik bildirdilar, - deb yozadi. Abulxayrxon Alasha
Baxodirning yordami bilan kattagina harbiy kuch to plab oldi va oradan ko p
‘ ‘
vaqt o tmay o z ulusiga qaytib bordi. Bu yerda Qiyot, Mang it, Do rmon,
‘ ‘ ‘ ‘
Qushchi, O tarchi, Joymon, Tuboiy, Toymon, Jot, Xitoy, Qarluq, Usun, Qurlovut,
‘
Echki, Tang ut, Tomonlin, Qo ng irot va boshqa ko chmanchi qabilalarning
‘ ‘ ‘ ‘
boshliqlari hamda ruhoniylar, sultonlar, o g lonlar uni xon qilib ko tardi.
‘ ‘ ‘
Bundan Abulxayrxonni Dashti Qipchoqdagi Turk mug ul ko chmanchi
‘ ‘
qabilalarining ko pchiligi quvvatlaganligi yaqqol ko rinib turibdi.
‘ ‘
Mahmud ibn Valining ko rsatishicha, Abulxayrxonni xon qilib
‘
ko tarishda ikki yuzdan ortiq sardor ya ni qabila va urug larning boshliqlari
‘ ’ ‘
qatnashgan. Shubhasiz, qabilalar va uluslar o rtasida tez-tez bo lib turgan
‘ ‘
o zaro urushlar shuningdek, ko chmanchi ommaning feodal zulmga qarshi
‘ ‘
g alayon ko tarishi xavfi ko chmanchi feodallarning xon atrofiga uyushishiga
‘ ‘ ‘
va mehnatkash ommani itoatda tuta oladigan markaziy davlat apparatini tuza
oladigan darajada majbur etgan. Abulxayrxon davlati fikrimizni tasdiqlaydi. 1428-
11

1429 yilda ko chmanchi o zbeklar Abulxayrxon boshchiligida Janubiy-G arbiy‘ ‘ ‘
Sibirdagi To ra shahrini egalladilar. Shahar hukmdorlari Adabbek bilan Kepaklik
‘
shaharini hech qanday qarshilik ko rsatmasdan Abulhayrxonga topshirdilar. Bu
‘
yerda Abulxayrxon nomiga xutba o yilib pullar zarb qilina boshladi. To ra
‘ ‘
shahri esa ko chmanchi o zbeklar davlatining poytaxti deb e lon qilindi. 1446-
‘ ‘ ’
yilga qadar shunday bo lib qoldi. Abulxayrxonning bu dastlabki muvaffakiyatlari
‘
tez fursatda Dashti Qipchoq bo ylab tarqaldi. Ko pgina o g lonlar va sultonlar
‘ ‘ ‘ ‘
Abulxayrxon huzuriga To raga kelib xizmatiga kirdilar. Bular orasida arab shoh
‘
avlodidan bo lgan Baxtiyor Sulton ham bor edi. U to umrining oxirigacha
‘
Abulxayrxonning eng yaqin safdoshlaridan biri bo lib uning qo shiniga
‘ ‘
qo mondonlik qildi.
‘
1429-yili Abulxayrxon yuqorida nomi zikr etilgan Maxmudxujaxonga qarshi
qo shin tortdi. Va uni Tobal daryosi bo yida tor-mor keltirdi.
‘ ‘
Maxmudxo jaxonning o zi asir olinib Abulxayrxonning amiri bilan qatl etiladi.
‘ ‘
Uning o rtasi bo lsa tamoman talon-taroj qilinadi. Abulxayrxon
‘ ‘
Maxmudxo jaxonning ulusini o z ulusiga qo shib oladi, so ng To raga
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qaytadi.
Shunday qilib juda bir qiska vaqt ichida Abulxayxon ilgari mayda qismlarga
bo linib ketgan Shaybon ulusining katta bir qismini birlashtirishga va unda
‘
hukmronligini o rnatishga muvaffaq bo ldi.
‘ ‘
1431-1446 yillarnring o rtalarida Abulxon katta bosqinchilik urushlari olib
‘
bormadi. Bunga quyidagilar sabab buldi. Birinchidan: Iboqxon, Burkasulton, Oq
o rda xoni Baroqxonning o g illari Jonibek va Gerayixon singari ko pgina
‘ ‘ ‘ ‘
sultonlar Abulxayrxonga tobe bo lishdan bosh tortdilar va Abulxayrxon
‘
xokimiyat tepasiga kelgan birinchi kunlaridan boshlab unga qarshi kurash olib
bordilar. Bular ichida eng kuchlisi Mustafoxon bo lib uni mang itlarning bir
‘ ‘
qismi qo llab-quvvatlab turar edi. Shuning uchun ham Abulxayrxon o sha yillar
‘ ‘
ichida ichki feodal kurash bilan band bo ldi. Ikkinchidan, Abulxayrxon o sha
‘ ‘
yillarda o zbek ulusi chegaralarida ko chib yurgan yana bir Shayboniy-Sayid
‘ ‘
12

Ahmad ayniksa, Axmadxonning kuchayib borayotganligidan cho chir edi. Shu‘
tufayli u mudofaa urushlariga xozirlanib turishga majbur bo ldi.
‘
XV asrning 40-yillarida Oltin O rdada ko chmanchi o zbeklarga
‘ ‘ ‘
qo shni bo lgan Mug ilistonda va Temuriylar davlatida feodal kurash nihoyatda
‘ ‘ ‘
kuchayib ketdi. Bu hol Abulxayrxon va ko chmanchi o zbeklarga Sirdaryoning
‘ ‘
o rta oqimida joylashgan viloyatlarga bosib olish uchun yo l ochib berdi.
‘ ‘
Bundan tashqari 1446 yili Abulxayrxon o zining eng kuchli raqiblaridan
‘
biri Mustafoxon ustidan g alaba qozondi. Bu ham Abulxayrxonga xarbiy
‘
yurishlarini boshlab yuborish imkoniyatini berdi. Abulxayrxon bu qulay fursatdan
foydalanib, 1446-yili Sirdaryoning o rta oqimida joylashgan Sig noq,
‘ ‘
Oqqo rg on, Arquq O zgand va So zoq shaharlarini o ziga buysundirdi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Ko chmanchi o zbeklar Sirdaryo bo yidagi yerlarni ishg ol qilib, Temuriylar
‘ ‘ ‘ ‘
davlatining yon qo shnisi bo lib qoldilar va Movarounnahrning qishloq hamda
‘ ‘
shaharlarini tez-tez talon-taroj qilib turdilar. Bundan tashqari ular Temuriylarni
toju-taxt uchun olib borgan o zaro kurashlarida ham ishtirok eta boshladilar.
‘
Hokimiyat uchun kurashgan Temuriylardan goh unisini, goh bunisini qo llab-
‘
quvvatladilar.
XV asrning 30-50 yillarida Abulxayrxon o zbek ko chmanchi feodallari va
‘ ‘
ayniqsa, Chingizi Sultonlarning separastik harakatlariga qarshi kurash olib
borishga majbur bo ldi. U ayrim feodallarning xon hokimiyatiga qarshi
‘
chiqqanlarni shafqatsizlik bilan bostirdi. Abulg ozixonning yozishicha, xon
‘
xokimiyatiga qarshi chiqqanlarning birontasi ham Abulxayrxonning qaxr-
g azabilan qochib qutulolmagan. Lekin, baribir Abulxarxon ayrim sultonlarining
‘
qarshiligini sindira olmagan. Baroqxonning o g illari Gerayixon bilan Jonibek
‘ ‘
Sulton Xoji Muhammadxonning o g li Iboqxon, Yodgor Sultonning o g li
‘ ‘ ‘ ‘
Burka Sulton ishlar jumlasidandir.
Keyingi yillarda yuz bergan veqealarga qaraganda XV asrning 70-
yillarida Iboqxon Edigey avlodidan bo lgan Mang it amirlaridan Muso Mirzo
‘ ‘
va Yomg irchi bilan birikkan. O sha yillarida Mang itlar Iboqxonning
‘ ‘ ‘
tobeligiga o tgan bo lsalar kerak. Keyinchalik uni Qozon xoni deb ataganlar va
‘ ‘
13

Muxammad degan kishi tomonidan o ldirilgan deb aytiladi. Iboqxonning qachon‘
va qaysi yo l bilan Qozonni olganligi haqida hech qanday ma lumot yo q.
‘ ’ ‘
Ma lumki, 1481-yil yanvar oyining boshlarida Iboqxon yuqorida nomlari zikr
’
qilingan Mang it amirlari bilan birga Janubiy Ruso yerlarini talab qaytib
‘
kelayotgan Oltin O rda xoni Axmadxonni Donesning Don daryosi bilan
‘
qo shilgan joyida poylab turgan va uni shu yerda o ldirgan. Shuning uchun ham
‘ ‘
Iboqxon Qozonni 70-yillar oxirida yoki 80-yillar boshida qo lga kiritgan
‘
bo lishi kerak, deb aytishi mumkin. Bundan ko rinib turibdiki, Iboqxon juda
‘ ‘
katta hudud ustidan hukmronlik qilgan yirik Shayboniyxonlardan biri bo lgan.
‘
Burko Sulton bo lsa, XV asrning 30-yillarida Dashti Qipchoqda bo lgan
‘ ‘
voqealarga qaraganda Sirdaryoning Quyi oqimidagi yerlarda hukmronlik qilgan.
Ma sud ibn Usmon Qo qistoniyning yozishicha Burka Sulton Abulxayrxonga
’ ‘
tobe bo lgan. Aslida esa u Abulxayrxon bilan dushmanlik maqomida bo lgan
‘ ‘
sultonlardan biri edi. Masalan: u Abulxayrxon olib borgan urushlarning
birontasida ham ishtirok etmagan. Abulxayrxon atrofida bo lgan amirlarning
‘
to liq ro yxati keltirilgan Tarixi Abulxayrxon kitobida Burko Sulton tilga
‘ ‘ “ ”
olinmagan. Faqat kitobning bir yerida ya ni Ulug bekning nabirasi Muhammad
’ ‘
Juqiyning 1460-1461-yillarda Samarqand taxti uchun Sulton Abu Saidga qarshi
kurashmoq uchun Abulxayrxonga yordam so rab, murojaat qilganligi xon uning
‘
ixtiyoriga Burka Sulton va Peshkada o g lon boshchiligida qo shin berganligi
‘ ‘ ‘
aytilgan. Fikrimizcha, Burka Sulton Muhammad Juqiyning iltimosiga ko ra, o zi
‘ ‘
ixtiyori yordamga kelgan bo lishi kerak.
‘
Separatist feodallarning Abulxayrxon xukumatiga qarshi yana bir
ko chmanchi o zbek xonlaridan Mustafoxon edi. Mustafoxon 1428-yilda
‘ ‘
Abulxayrxon bilan birikkan edi. Lekin To ra shahri olinganidan keyin u yana
‘
xondan ajralib ketdi.
Ko chmanchi o zbeklar davlatida boshlangan feodal va toju-taxt uchun
‘ ‘
kurash bu - davlatni oxir oqibatida inqirozga uchratgan asosiy saboqlardan biri
bo ldi. Abulxayrxon davlatini inqirozga olib kelgan asosiy sabablardan yana biri
‘
14

- Ko chmanchi o zbeklar bilan Qalmoqlar o rtasida 1457-yili Sig noq‘ ‘ ‘ ‘
yaqinida bo lgan qirg in-barot urush bo ldi.
‘ ‘ ‘
Qalmoqlar 1457-yilning bahorida o z Temur Tayshi boshchiligida Sirdaryo
‘
bo ylarida paydo bo ldilar. Shu yili Sig noqda ko p ham olisda bo lmagan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Ko k koshona yonidagi Nurto qay degan joyda ko chmanchi o zbeklar
‘ ‘ ‘ ‘
mag lubiyatga uchradilar. Qonli urushda ko chmanchi o zbeklarning Baxtiyor
‘ ‘ ‘
Sulton, Sulton Ahmad singari mard lashkarboshilari halok bo ldilar. Abulxayrxon
‘
qolgang qutgan askarlari bilan chekinishga va Sig noqning mustahkam devorlari
‘ ‘
orqasiga bekinishga majbur bo ldilar. Qalmoqlar bo lsa Yassi, Toshkent,
‘ ‘
Shoxruxiyani talon-taroj qilib Chu vodiysiga qaytib ketganlar. Muallifi ma lum
’
bo lmagan Tavorixi guzida; nusratnoma degan asarida O z Temur Tayshi
‘ “ ” ‘
Abulxayrxonning nabirasi Muxammad Shayboniyxonning inisi uch yoshli
Maxmud Sultonni o zi bilan birga omonat tariqasida olib ketganligi va shaxzoda
‘
Qalmoqlar orasida yetti yil yurib qaytganligi haqida hikoya qilinadi.
Abulxayrxon vafot etganidan keyin ko p o tmay ko chmanchi o zbeklar
‘ ‘ ‘ ‘
davlati siyosiy inqirozga yuz tutdi. Abulxayrxondan keyin uning o g li Shayx
‘ ‘
Xaydarxon xon qilib ko tarildi. Bu paytda Abulxayrxonning barcha dushmanlari
‘
birlashib Shayx Xaydarxonga qarshi kurash boshlaydilar. XVI asrning mashhur
shoir va tarixchilaridan Kamoliddin Binoiyning yozishicha, Shayx Xaydarxonning
hukmronligi uzoqqa bormagan, u taxtga o tirgan birinchi kunlardanoq, ko pgina
‘ ‘
qabila va urug larning boshliqlari unga bo ysunmay qo ygan. Tovarix guzida,
‘ ‘ ‘ “
nusratnoma da ham xuddi shunday deyilgan. Binoiy Shayx Xaydarxonning
”
feodallarning separatestik harakatlariga qarshi kurashishini batafsil talqin qiladi.
Uning so zlariga qaraganda, Iboqxon, Burka Sulton, Jonibekxon, Mang it
‘ ‘
atirlaridan Yomg irchi va Muso Mirzo qo shilib Shayx Xaydarxonga qarshi
‘ ‘
urush ochgan. Lekin dastlab uni yenga olmagan. Keyin ular Oltin O rda xoni
‘
Ahmadxon bilan ittifoq tuzib oxir oqibatda Shayx Xaydarxon ustidan g alaba
‘
qozonganlar. Shayx Xaydarxonning urushda xalok bo lishidan keyin Iboqxon va
‘
uning ittifoqchilari qarindosh urug lari va tarafdorlarini qirg in qilganlar.
‘ ‘
Bundan faqat Muhammad Shayboniyxon uning inisi Muhammad Sulton,
–
15

Abulxayrxonning o g li Suyunchixojaxon, Ko chkinchixon va yuqorida nomi‘ ‘ ‘
zikr etilgan Baxtiyor Sultonning o g illari Mahdiy Sulton va boshqa bir necha
‘ ‘
qarindosh urug lari beklar hamda mulozimlar qochib qutilganlar.
‘
I.2. Shayboniylar davrida Mov o r a unnahrning ijtimoiy-siyosiy
ahvolini o quvchilar ongiga singdirish.
‘
O qituvchi ushbu Movarounnahrdagi ijtimoiy va siyosiy ahvolni
‘
tushuntirishda ularning fikrini quyidagi voqealarga jalb qilishi kerak.
16

Shunday qilib, ko chmanchi o zbeklar davlati inqirozga uchradi. Lekin bu‘ ‘
davlatning inqirozi vaqtincha bo lib, oradan ko p vaqt o tmasdan XV asrning
‘ ‘ ‘
80-yillarida Muhammad Shayboniyxon bu davlatni qayta tiklaydi.
Abulxayrxondan keyin bu parchalanib ketgan saltanatni qayta tiklash va
yanada ulkanroq davlatga aylantirish uchun hech bir hukmdor harakat qilmadi.
Qabilalarni birlashtirishga urinmadilar.
Muhammad Shayboniyxon bir qancha tarqoq qabilalarni birlashtirdi.
Abdulxayrxonning o limidan keyin Shayboniylar xonadonidagi ichki ziddiyatlar
‘
sabab sulola zaiflashishiga qaramay Muhammad Shoxbaxt davriga kelib
Shayboniylar yana bir bor qadlarini tiklashga ega bo ldilar. Muhammad Shoxbaxt
‘
Abulxayrxonning Shohbudog nomli o g lidan tug ilgan nabirasi bo lib, biz
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
uni asosan Muhammad Shayboniyxon (1451-1510) nomila yaxshi bilamiz.
Abulxayrxon davlatining inqirozga uchrashiga quyidagilar sabab bo ldi:
‘
O troq aholi bilan ko chmanchi aholi o rtasida mustahkam iqtisodiy
‘ ‘ ‘
aloqalar yo q edi. Ko chmanchi o zbeklar davlatiga kirgan G arbiy viloyatlar
‘ ‘ ‘ ‘
Volga bo yidagi shaharlarga Sharqiy viloyatlar esa Movarounnahrga tortim edi;
‘
Qabilalar o rtasida ham mustahkam aloqalar yo q edi;
‘ ‘
Ko chmanchi feodallarning mustaqilligi kuchli bo lgan holda markaziy
‘ ‘
davlat apparati nisbatan kuchsiz edi;
O rda, Ichin, Shaybon va To qay Temur avlodlari o rtasida toju-taxt uchun
‘ ‘ ‘
feodal kurash benihoya katta edi;
XV asrning o rtalariga kelib Movarounnahrda Temuriy shaxzodalar
‘
o rtasida toju-taxt kurashi kuchayib ketdi. Samarqand taxtiga Ibrohim Sultonning
‘
o g li Abdullo Mirzo o tiradi. Buxoroda podsholikka ko tarilgan
‘ ‘ ‘ ‘
Mironshohning o g li Abu Said unga raqib sifatida maydonga chiqadi. U
‘ ‘
ko chmanchi o zbeklar xoni Abulxayrxondan yordam so raydi va juda
‘ ‘ ‘
ko plab yerlar berishni va da qiladi. 1451-yilning yozida Samarqand atrofidagi
‘ ’
SHeroz qishlog ida Abdulla Mirzo hamda Abu Said Mirzo o rtasida qattiq jang
‘ ‘
bo ladi. Bu jangda Abdulla Mirzo mag lubiyatga uchraydi va halok bo ladi.
‘ ‘ ‘
Abulxayrxon yordamida Abu Said Mirzo Samarqand taxtini egallaydi. Shu tariqa
17

Movarounnahr xokimi bo ladi. Abu Said Mirzo davlatining chegaralarini‘
kengaytirish niyatida edi. U avvalo Xurosonni egallashni maqsad qilib qo ygan
‘
edi. Xuroson taxtida bu paytda Abulqosim Bobur Mirzo Samarqand hukmdori Abu
Said Mirzoga qarshi yurish qiladi. Bu yurish muvaffaqiyatli amalga oshmagach,
ikki o rtada sulh bitimi imzolanadi. 1457-yili Abulqosim Bobur Mirzo to satdan
‘ ‘
vafot etadi. Abu Said Mirzo bunday qulay vaziftdan foydalanib, Xirotni egallaydi
va Temuriylar davlatining ikki qismini yana birlashtirdi. Abdullatif Mirzoning
o g illari Axmad va Muxammad Jo chi Mirzolar ham taxt uchun kurashni
‘ ‘ ‘
boshlab, Abu Said Mirzoga juda katta xavf tug diradi. Bular o rtasidagi jang
‘ ‘
1455-yil Balx yaqinida bo lib o tadi. Bu jang Abu Said Mirzoning g alabasi
‘ ‘ ‘
bilan yakunlanadi. Jangda Axmad Mirzo vafot etadi, Muhammad Jo ychi Mirzo
‘
qochib qutiladi. U ko chmanchi o zbeklar xoni Abulxayrxondan yordam
‘ ‘
so raydi. Bu haqda Abulg ozi shunday yozadi:
‘ ‘
Abdullatif Mirzoning o g li Muhammad Jo chi qochib Abulxayrxonga
“ ‘ ‘ ‘
borib turar, Abulxayrxonning xotini Abdullatif Mirzoning singlisi ekandur.
Muhammad Jo chining ammasi bir necha vaqt xon eshigida turg on so ng
‘ ‘ ‘
Movarounnahrdin bir kishi borib turur. Sulton Abu Said Mirzo Samarkanddin
otlanib Xurosonga ketdi. Andin nari Mozondarang a ham borurman deb bu
‘
so zni eshitkandan so ng Mirzo Muhammad Jo chi bizdan ko mak iltimos
‘ ‘ ‘ ‘
qilib turur. Xon Berka Sultonni chaqirib aytib turur. Mirzo Muhammad Jo chi
‘
bizdan ko mak so rayturur. Mening o g lonlarimni va yaqin ishlarimda bu
‘ ‘ – ‘ ‘
ishni boshqarutek kishi yo q. Sen mening o g limsen. O z cherigingdin bilan
‘ ‘ ‘ ‘
otlan. Men ham cherik qo shayin. Birka Sultonning so zini qabul qilib
‘ ‘
Muhammad Jo chi Mirzoni o ttiz ming kishi birlan otlanib Toshkent kelib turur.
‘ ‘
Otasindin va o zidan qolg on Abu Said Mirzodin Jo chi Mirzog a keldilar.
‘ ‘ ‘ ‘
Andin Toshkentga borib kirdi. Andin Shoxruxiyani borib oldi
” 1
.
Muhammad Jo chi Mirzo shu yerda vafot etdi. Abu Said Mirzo tez orada
‘
Jo rjon, Seyiston, Kirmon, Afg oniston va Eronning katta territoriyalarini bosib
‘ ‘
oldi. Qora quyunli Turkman sulolasining vakili Xasan Ali Abu Said Mirzo
g uzuriga kelib, Uzun Xasan bilan bo ladigan urushda unga yordam berishini
‘ ‘
18

so radi. Abu Said Mirzo katta qo shin bilan Marvdan harakat boshlab,‘ ‘
Ozarbayjonga yo l oldi. 1469-yilda Qorabog da uning qo shinlari Uzun Xasan
‘ ‘ ‘
bilan bo lgan to qnashuvda mag lub bo ldi. Abu Said Mirzo Samarqand
‘ ‘ ‘ ‘
taxtini qo ldan boy beradi. Abu Said Mirzo to qnashuvda asirga olinadi va qatl
‘ ‘
etiladi. Shu yili Xusayn Boyqaro Xuroson taxtini egalladi va 1506-yilgacha
hukmronlik qildi. Abu Said Mirzo Samarqand taxtini o zi tiriklik vaqtidayoq katta
‘
o g li - Sulton Ahmadga bergan edi. Farg onani yana bir o g li Umarshayx
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Mirzo boshqarar edi. Bu davrda ham Temuriy Mirzolar o rtasida to qnashuvlar
‘ ‘
bo lib turdi. Sulton Axmad Mirzo Toshkentni egallash maqsadida Umarshayx
‘
Mirzo ustidan qo shin tortdi. Umarshayx Mirzo ham qaynotasi Yunusxon
‘
ko magiga ishonib o z qo shini bilan Sirdaryo yoqasiga keladi. Bu yerda unga
‘ ‘ ‘
Sayramdan yo lga chiqqan qaynotasi Sulton Mahmud ham raxbarligida
‘
mug ullar qo shini kelib qo shiladi. Endi jang boshlanay deb turgan vaqtda
‘ ‘ ‘
oraga o sha davrning eng nufuzli din arbobi Xo ja Nasriddin (Xoja Axror) tushib
‘ ‘
qon to kilishiga yo l qo ymaydi.
‘ ‘ ‘
Sulh bitimi tuzilib unga binoan Toshkent Sulton Mahmudxonga beriladi.
Lekin bu sulh uzoqqa bormaydi. Umarshayx Mirzo va Sulton Axmad Mirzo Sulton
Mahmudxonga qarshi urush boshlaydi. Dastavval Umarshayx Mirzo Toshkentga
yurish boshlab, Xavos qal asini egallaydi. Lekin Sulton Mahmudxondan akasi
’
Sulton Axmad Mirzodan mag lubiyatga uchrab Andijonga qaytib ketadi. Bu
‘
voqea 1487-yil bo lib o tadi. Oradan bir yil o tgach, Sulton Axmad Mirzo
‘ ‘ ‘
Toshkentga yurish boshlaydi. Chirchiq bo yidagi jangda Sulton
‘
MahmudxonSamarqand qo shiniga jiddiy shikast yetkazdi. Sulton Axmad Mirzo
‘
juda ko p odamni yo kotib, qochishga majbur bo ldi. 1494-yilda Sulton Ahmad
‘ ‘ ‘
Mirzo inisi Umarshayx Mirzoga qarshi yurish boshlaydi. Toshkent xoni Sulton
Mahmudxon ham Farg onani egallash uchun yurish boshladi. Ayni shu paytda
‘
Umarshayx Mirzo fojiali xalok bo ladi. Bobur bu haqda shunday yozgan edi:
‘
Bu asnoda G arb voqe dast berdi, mazkur bo lib edikim, Axsi qo rg oni
“ ‘ ’ ‘ ‘ ‘
baland jar ustida voqe bo lubtur, imoratlar jar yoqasida edi. Ushbu tarixda
’ ‘
19

Dushanba kuni Razamon oyining to rtida Umarshayx Mirzo jardin Kabutar va‘
Kaburxona bila uchib, shunqor bo ldi
‘ ” 1
.
Taxtga uning o g li 12 yoshli Bobur Mirzo o tiradi. Sulton Axmad
‘ ‘ ‘
Mirzo qo shini Quva yonida daryodan o tishda ko prik sinib ketib katta talofat
‘ ‘ ‘
ko radi. Askarlarning ko pi suvga cho kib ketadi. Buning ustiga ot ulati
‘ ‘ ‘
boshlanib, otlar tappa-tappa yiqilib jon berayotganini ko rgan lashkar dilidagi
‘
vahima o rnini qo rquv egallaydi. Shu sababdan ham Sulton Axmad Mirzo,
‘ ‘
Bobur Mirzo bilan sulh tuzib, orqaga qaytishga majbur bo ldi. Sulton
‘
Mahmudxon boshliq mo g ullar qo shini Axsini qamal qildi. Qanchalik
‘ ‘ ‘
urinmasin Axsini olishga qurbi yetmadi. Axsilik ximoyachilarning matonat bilan
jang qilayotganini ko rgan Sulton Mahmudxon ham orqaga qaytishga majbur
‘
bo ldi. Andijon yurishidan qaytayotgan Sulton Axmad Mirzo O ratepa
‘ ‘
qo rg oni yaqinida Oq suv degan joyda to satdan vafot etadi.
‘ ‘ ‘
Sulton Axmad Mirzoning o g li bo lmaganligi sababli taxtga uning inisi
‘ ‘ ‘
Maxmud Sulton o tiradi. Ammo uning hukmronligi uzoqqa bormaydi. U
‘
xokimiyatni olti oy ham boshqarmasdan to satdan vafot etadi. Sulton
‘
Mahmudxon o rniga 1495-yili Samarqand taxtiga ikkinchi o g li Boysung ur
‘ ‘ ‘ ‘
Mirzo o tiradi. Movarounnahrdagi vaziyat keskinlashgan yillar ayni shu zamonda
‘
ro y bergan, desak to g ri bo ladi. Zero, mahalliychilik avj olib Samarqandlik
‘ ‘ ‘ ‘
va buxorolik beklar Boysung urni Xisorlik beklarga yon bosganlikda ayblab, oliy
‘
taxtga uning ukasi Sulton Alini (1483-1501) o tkazish payiga tushadilar. Mazkur
‘
qarama-qarshilikka din peshvolari ham aralashadilar. Vaziyatning nechog liq
‘
murakkab bo lganini shundan ham bilib olsa buladiki, Xoja Axror avlodlaridan
‘
Muhammad Xojani Boysung urni yoqlasa Xoja Yaxyo Sulton Ali tomonida edi.
‘
Bobur ta biri bilan aytganda, Xazrati Xoja Ubaydullo (Axror) avlodining
’ “
orasida bu sababdan taassuf tushdi, ulug i ulug iga murabbiy bo ldi, kichigi-
‘ – ‘ ‘
kichigiga muqavviy
” 1
bo ldi. Bir so z bilan aytganda mamlakat nafakat siyosiy ‘ ‘
jihatdan ham ikkiga bo linadi. Boshqa tomondan esa Xuroson hukmdori Sulton
‘
Xusayn Xisor va Qunduzga intilishini kuchaytiradi. 1496-yili Samarqand taxti
atrofidagi mazkur mash-mashalar xabari Farg onaga ham yetib boradi. Bu yerda
‘
20

esa otasi o limidan so ng xokim maqomida Zahiriddin Muhammad Bobur‘ ‘
(1483-1530) faoliyat boshlagan edi. Bu haqda uning o zi shunday yozgan edi:
‘
(Xabar) kelgach biz ham Samarqand davosi... o q cherik otlanduk
“ ‘ ” 2
.
Boshqacha aytganda Samarqand taxti uchun ya ni bir da vogar kupaydi.
’ ’
Boysung urning akasi Sulton Ma sud (1475-1506) bilan ittifoqga kirgan
‘ ’
Bobur 1497-yili Samarqandni qamal qiladi. Boysung ur yordam so rab
‘ ‘
Turkistonga (Yassiga) odab yuborib, Muxammad Shayyuoniyxonni da vat qiladi.
’
Paytdan foydalangan Muxammad Shayboniyxon tezlikda lashkar tortib kelgan
bo lsa-da, ammo so nggi pallada Boysung ur aynib uni qabul qilmaydi.
‘ ‘ ‘
Muxammad Shayboniyxon tezlikda lashkar tortib keladi. Boysung ur ham
‘
Samarqandni tark qilgach, shu yili Bobur ilk bor Samarqandga kirib taxtni
egallashga muvaffaq bo ldi. Ammo bu yutuq uzoqqa cho zilmay tez orada
‘ ‘
Bobur o zi yo qligida Andijonni egallab olgan raqiblari bilan kurashish uchun
‘ ‘
Farg onaga jo nashga majbur bo ldi. Bir so z bilan aytganda, Temuriylar
‘ ‘ ‘ ‘
xonadonida boshbodohlik avjiga chiqqan, mahalliy beklar mavqe oshib rasmiy
sulolani tan olmay qo yganlar. Bunday sharoitda Muxammad Shayboniyxon
‘
uchun Samarqandga intilish tabiiy bir xol edi. Kamoliddin Binoiy shu munosabat
bilan temuriylar o rtasida qarama-qarshilik ortib borayotganidan bu sulolaning
‘
umri tez orada bitishini bildi deb yozgandi1. Haqiqatdan ham kuchga to lib
‘
kelayotgan Muxammad Shayboniyxonning mo ljali to g ri chiqadi.
‘ ‘ ‘
1500 yilning qishini Shayboniyxon urush hozirligi bilan o
’ tkazdi. U qish
ichida Qorako l qal asini Abul Muhsin Mirzodan tortib oladi. G uzor va
‘ ’ ‘
Qarshini qamal qilib olishga muvaffaq bo lishga ulgurmadi. Vabo boshlangach u
‘
yerdan qochdi. Tez orada Dabusiya qal asi xon qo liga o tdi.
’ ‘ ‘
Shayboniyxon yana Samarqandni egallash uchun yurish boshladi. Bobur va
Shayboniyxon o rtasida jang 1500-yilda Samarqand yaqinida Sariko l degan
‘ ‘
joyda bo lib o tdi. So nggi jang juda qisqa va bag oyat dahshatli bo ldi. Ikki
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qo shin bir-biriga jadal yaqinlashib kelayotib, kutilmaganda Shayboniyxon Bulon
‘
g orining uchi Bobur Mirzo asakarlarini aylanib o tib, orqadan siquvga ola
‘ ‘
boshladi. Bobur Mirzo o sha zaxoti askarlarini orqaga yuz o girtirdi. Buning
‘ ‘
21

oqibatida shunday bo ldiki, jang ko rgan yigitlardan tuzilgan Qirovul o ng‘ ‘ ‘
qo lda - jang markazidan chetda qolib ketdi. Bobur Mirzo qo shini jon holatda
‘ ‘
jang qilib, g anim Barong orini g o ma tiqa boshladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Buni ko rib Shayboniyxonning tajribali sarkardalari Xujumni kuchaytirish
‘ “
kerak, to xtab emas, chopib jang qilish kerak deb jangga maslahat beradi.
‘ ” –
Ikki tarafdan siquvga olingan Bobur Mirzo askarlari tutday to kila boshladilar.
‘
Ko chmanchilarning temuriylar qo shinini yengishda juda qo l kelgan jang
‘ ‘ ‘
uslubi bor edikim, Shayboniyxon uni bu jangda uni ham ustalik bilan qo lladi. Bu
‘
to lg ama edi. To lg ama ichida qolganlarning omon chiqishi qiyin edi.
‘ ‘ ‘ ‘
Bobur jangda yengilib ozgina lashkari bilan Samarqand qal asiga qochib kirdi.
’
Shayboniyxon tezda shaharni qamal qildi. Shahar axli uchun qamal oylari juda
og ir kechdi. Qamalning to rtinchi oyi tugab, beshinchi oyi boshlandi.
‘ ‘
Shayboniyxon qo shinining bir to dasi Qarshi bilan Kesh tarafga yo l oldi.
‘ ‘ ‘
Qamalni davom ettirish uchun katta o lja ko p zahira kerak edi. Xon qoshida
‘ ‘
juda oz askarlar qolganidan xabar topgan shayxul islom odamlari Bobur Mirzoni
g animga to satdan xujum qilish imkoniyatini qo ldan chiqarmaslikka da vat
‘ ‘ ‘ ’
qildilar. Bunday qulay vaziyatdan foydalanmoq zaruratini Bobur Mirzo ham
tushunardi.
Muhammad Solihning yozishicha: Ming kishilik yaqin odam qurollanib
“
tashqariga chiqdilar. Temur Sulton, Xamza Sulton, Sulton Bahodir, Maxmud
boshchiligidagi dushman ularga qattiq zarba berdi. Qamalning oltinchi oyida
qamalchilarning ko pchiligi shahardan qocha boshladilar. Shayboniyxon Boburga
‘
sulh tuzishni taklif qildi. Sulhning birinchi talabiga ko ra, Shayboniyxon
‘
Boburning opasi Xonzodabegimni xotinlikka so ragan edi. Ikkinchi talabiga
‘
binoan Bobur shaharni tark etishi kerak edi. Shayboniyxon Boburni shahardan
eson-omon chiqarib yuborishga va da berdi. Bobur bu haqida shunday yozadi:
’
Zarurat bo ldi, sulh guna qilib kechadin ikki pakr yovulib edikim, Shayxzoda
“ ‘
darvozasidan chiqildi. Volidam xonimni olib chiqdim, yana ikki xotun kishi chiqti.
Biri Birka xalifa edi, yana biri Minglik Ko kaltosh edi. Mening egachim
‘
Xonzodabegim ushbu chiqqonda Shayboniyxonning iligiga tushdi
” 1
.
22

Bobur Samarqanddan chiqib ketgach, Shayboniyxon shaharni egalladi. 1501-
yili qishida Shayboniyxon Shoxruxiya va Pskent qal alarini egalladi. Toshkent’
xoni Sulton Mahmudxon Andijonni bosib olish uchun Sulton Axmad Tanbal bilan
urush olib borayotgan edi. Mana shu to s-to polondan foydalangan
‘ ‘
Shayboniyxon O ratepani qo lga kiritdi.
‘ ‘
Shu fursat Andijon taxtini qo lga kiritgan Sulton Axmad Tanbal
‘
Shayboniyxon huzuriga og asi Bektalbani yuborib itoat izhorini qildi va xon
‘
xokimiyatini Qur on ustida tan olganini ma lum qildi. Bu xabarni olgan
’ ’
Shayboniyxon Tanbalga o z nishonlarini yubordi.
‘
Sulton Mahmudxon Shayboniyxonga ko p yordamlar berganini aytib, uning
‘
bu xatti-xarakatlaridan noroziligini bildiradi. Shayboniyxon Sulton Mahmudxon
maktubini olib sulh tuzishga rozi bo ldi. Biroq bu kelishish vaqtincha ekanligini
‘
har ikkala tomon ham bilardi. Shayboniyxonga sulh tuzish Xorazmni qo lga
‘
kiritish kerak edi. Xorazmga yuborilgan qo shinga xonning inisi Sulton Mahmud
‘
boshchi bo ldi. U yoniga Ubaydulloxonni ham qo shib oldi. Xorazm o sha yili
‘ ‘ ‘
- 1502-yilda zabt etildi.
Shayboniyxon Samarqand, Buxoro va ularga tobe bo lgan yerlarda o z
‘ ‘
mavqeni mustahkamlab olgandan keyin Xuroson va Amudaryoning so l
‘
sohilidagi boshqa viloyatlarni tasarrufiga kiritib olishga qaror qildi. BIRinchi
navbatda u Amudaryoning yuqori oqimida uning ikki sohilida joylashgan ulkan
hududga hukmronlik qilayotgan va unga jiddiy ravishda tahdid solayotgan
Xusravshoxning yo q qilishga axd qildi.
‘
Xusrav shox katta harbiy kuchga tayanib va Shayboniyxonning O ratepaga
‘
yurish qilishidan foydalanib, ellik ming kishilik lashkari bilan Xisordan chiqib
yurish boshladi. U mashhur Temur darvoza mavzedan o tib Qarshi ustiga otlandi.
‘
Lekin yo lda uning qo shinlari tarqalib ketgan va Xusrashoh orqaga qaytishga
‘ ‘
majbur bo lgan. Keyinchalik u Xisordan ham qochib Ayvoch degan yerda
‘
Amudaryoning o ng sohiliga o tib Arxang mavzeda Balx xokimi Temuriy
‘ ‘
Badiizzamon lashkari bilan birlashgan. Shayboniyxonning qo shinlari
‘
Xusravshohni Arxangacha ta qib etib bordi. Va boy o lja bilan qaytdilar.
’ ‘
23

Shayboniyxon sovuq bo lganiga qaramay Xusravda qoldi va Xisori shodmon‘
qal asini qurshab oldi. Uzoq davom etgan qurshov vaqtida Xisori Shoxmonga
’
Xurosondan madad kuchlari yetib keldi. Biroq ular kutilgan natijasini bermadi.
Amir Vali Xusravshohning buyrug i bilan 80 ming kishilik qo shini bilan bu
‘ ‘
yerda hozir bo ldi. Biroq qo lidan bir ish kelmay mahlubiyatga uchrab qochdi.
‘ ‘
Mazkur jangda Amir Vali tomonidan turib urishdan Muhammad Xusayn
Ko ragonning ko p amirlari va askarlari xalok bo lib o zi Oloyga u yerdan esa
‘ ‘ ‘ ‘
Farg ona tog lariga qochadi. Biroq o shanda Toshkent xokimi Sulton
‘ ‘ ‘
Mahmudxon mavqeining kuchayishi natijasida Shayboniylar Xisor va
Badaxshonda mustaxkam o rnasha olmadilar. 1503-yilning bahorida
‘
Shayboniyxon Toshkentni bosib olish uchun yurish boshlaydi. Sulton Mahmudxon
jangda mag lubiyatga uchrab inisi Sulton Ahmadxon bilan asirga tushadi.
‘
Shayboniyxon xonlarni avf etib, ularni ozod qilib yubordi.
1503-yilning noyabr oyida Kerki degan yerga Amudaryodan kechib o tib
‘
osonlik bilan Antihudni qo lga kiritib oldi va Balxni qamal qildi. Badiizzamon
‘
esa Shayboniyxon Amudaryoning so l sohilida paydo bo lishidan ancha ilgari
‘ ‘
Balxni tark etib shahar mudofaasini o g li Muhammad zamon Mirzo vaziri Xoja
‘ ‘
Jaloliddin va boshqa amirlarga topshirib o zi Jo z darasaida o rnashib oldi. U
‘ ‘ ‘
yerda u Sulton Xusaynning ko rsatmasiga muvofiq ish yuritgan bo lsa kerak.
‘ ‘
Chunki, masalan: Bobur Mirzo Sulton Xusaynning o ziga Badiizzamon va
‘
Xusravshohga yo llagan nomasi haqida so zlab jumladan, shunday
‘ ‘
deyilganligini aytadi: Sulton Axmad Mirzo va Ulug bek Mirzo og a ishlar
“ ‘ ‘
ittifoq qilib yurganda men Murg ob yoqasini berkitdim. Mirzolar yovuq yotib
‘
hech ish qila olmay yondilar. Agar o zbek mutavvajjiq bo lsa, men Murg ob
‘ ‘ ‘
daryosini berkitay. Badiizzamon Mirzo Balx va Shobirg on hamda Antihud
– ‘
qo rg onlariga mazbut kishilarini quyub o zi Go rvon va Darayi zangda u
‘ ‘ ‘ ‘
Qo histonni berkitsun. Sen Kohmard Ajarda ul Kuhpolni berkitib Xusrav shoh
‘
Xisor va Qunduz qo rg onlarida e timodiy kishilarni qo yub o zi va inisi
‘ ‘ ’ ‘ ‘
Badaxshon va Xatlon tog larini berkitsunlar. O zbek ish qilolmay
‘ ‘
yong usidur
‘ ” 1
Shayboniyxon Balxni qamal qildi. Lekin uni ololmadi va
24

qo shinlarni Movarounnaxrga olib ketishga majbur bo ldi. Bunga sabab‘ ‘
Andijonda Sulton Axmad Tanbal Shayboniyxonga qarshi isyon boshladi.
Shayboniyxon qo shinlari bilan Andijonni qamal qildi, qattiq janglardan keyin
‘
shahar egallanib, Sulton Ahmad Tanbal og a-inilari bilan qatl etildi. Andijonga
‘
Jonibek Sulton xokim etib tayinlandi.
Shayboniyxon 1504-yilning bahorida Xisorga yurish boshlagan. Lekin hech
qanday qarshilikka uchramay uning poytaxti Xisori Shodmonni egalladi. Bag lon,
‘
Qunduz va Badaxshonni zabt etish uchun u Mahmud Sulton va Muhammad Temur
sultonlarni yubordi. Xusravshoh ularning xujumiga dosh berolmay Qunduzni o z
‘
xoliga tashlab o sha paytda Farxor qal asiga joylashgan Mirzo Boburning
‘ ’
panohiga qochib bordi. Shayboniylar sipohi o shanda Arxang va Badaxshonning
‘
katta qismini fath etdi. Ilgari Xusravshohga tobe bo lgan viloyatlarni
‘
Shayboniyxon o z yaqin qrindoshlari o rtasida taqsimlab berdi. Masalan,
‘ ‘
Qunduz, Bag lon va Badaxshonni zabt etilgan qismini inisi Mahmud Sultonga,
‘
Xisorni Xamza Sultonga, Chag onyonni Mahdiy Sultonga in om etdi.
‘ ’
Xusravshoh haqida gapiradigan bo lsak, u Qunduzni qamal qilishga otlanib
‘
shahardan ikki yag och naridagi Xoja Chortoq degan yerni qarorgoh qildi.
‘
Qunduz xokimi Qamarbiy Soli saroyga Xamza sulton huzuriga yordam so rab
‘
chopar yubordi. Xamza Sulton Qunduzga ko p sonli lashkar bilan Matlab Sulton
‘
va Mamoq Sultonni yubordi. Oxir-oqibat Xusravshox mag lubiyatga uchrab asir
‘
olindi. Uni shahar ko chalari va bozorlaridan sharmandai-sharmisor qilib olib
‘
o tdilar. So ng boshini tanidan judo qildilar.
‘ ‘
1505-yilning qishida boshlangan Xorazm qamali xuddi Samarqand qamalidek
olti oy cho zildi. Xorazm xokimi Chin So fi mardona jang qildi.
‘ ‘
Lekin Shayboniyxon oltinchi oy boshida yetib kelgan yangi kuchlar
yordamida uni yengishga muyassar bo ldi. Xon Xorazmni Kupakbiyga berib
‘
o zi Samarqandga qaytdi. Bobosi saltanatining asosi bo lmish yerlarni birin-
‘ ‘
ketin egallab zo rayib borayotgan Shayboniyxonning harakatlari Xuroson
‘
xukmdori Sulton Boyqaro ko ngliga g ulg ula soldi. U Shayboniylarga qarshi
‘ ‘ ‘
chiqishga ahd qildi.
25

Shayboniyxonning Balxga qarab yo lga chiqqanini eshitib, jangga otlangan‘
Xusayn Boyqaro 912-yilning Zulhijja oyida 1506-yilning 5-mayida yo lda
– ‘
qazo qildi. O sha yilning noyabrida Balx to rt oylik qamalidan keyin
‘ ‘
Shaybniyxon qo liga o tdi. Sulton Xusayn o zining to ng ich o g li
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Badio zzamonni valiaxdlikka belgilagan edi. Biroq uning qazosidan so ng Xirot
‘ ‘
saroyida nufuzli o rin tutgan Xadichabegim o lgan Mirzoning bevasi xiyla-yu
‘ – ‘
nayranglari bilan o z o g li Muzaffar Mirzoni taxtga o tkazdi. Badiizzamon
‘ ‘ ‘ ‘ “
Mirzo bilan Xusayn mirzo Xirot taxtida Bashirkat podshoh qildilar
” 1
.
1507-yilning may oyida Shayboniyxon katta qo shin bilan Xuroson
‘
poytaxti Xirotga yurish boshladi. Qorabog da bo lib o tgan janglarda
‘ ‘ ‘
Ubaydulla Sulton va Muxammad Temur Sulton temuriylar qo shinini tor-mor
‘
etdi. Badiuzzamon Xirotga kirmay Qandahorga qarab qochdi.
Muzaffar Xusayn esa jang payti shaharga yetib shayxul islom Sayfiddin
Axmad Taftozoniyning bog iga qo ndi. O sha zaxoti u o z huzuriga qozi
‘ ‘ ‘ ‘
Ixtiyoriddin boshliq shahar mudofaasini tashkil qilishda ko mak so radi. Ammo
‘ ‘
chaqirganlar bunga ko nmaganlardan so ng, badbaxt shaxzoda Astrobodga qarab
‘ ‘
qochdi. Shayboniyxon boshchiligidagi ellik ming kishilik qo shin tez orada Xirot
‘
yaqiniga yetdi. Xirotning ko zga ko ringan ayonlari shahar kalitlarini xonga
‘ ‘
topshirdi. Shunday qilib, 1507-yil may oyining oxirida Xirot egallanib
Shayboniyxon nomiga xutba o qildi.
‘
1507-1508-yillarda Shayboniyxon Jom, Marv, Mashhad, Sabzavor va
Damg onni qo lga kiritdi. Xon yangi zabt etilgan yerlarni o z farzandlari,
‘ ‘ ‘
birodarlari va sultonlarga bo lib berdi. Xirot Jonvafobiyga, Marv
‘ – –
Qubiznaymanga, Balx Xorazmlik Sultonshohga, Xisor atrofi bilan Mahdiy
–
Sulton va Hamza Sultonlarga, Qunduz Ahmad Sultonga, Toshkent
– –
Suyunchxo jaxonga, Axsi Jonibek Sultonga, Andijon Mahmud Sultonga,
‘ – –
Xorazm Qushchi Kupakbiyga, Turkiston Ko chkinchixonga berildi.
– – ‘
Buxoro va Qorako l noibligi Shayboniyxon ukasi Sulton Mahmudga butun
‘
mamlakatning javohiri Samarqand bilan Kesh va Miyonka Ayoltiy bilan birgalikda
o g li Muhammad Temur saltanatiga berildi. Biroq Movoraunnahr bilan
‘ ‘
26

Xuroson mulkining yangi egasi bo lmish Muhammad Shayboniyxonning har bir‘
harakatini ziyraklik bilan kuzatib turgan shaxs allaqanchalar tarix sahnasida
mavjud edi. Bu shaxs juda yoshligidayoq Shirvonshoh taxtini keyin esa Eron
taxtini qo lga kiritishga muvaffaq bo lgan shoh Ismoil (1510-1524) edi.
‘ ‘
XV asr oxiri XVI asr boshlarida nafaqat Turkiston balki Eronda ham katta
siyosiy o zgarishlar yuz beradi. Chunonchi, G qrbiy Eronda xokimiyatga yangi
‘ ‘
siyosiy kuch - Safaviylar (qizil boshlar) keladi. Garchi manbalarda Safaviylarning
(1501-1732) kelib chiqishi haqida turlicha talqinlar mavjud bo lsa-da, (masalan:
‘
Safaviylar sulolasi nasabini arablar, kurtlar, turklar bilan bog lash hollari bor),
‘
ammo bir narsa fanda aniq, ya ni Safaviylar kichik Osiyo va O rta sharqdagi
’ ‘
muayyan bir turkiy harbiy-siyosiy kuchlarga suyanganlar. Ular ko magida
‘
xokimiyatga kelganlar, ular yordamida xokimiyatni boshqarganlar 1
.
Ularning qizil boshli deyilishiga sabab bosh kiyimlarining qizil rangda
–
bo lganligidandir. Zero, Kichik Osiyo qavmlarining XIII XIV asrlardayoq
‘ –
Qizil quloq kiyib, yurganliklari ma lum.
’
Shayboniyxonning Movoraunnaxr-u, Xurosonni qulga kiritishi shoh Ismoil
uchun navbatdagi urush ular o rtasida bo lajagini bildiradi. Keyingi voqealar
‘ ‘
shoh taxminini isbotladi. Shoh Ismoil davlatida har bir masjidda shia imonlarining
nomi xutbaga qo shib o qitilishi qonun kuchiga kirgan edi. Shayboniyxon esa
‘ ‘
sun iy mazham tarafdori sifatida bunday shakkoklikka tezroq barham berilishini
’
aks xolda urush boshlajagini aytib Shohismoilga tahdidli maktublar jo nata
‘
boshladi. Shayboniyxon o z maktublariga Safaviylar hukmdorligida o ziga tobe
‘ ‘
sultonlarga murojaat qilganidek, bepisand tarzda undan Makkaga borib tavba qilib,
kaytishini o z nomini xutbaga qo shib o qitishini o ziga loyiq sovg alar
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
hozirlab xuzuriga bosh egib kelishini talab, iddaoli ko rsatmalar berardi. Shoh
‘
Ismoil bu maktubni javobsiz qoldirgan, shekilli Shayboniyxon buni uning
zaifligiga yo yib qo l ostidagi keng mamlakatni yanada kengaytirish payiga
‘ ‘
tushdi. Xurosonning janubidagi shafqatsiz o zbek o rdusi Qandahorning nariga
‘ ‘
tarafiga kechib o tdi. Shu tariqa xirmon ustiga xujumga hozirlik
‘
ko rilayotganiga Shox Ismoil xujumni to xtatish qasdi bilan javob berdi. Sufiga
‘ ‘
27

Kashkul va Hassa yuborib quyidagi maktubni yozdi: Bu hodisalarni qabul et,“
ular sening otangdan qolgan meros alomatlaridir. Ammo menga kelganda men
o zimning ulug mashhur bobom Chingizxondan meros qilich bilan xokimiyat
‘ ‘
oldim. Agar sen o zingning tilanchilik davoingdan rozi bo lmasang o z-
‘ ‘ ‘
o zingdan o pkala .
‘ ‘ ”
1509-yilning Shoh Ismoil g azabga to la bir maktub bitib Shayboniyxonga
‘ ‘
jo natdi. Maktubda pand-nasihat kor qilmagani uchun xonning tazirini qilich zarbi
‘
bilan berib qo yish lozim deb topilganini ma lum qildi. Ammo maktub
‘ ’
junatishga, jo natib o zi qulay vaziyatni kutdi. Shunday qulay vaziyat haqida
‘ ‘
xufiyalar xabar keltirdi. Ulardan Shayboniyxon qo shinining asosiysi Dashti
‘
Qipchoqdagi Qozoq va mug ul xonlari bilan jangu-suronni ovora ekanligini
‘
xonning o zi rahbarlik qilayotgan qo shin esa Feruzqo zi qabilasining isyoni
‘ ‘ ‘
sababli Janubga harakat qilishdan to xtaganligini eshitishi bilan Shoh Ismoil
‘
Qizil boshlar qo shinini boshlab Xuroson sarhadlariga bostirib kirdi. Shoh
‘
Ismoilning bosib kelayotganini eshitgan Muhammad Shayboniyxon Marvga ketdi.
Shayboniyxon Movoraunnaxrga choparlar yuborib, sultonlarni qo shinlari bilan
‘
tezda kelib yetishini aytdi. Lekin, sultonlar o z vaqtida yetib kelmadi. Bunga
‘
sabab Shayboniyxon Sultonlarni o zboshimchaliklari uchun vazifalaridan
‘
chetlashtirilgan edi. Jumladan, Ubaydullo Sulton Buxoro xokimligidan, Jonibek
Sulton Andijon xokimligidan va Ko chkinchixon Turkiston xokimligidan olib
– ‘
tashlangan edi. Qo shinlarida bu sultonlarning ta siri kuchli bo lib, ular
‘ ’ ‘
xonning bu siyosatidan norozi edilar.
Shoh Ismoil Marv qo rg onida qamalib olgan Shayboniyxonni xiyla bilan
‘ ‘
qal adan tashqariga chiqardi va uning qo shiniga jiddiy shikast yetkazdi. Mana
’ ‘
shu jang so ngida bo yniga o ralgan qilich ziyoni bilan o zbeklar hukmdori
‘ ‘ ‘ ‘
xalok bo ldi. Bu voqea 1510-yilning 6-fevralida sodir bo ldi.
‘ ‘
Abu Tohirho ja Samariya asarida yozishicha, Shayboniyxonning
‘ “ ”
o g li Muhammad Temurxon otasining murdasini keltirib o z xotini Mahdiy
‘ ‘ ‘
Ulyaxonim soldirgan madrasa hovlisida tuproqqa topshiradi. Shundan buyon bu
madrasa Shayboniyxon madrasasi nomi bilan atala boshlandi.
28

Shunday qilib, Muhammad Shayboniyxon Eron bosqinchilariga qarshi
tengsiz janglarda dinimiz yo lida qahramonlarcha xalok bo ldi. U boshlab‘ ‘
bergan sulola tariximizda Shayboniylar sulolasi nomi bilan ataldi.
Muhammad Shayboniyxon o limidan so ng taxtga Abdulxayrxonning
‘ ‘
o g li Ko chkinchixon (1510-1530) marhumning amakisi chiqardi. Garchi u
‘ ‘ ‘
rasman 20 yil mamlakatni boshqargan bo lsa-da, ammo sulola ichida mavjud
‘
ba zi bir qarama-qarshiliklar sabab, Shayboniylar Muhammad Shayboniyxon
’
zamonidek qat iy ichki va tashqi siyosat yurgiza olmaganlar.
’
Shoh Ismoil Xirotni olgach, Badaxshon, Qobul, Qandaxorni ham egalladi.
Tez orada Shayboniylar va Eroniylar o rtasida sulh bitimi tuzildi, unga binoan
‘
Amudaryoning chap tomoni Eroniylarniki, qilib belgilandi. Sulh natijasida
Xuroson Shayboniylar qo lidan ketdi. Bobur - Movoraunnaxrni egallash uchun
‘
shoh Ismoil bilan ittifoqlashdi. Bobur 1511-yili xon Mirzo ibn Sulton Mirzoni shoh
Ismoil huzuriga yubordi. U bilan hayrihoxlik, itoatkorlikni ifodalovchi ariza ham
yuboriyu yordam so radi. Shoh Ismoil Bobur Mirzo iltimosini ortig i bilan
‘ ‘
bajarib o z askarlaridan xon Mirzoga hamroh qildi. Mirzo qo shin bilan
‘ ‘
Xurosonga yetib keladi. Bobur bularning yordamiga tayanib Xisor ustiga qo shin
‘
tortdi. Xisorni boshqargan Xamza Sulton va Mahdiy Sulton dushmanlarning
kelishlaridan ogoh bo lib bu xodisani ma lum qilish uchun Samarqand va
‘ ’
Buxoroga odam yubordilar. O zlari esa dushmanga qarshi chikdilar. Surxob
‘
daryosining so l irmog i obi Hingov ustiga qurilgan bo sh Sangin deb atalgan
‘ ‘ ‘
Tosh ko prik ustida bu 2-qo shin to qnashdi. Bobur bu jangda g alaba qilib
‘ ‘ ‘ ‘
Xamza Sulton Mahdiy Xisor mamlakatini bosib oldi.
Bobur Mirzo Samarqandga kirgan kuniyoq shoh Ismoilning shoh
Ismoilning qat iy talablaridan birinchisini bajardi Samarqanddagi Jome
’ – ’
masjidida o n ikki Shia imomlarining va shoh Ismoilning nomi xutbaga qo shib
‘ ‘
o qitildi. Bobur Mirzoning Samarqand jome masjidida o n ikki shia imomi
‘ ’ ‘
nomini xutbaga qo ydirib o qitishi Samarqandliklar orasida norozilik uyg otdi.
‘ ‘ ‘
Ikki o t Vatan mehri va taxt da vosi o rtasida qolgan Samarqand bilan
‘ – ’ ‘
Buxoro oralig ida ot choptirib yurib o zbek sultonlari hujumlarini qaytirish o z
‘ ‘ ‘
29

mavqeini mustahkamlash uchun qanchalik urinmasin qilgan xatti-harakatlarini
mahalliy xalq tomonidan qo llab-quvvatlanmadi.‘
Bobru Mirzo Turon saltanati poytaxtiga qizilboshlilar vasalli sifatida
kirganidan norozi bo lgan Samarqand kazo-kazolari xususan, Shayboniyxonga
‘
yaqin kishilardan bo lmish Xo ja Nizom boshchiligidagi odamlar
‘ ‘
Ubaydulloxonning Samarqandga kelishini so raydi. Ko li Malikda Ubaydullo
‘ ‘
Sulton, Temur Sulton, Jonibek Sulton boshliq Shayboniylar qo shini bilan Bobur
‘
o rtasida jang bo lib o tadi. Bu jangda Bobur mag lubiyatga uchrab, Xisorga
‘ ‘ ‘ ‘
chekinadi. U yana Shoh Ismoil huzuriga odam yuborib undan yordam so raydi.
‘
Shox Ismoil uning iltimosini yerda koldirmaydi va o zining bosh amiri Najmi
‘
Soniy boshchiligidagi 80 ming qo shinni yordamga jo natadi. Bobur Mirzo
‘ ‘
mana shu amir boshchiligidagi qo shin bilan dastlab Qarshi shahrini qamal qiladi.
‘
Najmi Soniy qo shni Ubaydulloxon va Jonibek Sulton Karmana atrofida
‘
Ko chkinchixon bilan Temur Sulton boshliq boshqa o zbek sultonlari
‘ ‘
Miyonkolda edilar. Miyonkoldan yo lga chiqqan Temur Sulton va Abu Saidxon
‘
ildam yurib, G ijduvon qal asiga kirib uni istexkomga aylantirdilar. Najmi Soniy
‘ ’
qo shini yetib kelib qal ani qamal qiladi. Qarshi shahri egallanib aholisi
‘ ’
qilichdan o tkaziladi. Bu jangda Shayboniylarning qo li baland kelib Eroniylarni
‘ ‘
mag lubiyatga uchratadi. Najmi Soniy jangda o ldiriladi. Sakkiz oylik Bobur
‘ ‘
xokimiyatidan keyin Samarqand yanak Shayboniylar qo liga o tadi. Bobur
‘ ‘
xavfni qaytarishda Muxammad Shayboniyxonning jiyani Ubaydullo Sulton
jonbozlik ko rsatadi. Umuman, olganda, xuddi mana shu sulton oliy taxtga
‘
o tirganga qadar Shayboniylarni ichki va tashqi siyosatga e tiborga molik
‘ ’
tadbirlarni amalga oshirolmaganlar. 1530-yilda Ko chkinchixon vafot etadi.
‘
Vafotidan keyin 1530-1533 yillarda Ko chkinchixonning o g li Abu said
‘ ‘ ‘
xukmronlik qiladi. 1533-yili uning vafotidan so ng oliy xokimiyatga ya ni
‘ ’
Movoraunnaxr taxtiga Ubaydullo keladi. Shunda ham osonlik bilan emas,
chunonchi poytaxt Samarqandda o rnashib olgan Ko chkinchixon avlodlari
‘ ‘
uning shaharga kirib, rasm bo yicha taxtga chiqishiga to sqinlik qilganliklari
‘ ‘
sabab Ubaydullo Buxoroda Oliy xukmdor deb e lon qilinadi.
’
30

Demak, poytaxt ham o sha yoqqa ko chadi. G ayratli va uddaburon‘ ‘ ‘
Ubaydulloxon (1533-1539) mamlakat ichkarisida tartib o rnatishda va ayniqsa
‘
Xurosonda Movoraunnahrning ilgarigi mavqeini mustahkamlashda ko p
‘
tadbirkorni amalga oshiradi. Ubaydulloxon davrida Eronga va Xorazmga bir
necha bor harbiy yurishlar uyushtirildi. Xirot, Mashhad kabi shaharlar ham
egallanib keyinchalik qo ldan ketdi. Bu davrda Sultonlarning o zboshimcha
‘ ‘
xarakatlariga barham berilib mustahkam davlat boqaruvi joriy etildi. Ubaydulloxon
vafotidan keyin Movoraunnahrda feodal tarqoqlik kuchaydi. Xokimiyat tepasiga
Ko chkinchixonning o g li Abdullaxon (1539-1540) keladi. Lekin
‘ ‘ ‘
Abdullaxonning xukmronligi 6 oydan oshmaydi. U vafot etgach, mamlakatda
qo sh xokimiyatchilik boshlanadi. Buxoroda Ubaydulloxonning o g li
‘ ‘ ‘
Abdulazizxon (1540-1550) Samarqandda Shayboniy sultonlarning xokimiyat
uchun kurashsh shu qadar kuchayib ketadi. Bu vaqtda Toshkent va Turkistonda
Navro z Axmadxon (1551-1556), Karmana va Minkolda Abdullaxonning otasi
‘
Iskandarxon (1561-1583), Balxda Pirmuxammadxon (1557-1561) Nasaf viloyatida
Abdullaxonning amakivachchasi Qilich Qora Sulton, Xisor va Badaxshonda
Shayboniyxonning nabirasi Burxon sulton (1550-1556) mustaqil xokim edilar.
Oliy hukmdor sifatida rasman Abdulloxon II ning amakisi Pirmuhammadxon,
1561 yili esa otasi Iskandarxon e lon yilingan bo lsa-da, ammo amaldagi siyosat
’ ‘
tuguni Abdulloxon II ixtiyorida edi 1
.
Rasmiy xon sifatida esa u faqat 1583 yili ya ni otasi o limidan so ng oliy
’ ‘ ‘
taxtga chikadi.
Abdulloxon II so nggi 20 yil davomida siyosiy boshbadoqlik natijasida
‘
parchalangan mamlakat qilib, bu yo lda ko p va muvaffaqiyatli, shu bilan birga
‘ ‘
mashaqqatli harakatlarini amalga oshirgan buyul siyosiy davlat arbobidir. U
Samarqand, Shaxrisabz, Farg ona, Toshkent, Xorazm, Termez kabi viloyatlarni
‘
poytaxt Buxoro atrofida birlashtirish yo lida harbiy-siyosiy tadbirlarni ruyobga
‘
chiqaradi. Bu siyosatning murakkabliligi nechog lik bo lganini shundan ham
‘ ‘
ko rsa bo ladiki, 1578-yili ya ni faol siyosat yurgiza boshlaganidan 20 yil
‘ ‘ ’
o tganidan keyin ham Samarqand, Xorazmni poytaxt ixtiyorida saqlab qolishdek
‘
31

yumushlarini bajarishga majbur bo lgan. Xorazmni Markaziy xokimiyat‘
doirasiga kiritish uchun - uch marotaba uringan va oxiri maqsadiga 1596- yilda
o limidan 2 yil burungina erishganini olaylik. Xullas, mamlakat siyosiy
‘
yaxlitligiga erishish oson kechmagan 1
.
Abdullaxon II Amir Temurdan so ng Dashti Qipchoqqa nisbatan qat iy
‘ ’
siyosat yurgiza olgan yagona va so nggi davlat arbobi hisoblanadi. Chunonchi, u
‘
1582-yili mazkur yo nalishda Buxoro xokimiyatini tiklash niyatida harbiy yurish
‘
uyuushtirib, ulug toqqa (hozirgi Qarag anda viloyatining g arbida Sariq suv
‘ ‘ ‘
daryosining shimolida joylashgan tog lik) boradi. Manbalarda shu munosabat
‘
bilan qiziq ma lumot bor. Abdullaxon II ulug toqqa yetib borgach, tog
’ ‘ ‘
tepasidagi bir minorada bitilgan quyidagi so zlarga ko zi tushadi: Tarix yetti
‘ ‘ “
yuz to qson uchinda qo y yili, yozning ora oyi Turon Sultoni, Temurbek ikki
‘ ‘
yuz ming cherik bila To xtamishxon yurtiga intiqom uchun yurdi. Bu yerga yetib,
‘
belgi bo lsin deb bu minorani qurdirdi. Tangri nusrat bergay, inshoollox Tangri el
‘
kishiga rahmat qilg ay, bizni duo bilan yod qilgay
‘ ” 2
.
Mazkur bitiklar 1391-yili Amir Temur To xtamishxonga qarshi lashkar
‘
tortgan kezi shu tog ustiga chiqib be yerda bir minora qurdirib unga yozdirgan
‘
xotira so zlari edi. Abdullaxon II Sohibqiron haqida duolar o qittirib, o zi ham
‘ ‘ ‘
Qarshi tomonda minora qurishga buyruq beradi va unga Kimki bu manzilga
“
qadam qo ysa, xayrli duo ila yod aylasin degan so zlarini uydirtiradi
‘ ” ‘ ” 3
Mazkur guvohliklar Abdullaxon II ning Amir Temur davri Turon zamin shuhrati
va qudratini tiklash niyatini nechog lik baland bo lganligidan dalolatdir.
‘ ‘
Firkimiz isboti sifatida Abdullaxon II ning 1563-yiliyoq Shayboniy
Ko chkinchixonga lashkar berib uni Sibir xonligida xokimiyatga kelishida
‘
qo llab-quvvatlaganligi hamda Sibir xonligining Buxoro bilan yaqindan siyosiy,
‘
iqtisodiy va diniy aloqalarda bo lganligini keltirish mumkin. Agar biz,
‘
Abdullaxon II ning 80-yillarda Xurosonda, ayniqsa uning markazlari Xirot,
Mashxadda 90-yillarda esa Seyiston Garmsir va Xilmant daryosigacha bo lgan
‘
yerlarda Buxoro xokimiyatini o rnatgani Qandaxorga qamal qilganini nazarda
‘
tutsak, u xolda biz Abdullaxon II davrida ulug tog dan Xilmant daryosigacha,
‘ ‘
32

Sibir daryosidan Mashhadgacha bo lgan xokimiyat Buxoro qo l ostida‘ – ‘
birlashganini guvohi bo lamiz. Bunday natijaga Amir Temurdan so ng
‘ ‘
Abdullaxon II erishdi.
Abdulloxon II 1598-yili 65-yoshida vafot etdi. Umrining so nggi yillarida u
‘
o g li va valiy ahdi Abdulmo min (1568 yilda tug ilgan) bilan biroz qarama-
‘ ‘ ‘ ‘
qarshilikda bo lgani ma lum. Aniqrog i manbalarda berilgan ma lumotlarga
‘ ’ ‘ ’
ko ra Shayboniylar orasida mardlik, shijoat, benazir Abdulmo min otasidan oliy
‘ ‘
taxtni talab qila boshlaydi. Yuqorida aytilgan Iskandarxon rasman oliy xukmdor
bo lsa-da ammo amaliy ishni Abdulloxon II ning o zi bajarganini vaj qilib olgan
‘ ‘
Abdumo min niyatidan qaytmay oliy taxt uchun ochiqchasiga bo lmasa ham har
‘ ‘
holda ko p uringan. Lekin, tez orada otasining kuni bitib, 1598-yili u rasman
‘
xonlik kursiga o tiradi.
‘
Abdulmo min o z mavqeini mustahkamlash yo lida taxtga da vogarlik
‘ ‘ ‘ ’
yillarida otasi tomon bo lgan ba zi amallarni qatl ettirdi. Bu bilan ham
‘ ’
cheklanmay xatto Shayboniy shahzodalarni ham ayamaydi. So ng esa saltanat
‘
ishlariga kirishib, avval shu yili Toshkentda yuz bergan Shayboniy sultonlar
isyonini bostiradi. Keyin Xurosonda o z mavqeini mustahkamlash yo lida
‘ ‘
yo lga chiqaradi. O sha davr tarixchilarining guvohlik berishicha,
‘ ‘
Abdulmo min qiziqqon, cho rtkesar shaxs bo lib, otasi davrida xuzur halovat
‘ ‘ ‘
va taqvoga o rganib qolgan Buxorolik bir qator beklarning payiga tushgan. Ular
‘
buni sezib mazkur Xuroson yo liga chiqqan O ratepa va Zomin oralig iga
‘ ‘ ‘
yetgan. Abdulmo minga qarshi suiqasd uyuushtirib uni o ldirganlar. Taxtga
‘ ‘
so nggi Shayboniy hukmdor Pirmuhammadxon chiqadi. Oradan 2 yilcha vaqt
‘
o tib, 1601 yili Samarqand xokimi Boqi Muhammad taqdiri bilan birga umuman
‘
Shayboniylar sulolasi taqdiri hal bo ladi. Zero, Boqi Muhammad boshqa bir
‘
sulola Ashtarxoniylar sulolasi edi. Demak, 1601 yili mamlakatimiz siyosiy
–
sahnasiga yangi sulola - Ashtarxoniylar sulolasi chiqadi.
Shunday qilib, 1500-1601 yillargacha Movoraunnaxrda xukmronlik qilgan
Shayboniylar sulolasi hukmronligiga barham berildi.
33

Shayboniylar davri davlat boshqaruvi masalasiga to xtaladigan bo lsak,– ‘ ‘
oliy davlat idorasi dargoh hisoblangan. Uning tepasida Oliy hukmdorlar xon
– –
turgan. Oliy hukmdorlik otadan bolaga emas, balki suloladagi eng ulug yoshdagi
‘
namoyondaga o tishi tartibi dastlabki Shayboniylar davrida saqlangan bo lsa-da
‘ ‘
asosan XVI asrning 40-yillaridan boshlab sulola ichidagi ommaviy an ana ustun
’
chiqa boshlagan. Abdullaxon II davriga kelib esa bu halokat aniq bir shaklga
tushgan. (Bu yerda rasmiy xokimiyatni Iskandarxon o g li Abdullaxonga va
‘ ‘
Abdulloxondan Abdulmo minga o tganini nazarda tutmoqdaman).
‘ ‘
Dargohdagi xondan keyingi muhim davlat vazifasi - naqib xisoblangan.
Tarjimada sardor, boshliq, yetakchi ma nosini beruvchi naqiblik mansabi amalda
’
ancha keng mazmun va vakolatga ega bo lgan. Naqib xonning eng yaqin va
‘
ishonchli kishilaridan hisoblangan. Rasmiy qabul marosimlarida uning oliy
xukmdorlaridan chap tomonidan birinchi bo lib joy olishi Naqibning dargohda
‘
tutgan yuksak maqomidan dalolatdir. Xonning farmon, yorliqlarida ham Naqib
nomi birinchi bo lib zakr etilgan.
‘
Davlat ahamiyatiga molik mansablardan yana biri Otaliqdir. Nomidan
ko rinib turibdiki, Otaliq qilmoq, otasining o rnini bosmoq mazmunini beruvchi
‘ ‘
mazkur lavozim Markaziy xokimiyatning viloyatlardagi siyosatini belgilashda
katta ahamiyat kasb etgan.
Oliy Hukmdor chiqargan hukmlar, yorliqlar va boshqa rasmiy xujjatlarni
o z egalariga yetkazish tartiblariga parvonachi javobgar bo lgan. Urush
‘ ‘
paytlarida esa ular harbiy yetakchilik vazifalar bilan ham shug ullangan.
‘
Dargohga tushgan arizalarni qabul qilish ularga javobini berish hamda
mamlakatdagi ijtimoiy adolat tartiblariga rioya qilishning nazorati kabi
yumushlariga Dodgoh mutasaddi edi. Shuningdek, u elchilarni qabul qilish, hatto
shaxsan elchi sifatida boshqa mamlakatlarga borib kelishini amalga oshirgan.
Dargohdagi yana bir muhim lavozimlardan biri bu Ko kaldosh
– ‘
hisoblanadi.
Ular Oliy xukmdorlarga va rasmiy sulolaga eng yaqin kishilardan bo lgan.
‘
Bir so z bilan aytganda, mazkur maqom vazifasi mamlakatda Oliy hukmdor olib
‘
34

borayotgan siyosiy daxlsizligi unga kishilarning munosabati bilan bog liq‘
yumushlardan iborat bo lgan.
‘
Sulola ichki munosabatlariga oid tadbirlar, chunonchi, oliy hukmdor bilan
shahzodalar o rtasidagi aloqalarni tashkiliy tartibi asosida yo lga qo yish ishini
‘ ‘ ‘
Xon yasovuli olib borgan.
–
Dargohdagi haqsizlik, tartib keldi-ketdidan xabardorlik kabi tadbirlar
–
Eshik og asi kabi ichki taqsimotlari bo lgan bu xizmat vakillari urush paytlarida
‘ ‘
oliy xukmdorlarning eng muhim harbiy topshiriqlarini ham bajarib borganlar.
Dargoh faoliyatida katta mavqega ega lavozimlardan yana biri Shayxulislom
–
bo lib, davlat va mafkuraviy xayotda uning o rni favqulodda edi.
‘ ‘
Shayboniylar davridagi devonlar tizimi haqida fikr yuritish bir oz
mushkulroq. Xofiz Tanish Buxoriy guvohliklariga ko ra, Devonbegi
‘
mamlakatning muhim ishlaridan Moliya, Soliq, Yer, Suv masalalari, viloyatlar
bo ylab amaldorlarga ish tafsimlash, mansablarga tayinlash va bularning barchasi
‘
haqida oliy hukmdorlarga har kuni hisobot berib turishi kerak bo lgan.
‘
Demak, Devonbegi (bosh vazir) nima bo lganda ham o zining ilgarigi
‘ ‘
maqomini butunlay yo qotmaganlar.
‘
Shayboniylar davrida Movoraunnahrda ye, suv munosabatlari quyidagi
ko rinishlarga ega edi: Davlat mulki, vaqif xamda xususiy mulkdorlardan iborat
‘
edi. Unumli yerlarning asosiy qismi xonlar ularning qarindosh urug lari,
‘
ruhoniylar va hukmron sinfning boshqa namoyondasi qo lida to plangan edi.
‘ ‘
Dehqonchilik va chorvachilik xhjaligining asosiy tarmoqlaridan edi.
Dehqonchilik haqida so z yuritganda avvalo sug orish ishlari qay darajada
‘ ‘
yo lga qo yilganligini aytish joizdir. Bunda sug orish ishlarida tabiiy tayanch
‘ ‘ ‘
bo lib kelgan an anaviy manbalar Zarafshon, Chirchiq, Sirdaryo, Amudaryo,
‘ ’ –
Vaxsh, Murg ob daryolari imkoniyatlaridan foydalanganligi ham shubhasizdir.
‘
Masalan: Mehmonnomai Buxoro muallifi Sirdaryo daryosi imkonlari
“ ”
haqida so z yuritar ekan, bu daryoning kechuv joylaridan, irmoqlaridan ko plab,
‘ ‘
katta-katta anhorlar qazilgan va suvi bilan atrofdagi ekinzorlar sug orilganligini
‘
35

alohida ta kidlaydi. Sig noq atrofini obodonlashtirishda bu yaqqol’ ‘
ko rsatilgan
‘ 1
.
Sun iy sug oriladigan yerlar dehqonchilikni rivojlantirishda asosiy negiz
’ ‘
hisoblangan. Sug oriladigan yerlarda paxta, bug doy, sholi, beda, bog dorchilik
‘ ‘ ‘
va sabzavotchilik yaxshi edi.
Dehqonchilikning bunday turi adirlar va vodiylarida yaxshi yo lga
‘
qo yilgan edi. Lalmikor dehqonchilik, chorvachilik bilan birga olib borilgan.
‘
Dehqonchilik uchun yaroqsiz bo lgan yerlarda, sero t yaylovlarda chorvachilik
‘ ‘
rivojlangan.
II-bob. XVI XVII asrlarda Movoraunnahrda yuz bergan siyosiy
–
o zgarishlar va ularning O zbekiston tarixi darslarida o quvchilar ongiga
’ ’ ’
sindirish.
II. 1 Dars jarayonida Shayboniylar davrida iqtisodiy va
madaniy hayotni yoritish.
O qituvchi XV asrning ikkinchi yarmida Dashti Qipchoq va
‘
Movoraunnahrdagi siyosiy ahvol hamda ijtimoiy-siyosiy ahvol haqida ma lumot
’
bergach, Movoraunnahrdagi iqtisodiy va madaniy hayot haqida quyidagi
ma lumotlarni berishi lozim. Aholidan turli soliqlar olinar edi, asosiy yer solig i
’ ‘
- Xiroj hisoblanib, ho kizdan foydalangani uchun zakot to lanardi.
‘ – – ‘
Amaldorlarning maoshlari uchun zobitona degan soliq yig ilardi, qo shinlarni
– ‘ ‘
saqlash uchun butun aholidan harbiy soliq undirardi, bog lar va tokzorlardan
‘
olinadigan soliq tanobnoma deb atalgan.
Ishlab chiqarishga kelsak, Shayboniylar zamonida ham tikuvchilik,
kulolchilik, temirchilik, qurolsozlik, zargarlik, duradgorlik, qog oz, qurilish
‘
ashyolari kabi bir qator, sohalar faoliyat ko rsatib ichki va tashqi bozorda
‘
sotiladigan turli xildagi mahsulotlar tayyorlangan. Bu mahsulotlar (ipak, jun, ip
gazlamalari, gilam, quruq mevalar, qorako l va boshqalar) bilan savdogarlar Eron,
‘
Xindiston, Arab o lkalari, Xitoy, Qozon, Rossiya kabi o lkalarga qatnagan.
‘ ‘
36

Shayboniylar me morchilik ishlarida ham qator yodgorliklar qoldirganlar.’
Turli maqsadga mo ljallangan qurilish ishlarini amalga oshirganlar. Bu borada
‘
nafaqat sulola namoyandalari, balki o z davrining ko zga ko ringan katta
‘ ‘ ‘
moddiy imkoniyatiga ega kishilari ham chetda qolmaganlar. Chunonchi,
Samarqanddagi Muhammad Shayboniy qurdirgan Xoniya, Abu Said Kalbobo
ko kaldosh nomi bilan bog liq madrasalar, Buxoroda shahar devorining
‘ ‘
ta mirlanishi, Mir Arab. Abdulloxon, Modarixon, Juybor, Fatxulla Qushbesh
’
madrasalari, Kalon, Xoja Zayniddin, Abdullaxon, Chorbakir masjidlari,
Toshkentda Ko kaldosh madrasasi, Baroqxon madrasasi, Turkistonda Muhammad
‘
Shayboniyxon masjidi va ko plab mana shunday madrasa-yu, masjidlar turli
‘
shaharlarda qurilgan karvonsaroylar, bozorlar va boshqa qurilish ishlari
bajarilganlar.
Manbalarda yozilishicha, birgina Abulloxon II davrida mintaqada bir ming
bitta ravot va sardoba qurilgan ekan 1
.
Shayboniylar davrida fan va madaniyatning rivojlanishida mazkur sulola
namoyandalarning tutgan o rni katta bo lgan. Avvalo, ularning o zlari
‘ ‘ ‘
nihoyatda o qimishli shaxslar edilar. Chunonchi, Muhammad Shayboniyxon,
‘
Ko chkinchixon, Ubaydulloxon, Abdulazitzxon kabi Shayboniylar turkiy va
‘
forsiyda she r bitganlar. Diniy va dunyoviy ilmlarda yetarli salohiyatga ega
’
bo lganlar. Muhammad Shayboniyxon yoshligida ta limni Buxoro madrasasida
‘ ’
olgan. Ubaydulloxonning musiqa ilmiga katta rag bati bo lgani, musiqiy
‘ ‘
asboblar chalgani, nozik xusnixat egasi bo lgani ma lum.
‘ ’
Shayboniylar davrida ham tarix ilmi juda rivoj topgan. XVI asr tarixini yoritib
beruvchi Tavorixi guzida, nusratnoma, Mulla Shodiyning Fathnoma ,
“ “ ”
Binoiyning Shayboniynoma , Muhammad Solihning Shayboniynoma ,
“ ” “ ”
Abdulloh Nasrullohning Zubdat al-asror , Fazlulloh Ro zbekxonning
“ ” ‘
Mehmonnomai Buxoro , Zayniddin Vosifiyning Badoi ul vaqoye , Hofiz
“ ” “ ”
Tanish Buxoriyning Abdullanoma kabi mumtoz tarixiy asarlari fikrimiz
“ ”
dalilidir.
37

Bundan tashqari Muhammad Shayboniyxon davrida Binoiyning Ajoyib ul“
Maxluqot geografik asarini ham aytishimiz mumkin, deb o tilgan mavzuga
” ‘
xulosa yasaladi.
XV asrning ikkinchi yarmida milliy madaniy markazi bo lgan Hirot, XVI
– ’
asrga kelib o z mavqieni yo qotdi, avval Shayboniy, keyinchalik esa Eron shohi
’ ’
Safoviy hukmdorlarning chekka shaharlaridan biriga aylanib qoldi.
Bu davrga kelib madaniy va adabiy markazlik roli Samarqand va Buxoroga
ko chgandi.
’ Bu shaharlarga faqatgina O rta Osiyo territoriyasidangina emas, ’
balki Eron, Afg oniston, Hindiston shaharlaridan ham bu yoki u sohalarning
’
ishtiyoqmandlari kelar edilar. Natijada bu o lkada o sha zamon madaniyati va
’ ’
adabiyotining turli sohalarida ancha ko zga ko ringan vakillar yashab ijod
– ’ ’
etishgan.
XVI asrda Movarounnahrda adabiyot, tarix fani me morchilik va tasviriy
’
san at rivojlanib bordi. Poeziya juda ravnaq topdi. Hasan Buxoriy Nisoriy
’
(1566 yil)ning Muzakkir ul - ahbob va Mutribiyning (1604 1605 yillar)
“ ” –
Tazkiroti Shuaro nomli O rta Osiyo antolgiyalari buning shohididir.
“ ” ’
Bularda Samarqand, Buxoro, Toshkent va O rta Osiyoning boshqa
’
shaharlarida yashab ijod qilgan bir necha yuz adabiyot va fan arboblarining
nomlari keltirilgan. Antologiya tuzilishi bu davrda aholining madaniy saviyasi
yuksak ekanligini ko rsatadi.
’
XVI asrning birinchi yarmida Movarounnahrda O zbek tilida adabiy va
’
tarixiy asarlarning paydo bo lishi maroqli hodisadir. Tarixi guzidayi
’ “
Nuratnoma shu sohadagi ilk asarlaridandir. Muhammad Solihning
”
Shayboniynoma dostoni ham o zbek tilida yozilgan. Bu ikki asar, garchi
“ ” ’
Shayboniyxonning topshirig I va ishtiroki bilan yozilgan bo lsada, har holda
’ ’
O rta Osiyo xalqlarining tarixi, etnografiyasi va adabiyotiga doir faktlarga
’
asoslangan juda qiziq materiallarni o z ichiga olgan.
’
XVI asrda yashab ijod etgan shoirlardan biri, buyuk shoir, adib, tarixchi va
olim Boburdir. Boburnomani A. Beverij Boburga shunday baho bergan edi:
38

sahovatliligi, mardligi, talantligi, fanga, san atga muhabbati va ular bilan“… ’
muvaffaqiyatli shug ullanishi jihatidan olib qaraganda, Osiyodagi podsholar
’
ichida Boburga teng keladigan birorta podsho topa olmaymiz .
”
Bobur 12 yoshidan boshlab umrining oxirigacha deyarli uzluksiz urush va
yurishlar bilan band bo ldi. Lekin, shunga qaramay, u keng va chuqur bilim olgan
’
hamda ajoyib iste dodi bilan o z davrining yirik madaniyat arboblaridan biri
’ ’
bo lib yashagn edi. U qaerda bo lmasin, doimo ilm fan, san at va adabiyot
’ ’ – ’
oqillari bilan yaqindan aloqa bog lar, ularga homiylik qilar va turli ilmiy
’ –
adabiy suhbatlar hamda munozaralar uyushtirar edi.
Bobur 16 17 yoshlaridan boshlab, badiiy ijodiyot bilan shug ulanadi. U
– ’
Boburnoma da 906 907 yillar (1449 1500 yillar) voqeasi haqida so zlar
“ ” – – ’
ekan, ul fursatlarda biror ikki qator bayt olishuv erdim, vam g azal tugamaydir
“ ’
erdim deydi. Bobur o zbek klassik adabiyotining, ayniqsa, Alisher Navoiyning
” ’
boy adabiy merosini hamda fors, tojik adabiyoti ustoz san atkorlarining adabiy
’
tajribalarini o rganadi. Boburni eng yirik va eng ajoyib asari uni butun dunyoga
’
tanitgan. Yevropa sharqshunoslari, jumladan, X. Vamberi tomonidan Yuliy
Sezarning komentariyalari bilan bir qatorga quyilgan kitobi Boburnoma dir. Bu
“ ”
asar tarixiy manba bo lishi bilan birga o zbek prozasining qimmatli
’ ’
yodgorligidir, shu bilan birga Boburnoma geografiya, etnografiya, tabiat, xalq
“ ”
meditsinasi va boshqa ilmiy sohalar bo yicha ham qimmatli ma lumotlar beradi.
’ ’
Boburning Boburnoma dan tashqari yana bir qancha asarlari bor, bular
“ ”
islom dini huquqshunosligi va shariyat aqidalarini bayon etuvchi Mubayyn
“ ”
nomli she riy risolasi Validiya nomi bilan atalgan tasavvufga oid kitobi
’ “ ”
Xatti Boburiy nomi bilan mashhur bo lgan alfabit jadvalidan iborat. Shular
“ ” ’
jumlasidandir. Abdulla ibn Muhammadning Zubdat ul asror nomli tarixiy asari
“ ”
XVI asrning birinchi choragida majburdir. Unda Shayboniyxonning halok
bo lishiga olib brogan sabablardan biri Shayboniylar lageridagi ziddiyatlar
’ –
ochib ko rsatilgan.
’
Rashididdin va sharofiddin Ali Azdiyning tarixiy asarlari o zbek tiliga
’
tarjima qilinadi. Ulug bekka bag ishlangan Muntahabi Jome va Tavorixiy
’ ’ “ ” “
39

shoxiy degan asarning o zbek tiliga tarjima qilinganligi o zbek tilining ta sir” ’ ’ ’
doirasi kengayib borganidan dalolat beradi.
O z zamonining tarixiga doir Sharafnomai shoxiy degan katta asarini
’ “ ”
Hofuz Tanish Buxoriy yozgan bo lib siyosiy voqealarga boy. Bu asarda O rta
’ ’
Osiyoning ijtimoiy iqtisodiy tarixiga oid juda ajoyib ma lumotlar bor.
– ’
Shuningdek, bu davrda ayrim Shayboniy hokimlari adabiy asarlar yaratishda
qatnashganlar. Shayboniyxonning o zi ham o z zamonasining o qimishli
’ ’ ’
odami edi. Bu haqda X. Vamberi shunday yozadi, u har holda o zining Eroniy
’
dushmanlari tarafidan ta sir etilganidek, nimani hohlasa, shuni bajarib yuruvchi
’
vahshiy bir kimsa emas edi. Masalan, u zamonning ruhoniy ulamolariga katta
hurmat, hatto bolalarcha itoat qilib, barcha urush safarlarida o zi bilan barobar
’
kichkina go zal kutubxonasini olib yurar, Temur kabi bu ham doimo diniy
’
munozaralarga qatnashgan. Qur onning ba zi bir oyatlari haqida Hirotning
’ ’
nimqadam tafsifchilari bo lgan qozi Ixtiyor va Muhammad Yusufga e tiroz ham
’ ’
bildirgan edi.
Shayboniyxon Bobur aytganidek, ma nosiz va lazzatsiz she rlar yozmagan,
’ ’
balkim go zal she rlar yozgan. Shayboniyxon tomonidan 1508 yilda yozilgan,
’ ’
chig atoy Turkiy tilidagi Bahir ul xudo (Haqqiqiy yo lning dengizi) nomli
’ “ ” ’
diniy qasidaning yagona qo l yozma nusxasi Angliyaning Londondagi Brinish
’
muzeyi kutubxonasida saqlanmoqda. Bu qasidaning bir joyida Shayboniyxon
shunday deydi:
Podsholig da Shayboniy faqrdan ayrilmag il,
’ ’
Faqr shohi ikki olam ichra bo lur podsho.
’
Tetri gar berdi seta Eroniy Turon,
Bandalik tavrin Shayboniy bermagil eldan daho.
Shayboniyxonning she rlar to plami bo lgan Devon 191 varaqdan
’ ’ ’ “ ”
iborat bo lib, bugun Turkiyaning Istambul shahridagi To nqoni saroyi
’ ’
kutubxonasida saqlanmoqda. Sakkokiy, Gadoiy, Navoiy an anasidagi klassik
’
chig atoy Turkiy she riyatini davom ettirgan Shayboniyxonning she rlarida
’ ’ ’
diqqatni o ziga jalb qilgan hassos shoirning Turkiston yurtiga bo lgan cheksiz
’ – ’
40

muhabbatini har doim tilga olib turganidir. Turkistonning Buxoro, Samarqand,
urganch, Yassi shaharlari nomini o z she rlarida Shayboniyxonga qadar ko p’ ’ ’
ishlatgan boshqa shoir yo q desak sira yanglishmaymiz. Masalan:
’
Jannati ma vo degan bog i Samarqand elim,
’ ’
Navsari a lo degan obi Samarqand elim,
’
Yoki Buxoro haqida yizilgan
Bir zayolim bor ko ngilkim pirmu vafoiy atayin.
’
Ul Buxoro sharida Ka ba tavofin aylayin.
’
Shayboniyxon XVI asr adabiyotiga katta xissa qo shgan shoirlardan biridir.
’
Shayboniylar zamonida fan keng rivojlandi. Hatto sonlarni zarb qilish haqida
izoh berilgan Hisob usullari risolasi XVI asrga mansub asardir. 1593 yilda
“ ”
Amin Ahmad Roziy Haft iqlim (Etti iqlim) degan jo g rofiy biologic
“ ” ’ ’ –
lug at tuzdi. Mutrabiyning dunyo xaritasi kashf qilingan. Tazkiroti shuaro
’ “ ”
ham taxminan shu vaqtlarda yozilgan. Bu davrda meditsina sohasida qilingan
ilmlar sezilib turardi. 1541 yilda Muhammad Husayn Ibn Al Me roni as-
– ’
Samarqandiy tibbiy va farmakalogiya ruyxatiga oid ilmiy asar yozib, o ta dorivor
’
o simliklardan dori tayyorlash va saqlash uchun ishlatiladigan idishlarning
’
rangdor nafis syr atlar ilova qilindi. XVI asr Qozilarning hujjatlaridan biz
’
Samarqandda tabiblar ko z kasalliklarini davolash ishlari bilan
’
shug ullanganliklarini bilamiz. Ko z tabibi Shoh Ali ibn Sulaymon Navro z
’ ’ ’
Ahmadxon huzurida ishlagan. Samarqandda Ko chkinchixon zamonida Hirotlik
’
tabib Sulton Ali ishlagan. U kasalliklar va terapiya haqida umumiy ma lumot
’
beradigan Tabiblik dasturlamasi ni yozgan.
“ ”
Shayboniylar davrida ko p asarlar o zbek tiliga tarjima qilingan. Kitobga
’ ’
qiziqish zo rligidan kutubxonalar tashkil qilingan.
’
XVI asrda hattotlik san ati juda yuqori darajada rivojlandi.sulton Ali
’
Mashxadiy, Mir Ali Xiraviy, Muhammad ibn Ishoq, ash Shixobiy va boshqalar
mashhur xusnixat ustalari edilar. 1586 1587 yillarda Darvesh Muhammad ibn
–
Do stmuhammad Buxoriy polisrafiya san ati nazariyasiga oid asar yozgan.
’ ’
41

Bu davrda yozilgan asarlar suratlar bilan bezatilgan. Bunday asarlar jumlasiga
Fathnoma , Tarixi Abulxayrxoniy 1521 yilda tuzilgan. Alisher Navoiy“ ” “ ”
asarlarining ruyxati 1562 1563 yilda ko chirilgan Tavorixi guzidayi
– ’ “
nusratnoma ni ko rsatish mumkin. Bu asarlarni bezashda ishlatilgan
” ’
minatyuralar O rta Osiyo moddiy madaniyatini aks ettiradi.
’
Bu davrdagi musvvirlar ijodini tadqiq qilgan G. A Pugachenkova XVI asrda
O rta Osiyoga xos alohida minatyura rassomligi paydo bo ldi, deb aytgan edi.
’ ’
Shayboniylar xuddi Temuriylar singari nihoyatda o qimishli madrasa
’
ta limini olgan, dunyoviy va dininy bilimlarni egallagan, harbiy san atda ham,
’ ’
she riy san atda ham iste dodli, ijodkorlar bilgan, hatto forschani go zal
’ ’ ’ ’
yozishni mukammal egallagan. Xullas, ziyoli davlat arboblari bo lishgan.
’
Shayboniylar davrida ilm fan, madaniyat, adabiyot va san at,
– ’
me morchilikning ravnaq topishida sulola vakillarining ibratli shaxsiy ta sirlari
’ ’
ham zarvorlidir. Mamlakatning turli tomonlaridan taniqli shoir, tarixchi va
olimlarning Shayboniyni qora tortib, panoh izlab Buxoroga kelishlari va
layoqatlariga qarab mansab hamda uy joy va etarli mablag bilan
’
ta minlanishlari, izzat ikrom topishlarining boisiham ana shundadir.
’ –
Muhammad Shayboniyxon, Ubaydulloxon, Rustam Sulton, Abdulazizxon va
Jahongir Sulton shoir bo lishgan, o zbekcha va forscha she rlar yozishgan.
’ ’ ’
Abdullaxon I esa musiqashunos, sozanda va astronomiya bilan shug ullangan.
’
Abdullaxon II Qur oni karimni tafsir qilishda hadisi shariflarni tahlil va talqin
’
qilishda din peshvolarining fan olamlariga sazovor bo lgan .Bu ta rifu
’ … ’
tavsiflarimiz shunchaki, quruq gaplar emas, balki o sha davrda zamondoshlari
’
bo lmish taniqli mualliflar tomonidan yozib qoldirilganxolis fikrlardir. Misol
’
tariqasida bu bu kitoblardan ayrimlarini Kamoliddin Binoiyning
Shayboniynoma , Fazlulloh ibn Ro zbexonning Mehmonnomai Buxoro va
“ ” ’ “ ”
Suluk al - muluk , Mulla Shodining Fathnoma (Shayboniyxonning
“ ” “ ”
tarjimoiy holi she riy tarzda hikoya qilinadi) va Tavorixi guzidom nusratnoma
’
(o zbek tilidagi nasriy asar), Abdulla ibn Muhammad ibn Ali Nasrulloning
’
Zubdat ul - osor (o zbek tilida), Hofuz Tanish ibn Mir Muhammad al
“ ” ’ –
42

Buxoriyning Shartnomai shohiy (bu asar Abdullanoma nomi bilan“ ” “ ”
mashhur), Muhammad ibn Valining Bahr ul asror , Zayniddin Vasifiyning
“ – ”
Badoe ul vaqoe degan asarini keltirishimiz mumkin. Bu ruyxatini yana davom
“ ”
ettirish mumkin, lekin shu nomi tilga olingan mumtoz tarixiy va memuar
asarlarning o ziyoq shayboniylar davrida ham bo lganidek, tarix fani ancha rivoj
’ ’
topganini ko rsatadi. Biroq farqi shundaki, temuriylar davrida tarixiy kitoblar
’
ko plab forscha yozilgan bo lsa, shayboniylar zamonida esa o zbek tilida ham
’ ’ ’
ta rif etiladi.
’
Shayboniylar davrida kitobat ishlariga qo lyozmalarni husnixat bilan
’
ko chirish yo li bilan nusxani ko paytirish, ularni voqeaband miniatyuralar
’ ’ ’
bilan bezatish, chiroyli va chidamli muqovalarga jamlashga katta e tibor berilgan.
’
Shu tariqa, Alisher Navoiy homiyligida Kamoliddin Behzot va uning safdoshlari
tomonidan yaratilgan Hirot rassomchilik maktabi vujudga keladi. Zotan bu davrga
kelib, bu ham, o zbeklarning bu boradagi markazi ham Hirotdan Buxoroa
’
ko chgan edi. Shayboniylardan Abdulazizxon va Abdullaxon IIning
’
kutubxonalari o sha zamon musulmon Sharqidagi eng yirik kitob xazinalaridan
’
edi.
Shayboniylar davrida ham temuriylar zamonidagi yuksalishning ruhi
so nmagan edi. Nafaqat poytaxt shaharlar bo lmish Samarqnq va buxoroda,
’ ’
balki shular bilan bir qatorda mamlakatning barcha viloyatlarida halqimizning
bunyodkorlik ishlari davom etar, barcha viloyatlarimizda ham bizkim o zbeklar
’
bag ridan etishib chiqqan iste dodli olimlar, shoirlar, tarixchilar, ulamolar,
’ ’
san atkorlar va shu kabi madaniyat, ilm fan, adabiyot va san at ahli samarali
’ – ’
va barakali faoliyat ko rsatar edilar. Chunki bizkim o zbeklarning birlashgan va
’ ’
markazlariga o z milliy davlati dovrug i etti iqlimga etgan Buxoroi sharifday
’ ’
poytaxti bor edi, Qoraxoniylar saltanatidan so ng, ya ni 1212 yildan keyin
’ ’
oradan uch yarim asr o tgach, Buxoro poytaxtlik maqomiga erishgan edi.
’
Musulmon sharqidagi an anaviy udumga ko ra sulolaga asos solgan shaxs
’ ’
sulolaboshi nomi bilan atashuvchi Shayboniylar davlati ibtidodidan eng qadim
zamonlardan Turon deb milodiy 539 yildan ham Turon, ham Turkiston deb
43

nomlanib kelayotgan mamlakatimizga angi nom berdi: O zbekiston deb atala’
boshladi. Shayboniylarning tarixiy xizmatlaridan biri, aytish mumkinki,
qaytarilmas xizmatlaridan biri shuki, Turkiston deganda barcha turkiy xalqlarga
ma lum darajada o ziga xos belgi va xislatlri, turmush tarsi va boshqa shu
’ ’
kabilar bilan farqlanuvchi, xullas o z milliy qiyofasiga ega, bizkim
’
o zbeklarning mamlakati tushuniladigan bo ldi. Bu chindan da qaytarilmas va
’ ’ –
tarixiy voqea bo lib, allaqachonlardir dunyoga kelgan kamolotga etib, o zligini
’ ’
namoyon qilgan Turonu Turkiston zaminiga tup quyib palak yozgan xalqa, bizkim,
o zbeklarning vataniga xuddi oltin uzukka yoqut ko z qo yilganidek munosib,
’ ’ ’
mazmundor va sharafli nom berilgan edi: O zbekiston!!!
’
Me morchlik qurilish san atining yuksak pog onasi. Go yo, unda
’ – ’ ’ ’
davriy taraqqiyot- sivilizatsiyaning qiyofasi aks etda. U davrning vakili bo lmish,
’
jamiyatning foydalilik chidamlilik va go zallik haqidagi ko tarinki g oyalarini
’ ’ ’
o zida saqlab qolishi mumkin. Me moriy yodgorliklar qiyofasida tarixini
’ ’
o ziga xos tosh kitobi shakllanadi, qo l bilan yaratilgan musiqa timsoliga
’ ’
aylanadi.
O zbekiston me morchiligining tarixiy ildizlari uzoq asrlarga borib taqaladi.
’ ’
Tarixga nazar tashlar ekanmiz, So g d, Baqtriya, Xorazm kabi ilk davlar
’ ’
davridan boshlab, to Temurgacha va undan so bg me morchilik borasida muhim
’ ’
ulkan qurilishlar amalgam oshirilganligiga shohid bo lamiz. Ayniqsa, Temur va
’
temuriylar davrida me morchilik o z davrini rivojining yuksak cho qqisiga
’ ’ ’
erishdi.
O zbek me morchiligida shayboniylar temuriylardan keyin eng katta hissa
’ ’
qo shgan sulola sanaladi. Shayboniylar Temur va temuriylar davridagi
’
me morchilik an analarini davom ettirdilar, XVI asrdan bizgacha ko pgina
’ ’ ’
arxetuktura yodgorliklari ko proq dininy maqsadlarga mo ljallangan jamoat
’ ’
binolari masjidlar, madrasalar, mozorlar, shuningdek, savdo sotiq uchun
– –
belgilangan binolar etib kelgan.
Shayboniylar davri me morchilikda ustalarning ijodi hajmini qisqartirish va
’
soddalashtirish hisobiga ko pgina binoning dekarativ pardozini zaiflashtirish
’
44

evaziga, asosan gumbazsimon toshlarning me moriy formalari va ularni qurishda’
omilkorligi ko zga tashlanadi. Bu me mor ustalarning katta iste dodga ega
’ ’ ’
ekanliklarini, materialni va qurilish texnikasini juda bilimdonlari ekanliklarini
ko rsatadi.
’
Shayboniylar davrida eng yirik binolar Buxoroda qurilgan. Bu davrda
Buxoroning iqtisodiy va siyosiy obro sini oshishi shahar aholisining ko payishi
’ ’
uning kengayishiga sabab bo ldi. Ma lumki, me morriy qurilishlarda nafaqat
’ ’ ’
shayboniy hukmdorlar, balki saroy a yonlari ham aktiv ishtirok etganlar. Masalan,
’
Samarqandda Muhammad Shayboniyxon, Abu Saidxonlar madrasalar
qurdirganlar. Muhammad Shayboniyxon bundan tashqari Yassi shahrida jome
masjidi qurdirgan. Balx shahri qal asining devorini ta mirlashtirgan. Uning
’ ’
vorislari davrida mazkur faoliyat davom ettirildi. Xususan Abdullaxon va
Abdullaxon II davrida Buxoro shahri yangi devor bilan o rab olindi.
’
XVI asrda qurilgan juda ko p monulintal binalar shaharni yanada bezadi/
’
Samarqandda Bibixonim masjididan keyingi rinda turuvchi masjidi Kalon bunga
‘
misol bo la oladi. Masjidi Kalon o zining tarixiga ko ra Temur Bibixonim
’ ’ ’
masjidini takrorlaydi: hovlissi to g ri burchakli, atrofi ayvon bilan o ralgan,
’ ’ ’
shuningdek, hovlini g arb tomonidan katta darvoza qarshsiga mehrob ustida
’
monumental yirik binosifatida ko kka ko tarilib turgan qurilishining bosh
’ ’
qismida alohida ko zga tashlanib turadi. Binoning bu qismi tetjida baland
’
havorang gumbaz bor.
1536 35 yillarda Masjidi Kalon qarshisida Mirarab madrasasi qurildi. Bu
–
katta madrasa Ubaydullaxonning mablag lariga Mirarab deb atalgan nufuzli
’
shayx Abdulla Yamonli uchun qurilgan. Ma lumki, Shayboniyxon shahid ketgan.
’
1510 1520 yillarda amakim Ko chkichixon 1530 1533yillarda uning o g li
– ’ – ’ ’
Abu Said Shayboniylar davlatini boshqaradi. Biroq ularda ichki nizolarni bartaraf
etishda Safoviylar davlatidek qudratli tashqi g animga qarshi urash olib borishda
’
shijoatu o quv etishmaydi.
– ’
Ana shunday tarixiy sharoitda tarix maydoniga Muhammad
Shayboniyxonning jiyani Ubaydullo Sulton chiqadi. U g ayratli, o quvli davlat
’ ’
45

arbobi va shijoatli lashkarboshi edi. 1533 yil xonlik mansabini egallagan
Ubaydullaxon mamlakatni rasman poytaxt Samarqanddan emas, balki Buxorodan
turib boshqardi.
1530 yili, Ubaydullo Sultonxon noibi bo lgan bir paytda ham, uning o ziga’ ’
ham fikr do sti Mir Arabga og ir bir sinovdan o tishga to g ri keladi.
’ ’ ’ ’ ’
Safoviylarning qizil boshlilardan iborat katta qo shini mamlakatimizga bostirib
’
kirib to G ijdivongacha etib keladi, Ubaydullo Sulton o z qo shini bilan
’ ’ ’
dushmanga qarshi chiqadi. Birinchi to qnashuv jang taqdirini hal qila olmaydi,
’
sababi dushman qo shini son jihatidan o zbek qo shinidan ortiq edi, Ubaydullo
’ ’ ’
Sultonning qo shini kam sonli bo lgani uchun ertasi kuni bo lajak jangda qo li
’ ’ ’ ’
baland kelishi amri mahol bo lib qoladi, lashkar orasida tushkunlik yuz bera
’
boshlaydi. Ana shunday qaltis bir vaziyatda, kech oqshom paytida Mir Arab
Hazratlari qo shin qoshida shunday bir nutq irod etadilarki, bundan lashkarlar
’
o ta mutassir bo ladi, ruhi ko tariladi va o sha xuftondayoq tungi hujumga
’ ’ ’ ’
o tib dushman ustidan to la g alaba qozonadi. Turkistonning mustaqilligi,
’ ’ ’
halqimizning erki, dini mashabi, or nomusi, iftixori saqlanib qoladi,
– –
Ubaydullo Sultonni bu g alaba uni ma naviy ilhomxhisi Mir Arabga
’ ’
bag ishlaydi, keyinchalik shu g alaba sharafiga yangi madarasa qurishga farmon
’ ’
beradi. Bu madrasa Buxoroni Buxoro qilib, unga ko rk bag ishlab, ma rifat,
’ ’ ’
ruhoniyat o choqlaridan biri bo lib kelayotgan Mir Arab madrasasidir.
’ ’
Madrasa qurilishi 1530 yili boshlab yuboriladi. Qurilishda xalqimizning turli
qatlamlari, hunarmandlardan tortib tolibi, ilmlargacha, o sha jangda qatnashgan
’
g oliblardan tortib ruhoniylargacha qatnashadi, chunki mag lub bo lib imon
’ ’ ’ –
e tiqodidan ayrilib qolish xavfidan qutulishisevinchi .0shun0day qimmatli,
’
shunday safarbarlikni keltirib chiqargan edi.
O z yirikligi va arxitektura sifatlari bilan katta qimmatga ega bo lgan
’ ’
binolar XVI asr Buxoroning atroflari ham qurilgan. Sulton qishlog idagi bir
’ –
biri bilan ikki qavvatli ark orqali birlashtirilgan. Bahouddin qishlog idagi
’
mashhur xo ja Bahouddin Naqshbandining mozori oldida qurilgan katta gumbazli
’
xonaqo, hokimi Mulla Mir qishlag idagi masjidlar shular jumlasidandir.
’
46

Samarqand arxitektura sohasidagi ijod hatto temuriylar bilan Shayboniylar
o rtasida hokimiyat uchun kurash avj olgan paytda ham to xtashadi.’ ’
Shayboniyxon davrida madrasa va Zarafshonda qoldiqlari g isht arki
’
ko rinishida bizning kunlarimizgacha etib kelgan suv taqsimlovchi ko prik
’ ’
qurildi. XVI asrning diqqatga sazovor qurilishlari, shuningdek, Karmanada va
Toshkentda saqlanib qolgan.
Grajdan arxitekturasi yodgorliklaridan ko prik va sardobalardan tashqari
’
Buxoroning bozor ko chalari chorrahalarida qurilgan naqshli beshta bino,
’
ayniqsa, katta diqqatga sazovordir. Bu binolar: Toqi Sarofon, Toqi
Telpakfurushon, Toqi Zarafshon va bizgacha etib kelmagan, Toqi Tirgdan hamda
Toqi Urufurushondir. Bu hashamatli binolar tipi Abdullaxon nomli tepasi yopiq
katta bozor bilan birga poytaxtning markaziy qismini hamisha gavjum bozorning
tashqi arxitektura ko rinishini tashkil qilar edi. Grajdan arxitekturasi asarlaridan
’
juda yaxshi va hozirgacha ishlab turgan. Sarafon hammomini ko rsatish mumkin.
’
Buxoroning arxitektura binolarini ichki va tashqi tomonining bezagida turli tuman
usullar qo llanilar, ammo tayyor suratga qarab maxsus qurilgan turli rangdagi
’
koshinlardan iborat bo lgan sirli uymakor mozoika XVI asrda juda qimmatga
’
tushuvchi va ko p mehnat talab qiluvchi usul sifatida ancha kam qo llanilardi.
’ ’
Naqshning relvori, qismlariga tillo suvi berilar, fon ko k yoki yashil ranglarga
’
bo yalar, mayday gullar va naqshlar ham shunga qarab bo yalardi. Bularning
’ ’
barchasi go yo mayday gulli armomentga ega bo lgan yashil yoki ko k
’ ’ ’
maydonga tilla naqshlar yoyilib tashlanganday tasavvur hosil qilardi. Toshga naqsh
ishlash Buxoro muzeyida saqlanuvchi kulrang marmardan ishlangan ajoyib qabr
toshlaridan ma/lum. Bu toshlar boshdan oyoq juda yaxshi ishlangan va sinchiklab
o yilgan gullar armament bilan hamda kalligrafik qoidalarga qat iy buysunib
’ ’
o yilgan yozuvlar bilan qoplangan.
’
Umamna, XVI asrda me morchilik sohasida ham ulkan ishlar qilindi. Turli
’
maqsadlar uchun ko pdan ko p grajdanlik, madaniy va injenerlik binolari
’ – ’
qurildi. Bu binolar O rta Osiyoda me morchlikning shu asarda injenerlik va
’ ’
texnik badiiy jihatdan yuksak mahorat darajasiga erishganidan me morchilikni
’
47

rivjlantirishda yangi yo l kashf etilganidan dalolat beradi. Afsuski,’
karvonsaroylar, rastalar, masjid madrasa, ko priklar bino qilgan xalq
– ’
ustalarining nomlari bizning zamonamizga etib kelmagan, ayrimlarini hisobga
olmaganda, masalan, 1541 1545 yillarda Kafolat shogird maqbarasini qurgan
–
me mor G ulom Husaynning nomi saqlanib qolgan.
’ ’
O rta Osiyoda shu davrda srajdanlik ahamiyatiga molik, har turli savdo
’
rastalari, ariq va kanallar, ko prik solish ishlari keng quloch yoydi. Shayboniyxon
’
davrida yangi karvon saroylari solindi. Masalan, G ijduvon Buxorodagi Tilla
’
Kalon hammomlar solindi. Jenkinsonning garlariga qaraganda, Buxoroda
hammomlar shunday ustalik bilan solinganki bunaqa hammom dunyoda yo q.
’
XVI asr nafaqat Buxoro, Samarqand shaharlariga katta e tibor qilindi,
’
balkim boshqa shaharlarda ham katta katta binolar qurildi. Yassada masjid,
–
Qarshi shahri daryo yonida saroy, sovrinda madrasa qurildi.
XVI asrning eng yirik me morchilik inshoatlaridan biri Termiz nohiyasi
’
Namuna jamoa xo jaligi territoriyasida Kokildara (Kokildor ota) bo lib,
“ ” ’ “ ” ’
mavzoliy xonaqo hisoblanadi. O sha vaqtda rasm bilan nafis panjara va ayvon
’
xuddi shu Kokildora mabzoleyida ham bor.
II.2. a ) Mavzuga doir bir soatlik d ars ishlanmasi
Mavzu: Shayboniyxon davlatining tashkil topishi.
Movoraunnahrdagi ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy hamda madaniy hayot.
Darsning maqsadi:
A) Ta limiy vazifasi
’ : O quvchilarga Shayboniylar davlatining tashkil ‘
topishi, shu davrda hukmronlik qilgan hukmdorlar haqida, Shayboniylar davrida
mamlakatdagi ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va madaniy ahvol haqida chuqur bilim
berishdan iborat.
B) Tarbiyaviy vazifasi : O zbek xalqiga nisbatan muxabbatda tarbiyalash
‘
Ona Vatanga bo lgan muxabbatni uyg otish, o sha davrdagi hukmdorlarning
‘ ‘ ‘
yaxshi fazilatlaridan o rnak olish. Tarixiy yodgorliklarni asrabg avaylashga
‘ ‘
o rgatish.
‘
48

V) Rivojlantiruvchi ta limi’ : Oldingi darslarga, o quvchilarga suyangan ‘
holda ular o zlashtirgan bilimlar asosida yangi mavzuning mohiyatidan kelib
‘
chiqib, o quvchilar bilimini rivojlantirishdan iborat.
‘
G) Foydalanilgan adabiyotlar:
Azamat Ziyo O zbek davlatchilik tarixi , Z.M. Bobur Boburnoma, M.
“ ‘ ” “
Solih Shayboniynoma , O zbekiston tarixi darsligi
“ ” “ ‘ ”
D) Darsni jihozlash : O zbekistonning siyosiy xaritasi, Shayboniyxon
‘
davrining siyosiy xaritasi, xonliklarning bo linishi xaritasi, ko rgazmali qurollar,
‘ ‘
suratlar va badiiy tarixiy adabiyotlar.
E) Dars turi : Aralash dars
1. Darsning borishi:
A) Darsni tashkil qilish
B) Yo qlama yilish, o quvchilarni darsga tayyorlash
‘ ‘
V) O tilgan mavzu yuzasidan o quvchilar bilimini tekshirish va
‘ ‘
baholash
2. Yangi mavzu: Shayboniyxon davlatining tashkil topishi
A) Mavzuni bayon qilish rejasi:
1. Dashti Qipchoqdagi siyosiy vaziyat
2. Shayboniylar davrida Movoraunnaxr
3. Xulosa.
B) O qitish metodikasi:
‘
O qituvchining jonli nutqi, suhbat, munoazar va tahlil.
‘
3. Yangi mavzuni bo yicha o quvchilarning bilimini mustahkamlash
‘ ‘
Savollar:
1. XV asrning ikkinchi yarmida Dashti Qipchoqda siyosiy vaziyat qay
ahvolda edi?
2. Movoraunnahrdagi xalk ommasining turmush tarzini so zlab bering
‘
3. Madaniy hayotni siz qanday tushunasiz va Shayboniylar davrida
qanday edi?
49

Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, Temuriy Mirzolarning o rtasida‘
boshlanib ketgan o zaro janjallar taxt uchun kurashishlar oqibatida Temuriylar
‘
davlati parchalanib ketdi. Buning asosiy sabablaridan biri avvalambor Temuriy
Mirzolar o rtasida o zaro taxt talashishi juda kuchayib ketdi. Natijada
‘ ‘
Temuriylar davlati zaiflashdi va kuchsizlanib qoldi. Ayni shu paytlarda Dashti
–
Qipchoqda Shayboniyxon parchalanib ketgan Abulhayrxon davlatini tiklash
harakatida edi.
Ko pgina janglardan so ng o zbek qabila va qavmlari, urug lar unga
‘ ‘ ‘ ‘
ishonib uning atrofiga birlashdi. Dastlabki paytlarda Shayboniyxon Temuriy
hukmdorlar xizmatida bo ldi. O tror, Sig noq, Arquq, Savron kabi
‘ ‘ ‘
shaharlarning Shayboniyxonga sovg a qilinishi uning harbiy kuchini yanada
‘
oshirdi. Temuriylar xizmatida bo lgan Shayboniyxon ularning ichki siyosatini
‘
zimdan kuzatdi va o rgandi. Temuriylar davlatining kuchsizlanishidan
‘
foydalangan Shayboniyxon bu sulola hukmronligini batamom tugatishga kirishadi.
1499-1509-yillarda olib borilgan yurishlaridan keyin butun Movoraunnahr va
Xuroson qo lga kiritildi. Shu tariqa katta hududni egallagan Shayboniyxon davlati
‘
tashkil topdi. Egallagan hududlar Shayboniylar sultonlariga bo lib berildi. Bu
‘
paytda Eron hukmdori Shoh Ismoil Movoraunnahr yerlarini bosib olishga ko z
‘
tikkan edi. 1509-yilning oxirida Shoh Ismoil Xirotga qo shin tortdi. 1510-yilning
‘
fevralida Marv yaqinida ikki qo shin to qnashadi. Lashkar jihatidan ustun
‘ ‘
bo lgan Eronliklar jangda g alaba qozonadi. Shayboniyxon jangda
‘ ‘
qahramonlarga halok bo ladi. U dinimiz yo lida Eron bosqinchilariga qarshi
‘ ‘
kurashda jonini qurbon qiladi. Shayboniyxon Amir Temurdan keyin mamlakat
hududini kengaytirgan oxirgi lashkarboshi edi.
Shayboniyxon o limidan keyin uning amakisi Ko chkinchixon (1510-1530),
‘ ‘
uning o g li Abu Saidxon (1530-1533), Shayboniyxonning ukasi Mahmud
‘ ‘
Sultonning o g li Ubaydullaxon (1533-1539), Ko chkinchixonning ikkinchi
‘ ‘ ‘
o g li Abdullaxon (1539-1540), xokimiyatni boshqardi 1540-yildan
‘ ‘
Movoraunnahrda qo sh xokimiyatchilik vujudga keldi. Buxoroda Abdullaxonning
‘
50

o g li Abdulazizxon (1540-1550), Samarqandda Ko chkinchixonning o g li‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Abdulatif (1540-1551) Navro z Ahmadxon (1551-1556), Pirmuhammadxon
‘
(1557-1561), Iskandarxon (1561-1583), Abdullaxon II (1583-1598),
Abdulmo minxon (1598), Pirmuhammadxon II (1598-1601) Movoraunnaxrda
‘
xukmronlik qildi.
Shayboniylar davlatida katta qurilish ishlari olib borildi. Shayboniyxon
madrasasi, Abdurahim Sadr madrasasi, Baroqxon madrasasi, Masjidi Kalon, Mir
Arab, Abdullaxon, Ko kaldosh kabi madrasalar buning yorqin namunalaridir.
‘
Adabiyot sohasida Muhammad Solih, Kamoliddin Binoiy, Hofiz Tanish
Buxoriy, Xasan Nasoriy, Zayniddin Vosifiy, Abul Abbos Muhammad Tolib,
Siddiqiy, Baxriddin Kashmiriy, Mutridiy, Mushfiqiy xukmdorlardan
–
Shayboniyxon, Ubaydullaxon kabi shoirlar va fan arboblarining jahon madaniyati
xazinasiga qo shgan hissasi benihoya kattadir.
‘
4. Uyga vazifa beriladi.
II.2. b) Dars natijalari va mulohazalar
Men, bitiruvg malakaviy ishimni yoritish jarayonida mavzu yuzasidan ikki
‘
parallel sinfda sinov darsini o tkazdim. Bunda bir mavzuni ikki usulda amalga
‘
oshirdim. Birinchi darsda asosiy e tiborni o quvchilarga ko proq ma lumot
’ ‘ ‘ ’
berish uchun mas uliyatni o z zimmamga oldim. Ikkinchi darsda esa mas uliyat
’ ‘ ’
o quvchilar zimmasiga yuklandi, ya ni ko proq o quvchilar mavzuni
‘ ’ ‘ ‘
yoritishga jalb etildi. Natija shuni ko rsatdiki, birinchi darsda erisha olmagan
‘
rejamga ikkinchi darsda erishdim. Sababi birinchi darsda ko proq o quvchilar
‘ ‘
51

tinglovchi vazifasini bajardi. Ikkinchi darsda ular hal qiluvchi vazifani bajardi.
YA ni ular faol ishtirok etdi. Jumladan, badiiy, tarixiy adabiyotlardan parchalar’
o qidi va mazmunini gapirib berdi.
‘
Tajriba natijasida men quyidagi mulohazani aytmoqchiman:
Darsda ko proq o quvchilar faolligini oshirish kerak.
‘ ‘
Muammoli vaziyatlar yaratish yaxshi samara beradi.
Yangi mavzuni bayoniga qadar o quvchilarda ma lum bir tasavvurlar
‘ ’
shakllanishiga erishish lozim.
O quvchilarning tasavvuri asosida ular ongida mavzuga doir tushunchalarni
‘
shakllantirish oson kechadi.
Yangi mavzuni bayon etilishida o qituvchi o z oldiga mas uliyatni xis
‘ ‘ ’
etishini unutmasligi uning asosiy yutug i deb hisoblayman.
‘
X U L O S A .
XV asr oxiri XVI asr boshlarida temuriy Mirzolarning o rtasida boshlanib
’
ketgan o zaro janjallar taxt uchun kurashishlar oqibatida temuriylar davlat
’
parchalanib ketdi. Natijada Shayboniyxon Movoraunnahr xalqlari hayotida muhim
o zgarishlar yasagan Shayboniylar davlatini tashkil qildi. O zbekiston tarixi
’ “ ’ ”
darslarida bu davrdagi ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy ahvolni o rganish va uni
– ’
52

o quvchilar ongiga singdirish maqsadida olib borilgan tadqiqot ishida quyidagi’
xulosalarga kelindi.
- Shayboniyxon 1499 1509 yillarda olib borilgan yurishlaridan keyin
–
butun Movoraunnahr va Xurosonni qo lga kiritdi.
’ Shu tariqa katta
hududni egallagan Shayboniyxon davlati tashkil topdi. O quvchilarga
’
bu davlatning tashkil topishi sabablari va tmuriylar davlatining inqirozi
oqibatlari faktlar bilan taxlil qilib berildi;
- Shayboniyxon avlodlari davrida ijtimoiy – iqtisodiyhayot, ichki va
tashqi savdo, hunarmandchilik, qishloq xo jaligi rivoj topib O rta
’ ’
Osiyo tarixida yangi sahifa ochdi. Turkistonning xonliklarga bo linib
’
ketishi arafasida yuz bergan o zgarishlar aholining ijtimoiy
’
farovonligin oshirdi;
- Shayboniylar davrida etnik o zgarishlar ro y berib, Dashti
’ ’
Qipchoqdan ko chib kelgan qabilalar o zlari bilan o zbek degan
’ ’ ’
Movoraunnahr aholisi shu nom bilan yuritila boshlandi;
- XV XVI asrlarda Movoraunnahrning hamma hududlarida sharoitda
–
belgilangan tartibda xiroj va ushr kabi yer soliqlari, beda ekilgan
maydonlar, uzum hamda mevali bog lardan olingan tanobona, chorva,
’
hunarmandchilik va savdo sotiqdan olinadigan zakot asosiy soliqlar
–
hisoblangan. Shayboniylar davlati ana shu soliqlar hisobiga mavjud
bo lgan;
’
- Shayboniylar davlatida katta qurilish ishlari olib borildi. Shayboniyxon
madrasasi, Abduraxim Sadr madrasasi, Baroqxon madrasasi, masjidi
Kalon, Mir Arab, Abdullaxon, Ko kaldosh kabi madrasalar hisobiga
’
buning yorqin nmunalaridir.
- Shayboniylar davrida ilm fan, madaniyat rivojlanib, temuriylar
–
qoldirgan meros davom ettirildi. Hukmdorlardan Shayboniyxon,
Ubaydulloxon kabi shoirlar va fan arboblarining jahon madaniyati
xazinasiga qo shgan hissasi benihoya kattadir.
’
53

Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Karimov.I.A. Istiqlol va ma naviyat. Toshkent, 1994 yil ’
2. Karimov.I.A. Bizdan ozod va obod vatan qolsin. Toshkent, 1994 yil
3. Karimov. I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. Toshkent, 1998 yil
’
4. Muhammad Solih. Shayboniynoma. Toshkent, 1988 yil
5. Bobur.Z.M. Boburnoma. Toshkent, 1989 yil
54

6. Vamberi.X. Buxoro yoxud Movarounnahr tarixi. Toshkent, 1990 yil
7. Axmedov.B. O zbek ulusi. Toshkent, 1992 yil’
8. Saidqulov.T. O rta Osiyo xalqlari tarixi tarixshunosligidan lavhalar.
’
Toshkent, 1993 yil
9. Axmedov.B. Tarixdan saboqlar. Toshkent, 1994 yil
10. Ravshanov.P Qashqadaryo tarixi. Toshkent, 1995 yil
11. Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg usi. Toshkent, 1996 yil
’
12. Ibrohimov. A. Bizkim o zbeklar. Toshkent, 1999 yil
’
13. O zbekiston milliy ensiklopediyasi. 1 12 jild. Toshkent, 2000 2006
’ – –
yil
14. Axmedov.B. O zbekiston tarixi manbalari. Toshkent, 2001 yil
’
15. Tafakkur jurnali. 2000 2006 yillar.
–
16. O zbekiston tarixi jurnali. 2000 2006 yillar.
’ –
17. Muloqot jurnali. 2000 2006 yillar.
–
18. O zbekistonda ijtimoiy - fanlar jurnali. 2000 2006 yillar
’ –
19. Fan va turmush jurnali. 2000 2006 yillar.
–
20. O zbekiston adabiyoti va san ati haftanomasi Toshkent, 1996 2006
’ ’ –
yillar
21. Ma rifat gazetasi. 2000 2006 yillar
’ –
22. Turkiston gazetasi. 1996 2006 yillar.
–
55

Купить