O’zbekiston xalqaro va mintaqalararo Yevroosiyo hamkorligi tizimida - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	229.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O’zbekiston xalqaro va mintaqalararo Yevroosiyo hamkorligi tizimida

Купить

O’zbekiston xalqaro va mintaqalararo Yevroo siyo
hamkorligi tizimida
1BITIRUV MALAKAVIY ISHI

Mundarija:
KIRISH …………………………………………………… …………. ………… 3 - 4
Ι BOB. O’ZBEKISTON XALQARO HAMKORLIK TIZIMIDA

1.1. Mustaqil O‘zbekistonning jahon hamjamiyatidagi o‘ziga xos
o‘rni.................................................................................................... .......... .........5- 20
1.2. Yevroosiyoda hozirgi davrda xavfsizlik
masalalari……………………………………………………….........................21- 44
II.BOB. O‘zbekiston Respublikasining Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan o’zaro
iqtisodiy hamda madaniy aloqalari.
2.1.O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan Shanxay Hamkorlik Tashkiloti
doirasidagi aloqalari............................................................................ ........... .......45- 57
2.2. O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan qardoshlik munosabatlarining
yanada rivojlanishi .............................................................................. .......... .......58- 74
XULOSA ......................................................................... ............. .........................75- 78
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…. ................. ............. .......................79- 81
ILOVALAR ....................................................................... ............. ......................82- 83
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Mustaqillik yillarida xalqimizning o‘z o‘tmishiga
qiziqishi kuchaydi. O‘zligimizni anglash, tariximizni o‘rganish davlat siyosati
darajasiga ko‘tarildi. Chunki, xalqimizning madaniy-ma'rifiy an'analari va merosini
o‘rganishda, milliy g‘oyaning shakllanishida tarix fanining ahamiyati beqiyosdir.
O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov belgilab bergan
muhim vazifalar va tarixchi olimlar oldiga qo‘yilgan masalalar shundan iboratki, asl
manbalarga tayangan holda Vatanimiz tarixiga yangicha yondoshib, qadimgi davrdan
to bizning zamonimizgacha bo‘lgan tarixiy jarayonlarni va voqyealarni o‘rganishimiz
zarur. Ayniqsa mustaqillik yillari tariximizning eng shonli davridir. O’zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov ta'kidlaganlaridek “Mustaqillik
yillari o‘z o‘tmishimizni, o‘z madaniyatimizni xolisona bilib olish davridir. Bu jahon
hamjamiyati, tarix oldidagi vazifamizni anglab olish davridir” 1
.
Tariximizning ana shu o‘tgan davrini aniqrog‘i chorak asrlik mustaqil
taraqqiyotimiz sarhisob qilinar ekan, tashqi siyosat va diplomatik xizmatni
shakllantirish borasida amalga oshirilgan keng ko‘lamli ishlarni ham alohida qayd
qilish lozim.
Ta'kidlash joizki, mustaqillik davrigacha respublika Tashqi ishlar vazirligi
apparatida bor yo‘g‘i 10—15 nafar xodim bo‘lib, ular nomigagina vazifasi
hisoblangan ishlar, ya'ni protokol majburiyatlari va turli tadbirlar, asosan chet ellik
mehmonlarni qabul qilish bilan shug‘ullanardi, xolos. O‘sha davrda tashqi ishlar
vaziri lavozimida ishlagan bir amaldor ayni paytda kommunal sohasini ham
boshqarganining o‘ziyoq bu masalaga qanday yuzaki qaralganini ko‘rsatib turibdi.
Istiqlolning birinchi kunlaridan boshlab o‘ta muhim tashqi siyosiy masalani hal
qilishga, davlatlararo siyosiy va iqtisodiy munosabatlar sohasida eng maqbul
yo‘llarni topishga to‘g‘ri keldi. G‘oyat qisqa fursatda bu sohada Tashqi ishlar
vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar qo‘mitasi, keyinchalik esa, Tashqi iqtisodiy
aloqalar vazirligi va boshqa qator davlat boshqaruv organlari tuzildi, diplomatik
kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlash tizimi yaratildi.
1
Islom Karimov . Istiqlol va ma’naviyat. – T.: O’zbekiston , 1994, - 24 b.
3

Mamlakatimizning qulay geosiyosiy o‘rni, uning birinchi navbatda o‘z milliy
manfaatlarini inobatga olgan holda olib borayotgan, har tomonlama chuqur
o‘ylangan, mustaqil va izchil tashqi siyosati davlatimizning jahon hamjamiyati
tomonidan e'tirof etilishi, xalqaro maydonda obro‘-e'tiborining ortib borishini
ta'minladi. “Mustaqillik va suverenitet jahon hamjamiyatiga kirib borishimizga,
barcha davlatlar bilan teng huquqli va o‘zaro manfaatli munosabatlar o‘rnatishimizga
imkoniyat yaratdi” 2
.
“O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Qonunining 13-moddasida e'tirof etilishicha, “O‘zbekiston
Respublikasi chet davlatlar bilan diplomatik, konsullik, savdo aloqalari va boshqa
aloqalarni o‘rnatadi, ular bilan muxtor vakillarni ayirboshlaydi, xalqaro shartnomalar
tuzadi, xalqaro tashkilotlarning a'zosi bo‘lishi mumkin” 3
. Mazkur me'yor O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida ham yanada rivojlantirilib, Konstitutsiyaning 17-
moddasi 2-qismida respublika davlatning, xalqning oliy manfaatlari, faravonligi va
xavfsizligini ta'minlash maqsadida ittifoqlar tuzish, hamdo‘stliklarga va boshqa
davlatlararo tuzilmalarga kirish va ulardan ajralib chiqish mumkinligi nazarda
tutiladi.
Mustaqillikka qadar yurtimizda birorta ham xorijiy davlat elchixonasi yo‘q edi.
Hozirgi vaqtda chet ellarda mamlakatimizning 48 ta diplomatik vakolatxonasi bor.
O‘zbekistonda esa 86 ta elchixona va savdo vakolatxonasi akkreditatsiya qilingan.
Hozirgi kunda O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Islom Konferensiyasi
tashkiloti, yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti, yevroosiyo iqtisodiy
hamjamiyati, Shanxay hamkorlik tashkiloti, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi kabi
nufuzli xalqaro tashkilotlar va qator ixtisoslashgan xalqaro tuzilmalar ishida faol
ishtirok etib, mintaqaviy xavfsizlikni ta'minlash, Markaziy Osiyoda yadro qurolidan
holi hudud barpo etish, narkotik moddalarning noqonuniy aylanishi bilan bog‘liq,
shuningdek, xalqaro hamjamiyat oldida turgan boshqa dolzarb muammolarni hal
etish ishiga salmoqli hissa qo‘shmoqda.Qolavеrsa bugungi kunda mustaqil
2
Islom Karimov. Hozirgi bosqichda demokratik islohotlarni muvofiqlashtirishning muhim vazifalari. – T.:
O’zbekiton , 1996. – 3 b.
3
O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to’g’risidagi O’zbekiston Respublikasi qonuni //
Inson huquqlari . - T.: O’zbekiston , - 246 b.
4

Rеspublikamiz dunyoning ko’plab davlatlari bilan o’zaro iqtisodiy xamda
madaniy,savdo-sotiq va diplomatik, elchilik aloqalarini to’g’ri yo’lga qo’yib
kеlmoqda.Bunday aloqalarda birinchi navbatda o’zimizning yon qo’shnilarimiz
bo’lmish Markaziy Osiyo davlatlari yetakchi o’rinni egallaydi. Ushbu jihatlar
mavzuning dolzarbligini belgilaydi.
Ishning maqsad va vazifalari : Tarixdan ma'lumki hech bir davlat boshqa
davlatlar bilan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy hamkorliksiz rivojlana olmaydi
va taraqqiyotga erisha olmaydi. Shu nuqtai nazardan O‘zbekiston Respublikasining
xorijiy davlatlar, xalqaro va regional tashkilotlar jumladan Markaziy Osiyo davlatlari
bilan mintaqada barqarorlikni ta'minlash hamda barqaror rivojlanish masalalarida olib
borayotgan o’zaro hamkorlikni tadqiq etish.
Shundan kеlib chiqib quyidagi vazifalarni bеlgilab olindi :
- O‘zbekiston Respublikasining jahon xamjamiyatiga qo‘shilishi jarayonlarini
tarixiy nuqtai nazardan o‘rganish va tahlil qilish;
- Yevroosiyoda hozirgi davrda xavfsizlik masalalarini tahlil qilish;
- O‘zbekiston Respublikasining Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan aloqalari
va tutgan o‘rni o‘rganish;
- O‘zbekiston Shanxay Hamkorlik Tashkiloti doirasida Markaziy Osiyo
davlatlari bilan olib borayotgan hamkorlik aloqalarini tahlil qilish;
- O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan qardoshlik
munosabatlarining yanada rivojlanishi yo‘lidagi muammolarni yoritishdan iborat.
BMIning ilmiy va amaliy ahamiyati: BMIning asosiy natija va
xulosalaridan O’zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy aloqalari tizimini
takomillashtirish va uni Yevroosiyo davlatlari bilan hamkorligini rivojlantirishga
qaratilgan davlatlararo maqsadli dasturlarni ishlab chiqishda foydalanish
mumkin.
Ishning aprobatsiyasi: BMI Qarshi davlat universiteti Tarix va
ijtimoiy fanlar fakulteti Tarix kafedrasi qoshidagi “Yosh o’lkashunoslar”
to’garagida ma’ruza qilingan.
5

Ishning tuzilishi: Bitiruv malakaviy ish kirish, ikki bob, 4fasl, xulosa,
adabiyotlar ro’yxati hamda ilovalardan tarkib topgan bo’lib, 81 sahifani tashkil
etadi.

6

Ι BOB. O’ZBEKISTON DA XALQARO HAMKORLIK
JARAYONLARI
1.1 Mustaqil O‘zbekistonning jahon hamjamiyatidagi o‘ziga xos o‘rni.
1991 yil 31 avgust - O’zbekiston Respublikasi mustaqilligining rasmiy e’lon
qilingan kun – davlatimizning xalqaro hamjamiyatga keng ko’lamli va dinamik
integrastiyasi boshlangan sana hisoblanadi.
Bugungi kunda O’zbekiston dunyoning 130 dan ortiq
mamlakati bilan diplomatik aloqalar o’rnatgan.
Toshkentda 45 ta xorijiy davlatning elchixonalari, 8 ta faxriy konsulxona, 11 ta
xalqaro tashkilotlarning vakolatxonalari, 5 ta xalqaro moliyaviy tashkilotlarning
vakolatxonalari, 3 ta diplomatik mavqega ega bo’lgan savdo vakolatxonalari faoliyat
olib bormoqda.
Bugungi kunda xorijiy mamlakat va xalqaro tashkilotlarda O’zbekiston
Respublikasining 46 ta diplomatik va konsullik vakolatxonalari faoliyat
ko’rsatmoqda.
O’zbekiston 100 dan ortiq xalqaro tashkilotlarga a’zo bo’lib, turli xil ko’p
tomonlama hamkorlik tuzilmalari bilan aloqalarni rivojlantirmoqda.
Mamlakat Tashqi siyosiy faoliyati kontseptsiyasiga muvofiq, O’zbekiston
tashqi siyosatining asosiy ustuvor yo’nalishi Markaziy Osiyo mintaqasi bo’lib,
mamlakatning hayotiy muhim manfaatlari bu mintaqa bilan chambarchas bog’liqdir.
O’zbekistonning Markaziy Osiyoga oid siyosatining asosiy yo’nalishlari -
mintaqada tinchlik va barqarorlikni ta’minlashdan, mintaqaviy xavfsizlikning eng
muhim muammolarini hal etish, jumladan, Afg’onistondagi vaziyatni izga tushirishga
ko’maklashishdan, transchegaraviy suv havzalari resurslaridan foydalanish
masalalarini hal etishdan, chegaralarni delimitatsiya va demarkatsiya qilish
jarayonlarini yakunlashdan, ekologik barqarorlikni ta’minlashdan, transchegaraviy
tahdidlarga qarshi kurash borasida samarali chora-tadbirlar ko’rishdan, barcha
qo’shni mamlakatlar bilan o’zaro yaqin, manfaatli va amaliy hamkorlikni yo’lga
qo’yishdan iboratdir.
7

O’zbekiston o’zining yaqin qo’shnilari bilan munosabatlarda doimo ochiq,
do’stona va pragmatik siyosat yuritish tarafdori bo’lib qoladi, mintaqadagi barcha
dolzarb siyosiy, iqtisodiy va ekologik muammolarni Markaziy Osiyo mamlakatlari
tomonidan o’zaro manfaatlarni hisobga olgan holda, amaliy muloqot va xalqaro
huquq normalari asosida hal etilishini yoqlaydi.
O’zbekiston Afg’onistonga nisbatan an’anaviy tarzda yaxshi qo’shnichilik va
do’stona siyosat yuritadi hamda bu davlatning ichki ishlariga aralashmaslik, u bilan
o’z munosabatlarini ikki tomonlama asosda, afg’on xalqi tanlagan hukumatni qo’llab-
quvvatlash siyosatini o’ziga ma’qul topadi.
O’zbekistonning fikriga ko’ra, Afg’onistonda urushni to’xtatish va tinchlik
o’rnatishning yagona yo’li - siyosiy yo’l bo’lib, afg’on muammosini muzokaralar
yo’li bilan qarama-qarshi kuchlarni BMT rahbarligida muzokaralar orqali o’zaro
kelishuvga olib kelish va ushbu mamlakatning barcha siyosiy kuchlarini o’z ichiga
olgan vaqtinchalik hukumat tuzishdir.
O’zbekiston tashqi siyosatining ustuvor yo’nalishi MDHga a’zo
mamlakatlardir. O’zbekistonni bu davlatlar bilan tarixan shakllangan siyosiy,
iqtisodiy, transport-kommunikatsion va boshqa aloqalar bog’lab turadi. O’zbekiston
MDHning barcha mamlakatlari bilan ikki tomonlama hamkorlik munosabatlarini teng
huquqli, o’zaro manfaatli, bir-birini hurmat qilish asosida yo’lga qo’yishni davom
ettiradi.
O’zbekiston Respublikasi bilan Rossiya Federatsiyasi o’rtasidagi Strategik
sherikchilik to’g’risidagi shartnoma (2004 yil 16 iyun), Ittifoqchilik munosabatlari
to’g’risidagi shartnoma (2005 yil 14 noyabr), shuningdek Strategik sheriklikni
chuqurlashtiish to’g’risidagi deklaratsiya (2012 yil 4 iyun) asosida Rossiya
Federatsiyasi bilan do’stona aloqalarni izchil rivojlantirish va har tomonlama
mustahkamlash har ikkala mamlakat manfaatlariga mos keladi hamda mintaqada
barqarorlik va xavfsizlikning mustahkamlanishiga xizmat qiladi. Savdo-iqtisodiy
aloqalarni va investitsion hamkorlikni yanada kuchaytirish hamda diversifikatsiya
qilish, xavf-xatar va tahdidlarga qarshi kurashish va mintaqada tinchlik va
8

barqarorlikni saqlash va mustahkamlashdagi hamkorlik - O’zbekiston va Rossiya
o’rtasidagi ikki tomonlama munosabatlarning muhim jihatlaridir.
O’zbekiston o’zining yaqin mintaqaviy qo’shnisi hamda global muammolarni
hal etishda muhim o’rin tutadigan davlat sifatida Xitoy Xalq Respublikasi bilan
strategik sheriklik munosabatlarini yanada mustahkamlashdan manfaatdordir. Xitoy
bilan ikki tomonlama munosabatlarni yanada rivojlantirish 2012 yil 6 iyunda
imzolangan O’zbekiston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi o’rtasidagi
Strategik hamkorlik munosabatlarini o’rnatish to’g’risidagi qo’shma deklaratsiyaga,
hamda 2013 yil 9 sentyabrda imzolangan Do’stlik va hamkorlik to’g’risidagi
shartnoma va Ikki tomonlama strategik sherikchilik munosabatlarini yanada
rivojlantirish va chuqurlashtirish to’g’risidagi qo’shma deklaratsiyaga asoslanadi.
Osiyo – Tinch okeani mintaqasidagi barcha etakchi mamlakatlar bilan o’zaro
manfaatli asosda savdo-iqtisodiy munosabatlarni kengaytirish, O’zbekiston
iqtisodining ustuvor sohalariga investitsiya va yangi texnologiyalarni jalb etish,
shuningdek fan, ta’lim, sog’liqni saqlash, madaniyat va turizm sohalarida aloqalarni
rivojlantirish hamkorlikning asosiy yo’nalishlari hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasi Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan har tomonlama va
o’zaro manfaatli munosabatlarni rivojlantirish tarafdoridir, jumladan Hindiston va
Pokiston bilan savdo-iqtisodiy va transport-kommunikatsiya sohalarda hamkorlikni
yanada rivojlantirishdan manfaatdor.
Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlari bilan o’zaro manfaatli munosabatlar savdo-
iqtisodiy, transport kommunikatsiyalari, moliya va investitsiya sohalarida izchil
rivojlanmoqda, shu jumladan IHT va ITB doirasida.
O’zbekistonning nufuzli xalqaro tashkilotlar ishida, eng avvalo BMTni
faoliyatida, faol ishtirok etib kelmoqda. O’zbekiston BMTni dunyoda tinchlik va
xavfsizlikni saqlab turish, hozirgi shiddat bilan davom etayotgan globalizatsiya
jarayonida davlatlarning barqaror rivojlanishini ta’minlash borasidagi yagona
universal tashkilot deb biladi.
Respublikamiz shuningdek mintaqaviy tashkilotlar ishida faol ishtirok
etmoqda. O’zbekiston Shanxay hamkorlik tashkilotini doirasida mintaqaviy
9

xavfsizlik tahdidlariga qarshi kurash, a’zo mamlakatlarning barqaror ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotini ta’minlash, o’zaro infratuzilmaviy va investitsion loyihalarni
amalga oshirish borasidagi hamkorlikni kuchaytirish tarafdori.
O’zbekistonning Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligi tashkiloti doirasidagi ko’p
tomonlama hamkorligining ustuvor yo’nalishlariga savdo-iqtisodiy hamkorlik
masalalari, transport kommunikatsiya tarmoqlarini rivojlantirish, transmilliy tahdid
va xavf-xatarlarga qarshi kurashish hisoblanadi.
Markaziy Osiyo davlatlari boshliqlarining birinchi uchrashuvi 1990-yil iyunda
Almati shahrida bo'lib o'tdi. Uchrashuv sobiq Ittifoq hali mavjudligi sharoitida, uning
ahvoli tobora yomonlashib borayotgan, xalq xo'jaligining barcha sohalarida tanglik
kuchayib borayotgan, pul qadrsizlanayotgan, narx-navo qimmatlashib borayotgan
sharoitda bo'lgan edi.
Shuning uchun ham Markaziy Osiyodagi besh davlat iqtisodiy tanglikdan
chiqish uchun resurslarni birlashtirish zarur degan xulosaga keldilar. Beshta
respublika davlat boshliqlari - I. Karimov, N. Nazarbayev, A. Masaliyev, Q.
Mahkamov va S. Niyozovlar O'rta Osiyo va Qozog'iston xalqlariga murojaatnoma
hamda respublikalar rahbarlarining Bayonoti nomli hujjatlarni imzoladilar.
Almati uchrashuivida davlat boshliqlari har yili uchrashuv o'tkazish to'g'risida
ahdlashib oldilar.
Markaziy Osiyo davlatlari prezidentlarining navbatdagi uchrashuvi 1991-yil 13
- 15-avgust kunlari Toshkent shahrida bo'ldi. Unda uchrashuv yakunlari xususida
Axborot hamda respublikalararo Maslahat kengashini tuzish to'g'risida bitim
imzolandi. Maslahat kengashining vazifasi beshta mamlakat o'rtasida iqtisodiy
hamkorlik qilish uchun shart-sharoit yaratishdan, bozor munosabatlariga o'tishda
mintaqa manfaatlarini himoya qiluvchi kelishilgan siyosat yuritishdan,
iqtisodiyotning umumiy muammolarini hal etishga yagona yondashuvlarni ishlab
chiqishdan iborat deb belgilandi.
1991-yil 13-dekabrda Ashgabatda o`rta Osiyo Respublikalari va Qozog'iston
davlat boshliqlarining uchrashuvi bo'lib, unda Tajan-Seraxs temir yo'l qurilishi
bo'yicha iqtisodiy hamkorlik qilish haqida bitim imzolandi. Uni O`zbekiston,
10

Qozog'iston, Qirg'iziston, Turkmaniston prezidentlari - I. Karimov, N. Nazarbayev,
A. Akayev va S. Niyozovlar imzoladilar. Temir yo'l qurilishi haqidagi bu bitim
yagona Osiyotrans magistralini yaratishda muhim ahamiyatga egadir. Besh davlat
boshliqlari Chernobil halokati, Orol fojiasi oqibatlarini tugatish masalasida birgalikda
harakat qilish haqida qaror qabul qildilar. Halokat zonalari aholisiga tezlikda
gumanitar yordam jo'natishga ahdlashdilar.
1993-yil 4-yanvarda Islom Karimov tashabbusi bilan Toshkentda O'rta Osiyo
Respublikalari va Qozog'iston prezidentlarining yig'ilishi bo'lib o'tdi. Unda Markaziy
Osiyo atamasi tilga olindi va bundan keyin Markaziy Osiyo deganda o`rta Osiyo
Respublikalari va Qozog'iston tushuniladigan bo'ldi. Uchrashuv qatnashchilari
mintaqa davlatlaridagi siyosiy va iqtisodiy ahvolni muhokama qildilar. Mintaqa
mamlakatlari o'rtasidagi ikki tomonlama va ko'p tomonlama shartnomalar, savdo-
iqtisodiy bitimlar qanday bajarilayotganligi tahlil etildi.
Tojikistonda 1992-yilda boshlangan birodarkushlik urushi to'g'risida fikr
almashindi va Tojikistonga ko'rsatilayotgan yordamni davom ettirishga kelishildi.
Mintaqa xavfsizligini va tinchlikni mustahkamlash yuzasidan hamkorlik qilish
masalalari xususida maslahatlashib olindi. Bir-birlariga elchilar yuborishga qaror
qilindi va uni 1993-yil 1-fevralgacha belgilangan tartibda hal qilish tashqi ishlar
vazirliklariga topshirildi. Hukumatlarga narx siyosati, energiya manbalari bilan
ta'minlash, Orol va Kaspiy dengizlari muammolarini tomonlar manfaatini ko'zlab
ishlab chiqishni topshirdilar. Toshkent uchrashuvida Orolni saqlab qolish xalqaro
jamg'armasini tuzish to'g'risida qaror qabul qilindi. Jamg'arma majlislarini Qizil
o`rda, Nukus va Tashovuzda o'tkazish zarur deb topildi. Bosh davlat boshliqlari
hamkorlik haqidagi bitimni imzoladilar.
Orol muammolarini hal qilish tomon tutilgan yo'l 1993-yil mart oyida Qizil
O'rdada Markaziy Osiyo davlatlari boshliqlarining Rossiya davlat delegatsiyasi
ishtirokida anjuman bo'lib o'tdi. Anjumanda Orol dengizi va Orolbo'yi muammolarini
hal etish, Orol mintaqasi ekologiyasini sog'lomlashtirish va ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotni ta'minlash sohasida birgalikda qilinadigan harakatlar to'g'risida bitim
11

imzolandi. Orol dengizi havzasi muammolari bilan shug'ullanuvchi Davlatlararo
kengash tuzildi. Orolni qutqarish xalqaro jamg'armasi ta'sis etildi.
Uchrashuv qatnashchilari Qozog'iston, Qirg'iziston, O'zbekiston, Tojikiston,
Turkmaniston va Rossiya nomidan BMT Bosh kotibi Butros G'oliyga maktub yo'llab,
Orol bo'yidagi murakkab ahvol va ro'y bergan muammolarni hal etish ucluin
belgilangan chora-tadbirlar haqida, shuningdek, Orol dengizi havzasi muammolarini
hal qilishga xalqaro hamjamiyatning diqqat-e'tiborini jalb qilish zarurligi to'g'risida
uni xabardor etdilar.
1993-yil avgustda Nukusda Orol dengizi havzasi muammolari bilan
shug'ullanuvchi Davlatlararo kengash va Orolni qutqarish xalqaro jamg'armasining
qo'shma majlisi bo'ldi. 1994-yil 11-yanvarda Nukusda Markaziy Osiyo mamlakatlari
boshliqlarining Rossiya Federatsiyasi davlat delegatsiyasi (Yuriy Yakovlev, RF Bosh
vaziri o'rinbosari) ishtirokida konfrensiyasi bo'lib o'tdi. Konferensiyada Orol dengizi
havzasidagi ahvol bilan bog'liq ko'pgina masalalar, Orolni qutqarish xalqaro
jamg'armasi mablag'lari qanday to'planayotgani muhokama qilindi, faoliyati
ma'qullandi. Ekologik vaziyatni yaxshilash yuzasidan yaqin 3 - 5 yil ichida bajarilishi
lozim bo'lgan vazifalar belgilandi. Orol dengizini qutqarish bo'yicha Davlatlararo
kengash Nizomi tasdiqlandi hamda uning ijroiya organining rahbari tayinlandi. Bu
masalalar bo'yicha qarorlar qabul qilindi.
O`zbekiston rahbariyati mintaqadagi mamlakatlar va xalqlar o'rtasida teng
huquqli va o'zaro manfaatli hamkorlik o'rnatib, uni mustahkamlash va rivojlantirish
tadbirlarini qadam-baqadam amalga oshirib bordi. Tojikiston xalqi boshiga musibat
tushganda O'zbekistonning bergan siyosiy va iqtisodiy madadi, Orolni qutqarish
harakatida O`zbekistonning faol ishtiroki fikrimizning dalilidir.
Markaziy Osiyo iqtisodiy hamjamiyati (MOIH) 1994-yil 10-yanvar kuni
O`zbekiston Respublikasi bilan Qozog'iston Respublikasi o rtasida tovarlar,
xizmatlar, sarmoyalar va ishchi kuchlarning erkin o'tib turishini nazarda tutuvchi
hamda o'zaro kelishilgan kredit-hisob-kitob, budjet. soliq, narx, boj va valuta
siyosatini ta'minlovchi yagona iqtisodiy makonni tashkil etish to'g'risida shartnoma
imzolandi. 1994-yil l6-yanvar kuni O`zbekiston Respublikasi bilan Qirg'ziston
12

Respublikasi o'rtasida yagona iqtisodiy makon to'g'risida shartnoma imzolandi. 1994-
yil 30-aprelda Cho'lponota shahrida O'zbekiston, Qozog'iston, Qirg'iziston o'rtasida
yagona iqtisodiy makon tuzish to'g'risida uch tomonlama shartnoma imzolandi.
O`zbekiston, Qozog'iston va Qirg'iziston prezidentlarining 1994-yil iyul oyi
boshida Almati shahrida bo'lib o'tgan uchrashuvi ham bu uch qardosh mamlakatlar
xalqlar o'rtasidagi munosabatlarni mustahkamlashda yana bir yangi qadam bo'ldi.
Unda o'zaro integratsiyani kuchaytirish bo'yicha, Markaziy Osiyo hamkorlik va
taraqqiyot bankini tuzish to'g'risida bitimlar imzolandi. Tomonlar dalvatlararo
kengash hamda uning doimiy ijroiya organini, shuningdek, Bosh vazirlar kengashi,
Tashqi ishlar vazirlari kengashi, Mudofaa vazirlari kengashini ta'sis etdilar. Bunday
yagona muvofiqlashtiruvchi boshqaruv organlarining paydo bo'lishi O`zbekiston,
Qozog'iston va Qirg'iziston o'rtasida integratsiya uchun huquqiy zaminni yanada
mustahkamladi. Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot banki tashkil etildi. Shu
tariqa Markaziy Osiyo Iqtisodiy hamjamiyati (MOIH) tashkil topdi.
1995-yil 14-aprel kuni Chimkentda O`zbekiston, Qozogiston, Qirg'iziston
prezidentlarining uchrashuvi bo'ldi. Tojikiston va Afg'oniston chegarasidagi vaziyat
haqida maslahatlashib olindi. Qabul qilingan Bayonotda Tojikiston muxolifat
kuchlari tomonidan 1995-yil 7-aprelda qilingan, qon to'kishga olib kelgan hujum
qoralandi. Tojikiston rahbariyatiga tojiklararo muzokaralarni faollashtirish va
mojaroni bartaraf etish uchun barcha vositalardan foydalanish taklifi ilgari surildi.
Uch davlat boshlig'i Markaziy Osiyo davlatlari integratsiyasini jadallashtirish
bo'yicha hujjat (kommyunike) imzoladilar. Bu borada 2000-yilgacha dastur
ma'qullandi. Uchrasluivda davlatlararo kengash va Markaziy Osiyo hamkorlik va
taraqqiyot banki ("Sentraz bank") ning axborotlari tinglandi.
1995-yil 15-dekabrda Jambulda Qozog'iston, Qirg'iziston va O`zbekiston
respublikalari davlatlararo kengashining navbatdagi majlisi bo'ldi. Prezidentlar 2000-
yilgacha bo'lgan iqtisodiy integratsiya va, birinchi navbatda, sarmoya sarflanishi
lozim bo'lgan loyihalar dasturlarini hayotga joriy etish, kommunikatsiya tarmoqlarini
rivojlantirish masalalarini muhokama etdilar. Integratsiya dasturida 53 ta loyihalar
ishlab chiqildi. BMT rahnamoligida harakat qiladigan Qozog'iston, Qirg'iziston va
13

O'zbekiston Respublikalarining tinchlikni saqlash kollektiv batalyonini tashkil qilish
haqida qaror qabul qilindi. Uch davlalning tinchlikni saqlash kollektiv batalyoni
shakllantirildi.
1997-yil 9 - 10-yanvar kunlari Bishkekda O'zbekiston, Qozog'iston,
Qirg'iziston davlat boshliqlarining kengashi bo'lib, unda uch qardosh davlatlar
o'rtasida abadiy do'stlik haqida shartnoma imzolandi. Bu hujjatda o'zbek, qozoq,
qirg'iz xalqlarining orzu-niyatlari o'z ifodasini topdi. Mazkur shartnoma uch qardosh
davlat xalqlarining iqtisodiy, siyosiy, madaniy ilmiy-texnikaviy hamkorligini yangi
asoslarda rivojlanlirishga yo'naltirdi.
1997-yil 12-dekabr kuni Qozog'iston Respublikasining yangi poytaxti - Astana
shahrida Qozog'iston, Qirg'izislon va O`zbekiston prezidentlarining kengashi bo'lib
o'tdi. Kengashda uch mamlakat o'rtasida energetika, suv zaxiralaridan oqilona
foydalanish, oziq-ovqat ta'minoti, kommunikatsiya hamda mineral xomashyo
zaxiralarini o'zlashtirish va qayta ishlash sohalari bo'yicha xalqaro konsorsiumlar
tuzish to'g'risida muzokara bo'ldi. Prezidentlar xalqaro konsorsiumlar tuzish bo'yicha
uch mamlakat hamkorligi tamoyillari konsepsiyasini maqulladilar.
1998-yilda Tojikiston Respublikasi Markaziy Osiyo iqtisodiy hamjamiyatiga
a'zo bo'lib kirdi.
2000-yil 20 - 21-aprel kunlari Toshkentda O`zbekiston, Qozog'iston,
Qirg'iziston va Tojikiston prezidentlarining uchrashuvi bo'lib o'tdi. Uchrashuvda
mintaqaviy hamkorlik va mamlakatlararo munosabatlarga doir masalalar muhokama
qilindi. To'rt mamlakat rahbarlari terrorchilik, siyosiy va diniy ekstremizm, xalqaro
uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash va mintaqa davlatlariga tahdid soladigan
boshqa xavf-xatarning oldini olishga qaratilgan hamkorlik to'g'risida shartnoma
imzoladilar. Gap shundaki, Markaziy Osiyo davlatlari o'rtasida o'zaro hamkorlik
sohasida 200 dan ortiq hujjat imzolangan bo'lsa-da, ular orasida mazkur masalaga
tegishli hujjat yo'q edi. Bunday hujjatning imzolanishi Markaziy Osiyodagi
vaziyatdan kelib chiqqan muhim qadam bo'ldi. to'rt davlat prezidentlari xalqaro
terrorizmga, siyosiy va diniy ekstremizmga qarshi birgalikda kurash olib borishga
kelishib oldilar.
14

2000-yil 14-iyulda Dushanbeda bo'lib o'tgan Markaziy Osiyo iqtisodiy
hamjamiyati davlat boshliqlarining kengashida prezidentlar iqtisodiy hamkorlikning
bugungi ahvoli, iqtisodiy integratsiyani yanada chuqurlashtirish tadbirlari, Sirdaryo
va Amudaryoning suv-energetika zaxiralaridan unumli foydalanish masalasi
yuzasidan fikr almashdilar. Kengashda MOIH ning 2002-yilgacha bo'lgan muddatda
yagona iqtisodiy makonni yaratish bo'yicha birinchi navbatdagi sa'y-harakatlari
dasturi to'g'risida, 2005-yilgacha bo'lgan muddatda integratsiyani rivojlantirish
strategiyasi haqida qarorlar qabul qilindi.
Markaziy Osiyo hamkorligi tashkioti 2001-yil 28-dekabr kuni Toshkent
tashkilotida .davlatlar boshliqlarining navbatdagi kengashi bo'lib o'tdi. Kengashda
hamkorlikni rivojlantirish, mintaqada barqarorlik va xavsizlikni ta'minlash masalalari
muhokama qilindi va Toshkent bayonoti imzolandi. Mazkur kengashda MOIH
tashkiloti faoliyatini to'xtatishga qaror qilindi. Islom Karimov taklifiga binoan MOIH
negizida Markaziy Osiyo Hamkorligi tashkilotini tuzishga kelishib olindi.
2002-yil 28-fevral kuni Almati shahrida Markaziy Osyo davlatlari
boshliqlarining uchrashuvi bo'lib o'tdi. Muzokaralar yakunida prezidentlar Markaziy
Osiyo Hamkorligi tashkitotini ta'sis etish to'g'risidagi shartnomani imzoladilar. Shu
tariqa MOH tashkiloti huqiiqiy jihatdan rasmiylashdi. MOH tashkilotining raisi etib
Islom Karimov saylandi. Mazkur tashkilot endi nafaqat iqtisodiy munosabatlarni
rivojlantirish, shuningdek, siyosiy, jtimoiy, madaniy va boshqa turdagi aloqalar
ko'lamini kengaytirish masalalari bilan shug'ullanadi. Har bir a'zo mamlakatdan
bevosita davlat rahbariga hisobot berib turadigan bittadan muvofiqlashtiruvchi vakil
tayinlandi. 4 ta vakil MOH tashkiloti faoliyati samaradorligini oshirish, a'zo
mamlakatlarining integratsiya jarayonlarini faollashtirish borasidagi nuqtayi
nazarlarini yaqinlashtirish, qabul qilingan hujjatlarning ijrosini nazorat qilish va
umumiy vaziyatni tashkil etish bilan shug'ullanmoqda. MOH tashkilotining tashkil
etilishi, uning a'zolari bo'lgan 4 ta mamlakat o'rtasidagi o'zaro manfaatli aloqalarni
yangi pog'onaga ko'tardi.
MOH tashkilotiga a'zo davlat boshliqlarining .2002-yil 6 - 7-iyul kunlari Oqtov
(Qozog'iston), 5-6- oktabr kunlari Dushanbe (Tojikiston) sammitlari bo'lib o'tdi.
15

Toshkentda 2002-yil noyabr oyida MOH tashkilotiga a'zo davlatlar parlamentlari
rahbarlari hamda ishbilarmon doiralari vakillarining forumlari bo'lib o'tdi.
2002-yil 27-dekabrda va 2004-yil 28-mayda Astana shahrida bo'lib o'tgan
MOH tashkilotiga a'zo davlat boshliqlarining sammitlarida mintaqaviy xavfsizlik,
Orol inqirozi, noqonuniy migratsiya, uyushgan jinoyatchilik, narkotik kontrabandasi,
umumiy bozor barpo etish, suv-energetika zaxiralaridan unumli foydalanish,
transport tizimining umummintaqaviy infratuzilmasini barpo etish kabi masalalar
muhokama etildi. Mazkur masalalar bo'yicha hamkonik qilishga qaratilgan qo'shma
kommyunike va bitimlar imzolandi.
Yevrosiyo iqtisodiy hamjamiyati 2005-yil 6-7-oktabr kunlari Sankt Peterburg
shahrida bo'lib o'tgan Markaziy Osiyo hamkorligi tashkiloti Davlat rahbarlarining
kengashida o'tgan davrda qilingan ishlar sarhisob qilindi. Kengashda Markaziy Osiyo
umimiy bozorini barpo etish konsepsiyasi tasdiqlandi. MOHning bu galgi sammiti
Yevrosiyoda integratsiyalashuv jarayonidagi burilish nuqtasi bo'ldi. O`zbekiston
rahbarining tashabbusi bilan MOH va Yevrosiyo iqtisodiy hamjamiyati negizida
yangi YOIHni shakllantirishga qaror qilindi. Negaki, bu ikki tashkilotning maqsad va
vazifalari deyarli farq qilmas edi. Ikki tashkilotning qo'shilishi natijasida yirik
geografik makonda yanada faol yangi integratsiya uchun keng yo'l ochildi. YOIH
Rossiya, Belorus, Qozog'iston, Qirg'ziston va Tojikiston o'rtasida 1995-yilda tuzilgan
Bojxona ittifoqi negizida tashkil topgan edi. YOIHning 2006-yil 24-25-yanvar
kunlari Sankt-Peterburg shahrida bo'lib o'tgan Sainmitida O`zbekiston unga a'zo
bo'lib kirdi. Mazkur sammitda O`zbekistonning YOIHni ta'sis etish to'g'risidagi
shartnomaga qo'shilishi to'g'risidagi protokol, "YOIHni ta'sis etish to'g'risidagi
shartnomaga o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish to'g'risida"gi Qarorlar imzolandi.
YOIH tashkiloti unga a'zo mamlakatlar o'rtasida integratsiyani rivojlantirishga,
yagona umumiy bozorning shakllanishiga, Bojxona ittifoqiga, erkin savdo zonasining
tashkil topishiga ko'maklashadi.
O'zbekistonning Qozog'iston bilan hamkorligi Markaziy Osiyodagi mustaqil
davlatlar o'rtasida ko'p tomonlama hamkorlik bilan birga, ular o'rtasida ikki
tomonlama aloqalar ham yo'lga qo'yildi.
16

O'zbekistonning Qozog'iston bilan ikki tomonlama munosabatlari 1992-yil 24-
iyunda Turkiston shahrida O`zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidentining
Qozog'istonga rasmiy davlat tashrifi paytida N. Nazarbayev bilan I. Karimov
tomonidan imzolangan ,,O’zbekiston Respublikasi bilan Qozog'iston Respublikasi
o'rtasida do'stlik va hamkorlik to'g'risidagi shartnoma" asosida mustahkamlanib
bormoqda.
1991-yil 10-noyabrda Islom Karimov Almatiga safar qildi. O'zekiston va
Qozog'iston prezidentlari ikki mamlakat integratsiyasiga oid aloqalar masalasini,
iqtisodiy siyosatini muhokama qilishdi. o`zaro sarmoyalarni amalga oshirish yo'llari
va usullari, qo'shma korxonalar, yuksak texnologiyalar yaratish haqida kelishib
olishdi.
Tomonlar pul tizimiga doir masalani muhokama qilib, ikkala tomon bir vaqtda
milliy valutani joriy etish haqida ahdlashdilar. Ikkala mamlakat pul tizimini
birgalikda mustahkamlashning prinsipial masalalari bo'yicha kelishib olishdi.
Aholining ikkala mamlakat pullarini erkin almashtirish uchun pul almashuv
tarmoqlarining vujudga keltirishga e'tibor qilish zarurligi takidladilar, hukumatlarga
va banklarga banklarao hisob kitoblar, erkin savdo, bojxona bo'yicha amaliy choralar
ko'rish to'g'risida ko'rsatma berildi. Ikki davlat o'rtasida savdo soliq, iqtisodiy
hamkorlik to'g'risida bitimlar tuzildi. O'zbekiston va Qozog'iston o'rtasida iqtisodiy
integratsiyaga oid aloqalar. o'zaro sarmoyalar almashish, qo'shma korxonalar va
yuksak texnologiyalar yaratish ishlari yo'lga qo'yildi.
Qozog'iston Prezidenti N. Nazarbayev 1994-yil 10-12-yanvarda rasmiy davlat
tashrifi bilan O`zbekistonda bo'ldi. Ikki prezident O`zbekiston bilan Qozog'iston
o'rtasida tovarlar, xizmatlar, sarmoyalar va ishchi kuchlarning erkin o'tib turishini
nazarda tutuvchi hamda o'zaro kelishilgan kridit-hisob-kitob, budjet, soliq, narx, boj
va valuta siyosatini ta'minlash to'g'risida shartnomani imzoladilar. O`zbekiston va
Qozog'iston chegaralari orqali kirishda va chiqishda ikkala mamlakat fuqarolarining
yuklarini bojxona tekshiruvidan o'tkazishni bekor qilish to'g'risida qaror qabul qilindi.
O`zbekiston Milliy banki bilan Qozog'iston Milliy banki Toshkent
shahrida ,,O'zbekiston - Qozog'iston" hamda Almati shahrida "Qozog'iston -
17

O`zbekiston" Kliring palatalarini, shaharlarda uning filiallarini, valuta almashtirish
punktlarini ochish to'g'risida ikki mamlakat hukumatlari va banklari o'rtasida bitimlar
tuzildi. 1998-yil 31-oktabrda O`zbekiston va Qozog'iston o'rtasida abadiy do'stlik
shartnomasi imzolangan. Shu tariqa O`zbekiston bilan Qozog'iston o'rtasidagi
hamkorlik tobora kengayib, chuqurlashib bormoqda. O`zbekiston va Qozog'iston
prezidentlarining Toshkentda 2000-yil 20 - 21-aprel kunlari bo'lgan uchrashuvida ikki
davlat chegaralarini aniq belgilab olishga bag'ishlangan uchrashuvi bo'ldi.
Muzokaralar yakunida ,,O`zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I. A. Karimov
va Qozog'iston Respublikasi Prezidenti N. A. Nazarbayevning qo'shma bayonoti"
imzolandi. Ikki mamlakat mustaqilligi va chegaralari daxlsizligini ta'minlashga
qaratilgan bu hujjat ikki tomonlama hamkorlik aloqalarini yanada mustahkamlash va
chuqurlashtirishda muhim ahamiyatga egadir. ,,Davlat rahbarlari, - deyiladi qo'shma
bayonotda, - O`zbekiston Respublikasi bilan Qozog'iston Respublikasi o'rtasidagi
chegara ikki davlat qardosh xalqlarini birlashtiruvchi tinchlik, do'stlik va yaxshi
qo'shnichilik chegarasi bo'lib qolishda yakdildirlar". 2001-yil 16 - 17-noyabr kunlari
O`zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov rasmiy tashrif bilan
Qozog'istonda bo'ldi. Ikki davlat prezidentlari o`zbekiston - Qozogiston davlat
chegarasi to'g'risida shartnomani imzoladilar. 2440 km uzunlikdagi chegaraning 96
foizi belgilab olindi. Qolgan qismini kelishuv asosida delimitatsiya qilishga
kelishildi. 10 oy davomida bu borada tegishli ishlar amalga oshirildi. 2002-yil 9-
sentabrda Qozogiston Respublikasi Prezidenti Nursultan Nazarbayevning taklifiga
binoan Islom Karimov Astana shahriga tashrif buyurdi. ,,O`zbekiston - Qozog'iston
davlat chegaralarining alohida uchastkalari to'g'risida bitim" imzolandi. Ikki
mamlakat o'rtasidagi chegaraga oid dolzarb masalalar huquqiy jihatdan o'z yechimini
topdi. Ikki mamlakat o'rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 2002-yilning birinchi
yarmida 124 mln AQSH dollarini tashkil etdi. 2011-yilgacha bo'lgan davrda
O`zbekistonda 38 ta o'zbek- qozoq qo'shma korxonasi, Qozogistonda 92 ta qozoq-
o'zbek qo'shma korxonasi faoliyat yuritib kelmoqda.
O'zbekiston va Qirg'iziston aloqalari O`zbekistonning Qirgiziston bilan ikki
tomonlama hamkorligi ,,o`zbekiston Respublikasi bilan Qirg'ziston respublikasi
18

o'rtasida do'stlik, hamkorlik va o'zaro yordam haqida shartnoma" asosida yo'lga
qo'yildi va rivojlantirilmoqda. Bu shartnoma Qirg'iziston Prezidenti Askar
Akayevning O`zbekistonga rasmiy davlat tashrifi paytida Toshkentda 1992-yil 29-
sentabrda I. Karimov va A. Akayev tomonidan imzolangan edi.
Islom Karimovning 1993-yil avgustida Qirg'izistonga qilgan rasmiy davlat
tashrifi paytida o`sh shahrida O`zbekiston va Qirg'iziston o'rtasida 1994 - 2000-
yillarga mo'ljallangan iqtisodiy integratsiyani rivojlantirish to'g'risida Bayonot,
iqtisodiyot. savdo, madaniyat, sog'liqni saqlash, fan va ta'lim, sport va turizm
bo'yicha hamkorlikni mustahkamlash haqida bitimlar imzolangan.
1994-yil 16-yanvarda O`zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
I.Karimov Qirg'izistonda bo'ldi. Rasmiy tashrif yakunida ikki davlat prezidentlari
tovarlar, xizmatlar, sarmoya, ishchi kuchlarining erkin yurishini, o'zaro kelishilgan
kredit-hisob-kitob, budjet, soliq, narx, bojxona va valuta siyosatini belgilovchi
shartnomani imzoladilar. Bu hujjatlar asosida ikki mamlakat o'rtasidagi ikki
tomonlama hamkorlik rivojlanib bordi. 2000-yilda O`zbekistonda 22 ta o'zbek-qirg'iz
qo'shma korxonasi, Qirg'izistonda 62 ta qirg'iz-o'zbek qo'shma korxonasi faoliyat
yuritdi.
2010-yil iyunida Qirg'izistonda obro'-etiborni yo'qotgan Prezident
hokimiyatining ag'darilishi, eksdrmistik kuchlar tomonidan uyushtirilgan millatlararo
qonli voqealar sharoitida O`zbekiston Prezidenti oqilona yo'l tutdi. o`zbekiston 100
mingdan ortiq qochqinlar, bolalar, xotin-qizlar, qariyalarni O`zbekiston hududiga
qabul qildi, joylashtirdi va barcha zarur narsalar bilan ta'minladi. Markaziy Osiyoda
qarama qarshilikning keng ko'lamli o'chog'iga aylanib ketishining oldi olindi. Jahon
hamjamiyati O`zbekiston Prezidentining qaltis vaziyatda amalga oshirgan tadbirlarini
to'liq ma'qulladi.
O`zbekiston bilan Tojikiston o'rtasidagi aloqalri O'zbekiston va Tojikiston
aloqalar o'rnatilgan va rivojlanib bormoqda. Tojikistonda 1992-1996-yillarda davom
etgan birodarkushlik urushi Tojikistonning iqtisodiy taraqqiyotiga salbiy ta'sir etdi,
uning qo'shni mamlakatlar, jumladan, O`zbekiston bilan hamkorligiga ham salbiy
ta'sir etdi.
19

1997-yilda Moskvada Tojikistonning rasmiy hokimiyati bilan muxolifat
kuchlar o'rtasida tuzilgan milliy murosa haqidagi shartnoma Markaziy Osiyo
mintaqasi mamlakatlari uchun ayni muddao bo'ldi. Tojikistonning qo'shni
mamlakatlar bilan aloqalari yana jonlandi.
O`zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning taklifiga
binoan 1998-yil 4-yanvar kuni Tojikiston Prezidenti Imomali Rahmonov
O`zbekistonga amaliy tashrif bilan keldi. Ikki mamlakat rahbarlari tashrif yakunlari
bo'yicha qo'shma axborot imzoladilar. O`zbekiston va Tojikiston Bosh vazirlari
sog'liqni saqlash, madaniyat va gumanitar soha, fan, texnika va axborot sohalari
bo'yicha hamkorlik to'g'risida bitimlarni imzoladilar. Ikki mamlakat hukumatlari
o'rlasida yuk tashish hamda gaz yetkazib berish, Tojikistonning qarzi bo'yicha o'zaro
hisob-kitob to'g'risidagi bitimlar ham imzolandi. O`zbekiston va Tojikiston
munosabatlari o'zining yangi, mustahkamlanish va taraqqiyot davriga o'tdi. Shu
vaqtgacha O`zbekiston bilan Tojikiston o'rtasida 30 dan ortiq hujjatlar imzolangan.
Ular o'rtasida tovar ayirboshlash hajmi 1997-yilda 50 mln AQSH dollaridan oshdi, bu
avvalgi yilga nisbatan 50 foiz ko'pdir. O`zbekiston Tojikiston hududidan o'tgan
transport kommunikatsiyalaridan foydalanmoqda. 2000-yilda o`zbekistonda 15 ta
o'zbek-tojik qo'shma korxonasi, Tojikistonda 3 ta tojik-o'zbek qo'shma korxonasi
faoliyat yuritdi.
O`zbekiston bilan Turkmaniston o'rtasidagi aloqalri 1991-yilda O`zbekiston va
Turkmaniston prezidentlari uchrashuvida ,,O`zbekiston Respublikasi bilan
Turkmaniston Respublikasi o'rtasida do'stlik va hamkorlik to'g'risida" shartnoma
imzolandi. Bu shartnoma ikki davlat o'rtasidagi savdo-iqtisodiy, madaniy aloqalarga
negiz bo'lib xizmat qilmoqda.
Islom Karimovning 1993-yil 14 - 15-aprel kunlari Turkmanistonga rasmiy
safari ikki davlat o'rtasidagi aloqalarni yanada kengayishiga xizmat qilmoqda. Ana
shu safar chog'ida tomonlar neft va tabiiy gaz qazib olish, qayta ishlash va tashish,
buning uchun zarur korxona va inshootlarni qurish hamda ishga tushirish, bu
sohadagi loyihalarni birgalikda pul bilan ta'minlash masalalarini muhokama qildilar.
Tomonlar jahon talablariga mos avtomobil va temir yo'llar qurish sohasida zarur
20

chora tadbirlar ko'rish haqida kelishib olishdi. Suv boyliklaridan foydalanish,
ekologiya, savdo-iqtisodiy aloqalarni kengaytirish masalalari muhokama etildi.
O'zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti I. Karimov 1996-yil 16-yanvar
kuni amaliy tashrif bilan Turkmanistonda bo'ldi. Chorjo'y shahrida S. Niyozov bilan
I. Karimov o'rtasida va ikki mamlakat delegalsiyalari o'rtasida muzokaralar bo'ldi.
Prezidentlar o`zbekiston bilan Turkmaniston o'rtasida do'stlik, hamkorlik va o'zaro
yordam to'g'risidagi shartnomani, O'zbekiston bilan Turkmaniston o'rtasida davlat
chegarasini qo'riqlashda hamkorlik qilish to'g'risidagi va suv xo'jaligi masalalari
bo'yicha bitimlarni imzoladilar. Ikki mamlakat hukumatlari o'rtasida esa sarmoyalarni
rag'batlantirish va o'zaro himoyalash, havo yo'li, bojxona ishlarida hamkorlik va
o'zaro yordam, uzoq muddatli savdo-iqtisodiy hamkorlikning asosiy yo'nalishlari,
daromad va mulkdan ikki yoqlama soliq olmaslik, madaniyat, ta'lim, sog'liqni
saqlash, sayyohlik va boshqa sohalarda hamkorlik qilish to'g'risidagi 20 dan ziyod
bitimlar imzolandi.
O`zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimovning 2007,
2010-yillardagi Turkmanistonga davlat tashrifi, 2008-yil mart oyida Turkmaniston
Prezidenti Gurbanguli Berdimuhammedovning O`zbekistonga davlat tashrifi chog'ida
iqtisodiy hamkorlik to'g'risidagi davlatlararo shartnoma, Do'stona munosabatlar va
har tomonlama hamkorlikni yanada mustahkamlash to'g'risidagi davlatlararo
shartnoma va bir qator bitimlar imzolandi. Qabul qilingan shartnoma va bitimlar
O`zbekiston va Turkmaniston o'rtasidagi munosabatlarni yangi bosqichga ko'tardi.
Turkiston – umumiy uyimiz O`zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti
Islom Karimov o'zbek, qozoq, qirg'iz, qoraqalpoq, tojik, turkman va mintaqada
yashovchi barcha xalqlar o'rtasidagi qadimiy do'stlik aloqalarini yangi sharoitda
mustahkamlashni nazarda tutib, "Turkiston - umumiy uyimiz" degan g'oyani ilgari
surdi. Mintaqa jamoatchilik vakillarini, birinchi navbatda, ijodkor ziyolilar -
yozuvchilar, tarixchilar va boshqalarning e'tiborini Turkiston tuyg'usini - tarixiy birlik
tuyg'usini qaytadan tiklashga qaratdi.
21

Mintaqa ziyolilari, Turkiston zaminida yashovchi barcha xalqlarni
yaqinlashtirish maqsadida yurgan sog'lom kuchlar bu g'oyani qo'llab-quvvatladilar.
"Turkiston - umumiy uyimiz" deb nom olgan jamoatchilik harakati tashkil topdi.
1995-yil 21-noyabr kuni Toshkentda Markaziy Osiyo ziyolilari ishtirokida "
Qardosh xalqlar uchrashuvi" mavzusida xalqaro qurultoy bo'lib o'tdi.
22

1.2. Yevroosiyoda hozirgi davrda xavfsizlik masalalari
Tarixning guvo li k berishicha, mintaqaviy va mintaqalararo
integratsiyani chukurlashtirish, ya’ni ikki tomonlama ittifoqilik munosabatlarini
yo‘lga qo’yish, SHHT, YevrAzES kabi tuzilmalarni rivojlantirish orqaligina
Markaziy Osiyoda tinchlik va barqarorlikni saqdash masalasini hal etish mumkin.
Aks holda, xalqaro terrorizm, ekstremizmning tarqalishiga qarshi birgalikda samarali
kurashish, raqobatbardosh iqisodiyotni shakllantirish hamda sobiq ittifoq
respublikalarining deyarli barchasiga xos bo‘lgan talay ijtimoiy muammolarning hal
etilishi amrimahol.
Mintaqa yadro quroliga ega davlatlar kurshovida joylashgani bois bu hududda
yadro qurolidan holi zonaning tashkil etilishi ular o‘rtasidagi munosabatlarda kuchlar
muvozanatini saqdab turish imkonini yaratadi. Mazkur shartnoma yadro qurolidan
holi zona yaratilishiga ilk bor BMT jalb etilgani bilan ham ahamiyatlidir. Darhaqiqat,
ushbu shartnoma imzolagunga qadar BMT na Lotin Amerikasi, na Karib dengizi, na
Janubi-Sharkay Osiyo va Afrika, na Osiyo-Tinch okeani mintaqasiga bu qadar e’tibor
bermagan edi. Bugun jahon hamjamiyatining diqqat-e’tibori aynan Markaziy Osiy
mintaqasiga qaratilgan. Chunki u ko‘pgina nizolarning oldini oladigan jiddiy omil
sifatida xizmat qalmoqda. Mintaqa davlatlari bu kabi murakkab masalalarni amalda
hal qatishga qodir ekanini namoyon etib kelmoqda. Masalan, yadro qurolini
tarqatmaslik rejimini mustahkamlash hamda mintaqada tinchlik — barqarorlikni
saqlashga yo’naltirilgan chora-tadbirlarning kuchaytirilishi shundan dalolat beradi.
Mintaqa davlatlari xalqaro xavfsizlik masalalarida erishilgan ijobiy natijalardan
tashqari, gumanitar sohada ham o‘z mavqeini mustahkamlash imkoniyatiga ega.
Masalan, beshta davlat olimlari uchun yadro sohasidagi tadqiqotlar natijalarini faqat
tinch yo‘lda foydalanish, tegishli sohalarda yuksak malakali mutaxassislarni
tayyorlash, birgaliqda yaratilgan ilg‘or texnologiyalarni joriy etishga kushimcha
imkoniyatlar paydo bo‘lmoqda.
Mazkur shartnoma Markaziy Osiyo va unga chegaradosh mintaqalardagi
integratsiya jarayonlariga ijobiy ta’sir etishi shubhasizdir. Boshqacha aytganda,
mintaqada davlatlarning siyosiy, ijtimoiy va madaniy sohadagi aloqalari yangi
23

bosqichga ko‘tariladi. Bunday muxim xujjatning aynan shu mintaqada imzolangani
yagona mintaqaviy manfaatlarga tayangan yaxlit mintaqaviy mafkuraning shakllanish
jarayoni boshlanganidan dalolat beradi. Eng muximi shundaki, O‘zbekiston bunda
qandaydir alohida masala emas, Markaziy Osiyo mamlakatlari xavfsizligi va
farovonligi masalasi kun tartibiga ko‘yilganini o‘z qo‘shnilariga yana bir bor asoslab
berdi. Shu ma’noda, zamonaviy tahdidlar, shu jumladan, xalqaro terrorizm va
ommaviy qirg‘in qurollarining tarqatilishiga qarshi kurashishning eng izchil va
samarali yo‘li — mintaqada joylashgan hamda ushbu tahdidlar xavfini to‘g‘ri va
holisona baholayotgan davlatlarning yaqin hamkorligidir.
O‘zbekiston istiqlolning dastlabki yillaridayoq yadrosizlik tamoyilini o‘z milliy
qonunchiligida mustahkamlab ko‘ygan edi. Mazkur qonunning 2001 yil 11 maydagi
yangi tahriri 4-bandiga binoan, O‘zbekiston Respublikasi yadro va boshqa ommaviy
qirg‘in qurollarini ishlab chiqarish, qayta ishlash, sotib olish, saqlash, tarqatish va
joylashtirishdan voz kechadi.
O‘zbekiston Respublikasining "Tashqi iqtisodiy faoliyat to‘g‘risida"gi
Qonuniga binoan davlat qurol-yarog‘, harbiy texnika, ikki xil maqomda qo‘llanishi
mumkin bo‘lgan tovar va texnologiyalarga nisbatan qat’iy eksport nazoratini
o‘rnatadi (17, 22- bandlar). O‘zbekiston Respublikasining "Muhim yuklar va harbiy
kontin-gentlar tranziti to‘g‘risida"gi Qonuni ham yadro quroli va materiallar tranzitini
mustahkam nazorat etish imkonini yaratadi.
O‘zbekiston qonunchiligida yadro qurolining yaratilishi va tarqatilishi bilan
bog‘liq bo‘lgan barcha hatti-harakatlarning qriminallashuvi nazarda tutilgan.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksida quyidagi hatti-harakatlar uchun
jinoiy javobgarlik kuzda tutilgan:
— Yadro, kimyo, biologik va boshqa ommaviy qirg‘in qurollari, ularni yaratish
uchun qo‘llanishi mumkin bo‘lgan material va asbob-uskunalar kontrabandasi. Bu
o‘ta jiddiy bandga ko‘ra, yadro, kimyo, biologik va boshqa ommaviy qirg‘in
qurollari, ularni yaratish uchun qo‘llanishi mumkin bo‘lgan material, asbob-uskunalar
kontrabandasida ayblangan shaxsga nisbatan muddatidan ilgari — shartli ravishda
24

ozodlikka chiqarish chorasi belgilanmagan; radiaktiv materiallarni noqonuniy egallab
olish.
radiaktiv materiallarni saqdash, hisobini olib borish, foy- dalanish, olib o‘tish,
jo‘natish va boshqa qoidalarini buzish);
asbob-uskunada yoki boshqa holatda bo‘lgan nurlanayotgan radiaktiv
moddalar, yadro materiallarini noyonuniy sotib olish, saqlash, foydalanish, berish
yoki buzish;
yadro energiyasini qo‘llanayotgan obyektlardan foydalanish qoidalarini buzish;
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari bilan ta1diqdangan
bakteriologik (biologik), kimyo va ommaviy qorg‘in qurollarining boshqa turlarini
ishlab chiqarish, tuplash, sotib olish, berish, saqdash, noqonuniy ravishda egallab
olish.
O‘zbekiston Respublikasi taishi siyosiy sohada mazkur masala yuzasidan izchil
siyosat olib bormoqda.
Milliy xavfsizlik Konsepsiyasida ayrim kush ni davlatlarning yadro quroli va
boshqa ommaviy qirg‘in vositalariga ega bulishga intilayotgani milliy
xavfsizligimizga harbiy va tashqi siyosiy tahdid sifatida belgilab qo‘yilgan. Markaziy
Osiyo mintaqasida yadro qurolidan holi zona tashkil etilishi mazkur masalalarda
milliy xavfsizligimizni ta’minlashning asosiy yunalishlaridan biri sifatida
belgilangan.
Hozirgi davrda ommaviy qirg‘in qurollarining tarqalish tendensiyasi tobora
xatarli tus olayotgani e’tiborga olinsa, mintaqada joylashgan barcha davlatlar
tomonidan bunday zona tashkil etilishining qo‘llab-kuvvatlanishi- alohada ahamiyat
kasb etadi. Bu tashabbusning ahamiyati boy tabiiy, mineral, energetiq mehnat va
boshqa zaxiralarga ega bo‘lgan, dunyoning yetakchi davlatlarining geosiyosiy,
geostrategik manfaatlari to‘qnashayotgan Markaziy Osiyo mintaqasining geostrategik
mavqeining ortib borayotgani bilan izohlanadi. Shu munosabat bilan obru-e’tibori
tobora oshib bora- yotgan ushbu mintaqaning yangi ta’sir doiralari va hukmronlik
qilish uchun kurash maydoniga aylanib qolishiga aslo yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi.
25

Bu tashabbus Markaziy Osiyo mintaqasining jahon xo‘jalik aloqalari, iqtisodiy
va axborot makoniga faol uyg‘unlashuvi, dunyoning yetakchi davlatlari, xalqaro
institutlari bilan siyosiy hamkorligining mustahkamlanishi, mintaqa mamlakatlarining
xalqaro xavfsizlikning global tizimiga integratsiyalashuviga xizmat qaladi.
Bu o‘rinda, yadro xavfsizligi yalpi xavfsizlikning tarkibiy qismi sifatida
qaralishi zarur. Yadro quroliga ega va ega bo‘lmagan davlatlar majburiyatlarining
muvozanati — yadro qurolidan holi zona faoliyatining mustahkam asosi sifatida
xizmat qiladi.
Markaziy Osiyoda bunday zonaning mavjudligi Yadro qurolini tarqatmaslik
to‘g‘risidagi Shartnomada belgilangan yadro xavfsizligi global tizimining ajralmas
qismidir. Bu hol Markaziy Osiyo davlatlarining yadro qurolini tarqatmaslik va
qurolsizlanish umumiy rejimiga faol qo‘shilib borayotganini anglatadi.
Ana shu maqsadda a’zo davlatlar xalqaro tajribada sinalgan quyidagi muxim
tamoyillarga tayanmogi lozim:
mazkur zona yadro qurolidan to‘liq holi bo‘lishi shart;
uning faoliyatiga doir majburiyatlarni nafaqat a’zo davlatlar, balki, manfaatdor
barcha mamlakatlar uz zimmasiga olishi mumkin;
yadro qurolidan holi zona tashkil etilishi xaqatsagi bitimlar uzaro kelishuvlarga
qat’iy amal qilinishini ta’minlaydigan sa- marali nazorat tizimini shakllantirishni
kuzda to‘tishi zarur;
nazorat MAGATE hamda BMT Xavfsizlik Kengashining kafo- lati asosida
amalga oshirilishi darkor.
Shu bilan birgaliqda, yadro qurolsizlanish buyicha tadbirlarning amalga
oshirilishidan tashqari ommaviy qirg‘in qurollari boshqa turlarining tarqalishini
oldini olish borasida ham amaliy ishlar olib borilishi zarur. Bu boradagi hatti-
harakatlar maslahatlashuv, axborot almashish orqali hamkorlik qalish, qurol-yarog‘
zaxiralari xaqatsa ma’lumot berish, shuningdek to‘qnashuvlar ruy berayotgan
hududlardan qurol olib kelinishini qat’iy nazorat qilish izchil mexanizmlarini
shakllantirish kabi tadbirlarni qamrab olishi kerak
26

Yadro xavfsizligi ko‘shni davlatlardagi bo‘linuvchi materiallardan aniq va
ishonchli ximoya qolish vositalari bulishini taqozo etadi. Terrorizm va yadro
materiallaridan foydalangan holda amalga oshirilishi mumkin xar qanday
provokatsiyalarga qarshi ishonchli ximoya bulishi darkor. Davlatlararo doirada esa bu
diplomatlar, davlat va huquq-tartibot idoralari faoliyatini muvofiqlashtirish, yadro
materiallarini saqdash, nazorat qilish, hisobini olish, ularning xavfsizligini ta’minlash
borasida xalqaro hamkorlikni fa- ollashtirish va chukurlashtirishda ifoda etiladi.
O‘zbekiston uchun mintaqaviy yadro xavfsizligi tahdidi dolzarb ahamiyat kasb
etadi. Masalan, Xindiston yadro qurollarini tarqatmaslik to‘g‘risidagi Shartnomani
imzolamagan bulsa-da, ayni paytda, mustaqal ravishda yadro yoqalgisini qayta
ishlaydi va Pokiston singari yadro quroliga ega ekanini e’tiborga olish zarur. Xitoy
ham yadro quroliga ega bo‘lgan davlat. Xindiston yadro quroli sinovini utkazgan
vaqtdan buyon mintaqadagi muvozanat va barqarorlikka jiddiy zarar yetkazdi. Bunga
javoban mintaqadagi yana bir davlat — Pokiston ham yadro quroli sinovini utkazdi.
Keyingi yillarda Eron ham o‘zining yadro dasturini faollashtirishga harakat
qilmoqda. Eron yadro dasturi atrofida vujudga kelgan vaziyat mintaqaviy
xavfsizlikka jiddiy tahdid solishi hamda global oqabatlarni keltirib chiqarishi
mumkin.
O‘zbekiston nazarida yadro qurolining yaratilishi uni ishlab chiqa- rishni
taqaqdagan xalqaro xukuq meyor va tamoyillariga ziddir. Shu bois xalqaro
hamjamiyat yadro qurolini yaratish, unga egalik qadish borasidagi bunday
intilishlarga befarq qarab turishi mumkin emas.
Shu bilan birgaliqda bunday keskin vaziyatni kuch ishlatish, konfrontatsiya
yo‘li bilan xal etilmasligi darkor.
Fapb o‘z yadro dasto‘rini harbiy maqoaddarda qo‘llashga intilayotgan Eronni
ayblab kelmoqda. Ayrim g‘arb mamlakatlari Eron yadro dasturiga oid ma’lumotlarni
BMT doirasida kurib chiqashga va tegishli sanksiyalar qo‘llashga da’vat etmoqda.
Eron esa, aksincha, ularning o‘z hududida boyitilishini talab etayotgani sababli, Fap6
bilan murosaga kelolmayapti. Ertami-kechmi, bu hol mamlakatga nisbatan sanksiya
qo‘llanishi bilan yakun topishi mumkin. Keyingi vaqtda Eron yadro quroli ishlab
27

chiqarish obyektlariga nuqtali zarba- lar berish lozimligi xaqada bildirilayotgan
muloxazalar jiddiy xavotir uygotmasligi mumkin emas. Zero, Eron yadro dasturiga
nis- batan kuch ishlatishga asoslangan xar qanday chora, iqisodiy-siyosiy sanksiyalar
hamda embargo kutilgan samara berishi dargumon. Aksincha, ular Osiyodagi ikki
mintaqa doirasida: Yaqan Sharq va Markaziy Osiyoda beqaror vaziyatni vujudga
keltirishi eHTimoldan holi emas. Qolaversa, masalani kuch vositasida xal etishga
o‘rinish Amerikaga nisbatan salbiy kayfiyatlarini kuchaytiradi, AQSH harbiy bazalari
va boshqa obyektlari joylashgan mamlakatlar xavfsizligiga tahaid soladi. Eng
muhimi, bunday yondashuv asosiy masala — ommaviy qarg‘in qurollarini
tarqatmaslik masalasining hal etilishiga xizmat qilmaydi, aksincha, uning yanada
chigallashuviga olib keladi.
Bundan tashqari, siyosiy sanksiyalar mintaqada ishonchsizlik muhitini vujudga
keltirib, madaniy integratsiyalashuv jarayonlarini sekinlashtiradi, islomning
siyosiylashuv jarayonini kuchaytiradi, ekstremistik harakatlar ko‘payishiga zamin
yaratadi. Tabiiyki, bunday vaziyatda "Janub-Sharq" muloqoti yanada
murakkablashadi. Agarda oddiy eron fuqarolari, ziyolilari, siyosatchi va tadbirkorlari
ijtimoiy taraqqiyotning global jarayoniga jalb etilmas ekan, ushbu mamlakat
rivojlanishining istiqbollarini tasavvur etish qoyin.
Eronga nisbatan iqtisodiy sanksiyalar mintaqa iqtisodiyotini qoyin ahaolga
solib quyishi mumkin. Bu hol ushbu mamlakat bilan savdo-iqtisodiy aloqalar
urnatgan O‘zbekistonga ham salbiy ta’sir etish ehtimoli yo‘q emas. Qolaversa,
sanksiyalar mintaqa doirasidagi integratsiya jarayonlariga ham katta ziyon yetkazadi.
Bu mintaqa taraqqiyotiga qo‘shimcha qiyinchiliklar keltirib chiqaradi, ijtimoiy-
iqtisodiy keskinlikni yanada oshiradi.
Nuqtali zarbalar ham, yerdagi harbiy harakatlar ham, qanday natija
keltirishidan qati nazar, mintaqada Fap6ra qarshi kuchlar faolligini oshirib, xalqaro
terrorizm imkoniyatlarini kengaytiradi. Bu hol butun dunyo miqosida ommaviy
norozilik chiqishlarini kuchaytirish bilan birgaliqda global moliyaviy-iqtisodiy
inqirozga sabab bulishi mumkin. Bundan taishari, yadro materiallari saqlanayotgan
tadqiqot markazlari nuqtali zarbalar suv va havoni ng zaxarlanishi, ommaviy
28

epidemiyalarning boshlanishi oqibati mintaqadagi ekologik vaziyatni izdan chiqaradi.
Yadro tadqiqot obyektlari asosan aholi yashash punktlari yaksnida joylashtirilgani
sababli bunda zarbalar tinch aholi o‘rtasida ko‘plab talafotlarga olib keladi. Ushbu
masala O‘zbekistonda jiddiy xavotir uyg‘otmoqda, chunki bunday chora-tadbirlar
oxir-oqibatda mintaqani gumanitar falokat yoqasiga olib kelishi mumkin.
Vaziyat rivojining inqorozli ssenariysi AQSH va Isroil tomonidan Eronning
yadro obyektlariga nuqtali zarbalar berish bilan cheklanmaydi, balki mintaqa
doirayeida keskinlikning oshishi, uning butun xududida terroristik hatti-
harakatlarning faollashuvi, hatto yadro materiallarining terroristlar qo‘liga tushib
qolishi mumkinligini ham nazarda tutadi.
Rossiya va boshqa davlatlar atomdan tinchlik maqoadlarida foydalanish
buyicha tegishli takliflar bilan Eronga murojaat qolmoqda. Binobarin, xalqaro xukuq
meyorlariga moye bunday takliflardan samarali foydalanish zarur.
O‘zbekistonning mazkur masala buyicha nuqtai nazari mamlakatning milliy
davlat manfaatlari, xalqaro xukuq meyorlari, barcha nizoli masalalarni tinch,
muzokara yo‘li bilan hal etish tamoyillarining ustuvorligiga tayanadi. Eng muximi,
bunda uzaro yon bosish va kelishuvlar tamoyili amal qilishi lozim. Har qanday
masalani kuch ishlatish, xalqaro sanksiyalar, nustali zarbalar yoki mamlakatni bosib
olish yo‘li bilan hal etib bo‘lmaydi. Bunday hollarda BMT Nizomiga tayanish,
masalaga ikki xil andazalar bilan yondashishdan voz kechish hamda muayyan
muammo moxiyatidan kelib chiqab, uning xukuqiy jihatdan xal etish yo‘llarini izlash
zarur. Eron yadro dasturi masalasida esa MAGATE uni xal etishning asosiy
mexanizmi bo‘lib kolishi shart. Zero, mazkur muammoni yadro materialini yaratishga
yaqonlashib qolgan mamlakat bilan konfrontatsiya yoki kuch vositasida xal etishga
o‘rinishlar kushni davlatlar va butun xalqaro hamjamiyat xavfsizligiga tahaid soladi.
Markaziy Osiyo davlatlari tashqo ishlar vazirlari tomonidan 2006 yilning 8
sentabrida Qozogistonning Semipalatinsk shahoida Yadro qurolidan holi zonani
tashkil etish to‘g‘risidagi Shartnomaning imzolanishi butun dunyo hamjamiyati
tomonidan il i q qarshi olindi.
29

"Jahon"AA bergan ma’lumotlarga ko‘ra, turli mamlakatlarning taniqai siyosiy
arboblari, olimlari mazkur tashabbusni ma’qullab, mazkur voqeaga o‘z
munosabatlarini bildirgan. Masalan, Rossiya taishi ishlar vaziri Sergey Lavrovning
ta’kidlashicha, "Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli zonani tashkil etish goyasi
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov tomonidan 13 yil ilgari
BMT Bosh Assambleyasi sessiyasida ilgari surilgan edi. O‘zbekiston tomoni, — deya
davom etadi S.Lavrov, — Shartnoma matnini ishlab chirsh va uni Semipalatinsqda
mintaqadagi beshta davlat raxbari tomonidan imzolash darajasigacha yetkazish ishiga
katta xissa kushdi".
Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli zonani tashkil etish to‘g‘risidagi
Shartnoma AQShning ekspert-tahlilchilari va ommaviy axborot vositalarida katta
qiziqish uyg‘otdi. Xususan, yadro qurolini tarqatmaslik bo‘yicha amerikalik
mutaxassislarning nazarida, bunday hujjatning imzolanishi nafaqat mintaqa
doirasidagi, balki jahon miqyosidagi muhim voqeadir. O‘zbekiston Respublikasi
Birinchi Prezidenti Islom Karimovning tashabbusi mintaqaviy va global xavfsizlikni,
yadro qurolini tarqatmaslik rejimini mustaxkamlash ishiga qo‘shilgan katta xissadir.
Bu shubxasiz O‘zbekistonning ulkan tashqi siyosiy saloxiyata, uning xalqaro obru-
e’taborining tasdig‘idir.
Kolumbiya universiteti xuzuridagi Barnard instituta professori Kamberli
Martinning fiqoicha, ushbu shartnomaning imzolanishi — Markaziy Osiyo
davlatlarining ommaviy qirg‘in qurollari va yadro materiallarining tarqalishini oldini
olish, terroristlarning atom qurolini qo‘lga kiritishiga yo‘l kuymaslik borasidagi ko‘p
yillik mintaqaviy hamkorligining yorqin ifodasidir. Mintaqadagi beshta davlatning
mazkur masala yuzasidan yagona nuqtai nazari ularning Markaziy Osiyo mintaqasida
yadro qurolini joy lashtirilmasligidan manfaatdor ekanini tasdiqdaydi. Tahlilchining
nazarida, bunday yakdillik xalqaro terrorizmga qarshi harbiy harakatlar amalga
oshirilayotgan xududda joylashgan mintaqa uchun uta muxim ahamiyat kasb etadi.
Boshqacha aytganda, Markaziy Osiyo davlatlari terrorga qarshi kurashda ular
kimning tarafida ekanini namoyon qapib, bu yovuz kuchga qarshi prinsipial
munosabatini yana bir bor yaqqol ifoda etdi.
30

Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun goyat muxim bo‘lgan yana bir muammo
— suv zaxiralaridan oqilona foydalanish masalasi. Zero, suv ta’minoti va
transchegaraviy suv zaxiralaridan birgaliqda foydalanish ushbu mintaqa mamlakatlari
taraqaiyotiga tusiq bo‘lib kelayotgan omillardan biri.
Suv masalasi — milliy xavfsizlik manfaatlariga ta’sir etadigan, Markaziy
Osiyo mamlakatlarida davlat kurilishi jarayoniga daxl qaiadigan mavzulardan biri.
Chunki suv nafaqat muayyan mamlakat iktisodiy va ijtimoiy soxasini muvaffaqoyatli
modernizatsiya qalish, balki Markaziy Osiyo mintaqasini nazorat qilish imkonini
beradigan uta muxim geoiqtisodiy hamda strategik omil bo‘lib kelgan va shunday
bo‘lib qoladi. Shuning uchun ushbu mintaqa davlatlari tomonidan barcha
mamlakatlar manfaatlarini inobatga oladigan o‘zaro kelishilgan "suv
diplomatiyasi"ning amalga oshirilishi ushbu hududda barqaror ekologik vaziyat, har
tomonlama taraqqiyot, tinchlik-osoyishtalik saqlanishining muhim omili hisoblanadi.
Xo‘sh, Markaziy Osiyodagi suv muammosining negizi nimada? Ma’lumki,
Markaziy Osiyo issiq mintaqa bo‘lgani sababli XIX asrning ikkinchi yarmidan
maxalliy kuchmanchi qabilalar ugroq turmush tarziga o‘tgan paytlardan e’tiboran suv
muammosi mavjud bo‘lgan. Bugungi kunga kelib, bu muammo yanada keskin tuye
oldi. Bu, avvalo, Markaziy Osiyo mintaqayeining yagona suv majmuiga birlashgan
umumiy boshqaruvning barbod bulishi, ya’ni xar bir davlat ko‘pincha kushnilar bilan
kelishmagan holda o‘z suv siyosatini yurita boshlashi bilan izohlanadi. Ketma-ket
uch yildan buyon yuz bergan kurg‘oqchilik suv muammosini keskinlashtirib,
Amudaryoning Orol dengi- ziga tutashgan quyi oqomida jiddiy inqirozni keltirib
chiqardi. Qolaversa, bu muammo sobiq ittifoq davrida chullarni uzlashti- rish dasturi
doirasida Sirdaryo va Amudaryo suvlaridan nooqalona foydalanish oqabatida paydo
bo‘lgan edi.
Uzoq vaqt mobaynida mazkur muammoning hal etilmagani mintaqa davlatlari
o‘rtasida suvdan foydalanishning muayyan masalalari buyicha tafovut va
kelishmovchiliklarning mavjudligi bilan belgilanadi. Achinarlisi shundaki, bu
kelishmovchiliklar mintaqa mamlakatlari o‘rtasidagi munosabatlarda keskinlikning
paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan edi. Xususan, Qirg‘izistonning qo‘shni davlatlar bilan
31

kelishilmagan holda Toqtogul GESi orqali katta hajmdagi suvni oqizib yuborishi
Fargona vodiysi, Sirdaryo va Jizzax vilo- yatidagi katta yer maydonlarini suv bosib
ketishiga olib keldi.
Bu boradagi yana bir muammo — axborot almashinuvi bilan bog‘liq
masaladir. Hozirgi vaqtda aniq va ishonchli ma’lumotlarga ehtiyoj ortib bormoqda.
Uni tuplash va umumlashtirish uchun esa tegishli baza bulishi lozim. Suv masalasiga
oid barcha zarur ma’lumotlarning yo‘qaigi axborot makonida chigal vaziyatlarni
vujudga keltirmoqda. Xalqaro xuku q meyorlaridan chekinib, milliy qonunchilikka
ypg‘y berilishi, "ziyon yetkazma" tamoyilining unutilishi ham masalaning hal
etilishiga xizmat qatmaydi.
Mintaqada suvdan foydalanish soxasida barqarorlikka suv zaxiralaridan
birgaliqda foydalanishning umumiy huquqiy negizining yaratilmagani, mintaqa
mamlakaglarida shaxsiy manfaatlarining ustuvorligi, ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
rivojlanishdagi tafovutlar hamda suvga bo‘lgan ehtiyojining uzluksiz ortib
borayotgani ham salbiy ta’sir etmoqda. Kelgusida mintaqada suvdan isrofgarchilik
bilan foydalanish oqabatida uning kamayishi Markaziy Osiyoda geosiyosiy, ijtimoiy-
iqtisodiy beqarorlashuv jarayonini kuchaytirishi mumkin. Shu bois mazkur
masalaning samarali xal etilishi mintaqadagi barqarorlikni yanada mustahkamlashga
xizmat qilgan bo‘lar edi.
Xo‘sh, vujudga kelgan vaziyatdan chiqish yo‘li bormi?
Mazkur masalaning hal etilishi jiddiy yondashuvni talab etadi. Chunki goyat
keng qamrovli ushbu muammoning quyidagi jihatlari ko‘zga tashlanadi:
Ekologik jixati — yerlarning suv bosishi tufayli mintaqadagi ekologik
muvozanat buzilayotgani, kollektor-drenaj tarmog‘ining ishdan chiqishi ta’sirida
yerlarning meliorativ holatining yomonlashuvi va shurlashuvi;
iqtisodiy jihati — katta xajmdagi suvni oqizib yuborilishi oxibatida yashash
joylari, qashloq xujalik ekinlarini suv bosishi va h.k.
energetik jihati — bunday muammoning mavjudligi energetik inshrozni
keltirib chiqaradi (Qirg‘izistonda qash faslida gazning uchirilishi);
32

irrigatsion jirata — katta hajmdagi suvning oqizilishi oqabatida quyiroqda
joylashgan mamlakatlardagi hosildor tuproq qatlamining yuvilib ketishi, suv
inshootlarining ishdan chiqashi.
Aynan shuning uchun chegaralarning ikki tomonidagi suv zaxiralaridan
foydalanish masalasi imkon darajasida tezroq xal etilmofi zarur. Aks holda,
yevropalik va amerikalik siyosatshunoslar taxmin qilganidek kelajaqda mazkur
masala mintaqada jiddiy Harbiy to‘qnashuvlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Bir so‘z bilan aytganda, Markaziy Osiyoda suv masalasining hal qatinmagani
ko‘plab mintaqaviy, ichki va lokal nizolarning bartaraf etilishiga to‘sqinlik qilib,
mintaqadagi beshta davlat o‘rtasidagi munosabatlarda og‘riqli nuqtta bo‘lib qolayotir,
ularning iqtisodiy taraqqiyotiga salbiy ta’sir etayotir.
Shuning uchun Markaziy Osiyo mamlakatlarida mintaqadagi ijtimoiy-siyosiy
vaziyatning beqarorlashuviga yo‘l qo‘ymaslik hamda mintaqaning barqaror
rivojlanishini ta’minlaydigan ilmiy, texnologiq iqtisodiy va ekologik salohiyatini
ishga solib, tegishli chora-tadbirlar tizimini ishlab chiqish hayotiy zaruratga aylandi.
Shu bilan birgaliqda, Markaziy Osiyoda suv taqdimoti masalasining izchil hal etilishi
mintaqa davlatlarining iqchisodiy, ehtimol kelajaqda, siyosiy kooperatsiyasining
yanada jadallashuviga asos bo‘lardi. Mazkur muammoni hal etish, avvalo, mintaqa
energetikasining barqaror rivojlanishini ta’minlash maqsadida donor mamlakatlar
ko‘magi va zaxiralarini ishga solib, Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi
hamkorlikning uzoq muddatga mo‘ljallangan chora-tadbirlarini ishlab chiqash zarur.
Shuningdeq qisqa muddatlarga mo‘ljallangan strategiya ham o‘zgartirilishi kerak
Xususan, barcha sohalarda ko‘p tomonlama konsensus va kelishuvlarga erishish
borasida ilgari rejalashtirilgan tadbirlar o‘rniga milliy doirada suv va energiyaga
tegishli tashkiliy, boshqaruv, moliyaviy cheklanishlar masalasida hal etish hamda
Sirdaryo havzasida suv taqsimoti va energiya almashish borasida davlatlararo
hamkorlikni jadal rivojlantirish darkor.
Binobarin, suv-energetika sohasida hamkorlikni rivojlantirish o‘zaro yon
berish, birgaliqda mavjud masalalarni hal etish samaradorligi bilan belgilanadigan
yangicha yechimlar izlashni talab etadigan ancha murakkab jarayon hisoblanadi.
33

Mintaqada bu boradagi muloqot ko‘p tomonlama va ikki tomonlama asosda
(YevrAzES doirasida) olib borilmoqda. Keyingi vaqtda Xalqaro suv-energetika
Konsorsiumi (XSEK) boyasi to‘xtovsiz muhokama qilinmoqda. Hozirgi vaqtda
mintaqa davlat boshliqdari tomonidan XSEKni tashkil etish to‘g‘risida siyosiy qaror
qabul qalingan bulsa-da, ko‘zlangan maqsadga erishish uchun barcha manfaatdor
mamlakatlarning bu boradagi sa’y-harakatlarini yanada jadallashtirish talab
etilmoqda.
Sirdaryo davzasi suv-energetika zaxiralaridan foydalanish borasida o‘zining
milliy manfaatlari nuqtai nazaridan mintaqa davlatlari ikki guruhga bo‘linadi.
Suvning boshida joylashgan Qairg‘iziston va Tojikiston, avvalo, suv zaxiralaridan
foydalanishning energetik jihatidan manfaatdor davlat, sug‘orish masalasi ular uchun
ikkilamchidir; Qozog‘iston va O‘zbekistan uchun, aksincha, sug‘orish ustuvor masala
hisoblanadi. Shu munosabat bilan davlatlar o‘rtasida foydalanish davri nuqtai
nazaridan suvga bo‘lgan ehtiyoj masalasida ziddiyatlar kelib chiqmoqda. Masalan,
energetika uchun suv asosan vegetatsiya davrigacha talab etilsa, sug‘orma
dehqonchilik uchun aynan vegetatsiya davrida suvga ehtiyoj govori bo‘ladi.
Ushbu tamoyillar mintaqa davlatlari suv-energetika sohasi vakillarining 1995
yildan buyon o‘tkazib kelinayotgan yig‘ilishlarida muhokama etilgan kelishuvlar
loyhalari asosini tashkil etadi. Ammo yuqorida tilga olingan Qozog‘iston,
Qirg‘iziston va O‘zbekiston o‘rtasida Bitim 1998 yildagina imzolandi. 1999 yil 17
iyunidan Tojikiston ham ushbu bitimga qo‘shildi. Hozirgi vaziyatda taraflar uchun
o‘zaro manfaatli hatti-harakatlar orqaligina ularning suvga bo‘lgan ehtiyojlari
qondirilishi mumkin. Basseyndagi suv- energetika zaxiralarini boshqarish borasida
hozirgacha olib borilayotgan sa’y-harakatlar zaxiralarini nizosiz taqsimlanishini
kafolatlay olmaydi.
Bozor munosabatlariga o‘tgandan keyin Markaziy Osiyodagi har bir davlat,
birinchidan, hududidagi tabiiy zaxiralarga ma’lum qiymatga ega tovar sifatida qaray
boshlaydi; ikkinchidan, elektr energiyasi bilan o‘zini o‘zi to‘liq ta’minlashga
intilmoqda; uchinchidan, mavjud suv zaxiralaridan samarali foydalanishga harakat
qilmoqda. Bugungi kunga kelib, taraflar tomonidan o‘z zimmasiga olgan
34

majburiyatlar to‘liq bajarilmayotir. 1998 yildagi Bitim bandlarining bajarilmasligi
yoqilg‘i va suv iste’molchilarining ularning haqini to‘lay olishga qodir emasligi
uning hajmlarini baholash mexanizmining nomukamalligi bilan izohlanadi.
Idoralararo va davlatlararo ziddiyatlarni yumshatishga xizmat qilayotgan
konpensatsion to‘lovlarni muvaffaqiyatli amalga oshirilishi mintaqa davlatlarida
bozor munosabatlarini qay darajada joriy etilishiga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Agar
bugun iqtisodiyot shart qo‘yayotgan ekan, demaq zaxiralar ikki tomonlama
manfaatdorlik mavjud bo‘lgan tomonga yo‘naltirilishi, harakatning eng oqilona,
samarali yo‘lini esa bozor mexanizmi o‘zi belgilab beradi. Buning uchun Markaziy
Osiyoda suv-energetika masalasini tartibga solish maqoadida faoliyatning iqisodiy
jihatdan eng foydali variantini aniqlab beradigan max- sus tijorat tuzilmasining
tashkil etilishi maqoatsga muvofiqair. Aynan shu maqoatsda tashkil etilayotgan
Xalqaro suv-energetika Konsorsiumi (XSEK) zimmasiga quyidagi vazifalar
yuklanmoqda:
moliyaviy mexanizm sifatida u, birinchidan, suv va energetika zaxiralari
iste’molchilarining suvdan foydalanish uchun to‘laydigan vositalarning
yetishmovchiligi masalasini hal etishi, ikkinchidan, to‘lovlarning vaqtida amalga
oshirilishini ta’minlashi lozim;
sug‘urta tashkiloti sifatida, inson faoliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan va obyektiv
sabablarga ko‘ra paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan zararni qoplashi zarur. Subyektiv
sabablarga ko‘ra, yetkazilgan zarar aybdor tomonidan jarima shaklida qoplanadi.
2004 yilning 30 iyulida Olmaota shahrida Qozog‘iston Respublikasi Tashqi
ishlar vazirligining vakolatxonasida "Markaziy Osiyo Hamkorligi tashkiloti"ga a’zo
davlatlarning idoralararo ishchi guruhlarining Jahon bankining vakillari o‘rtasida
Xalqaro suv-energetika Konsorsiumini (XSEK) tashkil etish Konsepsiyasi
loyihasining muhokamasi bo‘lib o‘tdi. Mazkur loyiha "Markaziy Osiyo Hamkorligi
tashkiloti"ga a’zo davlatlar boshliqlarining Xalqaro suv-energetika Konsorsiumini
tashkil etish to‘g‘risidagi 2003 yil 6 iyuldagi topshirig‘iga binoan ishlab chiqilgan
edi.
35

Konsorsium o‘z faoliyatida a’zo davlatlar qonunchiligiga, xususan, yagona
iqtisodiy makonning tashkil etish to‘g‘risidagi Shartnoma, davlat rahbarlari
kengashlari, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston Respublikalari Bosh vazirlari
kengashining qarorlari hamda xalqaro huquq normalariga tayanib ish yuritadi.
Konsorsium ixtiyoriylik teng xuquqlilik asosida tashkil etilmoqda. Uning
ishtirokchilari ishlab chiqarish xo‘jalik mustaqilligini saqlab qolgan holda, o‘zaro
munosabatlarda yuridik shaxs hisoblanadi.
Konsorsiumning maqsad hamda vazifalari quyidagilardan iborat:
mintaqatsagi suv-energetika zaxiralaridan samarali foydalanish va ularni
rivojlantirish buyicha birgaliqdagi o‘zaro foydali faoliyat tizimini shakllantirish;
suv xo‘jaligi va yoqilg‘i-energetika tarmoqlarining ishlab chiqarish va
texnologik jihatdan kooperatsiya jarayonlarini chuqurlashtirish;
mintaqa suv-energetika sohasini rivojlantirishga investitsiyalarni jalb etish;
suv-energetika zaxiralarini tejash strategiyasini ta’minlash;
suv-energetika zaxiralaridan foydalanishda ilg‘or texnologiyalarni joriy etish
borasida takliflar ishlab chiqish va taqsim etish;
yangi suv-energetika obyektlari kurish va amaldagilarini rekonstruksiya qilish
borasida o‘zaro manfaatli loyhalarni ishlab chiqish va joriy etish.
Konsorsium faoliyatining asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
a’zo davlatlarning ta’sischilar bergan vakolatlar doirasida suv- energetika
zaxiralaridan oqilona foydalanish bo‘yicha suv xo‘jaligi va yoqilg‘i-energetika
idoralari faoliyatini muvofiqlashtirish;
energetika tizimlarining samarali, tejamkor ishlashini ta’minlash uchun shart-
sharoit yaratish, birgalikdagi faoliyatning afzalliklaridan foydalanish, suv
omborlarining belgilangan ish rejimi hamda kelishuv va shartnomalar asosida
yetkazib berilgan, ortiqcha elektr energiyasi hajmi tartibiga rioya etish;
mintaqadagi suv-energetika zaxiralaridan o‘zaro manfaatli foydalanish
bo‘yicha uzoq muddatli dasturlarning ishlab chiqilishi va amalga oshirilishida
ishtirok etish;
36

suv-energetika zaxiralaridan oqilona foydalanish sohasida a’zo davlatlar
umumiy qonunchilik bazasini shakllantirish imkonini beradigan milliy qonunchilik
meyorlarini yaqinlashtirish, huquqiy asoslarni takomillashtirish bo‘yicha takliflarni
ishlab chiqish;
yangi suv-energetika quvvatlarini barpo etish va amaldagilarini rekonstruksiya
qilishga qaratilgan investitsiya siyosatini amalga oshirish;
elektr energetika va suv xo‘jaligi sohasida davlatlararo, xukumatlararo idora,
tashkilotlar, xo‘jalik subyektlari o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni yo‘lga qo‘yish;
a’zo davlatlar yoqilg‘i-energetika, suv majmualarining samarali faoliyatini
ta’minlash maqsadida narxlar, soliq, bojxona va tariflar sohasida o‘zaro kelishilgan
siyosat yuritish;
ortiqcha elektr energiyasi, yoqilgi-energetika zaxiralari uchun to‘lovlar va
o‘zaro hisob-kitobning kelishilgan mexanizmining amalda ishlashini ta’minlash;
elektr energetika, suv xo‘jaligi sohasida hamkorlikni rivojlantirish bo‘yicha
davlatlararo, hukumatlararo kelishuvlarni tayyorlashda ishtirok etish;
— konsorsium tarkibiga kiradigan korxona va tashkilotlarga moddiy-texnika
resurslari, ehtiyot qismlar, qurilish konstruksiyalarini yetkazib berilishini ta’minlash.
A’zo davlatlar tomonidan belgilangan yoqilg‘i-energetika majmui, suv
xo‘jaligiga oid vazirlik va idoralar, milliy korporasiya, kompaniyalar, korxona va
tashkilotlar Konsorsium ta’sischilari sifatida ishtirok etadi. Ta’sischilar qaroriga
ko‘ra, xalqaro tashkilotlar hamda mulkchilik shaklidan qati nazar, jismoniy va
yuridik shaxslar ham konsorsium tarkibiga kiritilishi mumkin. Konsorsiumning
maqsad-vazifalarini tan olgan boshqa tashkilotlarning a’zo bo‘lishi uchun ochiqdir.
Hozirgi vaqtda demokratlashtirish jarayoni omili, siyosiy-ijtimoiy tizimlar
barqarorligini ta’minlash, aholining siyosiy - huquqiy madaniyatini oshirish masalasi
ham kun tartibidan olingani yo‘q. Demokratlashtirish jarayonining samaradorligi
xokimiyat tizimini erkinlashtirish hamda davlat mexanizmini islox etish borasida
amalga oshiriladigan izchil sa’y-harakatlar bilan uzviy bog‘liqdir. Bu oxir-oqibatda
huquqiy davlat hamda rivojlangan fu- qarolik jamiyatini barpo etishga xizmat
qalmog‘i lozim. Albatta, yagona tarix siyosiy-iqtisodiy tizimga ega bo‘lgan, bugungi
37

kunga kelib integratsiyaga kirishayotgan davlatlar o‘z milliy qonunchiligini
muvofiqlashtirish hamda yagona demoqoatik andazalarga tayangan holda mintaqaviy
va mintaqalararo taraqqiyot masalalarini birgalikda hal etishlari darkor. Faqat shu
asosda jamiyat erkinligi, adolat, xar bir kishining xuquq-manfaatlarini ta’minlaydigan
samarali ishlaydigan mexanizm va tizimlar vujudga keltirilishi mumkin. Shu
ma’noda, integratsiyalashuv demokratik institutlar, bozor iqisodiyoti, shaxsning
xuquq va erkinliklari hamda milliy xavfsizlikni ta’minlash borasida tuplangan ilg‘or
tajribadan foydalanish uchun zarur shart-sharoit yaratib beradi. Bu o‘z navbatida
xuquqiy, iqtisodiy, qisman siyosiy tizimlarning mintaqa darajasida bir
xillashtirilishini (albatta, mintaqaviy va mintaqalararo tuzilmalar faoliyatini lozim
darajada ta’minlash uchun, shuningdek kelishuvlarni amalga oshirish maqsadida)
taqozo etadi.
Bu jarayonda mintaqaviy va mintaqalararo manfaatlarning samarali tizimini
shakllantirish uchun zarur bo‘lgan mafkuraviy negizni ishlab chiqishga yo‘naltirilgan
ijtimoiy tashabbus, turli ekspert, mutaxassis hamda siyosiy yetakchilar o‘rtasida bahs-
munozara tashkil etilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Globallashuv sharoitida jahon taraqqiyotida iqtisodiyotning
internatsionallashuvi, alohida davlat va mintaqalar o‘rtasida axborot, madaniy
aloqalarning jadallashuvi, xavfsizlikning lokal hamda xalqaro tizimlarining o‘zaro
bog‘liqligining kuchayishi, xususan, xalqaro munosabatlar tizimida muayyan
o‘zgarishlar namoyon bo‘lmoqda.
Boy tabiiy zaxiralarga ega bo‘lgan Markaziy Osiyo jahondagi yetakchi
davlatlar uchun geosiyosiy, geoiqtisodiy nuqtai nazardan alohida ahamiyat kasb etadi.
Aynan shu mintaqada xalqaro kuch markazlari geostrategik manfaatlarining tutashuvi
hamda to‘qnashuvini kuzatish mumkin. Ularning bu Markaziy Osiyodagi faolligining
ortib borishi nafaqat "o‘yinchi"larning o‘zini, balki navbatdagi "o‘yin" tashkil etilgan
mamlakatlarni ham tashvishlantirmog‘i lozim. Zero, ta’sir doiralarni o‘zgartishga
qaratilgan intilishlar turli nizo va kelishmovchiliklarni keltirib chiqarib, siyosiy
barqarorlik va tinchlikka raxna soladi.
38

Ayrim mamlakatlarda va umuman Markaziy Osiyo mintaqasida vaziyatning tez
o‘zgarib borayotgani, barqarorlikka tahdidlar saqlanib qolayotgani, shuningdek
bunday sa’y-harakatlarning ortida turgan kuchlarning imkoniyat va zaxiralari ushbu
mintaqada istiqomat qilayotgan xalqlar taqdiri barcha davlat va kishilarni
tashvishlantirmasligi mumkin emas.
Umuman olganda, keyingi vaqtda mintaqada yuzaga kelgan vaziyatni strategik
mavhumlik hamda hal etilishi zarur bo‘lgan murakkab ziddiyatlardan iborat holat
deya talqin etish mumkin.
So‘nggi vaqda mintaqada ro‘y bergan voqea-hodisalarda bundagi siyosiy-
iqtisodiy kuchlar muvozanatini o‘z foydasiga ag‘darish, mintaqada hukmronlik
qilishga qaratilgan uzoqni ko‘zlagan strategik rejaning ayrim jihatlarigina ko‘zga
tashlanmoqda. E’tiborli tomoni shundaki, xavfsizlik va barqarorlikka zamonaviy
tahdidlarning nafaqat ko‘lami, balki har bir mamlakatdagi vaziyat, uning o‘ziga xos
xususiyatlarini inobatga olgan holda geosiyosiy maqsadlarga erishishning shakllari,
vosita hamda usullari ham tubdan o‘zgarmoqda.
Bu kuchlarning turli ekstremistik va ayirmachi tuzilmalar bilan birlashib, uz
maqoadlariga erishish yo‘lida hatto radikal diniy tashkilotlardan foydalanishga
intilayotgani (Qizig‘i shundaki, boshqa vaziyatlarda ular terroristik tashkilot deb
atalgan bo‘lardi), ayniqoa, xatarlidir. Bunday intilishlarning bosh maqsadi —
mintaqada o‘ziga xos "boshqariladigan beqarorlikni" vujudga keltirish, ijtimoiy-
siyosiy barqarorlikni izdan chiqarish, o‘z taraqqiyot modelini tiqishtirishga
qaratilgan.
Ma’lumki, mamlakatimiz tashqi siyosatining ustuvor yunalishlaridan biri —
Markaziy Osiyo mintaqasida tinchlik va barqarorlikni saqlash, mintaqaviy
xavfsizlikning mustahkam tizimini shakllantirish hamda shu orqali mintaqa
davlatlarining ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlashdan iborat.
O‘zbekistonda azaldan "Qo‘shning tinch — sen tinch" tamoyiliga amal qilib kelinadi.
Sayyoramizda mislsiz darajada qurol-yarog‘ to‘plangan XXI asrda allaqachon
o‘z milliy davlat manfaatlarini himoya qilishda kuch va nizo vositasida hal etishdan
voz kechib, ularning o‘zaro muvozanatini ta’minlash yo‘lidan borish talab etilmoqda.
39

Shu ma’noda, Markaziy Osiyoda xavfsizlik va barqarorlik muammolarining hal
etilishi buyuk davlatlarning hamda mintaqa mamlakatlarining manfaatlarini inobatga
olishni taqozo etadi. MDXning ayrim davlatlarida sheriklarni mintaqadan siqib
chiqarishga qaratilgan o‘yinlar mavjud muammolarning hal etilishiga emas, aksincha,
ushbu mamlakatlardagi inqirozning yanada chuqurlashuvi hamda chegara
hududlarida keskinlikning ortishiga olib keldi.
Hozirgi davrda xalqaro terrorizm, ekstremizm va radikalizmga qarshi kurash
jahondagi barcha mamlakatlarni birlashtiruvchi omil sifatida namoyon bo‘ladi. Biroq,
jahon hamjamiyati tomonidan amalga oshirilayotgan tadbirlarga qaramasdan, xalqaro
terrorizm va ekstremizm markazlari butun dunyo miqyosida, shu jumladan, Markaziy
Osiyo mintaqasida terroristik hatti-harakatlarini faollashtir- moqda. Binobarin,
O‘zbekiston jahon hamjamiyatining bu yovuz kuchga qarshi sa’y-harakatlarini
qo‘llab-kuvvatlab kelmoqda.
O‘zbekistonning dunyo miqosida va mintaqa darajasida tinchlik va
barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan tashabbuslari, birinchi galda, zamonaviy
tahdidlarga qarshi tura oladigan hamda amalda ishlaydigan xalqaro institut va
mexanizmlarni shakllantirishni ko‘zda tutadi.
1999 yildayok OBSEning Istambul sammitida so’zlagan nutqida O‘zbekiston
Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov BMT tuzilmasi doirasida
terrorizmga qarshi kurashish Xalqaro markazini tashkil etish taklifini ilgari surgan
edi. Keyinroq ushbu taklif 2000 yilning 7—8 sentabrida Nyu-Yorqda bo‘lib o‘tgan
BMTning ming yillik sammitida ham yangragan edi. Ushbu tashabbusni rivojlantirish
maqsadida 2000 yilning oktabrida BMT, OBSE hamda O‘zbekiston xukumati
tomonidan tashkil etilgan "Markaziy Osiyoda xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlash:
giyohvand moddalarning noqonuniy savdosi, uyushgan jinoyatchilik va terrorizmga
qarshi birgaliqda kurashish" mavzuida xalqaro konferensiya bo‘lib o‘tdi. 70 davlat va
40 xalqaro tashkilot ekspertlari tomonidan barcha tashqi tahdidlar majmuini e’tiborga
olgan holda, xalqaro terrorizmga qarshi kurashish strategiyasining umumiy
yondashuvlari bo‘yicha takliflar ishlab chiqildi.
40

O‘zbekistan terrorizmning barcha ko‘rinishlari va uning manbalariga qarshi
kurashishga oid BMTning barcha xujjatlarini, jumladan, 11 ta konvensiya hamda
ikkita protokolini imzolagan bir necha davlatlar dan biridir. 2001 yilda BMT
Terrorizmga qarshi kumitasining 1373-sonli rezolyutsiyasining ishlab chiqalgani
O‘zbekistonning bu boradagi tashabbuslarining amalda tatbiq etilganidan dalolat
beradi.
O‘zbekistonning Markaziy Osiyoda xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlashga
qaratilgan siyosatining muham yunalishlaridan biri — mintaqada narkotajovuzga
qarshi kurashishdir. BMT Bosh Kotibi Annanning 2002 yil oktabrida O‘zbekistonga
qatgan rasmiy tashrifi chog‘ida O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom
Karimov Toshkent shahrida giyohvand moddalarning noqonuniy savdosiga qarshi
kurashish buyicha Markaziy Osiyo mintaqaviy axborot va muvofiqdashtirish
markazini (SARIKS) tashkil etish goyasini ilgari surdi.
Mazkur markaz faoliyati giyohvand moddalarning noqonuniy savdosi va
boshqa jinoyatlar bo‘yicha ma’lumotlar bazasini yaratib borishga qaratilgan. Ushbu
baza maxsus elektron kanallar orqali giyohvand moddalarni nazorat qilish milliy
agentliklari, huquq-tartibot, chegara hamda bojxona idoralari tomonidan markazga
taqdim etiladigan operativ ma’lumotlar asosida shakllanib borishi kerak SARIKSda
ishtirok etadigan har bir davlat istagan paytda mintaqa va xalqaro miqosda qadiruv
tadbirlarini amalga oshirshsda tahailiy materiallar va axborotlarni surab olishi
mumkin.
2005 yilning sentabrida SARIKS ta’sis xujjatlarini tayyorlash loyihasining
dastlabki bosqachi boshlandi. A’zo davlatlar vakillaridan iborat loyiha guruha (LG)
uni amalga oshirish bo‘yicha umumiy yondashuvlarni shakllantirish maqsadida oylik
yig‘ilishlarni o‘tkazib turadi. 2006 yilning 23—24 martida Toshkentda bo‘lib o‘tgan
birinchi yig‘ilishda mazkur guruhning funksional vazifalari va harakat dasturi
tasdiqdandi. LG 2006 yilning 25—27 apreli va 30 may — 1 iyunda bo‘lib o‘tgan
yig‘ilishlarida a’zo davlatlar tomonidan SARIKSning ta’sis xujjatlari loyhalari
muhokama etildi. Mazkur markazning Olmaota shahrida o‘z faoliyatini boshlagani
41

mintaqaviy barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlashda O‘zbekistonning qo‘shgan
amaliy hassasining ifodasidir.
Ma’lumki, giyohvand moddalarni ishlab chiqarish xalqaro terrorizmni
moliyaviy jihatdan qo‘llab-kuvvatlash, mintaqadagi vaziyatni izdan chiqaradigan
kudratli kuchga aylanib borayotir. Sunggi yillarda Afgonistonda giyohoand
moddalar, xususan, geroin ishlab chiqarish yuqori sur’atlar bilan o‘sib bormoqda. Bu
og‘y sanoat asosida ishlab chiqarilayotir. Afg‘onistondagi xalqaro kuchlar esa asosiy
e’tiborni terrorizmga qarshi kurashga qaratib, uni moliyaviy jshatdan qo‘llab-
kuvvatlayotgan narkotrafik kulamining mislsiz darajada kengayib borayotgani
ularning e’tiboridan chetda chiqib ketmoqda. Afg‘onistonda aholi aksariyat qismi
moddiy ahvolining og‘irligi, dunyo hamjamiyatining ushbu mamlakat iqtisodiy
infratuzilmasini tiklash borasidagi sa’y-harakatlarining sustligi afg‘onlarning
giyohvand moddalarni yetishtirish va ishlab chiqarishda keng ishtirok etishiga
undamoqda. 2004 yilda Afg‘onistonda geroin ishlab chiqarish 360 tonnaga yetdi.
2006 yilda bu kursatkich 400 tonnaga yetishi hamda giyohvand moddalar ekin
maydonlari 100 mingga oshganini inobatga olinsa, narkobaronlarning giyohaand
moddalar noqonuniy savdosidan oladigan sof daromadi 3 mlrd AQSH dollarini
tashkil etishi mumkin. Ana shu narkodollarlarning kattagina qismi ekstremistik va
terroristik faoliyatni moliyalashtirishga yo‘naltirilmoqda.
Xozirgi vaqtda Afg‘onistonda nasha va ko‘knori ekin maydonlarida 1,8 mln
nafar kishi jalb etilgan. Har gektardan yiliga 15—16 ming dollar miqaorida daromad
olinmoqda. Achinarlisi shundaki, narkobiznesda an’anaviy ravishda ishtirok etib
kelayotgan sobiq dala kumondonlari va mahalliy uyushgan jinoiy tudalar
boshliqlaridan tashqari, giyohvand moddalarni Hamdo‘stlik mamlakatlariga
kontrabanda qilishda Afg‘oniston markaziy hokimiyat va xukuq-tartibot idoralari
vakillari ham faol ishtirok etmoqda.
Bunday holat mamlakatdagi vaziyatni izdan chiqarishi va parokandalikni
yanada kuchaytirishi tabiiydir. Agarda keyingi vaqtda Afg‘oniston hududida faoliyat
yuritayotgan xalqaro terroristik guruhlar imkoniyatlarining kengayishi, ularning
faollashuvini e’tiborga olsak bu hol nafaqat ushbu mamlakat bilan chegaradosh, balki
42

uning tashqarisidagi davlatlarning xavfsizligi va barqarorligiga ham jiddiy tahdid
solishi mumkin.
O‘zbekiston bunday xatarli hatti-harakatlarni hamda xalqaro terrorizmni
muqaddas dinimiz — islom bilan boglashga o‘rinishlarni qattiq qoralaydi. Chunki
bunday harakatlar "Al-Qoida" yoki "Hizb ut-tahrir" singari ashaddiy ekstremistik
tashkilotlar qo‘liga qurol tutqazadi.
Aslida bizning ajdodlarimiz asrlar mobaynida jaxon tamadduni tarakkiyoti,
ma’naviy, madaniy va diniy qadriyatlar rivojiga ulkan hissa qo‘shib kelganlar. Shu
boisdan Buxoroga "kubbat ul-islom"(islom quvvati) deb nisbat berilishi bejiz emas.
Hozirgi nizo va to‘qnashuvlar davom etayotgan murakkab va tahaikali zamonda
buyuk ajdodlarimizning millati, tili, diniy e’tiqodidan qat’i nazar, har insonni yuksak
qadrlash, jamiyatda muxabbat va dustlik muhitini qaror toptirish, yetim-yesir, beva-
bechoralarga muruvvat kursatish xaqadagi ugitlari aloxida ahamiyat kasb etadi.
Ta’kidlash joizki, islomning uzida jiddiy ziddiyat mavjud. Shu munosabat
bilan barcha sa’y-harakatlarni ma’rifatli, bagrikeng islomga tayanib, unda
hukmronlik qalishga intilayotgan aqadaparast kuchlarga qarshi keskin kurash olib
borish zarur.
Xozirgi vaqtda ekstremistik yunalishdagi diniy tashkilotlar aholisi asosan
musulmonlardan iborat mamlakatlardagina emas, balki Rossiya, Uqoaina va
MDXning boshqa davlatlarida ham faoliyat yuritib, terroristik xavf-xatarning
kuchayishi, ichki siyosiy vaziyatning izdan chiqashiga qulay shart-sharoit
yaratmoqda. Ularning bunday faolligi tashqa kuchlar tomonidan, shu jumladan, Arab
Sharqa va Janubiy Osiyo mamlakatlari hamda ularning g‘arbdagi maslakdoshlaridan
kelayotgan kattagina moliyaviy ko‘mak bilan ham izoxlanadi.
Yadro quroli va unga egalik qalayotgan davlatlar sonining ko‘payishi ham
harbiy-siyosiy xato yoki "texnik" sabablarga kura ishga solinishi ehtimolining
mavjudligi jiddiy xavotir uygotadi. Qolaversa, ommaviy qarg‘in qurollarining
xalqaro terroristlar qo‘liga tushib qolish xavfi ham u qadar mavxum emas. Xar holda
ularning bunga intilayotgani xaqadagi ma’lumotlar ko‘payib bormoqda. Tabiiyki,
43

bunday vaziyatda nafaqat xalqaro xavfsizliq balki milliy xavfsizlik xaqida so‘z
yuritish qiyin.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov ana shu muhim
omilga tayanib, 1993 yilning 28 sentabrida BMT Bosh Assambleyasining 48-
sessiyasida so‘zlagan nutqida shunday degan edi: "Hozirgi zamon voqeligi
shundayki, bir mamlakatning xavfsizligi boshqa davlat hisobidan ta’minlanishi
mumkin emas. Mintaqa xavfsizligini butun jahon xavfsizligi muammolaridan
ajralgan holda kurib bo‘lmaydi. Shunga asoslanib, O‘zbekiston yadro qurolining
batamom tugatilishi uchun Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi Shartnomaning
samarali harakat qalishi va uning xech bir muddatsiz uzaytirilishi uchun harakat
qatadi. Bizning respublikamiz ana shu Shartnomaning harakat qilish muddatini
uzaytirishga oid Konferensiyaga tayyorgarlik muzokaralarida faol qatnashadi.
O‘zbekiston Markaziy Osiyo mintaqasining yadrosiz zona deb e’lon qalinishining
qatiy tarafdoridir". O‘zbekistonning xalqaro xavfsizlikning mustahkam poydevorini
yaratish borasidagi intilishlari sayyoramizdagi ko‘plab davlatlar, shu jumladan,
mintaqamizda joylashgan mamlakatlar tomonidan qo‘llab-quvvatlandi.
Mazkur tashabbusning mantiqiy davomi Islom Karimovning 1996 yil
dekabridagi yalpi xalqaro xavfsizlik modellari muxokamasiga bag’ishlangan
Lissabon sammitida uz ifodasini topdi. Olmaota Deklaratsiyasi (1997 yil 28 fevral)
hamda Markaziy Osiyo davlatlari tashqi ishlar vazirlari bayonoti (1997 yil 15
sentabr) asosida Markaziy Osiyoda yadrosiz zona deb e’lon qilinishi to‘g‘risidagi
BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1997 yil 6 noyabr Rezolyutsiyasi qabul
qalinganidan keyin davlatimiz raxbarining ushbu tashabbusi amaliyotga tatbiq etila
boshladi. Xalqaro va mintaqa doirasida ushbu xududda joylashgan davlatlar
manfaatlarini xisobga olgan holda Yadro qurolidan xoli hudud (YAQAX) xaqidagi
Shartnoma va unga oid Protokol loyihalarini ishlab chiqishga kirishildi. Ushbu
xujjatlarni ishlab chiqish jarayonida yadro quroliga ega davlatlar, birinchi galda,
qo‘shni davlatlar — Rossiya va Xitoyning nuqtai nazari e’tiborga olindi.
Mintaqada YAKXXni tashkil etish mexanizmini shakllantirish borasida
dastlabki bosqich sifatida Toshkentda 1997 yil sentabr oyida "Markaziy Osiyo —
44

yadro qurolidan xoli hudud" mavzuidagi xalqaro konferensiya o‘tkazildi. Markaziy
Osiyo mintaqadagi beshta davlat tashqi ishlar vazirlarining yakuniy bayonotida
Markaziy Osiyoda yadrodan xoli hududni tashkil etish to‘g‘risidagi Shartnomani
tayyorlash shakllarini kurib chiqash uchun BMT hamda mahalliy ekspertlar guruhini
shakllantirish taklifi ilgari surildi. Mazkur taklif BMT tomonidan ma’qullangach,
ekspertlar guruhi tashkil etildi.
MAGATE va BMTning qurolsizlanish boshqarmasining faol ishtirokida
Markaziy Osiyoda YAKXX to‘g‘risida Shartnomani ishlab chiqish buyicha ko‘p
tomonlama muzokaralar boshlandi. Ushbu muzokaralarda nafaqat mintaqa
mamlakatlari, balki beshta yadro quroliga ega davlatlar — BMT XK doimiy a’zolari
delegatsiyalari ham ishtirok etdi.
2006 yilning 8 sentabrida Semipalatinsk shahoida Qozogiston, 10irgiziston,
Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston tashqi ishlar vazirlari tomonidan Markaziy
Osiyoda yadro qurolidan holi xududni tashkil etish to‘g‘risidagi Shartnoma
imzolandi. Shunday qalib, O‘zbekistonning bu tashabbusi global hamda mintaqa
doirasida xalqaro xavfsizlik tizimini mustaxkamlash ishiga kushgan muhim hissasi
jahon hamjamiyati tomonidan e’tirof etildi.
Atrof-muhitni muhofaza etish hamda mavjud zaxiralarni asrab- avaylash
masalasi ham mintaqa taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi. Bu hol 1997 yilning
fevralida Orolni qutqarish xalqaro fondining Olmaotada bo‘lib o‘tgan yig‘ilishi
hujjatlarida aks ettirilgan. Mazkur anjumanda beshta Markaziy Osiyo davlatlari
rahbarlari tomonidan Orol muammosi, Markaziy Osiyoda yadro qurolidan xoli
xududni tashkil etish, yadro texnologiyalari va xomashyolarining utirlanishiga qarshi
kurashish masalalarini qamrab olgan mintaqa doirasidagi ekologik xavfsizlikning
kompleks dasto‘rini ishlab chiqish zarurligi ta’kidlandi.
Darhaqiqat, xozirgi vaqada yadro xavfsizligi masalasi eng muhim global
muammolardan biriga aylanib qoldi. Global xavfsizlikning asosini tashkil etadigan
mintaqa doirasida hamkorlikni kengaytirish mazkur muammoni xal etishning eng
samarali yo‘li sifatida e’tirof etilmoqda. Oradan un uch yil o‘tib, bugungi kunda
yanada dolzarb ahamiyat kasb etgan bu g‘oyaning amaliyotga tatbiq etilganini
45

ta’kidlash mumkin. Mintaqa davlatlari, shu jumladan, O‘zbekiston Markaziy Osiyoda
yadro qurolidan holi xududni tashkil etish to‘g‘risidagi tom ma’noda tarixiy
Shartnomani imzolab, nafaqat mintaqa, balki xalqaro doiradagi mas’uliyatini yaqqol
namoyon etdi.

46

II.BOB. O‘zbekiston Respublikasining Markaziy Osiyo mamlakatlari
bilan o’ zaro i q tisodiy h amda madaniy alo q alari
2.1. O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan Shanxay Hamkorlik
Tashkiloti doirasidagi aloqalari
Hozirgi davrda O‘zbekistonning Shanxay Hamkorlik Tashkilotidagi ishtiroki
alohida ahamiyat kasb etadi. Ushbu tashkilot (1996-y. Shanxayda chegara
hududlarida harbiy sohada o‘zaro ishonchni mustahkamlash chora-tadbirlari
to‘g‘risida imzolangan Bitim doirasida) Xitoy bilan qo‘shni davlatlar o‘rtasida
chegaralarga doir masalalarni hal etishga qaratilgan norasmiy forum sifatida tashkil
etilgan edi.
SHHT - submintaqaviy xalqaro tashkilotga oltita davlat - Qozog‘iston, Xitoy,
Qirg‘iziston, Rossiya, Tojikiston va O‘zbekiston a'zo bo‘lgan. SHHT tarkibiga
kiradigan davlatlaming umumiy hududi yevroosiyo hududining 61 foizini, umumiy
demografik (nufusiy) jihatdan dunyo aholisining to‘rtdan bir qismini tashkil etadi,
iqtisodiy salohiyati nuqtayi nazaridan AQShdan keyingi eng qudratli - Xitoy
iqtisodiyotini qamrab oladi. Rasmiy tillari - rus va xitoy tili. Qarorgohi Pekinda
joylashgan. SHHTga a'zo davlatlar hududining umumiy maydoni 30 mln. kv. km.
yoki yevroosiyo qit'asi maydonining beshdan uch qismini tashkil etadi. Ushbu
davlatlar aholisining soni - 1,455 milliard kishi yoki dunyo aholisining taxminan
to‘rtdan bir qismini tashkil etadi. 4
SHHT tashkil etilishi tarixan umumiy chegaralarda qurolli kuchlar va qurol-
aslahalami qisqartirish to‘g‘risida Bitim qabul qilingan Moskva sammiti bilan uzviy
bog‘liqdir. 1998-yildan Markaziy Osiyo mintaqasi, mintaqaviy xavfsizlik va
ko‘ptomonlama hamkorlik masalalari «Shanxay beshligi»ning diqqat markaziga
aylana boshladi. Terrorizm, separatizmga qarshi kurashish, mintaqa doirasida
iqtisodiy va gumanitar hamkorlikni rivojlantirish «Shanxay beshligi»ning asosiy
maqsadlari sifatida e'lon qilinadi.
4
Safoyev S. Markaziy Osiyo geopolitikasi.-T.: 2005, -14 b
47

1998- yilning 3-iyulida «beshlik»ning Olmaotada bo‘lib o‘tgan uchinchi
sammitida tashqi ishlar vazirlarining Qo‘shma bayonoti yakuniy hujjat sifatida qabul
qilindi. Unda tomonlar xavfsizlik masalalari yuzasidan maslahatlashuv jarayonini
rivojlantirish va «bunga mintaqaning barcha manfaatdor davlatlarini jalb etishga»
kelishib oldi. «Shanxay beshligi» doirasida hamkorlikni rivojlantirishning quyidagi
asosiy yo‘nalishlari belgilab olindi: xavfsizlik, muhim xalqaro mua mm olar yuzasidan
doimiy maslahatlashuvni amalga oshirish; xalqaro terrorizm, uyushgan jinoyatchilik,
giyohvand moddalarning noqonuniy savdosi; vaziyat talab etgan hollarda Markaziy
Osiyo, umuman, Osiyo qit'asida xavfsizlikni ta'minlash, hamkorlikni kengaytirish,
mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish masalalari bo‘yicha ekspertlar, tashqi
ishlar vazirlari doirasida uchrashuvlarni tashkil etish. 5
«Shanxay beshligi»ning 2000-yil 5 iyulida Dushanbeda bo‘lib o‘tgan beshinchi
sammitining tarixiy ahamiyati beqiyosdir. Zero, unda ilk bor kuzatuvchi sifatida
O‘zbekiston Respublikasinin Prezidenti Islom Karimov ishtirok etib, XXR Raisi
Szyan Szemin bilan uchrashgan edi. Uchrashuv natijalariga ko‘ra, «Dushanbe
dekloratsiyasi» qabul qilindi. Bu hujjatning ahamiyati shundaki, unda taraflar xalqaro
terrorizm, diniy ekstremizm, qurol-yaro va giyohvand moddalarning noqonuniy
savdosiga qarshi birgalikda kurashish, uzoq yillarga mo‘ljallangan hamkorlik
dasturini ishlab chiqish hamda bu borada tegishli kelishuvlar tuzishga kelishib olish
bilan birgalikda, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning
Markaziy Osiyoni yadro qurolidan xoli hududga aylantirish tashabbusi qo‘llab-
quvvatlandi. 6
2001-yilning iyun oyida bo‘lib o‘tgan sammitda «Shanxay beshligi» unga a'zo
bo‘lgan davlat - O‘zbekiston Respublikasi ishtirokida Shanxay Hamkorlik
tashkilotiga aylantirildi. O‘zbekiston ning ushbu tashkilotga a'zo bo‘lib kirishi
ma'qullangach, mamlakatimiz shakllantirilayotgan yangi tashkilotning maqomi va
ahamiyati, maqsad hamda vazifalarini aniqlashtirish, jumladan, SHHT hyech qachon
harbiy yoki harbiy-siyosiy tashkilotga aylantirilmasligiga oid taklif- lami ilgari surdi.
5
Ko‘charov Ch.Sh. Markaziy Osiyoning mintaqaviy integratsion jarayoni muammolari.-T.: Fan, 2005.- 153 b.
6
Islom Karimov . Vatan ravnaqi uchun har birimiz ma’sulmiz. -T.: O‘zbekiston, 2001 yil, -377b.
48

O‘sha davrda ommaviy axborot vositalarida ta'kidlanganidek: Shanxay
sammitining ahamiyati shundaki, unda ikki masala - xavfsizlik va hamkorlik
masalalarida yakdillikka erishilgan edi. Aynan shular yangi tashkilotning «hamkorlik
orqali xavfsizlik» shiorida ifodalangan faoliyatining asosiy tamoyillariga aylandi.
Terroristik xatti-harakat va shunga o‘xshash tahdidlar vujudga kelganda o‘zaro
yordam va maslahatlashuvga huquqiy asos mavjudligi ham ushbu tamoyil mazmun-
mohiyatiga mos keladi. Umuman olganda, qaysi sohalarda hamkorlikning
rivojlanishidan qat'i nazar, u milliy, mintaqaviy, bir so‘z bilan aytganda, iqtisodiy,
ijtimoiy-siyosiy xavfsizlik- ning mustahkamlanishiga xizmat qiladi.
Tashkilotning 2002-yil iyun oyida Sankt-Peterburgda bo‘lib o‘tgan sammitida
uning ustav hujjati - SHHT Xartiyasi qabul qilindi. Unda tashkilotning maqsadlari,
vazifalari va tamoyillari hamda hamkorlik yo‘nalishlari aks ettirilgan, Mintaqaviy
antiterroristik tu- zilma (MATT) haqidagi Bitim imzolandi. SHHT doimiy ravishda
ishlaydigan organi bo‘lgan ushbu tuzilma huquq-tartibot idoralari va maxsus
xizmatlaming terrorizmga qarshi kurashdagi faoliyatini mu- vofiqlashtirishni nazarda
tutadi. 7
2003-yilning mayida SHHT Mokvadagi sammitida davlat bosh- liqlar
Kengashi, hukumat boshliqlari Kengashi, tashqi ishlar vazirlari Kengashi, Milliy
muvofiqlashtiruvchilar Kengashi, ministrlik va ido- ralar rahbarlari Yig‘ini,
Kotibiyat, shuningdek, MATT hamda SHHT kotibiyati qoshidagi a'zo davlatlaming
doimiy vakillari haqidagi Nizomlar tasdiqlandi.
Davlat boshliqlari tomonidan Mintaqaviy antiterroristik tuzilma Ijroiya
qo‘mitasi qarorgohini Bishkekdan (Qirg‘iziston) Toshkent shahriga ko‘chirish,
shuningdek, 2004-yil 1-yanvaridan tashki- lotning doimiy faoliyat yurituvchi
organlari - SHHT Kotibiyatining Pekin shahrida, MATT Ijroiya qo‘mitasining
Toshkent shahrida ish boshlashi haqida qaror qabul qilindi. 8
SHHT tashqi ishlar vazirlari Kegashining 2003-yil sentabrida Toshkent
shahrida bo‘lib o‘tgan yig‘ilishida terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi
7
Касымов А., Васкын И. Основные направления внешней политики Республики Узбекистан.-Т.: Ўзбекистон,
1994.-52
8
Гуломов Х., Татибоев А. Центральная Азия и мировая история.-Т.: 2004- 22 с.
49

kurashish Shanxay Konvensiyasi, SHHT Xartiyasi, a'zo davlatlar o‘rtasidagi MATT
to‘g‘risida Bitimga o‘zgartirish kiritish protokoli imzolanib, tegishli kommyunike
qabul qilindi.
SHHT asosiy maqsad va vazifalari quyidagilardan iborat :
- a'zo davlatlar o‘rtasida o‘zaro ishonch, do‘stlik va yaqin qo‘shnichilik
aloqalarini mustahkamlash;
- mintaqada tinchlik, xavfsizlik va barqarorlikni saqlash hamda
mustahkamlash, yangi demokratik, adolatli va oqilona siyosiy hamda iqtisodiy
xalqaro tartibni shakllantirishga ko‘maklashish maqsadida turli yo‘nalishlarda
hamkorlikni rivojlantirish;
- terrorizm, separatizm va ekstremizmning barcha ko‘rinish- lariga qarshi
birgalikda kurash olib borish, giyohvand moddalar va qurol-yarog‘ning noqonuniy
savdosi hamda transmilliy jinoiy fao- liyatning boshqa turlari, jumladan, noqonuniy
migratsiyaga qarshi kurashish;
- siyosiy, savdo-iqtisodiy, mudofaa, huquq-tartibotni saqlash, tabiatni
muhofaza etish, madaniy, ilmiy-texnikaviy ta'lim, energetik, transport, moliya-kredit
va boshqa sohalarda samarali mintaqaviy hamkorlikni qo‘llab-quvvatlash;
- a'zo davlatlar xalqlari turmush darajasi va sharoitlarini uzluksiz
yaxshilash maqsadida teng sherikchilik asosida mintaqada har tomonlama va barqaror
iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy hamda madaniy taraqqiyotga ko‘maklashish;
- jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvda yondashuvlami
muvofiqlashtirish;
- a'zo davlatlaming xalqaro majburiyatlari hamda milliy qonunchiligiga
mos ravishda insonning huquq va erkinliklarini ta'minlashga ko‘maklashish;
- boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan munosabatlami yo‘lga
qo‘yish va rivojlantirish;
- xalqaro nizolami oldini olish hamda ulami tinch yo‘l bilan hal etilishida
o‘zaro aloqalami mustahkamlash;
- XXI asrda vujudga keladigan muammolaming yechimini birgalikda izlab
topish;
50

SHHTga a'zo davlat quyidagi tamoyillarga tayanadi :
- davlatlar suvereniteti, mustaqilligi, hududiy yaxlitligi, davlat
chegaralarining daxlsizligini hurmat qilish, tajovuz qilmaslik, ichki ishlarga
aralashmaslik, xalqaro munosabatlarda kuch ishlatish va kuch bilan tajovuz qilish,
chegara hududlarda bir tomonlama ustunlikdan voz kechish;
- barcha a'zo davlatlaming teng huquqliligi, har birining nuqtayi nazarini
e'tirof etish va hurmat qilish asosida yagona yondashuvlami izlash;
- umumiy manfaatlar doirasida birgalikdagi xatti-harakatlami bosqichma-
bosqich amalga oshirish;
- a'zo davlatlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklami tinch yo‘llar bilan hal
etish;
- SHHT boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotga qarshi qaratilmagani;
- Xartiya hamda SHHT doirasida qabul qilingan boshqa hujjatlardan kelib
chiqadigan majburiyatlami to‘liq hamda vijdonan bajarilishi.
SHHT doirasidagi hamkorlikning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
- mintaqada tinchlikni saqlash, xavfsizlik va o‘zaro ishonchni
mustahkamlash;
- barcha a'zo davlatlar umumiy manfaatlari mos bo‘lgan tashqi siyosiy
masalalar yuzasidan xalqaro tashkilot va xalqaro forumlarda yaxlit nuqtayi nazarni
izlab topish;
- terrorizm, separatizm va ekstremizm, giyohvand moddalar va qurol-
yarog‘ning noqonuniy savdosi hamda transmilliy jinoiy faoliyatning boshqa turlari,
jumladan, noqonuniy migratsiyaga qarshi birgalikda kurashish chora-tadbirlarini
ishlab chiqish va amalga oshirish;
- qurolsizlanish va qurol-yarog‘ ustidan nazorat qilish masalalarida sa'y-
harakatlarni muvofiqlashtirish;
- mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikning turli shakllarini qo‘llab- quwatlash
va rag‘batlantirish, mahsulot, kapital, xizmatlar va texnologiyalaming erkin harakat
qilishini ta'minlaydigan savdo hamda investitsiyalar uchun qulay shart-sharoit
yaratilishiga ko‘maklashish;
51

- transport va kommunikatsiya sohasidagi infratuzilmadan samarali
foydalanish, a'zo davlatlar tranzit imkoniyatlarini takomillashtirish, energetika
tizimini rivojlantirish;
- tabiatdan, xususan, mintaqa suv zaxiralaridan oqilona foydala- nishni
ta'minlash, tabiatni muhofaza etish borasida maxsus dastur va loyihalami birgalikda
amalga oshirish;
- tabiiy va texnogen xarakterdagi favqulodda vaziyatlami oldini olish
hamda ulaming oqibatlarini bartaraf etishda o‘zaro yordam ko‘rsatish;
- SHHT doirasida hamkorlikni rvojlantirishga xizmat qiladigan huquqiy
ma'lumotlar bilan almashish;
- fan, texnika, ta'lim, sog‘liqni saqlash, sport va turizm sohalarida o‘zaro
munosabatlami kengaytirish. 9
SHHT a'zo davlatlar o‘zaro kelishuv asosida hamkorlik sohalarini kengaytirishi
mumkin. O‘z maqsad hamda vazifalarini bajarish uchun SHHT doirasida davlat
rahbarlari Kengashi, hukumat rahbarlari (Bosh vazirlar) Kengashi, Tashqi ishlar
vazirlari Kengashi, vazirlik va (yoki) idoralar rahbarlari Yig‘ilishi, Milliy
muvofiqlashtiruvchilar Kengashi, mintaqaviy antiterroristik tuzilma (MATT),
Kotibiyat faoliyat yuritadi.
SHHT mustahkamlash, uning doirasidagi iqtisodiy hamkorlikni
mustahkamlashda 2003yilning sentabrida Pekinda davlat rahbarlari Kengashi
tomonidan tasdiqlangan SHHT a'zo davlatlar o‘rtasida ko‘p tomonlama savdo-
iqtisodiy hamkorlikning istiqbolli Dasturi g‘oyat muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
hujjatda oltita davlatning 2020-yilgacha amaliy faoliyatining yo‘nalishlari, maqsad
hamda vazifalari qayd etilishi bilan birgalikda, ularni amalga oshirish yo‘llari va
usullari ham aks ettirilgan.
O‘zbekiston SHHT doirasida mintaqaviy xavfsizlikni ta'minlash, xalqaro
terrorizm hamda mintaqaviy barqarorlikka tahdid solayotgan boshqa xavf-xatarlarga
qarshi kurashishga qaratilgan hamkorlikni rivojlantirishga alohida ahamiyat berib
kelmoqda. Ayniqsa, iqtisodiy sohada, shu jumladan, mintaqada transport
9
Jo‘raev N. O‘zbekiston tarixi: (Milliy istiqlol davri) 3-kitob. – T.: Sharq, 2011.- 706b.
52

kommunikatsiyalarini rivojlantirish sohasidagi ko‘p tomonlama hamkorlikni
istiqbollari porloq. 10
O‘zbekiston SHHT ochiqlik, boshqa davlatlar va uyushmalarga qarshi
bo‘lmaslik, xalqaro hamkorlikni keng rivojlantirishga tayyor bo‘lish kabi
tamoyillarini izchil amalga oshirish tarafdori bo‘lib kelmoqda.
SHHT 2004-yilning 17-iyunidagi Toshkent sammiti ushbu tashkilot
shakllanishining yakuniy bosqichi bo‘lgani ham yangi tashkiliy tuzilmalar va
institutlar faoliyati muayyan ma'no-mazmun kasb etayotgani qayd etildi. Chunonchi,
Pekinda Kotibiyat faoliyat yurita boshladi, Toshkentda mintaqaviy antiterroristik
markaz shakllantirildi. Tashqi ishlar vazirlari Kengashi qo‘yilgan vazifalarni izchillik
bilan amalga oshirmoqda. Milliy muvofiqlashtiruvchilar Kengashi muhim amaliy
ishlami bajarmoqda. Mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish fondi hamda SHHT
ishbilarmonlar fondini shakllantirish bo‘yicha amaliy sa'y-harakatlar boshlab
yuborildi.
Ushbu anjumanda O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom
Karimov mamlakatimiz tashqi siyosati konstitutsion konsepsiyasining asosiy
yo‘nalishlaridan kelib chiqqan holda O‘zbekistonning muhim tashabbuslarini bayon
etdi. Avvalo, davlatimiz rahbari mintaqa mamlakatlari barqarorligiga tahdid
solayotgan xalqaro terrorizm, ekstremizm va separatizm kuchlarining faollashib
borayotgani katta xavotir uyg‘otayotganini ta'kidladi.
Bundan tashqari, kommunikatsiya va transport sohasidagi loyihalarni amalga
oshirish borasidagi xatti-harakatlami muvofiqlashtirish, suvenergetika, xomashyo
zaxiralari hamda inson salohiyatidan har bir davlat hamda mintaqa manfaatlari
yo‘lida oqilona foydalanish; mintaqaga tashqi investitsiya va sarmoyalami jalb etish
bilan bog‘liq bo‘lgan dolzarb masalalar kun tartibiga qo‘yildi. Forumda xavfsizlik va
iqtisodiyot SHHT asosini tashkil etishi lozim ekani uqtirildi. Prezidentimiz fikricha,
aynan ana shu ikki asosga tayanib, SHHT faoliyatining samaradorligi va xalqaro
obro‘-e'tibori, shuningdek, uning dunyodagi o‘zgaruvchan vaziyatga
moslashuvchanligi ta'minlanishi zarur. 11
10
Farmonov R, K.Jo‘raev. Xalqaro munosabatlar tarixi. –T.: JIDU, 2011. – 120 b.
11
Qirg‘izboyev A. O‘zbekiston Respublikasining Osiyo mamlakatlari bilan xalqaro hamkorligi.-T.:Fan, 2004.-180 b.
53

O‘zbekiston xalqaro terrorizm, ekstremizm, separatizm va narkotrofikka
qarshi kurash SHHT faoliyatini ustuvor yo‘nalishi etib belgilanganini shak-shubhasiz
qo‘llab-quvvatlaydi. Mintaqaviy antiterroristik markaz faoliyati aynan xuddi shu
masalalaming hal etilishiga qaratilgan. Birinchi galda, nafrat va terrorizm g‘oyalarini
targ‘ib etayotgan turli radikal va ekstremistik markazlarga qarshi kurashish zarur
ekani ta'kidlandi 12
.
SHHT doirasida iqtisodiy hamkorlikni kuchaytirish haqida to‘xtalib,
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov ushbu masalani hal etishning
asosiy yo‘li sifatida Markaziy Osiyo umumiy bozorini shakllantirish zarurligiga
e'tibor qaratadi. Zero, bu masalaning hal etilishi mintaqa mamlaktlari va xalqlar tub
manfaatlariga mos keladi. Rossiya, Xitoy va boshqa davlatlaming faol sheriklik
ishtirokida umumiy bozorning tashkil etilishi tor milliy doiradan tashqarida yagona
yondashuv va muvofiqlashtirilgan qonuniy me'yorlar amal qiladigan mahsulot va
xizmatlar, mehnat va kapitallar yirik bozorini shakllantirishga imkon beradi.
O‘zbekiston Markaziy Osiyo hududidan o‘tadigan hamda SHHT a'zo
davlatlaming Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH), yevropa Ittifoqi (YI), Janubiy
va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari bilan savdo-iqtisodiy aloqalarini yo‘lga
qo‘yish va mustahkamlashga xizmat qiladigan yirik transport-kommunikatsiya
loyihalari, yo‘lak va marshrutlami amalga oshirishga qaratilgan g‘oya va takliflami
qo‘llab-quvvatlaydi 13
.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning 2005-yil
10-martdagi Qarorida tasdiqlangan tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy sohadagi
islohotlaming ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirish Konsepsi- yasiga binoan SHHT
doirasida o‘zaro aloqalar faollashmoqda. Bu o‘rinda erishilgan natijalar qatorida
faoliyati man qilingan terroristik, ayirmachilik va ekstremistik tashkilotlar ro‘yxati va
shunday jinoyatlari uchun qidirilayotgan shaxslar ro‘yxatini tuzish to‘g‘risidagi
O‘zbekiston tashabbusining amalga oshirila boshlangani, terrorizm, ekstremizm va
separatizmga qarshi SHHT a'zo davlatlaming hamkorlik Konsepsiyasining
12
G‘afforov Ya. Shanxay hamkorlik tashkiloti – xavfsizlik va iqtisodiy hamkorlikni mustahkamlash yo‘lida. “Ijtimoiy
fikr – inson huquqlari” jurnali, 2005 yil, №4, 35-bet.
13
G‘afforov Ya., Xolliev A. O‘zbekiston va jahon hamjamiyati.-T.: Universitet. 2003.-15 b .
54

tasdiqlanganini ta'kidlash mumkin. Ushbu tashkilot bilan munosabatlarda kompleks
yondashuvni ta'minlash maqsadida O‘zbekiston da SHHT masalalari bo‘yicha
idoralararo muvofiqlashtirish komissiyasini tashkil etish mo‘ljallanmoqda.
Bundan tashqari, «Shanxay Hamkorlik tashkilotiga a'zo davlatlaming
terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi 2007-2009- yillarga mo‘ljallangan
hamkorlik Dasturi» qabul qilingan. A'zo davlatlaming «Sharq - antiterror 2006»
terrorizmga qarshi birgalikdagi mashg‘ulotlari, terrorizmni moliyalashtirish bilan
bog‘liq bo‘lgan giyohvand moddalaming noqonuniy savdosiga qarshi simpoziumlar
o‘tkazib kelinmoqda.
Hozirgi vaqtda SHHT xalqaro hamkorlikning qudratli instituti, xavfsizlik va
barqarorlikni ta'minlash, xalqaro terrorizm, separatizm va ekstremizm, giyohvand
moddalami ishlab chiqarish va tarqatish kabi zamonaviy xavf-xatar va tahdidlarga
qarshi kurashishning chinakam tayanchiga aylanib bormoqda.
Ayni paytda mintaqaning boy zaxiralaridan foydalanishga qaratilgan yirik
savdo-iqtisodiy, transport-kommunikatsion va gumanitar loyihalami amalga oshirish
borasida mavjud barcha imkoniyatlar ishga solinmoqda.
Shanhay Hamkorlik Tashkiloti tartib-qodalariga binoan, har yili a'zo
mamlakatlardan biri unga rais bo‘ladi. 2009yil yekaterenburg sammitidan keyin
ShHTga raislik O‘zbekiston Respublikasiga o‘tdi.
Taomilga binoan, raislik qiluvchi davlat o‘z hududida navbatdagi sammitni
tashkil qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Ko‘ksaroy qarorgohida
2010yil, 11-iyun kuni Shanhay Hamkorlik Tashkilotiga a'zo davlatlar rahbarlari
kengashining navbatdagi, o‘ninchi majlisi bo‘lib o‘tdi. 14
SHHTtuzilganidan keyin ko‘plab davlatlar uning safidan joy olish istagini
bildirdi. Ayni paytda Hindiston, Eron, Mo‘g‘uliston va Pokistonga SHHTda
kuzatuvchi maqomi berilgan. SHHT davlatlari o‘zaro munosabatlarda «Shanhay
ruhi»ga amal qiladi. Bu ibora qarorlami konsensus asosida qabul qilish, o‘zaro
ishonch va manfaatdorlik, tenglik, maslahatlashuv, madaniy xilma- xillikka hurmat
bilan yondashish, birgalikda taraqqiy etishga intilish tamoyillariga qat'iy amal qilish
14
‘’ Xalq so ’ zi ” , 2010- yil 12- iyun .
55

demakdir. Davlat rahbarlari kengashining majlisida O‘zbekiston Respublikasining
SHHT ga raislik davridagi faoliyatiga yuksak baho berildi. Bu vaqt mobaynida
O‘zbekiston SHHT ning xalqaro aloqalarini rivojlantirish, me'yoriy-huquqiy asosini
mustahkamlash, SHHT Xartiyasidagi maqsadlar, vazifalar va tamoyillarga
muvofiqlikni saqlagan holda, xavfsizlik va barqarorlikni ta'minlash bilan bog‘liq
tashabbuslami ishlab chiqish va hayotga tatbiq etish orqali tashkilot faoliyati
samaradorligini oshirishga alohida e'tibor qaratdi.
Xususan, O‘zbekiston Prezidenti SHHT doirasida qarorlar qabul qilish
mexanizmlarini, tashkilot va uning tuzilmalari faoliyatini takomillashtirishga
qaratilgan qator takliflami ilgari surdi. Toshkentda SHHT va BMT Kotibiyatlari
o‘rtasida imzolangan Qo‘shma deklaratsiya Shanhay Hamkorlik Tashkiloti
Mintaqaviy aksilterror tuzilmasi bilan Birlashgan Millatlar Tashkiloti Kontrterroristik
qo‘mitasi o‘rtasidagi amaliy aloqalami rivojlantirishga yo‘l ochadi. 15
Bugungi kunda dunyodagi hyech bir muammoni alohida bir davlatning sa'y-
harakati bilan yechib bo‘lmaydi. Jumladan, xavfsizlik va ekologiya muammolari
kamida mintaqa miqyosidagi hamkorlikni taqozo qiladi. Shu ma'noda, SHHT bilan
BMT o‘rtasidagi hamkorlikning rasmiylashtirilishi ikki tomon uchun muhim
masalalami yechishda bahamjihat harakat qilishga keng yo‘l ochadi. BMTning Osiyo
va Tinch okeani uchun iqtisodiy va ijtimoiy komis- siyasi (ESKATO), Narkotiklar va
jinoyatchilik bo‘yicha qo‘mitasi, Markaziy Osiyoda preventiv diplomatiya bo‘yicha
mintaqaviy markazi kabi tuzilmalari SHHT bilan anchadan buyon hamkorlik qilib
kelmoqda. Qabul qilingan Qo‘shma deklaratsiya bu hamkorlikning imkoniyat va
salohiyatini yanada oshirishga xizmat qiladi. Ayni paytda ShHTning hamkor
tashkilotlar bilan hamkorlik rejasi tasdiqlangan. O‘zaro anglashuv
memorandumlariga asosan tuzilgan bu reja SHHT bilan ESKATO, ASeAN, MDH,
yevrAzes ODKB kabi nufuzli xalqaro tashkilotlar bilan hamkorligini yanada
mustahkamlashni nazarda tutadi.
15
Рахимов М.А. Международное сотрудничество Узбекистана в контексте обспечения стабильности и
устойчивого развития в Центральной Азии.-Т., 2011.-204 с.
56

O‘zbekiston ShHTga a'zo davlatlarning 2020yilgacha mo‘ljallangan ko‘p
tomonlama savdo-iqtisodiy hamkorlik dasturini ijro etish bo‘yicha chora-tadbirlar
rejasini amalga oshirishga alohida e'tibor qaratmoqda. Xususan, SHHT uchun
transport kommunikatsiyalarini rivojlantirish ustuvor masalalardan sanaladi. Y-40
xalqaro marshrutini rekonstruktsiya qilishni imkon qadar tez yakuniga yetkazish
barcha a'zo davlatlar uchun muhim ahamiyatga ega ekanini inobatga olib,
O‘zbekiston bu yo‘lning o‘z hududidagi qismi bo‘yicha majburiyatlarini to‘la bajarib
bo‘ldi. Ayni paytda mamlakatimiz Y-40 xalqaro marshrutining markazida «Navoiy»
erkin industrial iqtisodiy zonasini barpo etmoqda. Shubha yo‘qki, Markaziy Osiyoda
yangi qo‘shma loyihalar amalga oshirilgani sayin, ya'ni ishlab chiqarish korxonalari
va yo‘llar barpo etish ko‘paygani sari SHHT mamlakatlari uchun «Navoiy» erkin
industrial iqtisodiy zonasining ahamiyati oshib boraveradi. Tashkilot a'zolari uni
rivojlantirishda faol qatnashishi mumkin. 16
Davlat rahbarlari kengashining kengaytirilgan tarkibdagi majlisida ko‘p
tomonlama va o‘zaro manfaatli hamkorlikni yanada rivojlantirish, shuningdek,
dolzarb mintaqaviy va xalqaro masalalar ko‘rib chiqildi. Unda SHHTga a'zo davlatlar
rahbarlari bilan birga, kuzatuvchi maqomidagi mamlakatlar delegatsiyalari rahbarlari
- Mo‘g‘uliston Prezidenti Saxiagiyn Elbegdoij, Pokiston Islom Respublikasi
Prezidenti Osif Ali Zardoriy, Eron Islom Respublikasi Tashqi ishlar vaziri
Manuchehr Muttaqiy, Hindiston Respublikasi Tashqi ishlar vaziri Somanaxalli
Malayya Krishna hamda sammit mehmonlari — Afg‘oniston Islom Respublikasi
Prezidenti Hamid Karzay, Turkmaniston Prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov
ishtirok etdi. Shuningdek, majlisda SHHT Bosh kotibi Muratbek Imanaliev, SHHT
MATT Ijrochi direktori Jenisbek Jumanbekov, BMT Bosh kotibining o‘rinbosari Yan
Kubish, MDH Ijroi qo‘mitasi raisi Sergey Lebedev, ODKB Bosh kotibi Nikolay
Bordyuja, yevrAzeS Bosh kotibining o‘rinbosari Murat Musataev, ASeAN Bosh
kotibining o‘rinbosari Sayakan Sisovong qatnashdi. 2015 yil 9-10 iyul kulari Rossiya
Fеdеratsiyasining Ufa shahrida Shanxay hamkorlik tashkilotiga a'zo
16
История становления и развития сотрудничества Республики Узбекистан с международнқми
организациями. /Отв. ред. Абдуллаев Р., Алимова Д. – Т., 2011.- 150 с.
57

mamlakatlar( Qozog’iston, Xitoy, Qirg’izston, Rossiya, Tojikiston, O’zbеkiston )
Davlat raxbarlari kеngashining navbatdagi majlisi bo’ldi.Unda xalqaro va mintaqaviy
ahamiyatga molik dolzarb masalalar,ShHTni yanada rivojlantirish istiqbollari
yuzasidan fikr almashildi. Majlisda O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prеzidеnti
Islom Karimov nutq so’zlab,toboro global tus olib borayotgan tahdid va xavf-
xatarlarga qarshi kurashish, tashkilot faoliyatini kеngaytirish va takomillashtirish
masalalari,Markaziy Osiyoda tinchlik barqarorlikni taminlashda birgalikda xarakat
qilish masalalari yuzasidan o’z qarashlarini bayon qildi.
Xullas Shanxay xamkorlik tashkilotiga a'zo davlatlar doirasidagi aloqalar
orqali O’zbеkiston Markaziy Osiyo davlatlari bilan xar tomonlama aloqalarni
kеngaytirish, mintaqada tinchlikni saqlashga erishish borasida faollik qilib kеlmoqda.

58

2.2. O‘zbekistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan qardoshlik
munosabatlarining yanada rivojlanishi
O‘zbekiston tashqi siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri Markaziy
Osiyodagi yosh mustaqil davlatlar - Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston,
Turkmaniston bilan hamkorlik va do‘stlik aloqalarini mustahkamlashga qaratildi. Bu,
beshta davlatlar tarixi, madaniyati, tili va dilining birligidan, tomirlarining tutashib
ketganligidan kelib chiquvchi jiddiy siyosat iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyot yo‘li edi.
Shuni alohida aytish kerakki, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom
Karimov keyingi besh yillar mobaynida bu mintaqadagi davlatlar, xalqlar o‘rtasida
teng huquqli va o‘zaro manfaatli hamkorlik o‘matib uni mustahkamlash va
rivojlantirish tadbirlarini qadam-baqadam amalga oshirib kelmoqda. 17
Ma'lumki, bir necha ming yilliklar mobaynida joni-joniga, qoni-qoniga
payvand bo‘lib ketgan Markaziy Osiyo - qadimiy Turon xalqlari sobiq SSSR davrida
turli millatlarga ajratib tashlandi. Qog‘ozdagina suveren, aslida esa markazga qaram
so vet respublikalari barpo etildi. Bu soxta siyosat tufayli an'analari, turmush tarzlari,
ruhiy va ma'naviy qadriyatlari bir bo‘lgan xalqlar o‘zbeg-u qozoqqa, tojig-u qirg‘iz,
turkmanga bo‘lib yuborildi.
Albatta, mazkur xalqlar o‘tgan 70 yildan ko‘proq vaqt mobaynida millat
sifatida shakllandi. Ulaming o‘z tili, madaniyati bor. Endi ulami butunlay birlashtirib
yuborish milliy qadriyatlarini toptash bilan barobar. Biroq, masalaning boshqa
tomoni ham bor. Ya'ni, yagona Turkiston zaminida sobiq SSSR tarqalgach vujudga
kelgan mustaqil davlatlar o‘z tarixiy kelib chiqishlari, xalqlarining boy o‘tmishi,
ma'naviy va ruhiy ehtiyojlari nuqtayi nazaridan o‘zaro yaqinlashishga hayotiy zarurat
sezishlari tabiiy holdir.
Markaziy Osiyo xalqlari ruhiyati asrlar mobaynida bir-biriga tutashib,
ma'naviy, diniy va axloqiy munosabatlari uyg‘unlashib ketgan, yashash tarzlari va
urf-odatlari mushtarak bo‘lib, yagona, ulkan va jonli vujudga aylangan edi. Shuning
natijasida qondosh-u jondoshlik, bir butunlik an'analari tarkib topgan. Kishilik
tarixida bimday ma'naviy, ruhiy va fikriy yaqinlik bu diyorda hamisha hamma
17
Islom Karimov . Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir . 3-jild. – T: O’zbekiston , 1996, -104 b
59

narsadan ustun kelgan. Shuning uchun ham Mavlono Rudakiy: «Dunyoning shodligi
yig‘ilsa butun, Do‘stlar diydoridan bo‘lolmas ustun», deb bejiz aytmagan.
Mustaqillik sharoitida millat, millatlararo munosabatlar, milliy madaniyat, yaqin
qardosh xalqlaming madaniy merosi, etnik muammolari, jug‘rofiy va iqtisodiy birligi
haqidagi tasawurlar o‘zgardi. Yangi tarixiy sharoitlarda vujudga kelayotgan ijtimoiy-
siyosiy jarayonlar Markaziy Osiyo mamlakatlari xalqlarining kelib chiqishi, ulaming
tarixi o‘ziga xos turmush tarzlari va yaqin qo‘shnichilik munosabatlariga har
qachongidan boshqacharoq qarashni hayot taqozo eta boshladi. Zero, etnik jihatdan
bir-biriga yaqin bo‘lgan, tarixan bir muhitda yashab, o‘tmish madaniyati bir zaminda
vujudga kelgan, biroq, ayni paytda mustaqil davlat bo‘lib yashayotgan mamlakatlar
o‘z tarixiy ildizlarini qidirib topishini, o‘zaro hamkorlik munosabatlarini qaytadan
tiklashini hayotning o‘zi zarurat, deb hisoblamoqda. 18
1991-yilning yanvarida Islom Karimov tashabbusi bilan Markaziy Osiyo
davlatlari rahbarlarining Toshkent uchrashuvi tashkil etildi. Oliy darajadagi bu
uchrashuvda Markaziy Osiyo Hamdo‘stligiga asos solindi. Besh davlat Qirg‘iziston,
Qozog‘iston, O‘zbekiston , Tojikiston, Turkmaniston rahbarlari Hamdo‘stlik haqidagi
bitimga imzo chekishdi. Buni mintaqa xalqlari zo‘r mamnuniyat bilan qarshi oldilar
va qo‘llab-quvvatladilar. 19
Shu tariqa jahon siyosiy so‘zligida «Markaziy Osiyo» degan yangi atama
paydo bo‘ldi. Albatta, bu hodisaga turli toifa va qarashdagi siyosatchilar,
huquqshunoslar, iqtisodchilar turlicha baho berdilar. Ayrimlari hatto, mintaqadagi
mamlakatlar birlashib, yagona davlat bo‘larmish, deyishgacha bordilar. Mintaqa
rahbari kim bo‘ladi? Qaysi til davlat tili bo‘ladi, ko‘pmillatli mintaqa milliy
madaniyatlari muammolari qay yo‘sinda hal etiladi, qabilidagi savollar tug‘ildi.
O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov Markaziy Osiyo
Hamdo‘stligini vujudga keltirish tashabbuskori sifatida uning maqsad va mohiyatini
aniq-ravshan ko‘rsatib berdi. Ya'ni, Mustaqil Davlatlar suvereniteti daxlsizdir.
Hamdo‘stlikka a'zo bo‘lgan mamlakatlar xalqaro huquq normalariga to‘la amal qilgan
holda davlat tizimiga, boshqaruv usuliga va bir-birining ichki ishlariga aralashmaslik,
18
Islom Karimov . Tariximiz ham , kelajagimiz ham mushtarak . 2-jild. – T.: O’zbekiston, 1996, -233b .
19
Boboev A. Hamkorlikning yangi bosqichi // Xalq so‘zi -2006-yil 21-mart.
60

har bir davlat Konstitutsiyasini hurmat qilish va tan olish, faqat iqtisodiy va madaniy
hamkorlikni yo‘lga qo‘yish, yagona bozor, mol ayirboshlash imkoniyatlarini
kengaytirish, bojxona va chegaralardagi sun'iy to‘siqlami bartaraf etish chora-
tadbirlari ko‘rib chiqildi. Oradan ko‘p o‘tmay ana shu Hamdo‘stlikka amaliy
poydevor qo‘yildi. 1995-yilning yanvar oyida Qozog‘iston Prezidenti Nursulton
Nazarboev Toshkentga keldi. O‘zbekiston va Qozog‘iston o‘rtasidagi iqtisodiy
hamkorlikka doir qator hujjatlarga imzo chekildi. Tez
orada bu bitimga Qirg‘iziston ham qo‘shildi. Natijada uch mamlakat o‘rtasida
yagona bozomi vujudga keltirish, mahsulot ayirboshlash imkoniyati yaratildi. 20
Markaziy Osiyo Hamdo‘stligi nafaqat bugungi o‘tish davri mahsuli, balki
jug‘rofiy, tarixiy-etnik va ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojdir.
Chunonchi, bu mamlakatlar jug‘rofiy jihatdan bir-biriga yaqin va zich
joylashgan. Suv, elektr energetikasi va boshqa tabiiy omillar ham ulami bog‘lab
turadi. Qariyb 50 millionli aholi tarixan yagona o‘tmishga, yagona taqdirga, bir-biriga
uyg‘unlashib ketgan dunyoqarash va an'analarga ega. Ulaming har qanday siyosiy va
iqtisodiy Hamdo‘stlikdan ham baland turadigan qadimiy qadriyatlari bor. Ming
yilliklar mobaynida shakllangan ma'naviy, madaniy, axloqiy, diniy va lisoniy
mushtaraklik ham mavjud.
Dunyoviy muammolar, insoniyat taqdiriga daxldor masalalar yechimini
topishda mamlakatlar va xalqlar, milliy manfaatlari hamda ehtiyojlaridan qat'i nazar,
birgalikda o‘zaro hamkorlik yo‘llarini izlaydilar. Biroq, hech qanday hamkorlik,
turmush tarzlari, urf- odatlari, ruhiyatlari uyg‘unlashib ketgan yaqin qo‘shni
xalqlaming do‘stligiga teng kelolmaydi. Chunki bu yerda ajdodlar ruhi bilan kelajak
avlodlar bog‘liqligi, bir butun zamin - Ona Vatan yaxlitligi kabi muqaddas tuyg‘u
doimo barqarordir. O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov
Markaziy Osiyo xalqlari birligini mustahkamlashning mintaqa maml akatlari
o‘rtasidagi munosabatlami chuqurlashtirish siyosatining insonparvarlik mazmuni ana
shunda, deb bildi. 21
20
Islom Karimov. Do‘stligimiz quyoshi ming yillar qaridan nur sochadi.-T. : O‘zbekiston, 1996, -105b.
61

Ayni paytda Markaziy Osiyo mintaqasida joylashgan davlatlarda o‘ziga xos
tabiiy ishlab chiqarish imkoniyatlari mavjud. Sobiq SSSR davrida qazib olingan
ko‘miming qariyb 20 foizi, gazning 18 foizi, oltinning 33 foizi, o‘simlik yog‘ining 26
foizi, paxtaning 92 foizi ana shu mintaqa hisobiga to‘g‘ri kelardi. Shu masalaning
o‘zidanoq boy, dehqonchiligi taraqqiy topgan, ma'dan xazinalari behisob bo‘lgan
mamlakatlaming o‘zaro hamkorligini yo‘lga qo‘yish qanchalik samarali ekanligi
ko‘zga yaqqol tashlanadi.
Biroq, Markaziy Osiyo mamlakatlari hamkorligining samarali ishlashi uchun
to‘siq bo‘layotganlar ham oz emas. Bular, birinchidan, yetmish yillik yaqin o‘tmishda
shakllangan, soxta millatparvarlik hissiyoti, aholi bir qismi tushunchasi va
dunyoqarashining ma'lum darajada cheklanganligi, mintaqaviy hamkorlik mazmun-
mohiyatini to‘la va chuqur tushuna olmayotganligi bo‘lsa, ikkinchidan,
mamlakatlarimizning o‘zaro yaqinlashuvidan tahlikaga tushayotgan kuchlaming
mavjudligidir. Bu yo‘ldagi yutuq va kamchiliklarni, mavjud ziddiyatlarni o‘z vaqtida
anglagan Islom Karimov masalaga real qaraydi va xolis baholaydi.
1993-yilning iyul oyida Qozog‘iston va O‘zbekiston o‘rtasida 1994-2000-
yillarda iqtisodiy integratsiyani chuqurlashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida bitim
imzolandi. 1994-yilning yanvarida yagona iqtisodiy hududni barpo qilish
to‘g‘risidagi shartnoma imzolandi. Bu shartnomaga 1994-yil aprel oyida Qirg‘iziston
Respublikasi qo‘shildi. Uch davlat o‘rtasidagi hamkorlikni muvofiqlashtirib turuvchi
Ijroiya qo‘mita tuzildi, Markaziy Osiyo hamkorlik va taraqqiyot banki ta'sis etildi.
Ana shu organlaming ishi natijasida Bishkekda Respublikalar Bosh vazirlari
Kengashi qarori imzolandi. Unda tomonlar 2000-yilga qadar respublikalami iqtisodiy
jihatdan bir-biriga yaqinlashtirishning yo‘nalishlari belgilandi 22
.
1993 - yil 8-iyulda Islom Karimov boshchiligidagi davlat delegatsiyasi
O‘zbekiston , Qozog‘iston, Qirg‘iziston Respublikala- ri davlat va hukumat
boshliqlari uchrashuvida ishtirok etish uchun Almatiga bordi. Qozog‘iston Prezidenti
qarorgohida uch mamlakat rahbarlarining yakkama-yakka suhbati bo‘lib o‘tdi. So‘ng
21
Bekmurodov A. Bu muqaddas vatanda azizdir inson. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,
2010, 115 b.
22
Международная договоры Республики Узбекистана. 1 книга. Том 1. – Т ., 1998.- 128 с .
62

delegatsiyalarning kengaytirilgan tarkibdagi muzokaralari boshlandi. Muzokaralar
nihoyasida Prezidentlar Islom Karimov, Nursulton Nazarboev va Asqar Akaev
birgalikda bayonot hamda O‘zbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston xalqlariga
Murojaatnoma qabul qildilar. Shuningdek, aholi migratsiyasi sohasida hamkorlik
to‘g‘risida memorandum hamda uchala mamlakat o‘rtasida Markaziy Osiyo
Hamkorlik va taraqqiyot bankini ta'sis etish to‘g‘risida bitim imzolandi. Hukumat
rahbarlari esa davlatlar o‘rtasida harbiy-texnik hamkorlik to‘g‘risidagi, ijtimoiy va
iqtisodiy taraqqiyot sohasidagi hukumatlararo bitim va shartnomalami, shuningdek,
axborot bilan ta'minlash sohasidagi bitimlarni imzoladilar.
1993 yil Qozog‘iston Respublikasining Prezidenti Nursulton Nazarboev va
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom Karimovning MDH
davlatlarining boshliqlariga murojaatnoma sida shunday deyiladi:
“Keyingi vaqtlarda MDH mamlakatlaridagi iqtisodiy islohotlarga, ulaming
hamkorligini mustahkamlash va rivojlantirish ishiga behuda ziyon yetkazilmadi.
Iqtisodiyotni birlashtirish sohasida kuch-g‘ayrat sarflash, MDH doirasidagi o‘zaro
aloqalarni muvofiqlashtiruvchi davlatlararo tuzilmalami barpo etish sohasida amaliy
ishlar qilish o‘miga, ayrim davlatlaming mintaqaviy ayirmachiligi, yakkalanishi
tobora avj olib bormoqda. Ular qo‘shni davlatlaming iqtisodiy manfaatlariga ziyon
yetkazib bo‘lsa ham tanglikdan mustaqil ravishda chiqib olishga intilmoqdalar. Ne
mashaqqatlar bilan erishilgan ahdlashuvlar biryoqlama harakatlar bilan tez-tez
buzilmoqda. Jumladan, davlatlararo bank tuzish to‘g‘risida bir qancha parlamentlar
tomonidan tasdiqlangan shartnomaga o‘rinsiz ravishda xalaqit berilmoqda va
oqibatda bu shartnoma bajarilmay turibdi. Birgalikdagi xavfsizlikka oid shartnoma,
moliya-kredit siyosatining kelishib olingan qoidalari pisand qilinmayapti.
Mana shulaming hammasi MDH davlatlarining turli-tuman so- halaridagi
bahamjihat harakat maydonini buzib, ularga bevosita iqtisodiy zarar yetkazmoqda,
buning ustiga odamlaming xafsalasini pir qilmoqda, hokimiyatga ishonchsizlik
tug‘dirmoqda, ijtimoiy keskinlikni xatarli ravishda kuchaytirmoqda.
63

Biz voqyealaming shu tarzda rivojlanib borishidan tashvishlanib, sizlarga
Hamdo‘stlik davlatlari boshliqlarining yig‘ilishini hyech kechiktirmay o‘tkazishni,
unda quyidagi masalalami muhokama etishni taklif qilamiz:
1. Muvofiqlashtiruvchi - maslahat komiteti tegishli shartnoma loyihasini
uzil-kesil ishlab chiqqanini e'tiborga olib, iqtisodiy ittifoqni va uning
muvofiqlashtiruvchi tashkilotlarini tuzishga oid qaror qanday amalga oshirilayotgani
haqida;
2. Davlatlararo bank to‘g‘risidagi bitimni, eng awalo MDHning to‘lov
ittifoqini yaratish asosida davlatlararo ko‘p tomonlama hisob- kitoblami darhol
amalga kiritish haqida;
3. Birgalikdagi xavfsizlikka oid shartnomani amalda ro‘yobga chiqarish va
MDHning strategik kuchlari to‘g‘risidagi bitimlaming bajarilishi haqida.
Davlat boshliqlarining uchrashuvini avgust oyining boshlarida Moskva
shahrida yoki boshqa shaharda o‘tkazish mumkin, deb hisoblaymiz. 23
Shu yillarda ijtimoiy hayotning ko‘pgina sohalari, xususan, ilm- fan, madaniyat
sohasida O‘zbekiston - Qozog‘iston munosabatlari yanada kengayganligini alohida
uqtirish lozim. Xususan, 1996 yilgacha ilm-fan va texnologiyalaming 16 ta ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha 107 ta qo‘shma loyiha tayyorlandi.
1991- yili O‘zbekiston da Qozog‘iston Respublikasi Kunlari o‘tkazildi va unda
O‘zbekiston - Qozog‘iston Markazini tashkil qilish xususida kelishib olindi. Tenglik
asosida axborot va tahririyat materiallari almashadigan bo‘ldi. Xalq xo‘jaligining
boshqa sohalarida ham O‘zbekiston - Qozog‘iston munosabatlari yanada kengaya
bordi. Xususan, madaniy aloqalar an'anaviy tus oldi.
Cho‘qon Valixonov, Abay, Jambul, Muxtor Avezov, Sobit Muqonov, Anvar
Olimjonov, O‘ljas Suleymonov va boshqa qozoq ijodkorlarining asarlari o‘zbek va
qoraqalpoq tiliga taijima qilindi. Ayni chog‘da Oybek, G‘afur G‘ulom, Mirtemir
asarlari qozoq tilida ommaviy nusxalarda nashr qilinib, kitobxonlarga yetkazildi.
Hozirda Qozog‘istonda bir million o‘zbek, O‘zbekiston da esa bir milliondan
oshiq qozoq istiqomat qilayotganligi uchun ham madaniy aloqalarga katta e'tibor
23
«O’zbekiston ovozi », 1993-yil 30-iyul.
64

berildi. O‘zbekiston da 605 ta qozoq maktabi bo‘lib, unda 15 ming bola o‘qiydi.
Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Nukus va Navoiy pedagogika institutlarida qozoq tilida
o‘qish olib boriladigan bo‘limlar ishlay boshladi. 24
O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi huzurida qozoq adabiyoti Kengashi,
Jizzax viloyatida «Kok-tem» qozoq teatr studiyasi tashkil etildi. O‘zbekiston da
1992-yildan boshlab qozoq tilida «Nurli jol» respublika gazetasi nashr qilina
boshlandi. Markaziy Osiyo davlatlari o‘z mustaqilligining dastlabki yillaridayoq
iqtisodiy qiyinchiliklarga qaramay, Orol dengizini saqlab qolish, mintaqadagi
ekologik vaziyatni barqarorlashtirish yo‘lida kuchlami birlashtirish, bahamjihat
hamkorlikda faoliyat ko‘rsatish mumkinligini tushunib yetdilar. Markaziy Osiyo
davlatlari rahbarlari 1993yil 26-martida Qozog‘iston Respublikasining Qizil O‘rda
shahrida, 1994yil 11-yanvarda Nukus shahrida, 1995yil 3-martda Turkmaniston
Respublikasining Toshhovuz shahrida, 1995yil 20-sentabrda yana Nukus shahrida
Orol dengizi muammosiga bag‘ishlangan uchrashuvlar o‘tkazdilar va bu borada
amaliy ishlar olib bora boshladilar.
Ayniqsa, 1999yil 8-aprel kuni Turkmaniston Prezidentining saroyida bo‘lib
o‘tgan Orolni qutqarish Xalqaro jamg‘armasining majlisi haqida to‘xtalib o‘tish
o‘rinli bo‘ladi. Unda Jamg‘arma Prezidenti - O‘zbekiston Respublikasi Birinchi
Prezidenti Islom Karimov Jamg‘armaning 1997-1998 yillardagi faoliyati haqida
so‘zladi va kelgusida jamg‘armani rivojlantirish bo‘yicha o‘z takliflarini bayon qildi.
Majlisda ekologik falokat mintaqasidagi vaziyatni barqarorlashtirish borasida
hamkorlikni rivojlantirish masalalari muhokama qilindi. Davlat rahbarlari o‘zaro
hamkorlik, mintaqaviy xavfsizlik va xalqaro miqyosdagi masalalar yuzasidan ham
fikr almashdilar.
Mintaqamiz mamlakatlari davlat rahbarlarining Ashxabod sammiti, albatta,
faqat bir mavzu bilan cheklanib qolgani yo‘q. Sammi tning birinchi kunidayoq kun
tartibidan Orol muammolaridan tashqari, boshqa masalalar ham joy oldi. Bular
orasida mintaqa miqyosidagi integratsiya jarayonlari, davlatlararo munosabatlar ham
24
Шарапова С.Ш. Внешняя политика Республики Узбекистан: культурно-исторический и социальные факторы.
– Т., 2000, 23с.
65

ko‘rib chiqildi. Prezidentlar o‘zaro manfaatli hamkorlik rivojiga turtki beradigan,
davlatlarimizning xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimiga integratsiyalashuvini
faollashtiradigan mintaqaviy loyihalarini muhokama qildi. Ushbu loyihalar Kaspiy
dengizi energetika zaxiralarini jahon bozoriga yetkazish, elektr energiyasi eksportini
kengaytirish, telekommunikatsiya, temir yo‘l va avtomobil yo‘li aloqasiga
taalluqlidir. Uchrashuvda mintaqaviy miqyosdagi va davlatlararo savdo-iqtisodiy
aloqalarni rivojlantirish masalasi ham ko‘rib chiqildi. 25
Sammitda O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov -
Orolni qutqarish Xalqaro jamg‘armasi Prezidenti Islom Karimov Jamg‘armaning
1997-1999- yillar davridagi faoliyati haqida so‘zlab, o‘tgan vaqt mobaynida Orol
muammosi ijobiy tomonga o‘zgarayotganini kuzatish mumkinligini, masalan,
Orolbo‘yida aholini ijtimoiy himoyalash yuzasidan ulkan ishlar amalga
oshirilayotganligini, onalar va bolalar sog‘lig‘ini mu- hofaza qilish, aholiga tibbiy
xizmat ko‘rsatish, ichimlik suvi bilan ta'minlashning yaxshi yo‘lga qo‘yilganligini,
Orol dengizi sathining pasayishi to‘xtatilganligini, xalqaro tashkilotlar tomonidan
ham katta loyihalami moliyalashtirish qiyin kechayotganligini inobatga olib,
kelgusida esa ko‘proq imkoniyatlar darajasidagi loyihalarga e'tibor qaratish
lozimligini alohida ta'kidladi.
Sammit kun tartibi doirasida Orolni qutqarish Xalqaro jamg‘ar- masining
nizomiga o‘zgarish va qo‘shimchalar kiritish, Jamg‘arma va uning qoshida ochilgan
tashkilotlar mavqyeyini belgilash masalalari ham ko‘rib chiqildi. Uchrashuv yakunida
O‘rta Osiyo mamlakatlari va Qozog‘iston rahbarlarining Qo‘shma bayonoti hamda
Orol muammolari bo‘yicha uchrashuv yakunlariga doir Ashxabod Deklaratsiyasi
qabul qilindi. 26
Markaziy Osiyo davlatlari qardoshlik munosabatlarida O’zbekiston va
Tojikiston munosabatlari muhim ahamiyatga ega. Chunki, tojik va o‘zbek xalqining
o‘tmishi, ulaming o‘zaro bog‘liqligi va hozirgi munosabatlari turli davrlarda turlicha
25
Толипов Ф. Большая стратегия Узбекистана в условиях геополитической и идеологической трансформации
Центральной Азии. – Т.: Фан, 2005,153с.
26
Qirg‘izboev A. O‘zbekiston Respublikasining Osiyo mamlakatlari bilan xalqaro hamkorligi.-T.:Fan, 2004.-280 b.
66

munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Ayrim mafkurasi buzuq ig‘vogarlar ana shu har ikki
millatning nozik jihatlaridan foydalanib, ulaming hissiyoti va sha'niga tegishmoqda.
Har ikki millat o‘rtasiga nifoq solishga urinishlar bo‘ldi. Aslini olganda mintaqa
xalqlarining shakllanish jarayoni asosan bir zamin va bir xil tarixiy sharoitda vujudga
kelgan. Ular bir xil hayotiy, ruhiy kechinmalar jarayonini boshdan kechirishgan.
Dunyoqarashlari, ong va tushunchalari ana shu umumiy yaxlitlik, umumiy uyg‘unlik
doirasida paydo bo‘lgan. Tillaridagi turli lahjalar va shevalar ulaming bir butunligini,
yaxlit va umumiyligini inkor etmaydi. Aksincha o‘zaro yaqinligini, qardosh va
qarindoshligini tasdiqlaydi. Ular o‘rtasida kim qaysi tilda gaplashayotgani bilan
emas, kim qanday umumiy manfaat, umumiy qadriyat xususida o‘ylayotgani va unga
intilayotgani bilan munosabatlarini baholashgan.
Novatorlar esa tojiklar va o‘zbeklar o‘rtasida turli g‘araz fikr va mulohazalami
tarqatishga harakat qilayotirlar. Istiqlol yillarida O‘zbekiston va Tojikiston
munosabatlaridagi asosiy tamoyil bir- birlarining suverenitetini hurmat qilish, ichki
ishlariga aralashmaslik, ayni chog‘da o‘zaro hurmat bo‘ldi.
Shuning uchun ham keyingi 10 yilliklarda Tojikistonda yuz berayotgan notinch
voqyealarga o‘zbek xalqi, O‘zbekiston rahbariyati befarq qaramadi. Tinchligi
buzilgan tojik xalqiga o‘zbek xalqi muntazam insonparvarlik yordamini berib turdi.
Prezident Islom Karimov bir qator xalqaro minbarlarda, jumladan, BMT, YXHT va
MDH davlat rahbarlari bilan uchrashuvda Tojikistonda vaziyatni normallashtirishga,
uni tinch, siyosiy yo‘l bilan hal qilishga qaratilgan takliflami o‘rtaga tashladi.
Markaziy Osiyoda xavfsizlik, barqarorlik va hamkorlik masalalari bo‘yicha BMTning
Toshkentda doimiy ishlovchi seminarini chaqirish, Tojikiston va Afg‘oniston
mojarolari, narkobiznesga qarshi kurashni kuchaytirish, Orol muammosini hal etish
va boshqa masalalar bo‘yicha bir qator takliflami o‘rtaga qo‘ydi.
Tojikiston muammosi yechimining besh muhim jihati:
Almati shahrida oliy maqom uchrashuvidan so‘ng jumalistlar bilan bo‘lib
o‘tgan uchrashuvda muxbirlar tojik-afg‘on chegarasida yuzaga kelgan tanglik va
O‘zbekiston hamda Qozog‘iston rahbarlarining bu muammoga munosabati xususida
67

savollar berishdi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov bu savollarga
javob berarkan, muammoning besh jihatiga mufassal to‘xtalib o‘tdi.
Birinchidan, dedi u, Tojikiston bilan Afg‘oniston chegarasida ro‘y berayotgan
ziddiyatni hyech qachon katta kuch to‘plab, zo‘rlik yo‘li bilan hal qilib bo‘lmaydi.
Zo‘rlik ishlatish ahvolni battar chigallashtirib yuborishi mumkin. Bu muammoni
faqat tinch yo‘l bilan, muzokaralar vositasida hal etish zarur.
Masalaning ikkinchi muhim jihati shuki, - dedi Islom Karimov, Tojikiston -
mustaqil davlat, uning rahbariyati mamlakatning o‘ziga xos va o‘ziga mos bo‘lgan,
o‘z xalqining tub manfaatlariga xizmat etuvchi siyosat yurgizishi tabiiy. Hozir
Tojikiston rahbariyati mamlakat boshiga tushgan katta fojiadan chiqib olish yo‘llarini
axtaryapti. Biz qo‘shni davlat vakillari, tojik xalqi tezroq o‘z diyorida, tinch va
farovon hayot qurishini istaymiz. Tojikiston rahbariyatining o‘z yurtida tezroq
tinchlik va totuvlik o‘matish yo‘lidagi mustaqil sa'y- harakatlarini qo‘llagan holda,
ba'zi bir masalalarda tavsiya tarzida o‘z mulohazalarimizni bildirsak, ular to‘g‘ri
qabul etiladi, deb umid qilamiz. Shu nuqtayi nazardan qarasak, muammoni, yana
ta'kidlab aytaman, aslo zo‘rlik yo‘li bilan yechilmaydigan muammoni hal etishda
Tojikiston tarafi birinchi navbatda Afg‘oniston rahbariyati bilan, agar kerak bo‘Isa,
Pokiston, Eron va shu mintaqadagi boshqa qo‘shni davlatlar bilan muzokara yo‘liga
o‘tsa, vaziyatni qay tarzda va qanchalik tez barqaror etish yo‘llari haqida o‘zaro fikr
almashsa, ayni muddao bo‘lur edi.
Muammoni hal etishga yordam beruvchi uchinchi jihat xususida gapirar ekan,
O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov shunday dedi:
Tojikiston rahbariyati o‘z yurti kelajagini o‘ylaydigan, mamlakatda demokratik
jamiyat qurish yo‘lini tanlagan sog‘lom kuchlar bilan tezroq mulo- qotga o‘tgani
ma'qul bo‘lardi.
Bugungi kunda sobiq SSSR hududida qad rostlayotgan mustaqil davlat o‘z
Konstitutsiyasini, - jamiyatning, davlatchilikning huquqiy asoslarini qayta ko‘rib
chiqayapti va demokratik me'yorlarga mosla- yapti. Chunonchi, demokratik saylov
tizimini ishlab chiqish va joriy etish yuzasidan qonunlar tayyorlash hamda shu
qonunlami hayot- ga tatbiq qilish bugungi zamon talabiga javob beradigan ish bo‘lur
68

edi. Agar shu nuqtayi nazardan yondashsak, Tojikistondagi ijtimoiy tanglikni bartaraf
etishning to‘rtinchi jihatiga kelamiz. Buning mo- hiyati shuki, Tojikistondagi
vaziyatni barqaror etish uchun kun sayin o‘zgarib borayotgan zamon talablariga
javob bera oladigan qonunlar ishlab chiqishni tezlashtirish zarur. Yangi jamiyat
qurish va yangi demokratik saylov o‘tkazish yo‘lida turli siyosiy kuchlaming boshini
qovushtirish, jamoatchilikni ana shu olijanob maqsadlarga jalb etish, bizning
fikrimizcha, g‘oyat ma'qul ish bo‘lur edi.
Albatta, bizlar tojik-afg‘on chegarasiga ikki davlat o‘rtasidagi chegara deb
emas, balki Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligining che- garasi sifatida qaraymiz, dedi
O‘zbekiston Prezidenti. Muammo yechimining beshinchi jihati shundaki, yalpi
Xavfsizlik shartno- masiga imzo chekkan mamlakatlar chegarani mustahkamlashga
ko‘maklashishi kerak. Lekin har bir davlat, eng awalo, o‘zining ham moddiy, ham
ma'naviy, ham siyosiy va ham diplomatik kuchlariga tayanib, muammoni hal etishga
harakat qilgani ma'qul.
Prezident Islom Karimov Tojikiston xalqi va rahbariyati vujudga kelgan
muammolami bosiqlik va aql-zakovat bilan, tinchlik va adolat yo‘li bilan hal etishga
qodir, deb ishonch bildirdi. 27
1992 yil 8-oktabrda Tojikiston Respublikasi Oliy Kengashi Raisi Imomali
Rahmonov rahbarligidagi shu mamlakat delegatsiyasi rasmiy amaliy tashrif bilan
Toshkentga keldi. Xalqlar Do‘stligi saroyida har ikki mamlakat rahbarlarining
yakkama-yakka suhbati bo‘lib o‘tdi. So‘ng rasmiy delegatsiyalarning kengaytirilgan
tarkibda muzokaralari bo‘ldi.
Islom Karimov Tojikistondagi vaziyat xususida so‘zlar ekan, mamlakat
mustaqilligi va ravnaqi uchun kurashuvchi barcha siyosiy kuchlaming 1994-yil
noyabr oyida bo‘lib o‘tadigan Prezident saylovida teng ishtirokini ta'minlash va
xalqning barcha qatlamlari bu dolzarb masalaga o‘z munosabatini xolis bildirishiga
imkoniyat yaratish nohoyatda muhimligini ta'kidladi. Imomali Rahmonov qardosh
O‘zbekiston ning tojik xalqiga insonparvarlik yordamini O’zbekiston Respublikasi
Birinchi Prezidenti Islom Karimovning mintaqada tinchlik va osoyishtalikni
27
« O ’ zbekiston ovozi », 1993- yil 30- iyul .
69

ta'minlash borasidagi tashabbuslarini yuksak baholadi. Bu yilgi hosilni nes-nobud
qilmay terib olish va kelgusi ish hosili uchun zamin yaratish hamda qishning
talofatsiz o‘tishi uchun gaz va yoqilg‘i yetkazib berish haqidagi iltimosi qondirilgani
uchun O‘zbekiston rahbariyatiga minnatdorchilik izhor etadi.
1991-1996 yillarda O‘zbekiston va Turkmaniston munosabatlarida ham o‘zaro
qardoshlik, do‘stlik, birodarlik, iqtisodiy, ma'naviy sohalarda hamkorlik tamoyiliga
amal qilindi.
Qardosh xalqlar va qo‘shni mamlakatlar umumiy xonadonini tashkil etish,
yagona zamin, yagona makonni qaror toptirish, belgilashning ma'naviy poydevori -
bu olis o‘tmish mushtarakligini, shu asosda shakllangan urf-odatlar, an'analar va
turmush tarzini chuqur o‘rganishdir.
O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov tomonidan 1995-
yil 5-mayda Oliy Majlis II sessiyasida «Turkiston - umumiy uyimiz» shiorini ilgari
surilishi, uning mazmuni, ko‘zlangan maqsad va mintaqaviy barqarorlikni
ta'minlashdir. 28
Markaziy Osiyo Hamdo‘stligi mamlakatlari jahonning boshqa ittifoqdosh va
mintaqaviy hamkorlik mamlakatlaridan farqli o‘laroq ma'naviy va madaniy
hamkorlikka ko‘proq asoslanadi. Chunki bu hududda asrlar mobaynida ma'naviyat,
axloq, ta'lim-tarbiya va madaniyat uyg‘un holda turmush tarziga aylangan. Ahloq har
qanday sharoitda ham insoniylik va insoniy barkamollikning bosh prinsipi sifatida tan
olingan. Qolgan barcha harakatlar va mezonlar, jumladan, iqtisodiy hamkorlik, o‘zaro
yordam, bozor munosabatlari, savdo-sotiq, mol ayirboshlash ham qadimdan yuksak
axloq va odobga tayangan madaniy munosabatlarninging bir qismi hisoblangan. Bu
ming yillar mobaynida shakllanib, jahon sivilizatsiyasiga katta ta'sir ko‘rsatgan ulug‘
allomalar hayoti va ijodida, ulaming insoniyat tarixida burilish yasagan asarlarida
ham o‘ziga xos tarzda ifodasini topgan. Shu bois Sharq allomalari dunyoviy
fanlarning qaysi sohasida ijod qilishmasin, axloq kategoriyasiga qattiq suyanishgan,
unga katta e'tibor bilan qarab, qomusiy xulosalari bilan boyitib borishgan. 29
28
Мачин Г.В. Асамблея культур народов стран Центральной Азии и ее деятельность. -Т.: 2002, -5с.
29
Islom Karimov . Turkiston umumiy uyimiz. T.: O‘zbekiston, 1995, -17b.
70

Yuqorida aytilganidek qadimiy Turonda axloqqa katta e'tibor bilan qarashgan.
Yuksak insoniy fazilat, insonni millatidan qat'i nazar barcha mavjudotlaming sarvari
sifatida qadrlash, ma'naviy kamolot va yetuklik, adolat, insof, diyonat va imon kabi
xususiyatlar tiriklikning bosh mazmuni sifatida tushunilgan.
Xalqlarimiz dimyoqarashi, maqsad va intilishlarini ifoda etgan xalq og‘zaki
ijodi namunalari ana shu zamin ahlining butun ruhiyatini qamrab olgan. Jumladan,
o‘zbek, qozoq va qoraqalpoq xalqlarida «Alpomish», Turkmaniston, Ozarbayjon va
O‘zbekiston da «Go‘ro‘g‘li» dostonlarining, qirg‘izlarda «Manas» xalq eposining
vujudga kelishi, ularda qariyb bir xil - ezgulik bilan yovuzlik, yaxshilik bilan
yomonlik kurashida to‘g‘rilik va adolatning tantanasi, donishmandlik, aql-idrok,
xushxulq va xushfe'llik asosiy g‘oya qilib olinganligi ana shu xalqlar qarashlarining
uyg‘unligidan dalolat beradi. Yozma adabiyotda esa Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u
bilig» asaridagi singari falsafiy-axloqiy g‘oyalar, forsiylarda Umar Xayyom,
Firdavsiy, Xusrav Dehlaviy, Sa'diy Sheroziy, o‘zbeklarda Beruniy, Abu Ali ibn Sino,
Xorazmiy, Alisher Navoiy, qozoqlarda Abay, turkmanlarda Maxtumqulilaming
buyuk asarlari vujudga keldi va dunyo madaniyati taraqqiyotiga katta ta'sir ko‘rsatdi.
Ayniqsa, mazkur xalqlar ma'naviy o‘tmishi, tarixiy-etnik jihatlari tarixan birdir. 30
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Osiyo mamlakatlari hamkorligini vujudga
keltirish, ularning suverenitetini hurmat qilgan holda, qadimdan hamkor-u hamfikr
bo‘lib kelgan xalqlarni yaqinlashtirish va shu asosda o‘tish davri murakkabliklarini
yengish eng hayotiy, eng ishonchli va eng samarali usuldir. Bu ayni paytda yuqorida
tilga olingan ulug‘ ajdodlarimiz qarashlariga va mintaqa xalqlari maqsadlariga to‘la
mos keladi. 31
O‘zbekistonning Markaziy Osiyodagi tashqi siyosiy yo‘li aniq. Bu yo‘l
mintaqada yaxlit iqtisodiy hududni vujudga keltirish va rivojlantirishdan iborat.
Prezidenti I. Karimov Oliy Majlisning 1995yil 23-fevlardagi 1 sessiyasida Markaziy
Osiyo davlatlari bilan munosabatlarni belgilab shunday degan edi:
30
O'sha asar , -24b.
31
“Xalq so’zi ”, 1995, 21 va 22 may.
71

«Markaziy Osiyo davlatlari bilan har tomonlama o‘zaro hamkorlik milliy
xavfsizlikning asosiy shartlaridan biridir. Xalqlarimiz tarixi, madaniyati, an'analari,
diniy e'tiqodining mushtarakligi mamlakatlarimiz o‘rtasidagi amaliy hamkorlik va
hamjihatlikning muhim poydevori hisoblanadi.
Bizning maqsadlarimiz bir, taqdirimiz bir. Bizda milliy munosabatlarda
keskinliklar yo‘q, hal qilib bo‘lmaydigan voqyealar ham yo‘q». O‘z fikrini davom
ettirib Islom Karimov - «...birgalikda yashashimiz kerak. Yanada ochiqroq aytganda,
agar Tojikiston, Qirg‘iziston, Turkmaniston yoki Qozog‘istondan ham tashabbus
chiqadigan bo‘lsa, men ularni qo‘llab-qushatlashga tayyorman. Men Markaziy Osiyo
davlatlari orasida integratsiya barpo qilishning eng og‘ir va eng ojiz tomoni bu
xalqlar orasiga sovuqlik soluvchi, ularni bir-biridan uzoqlashtiruvchi sun'iy to‘siqlar
ekanini tushunaman». 32
Markaziy Osiyo xonadoni - qadimiy xonadon. U o‘z shonli tarixiga, buyuk
an'analariga, dunyoviy madaniyatiga ega bo‘lgan ulkan va fayzli oila. Ana shu
mintaqada mavjud bo‘lgan tarixiy an'analami davom ettirish, ularni yangi tarixiy
sharoitlarda boyitib borish, kel- gusi avlodga har tomonlama yetuk, barkamol
jamiyatni meros qoldirish hammamizning burchimiz. Shu ma'noda Prezidentimizning
«Yosh avlodga biz ozod va obod Vatanni meros qoldirmog‘imiz kerakki, ular
bobolarining ulug‘ niyatlari va ishlarini davom ettirsinlar. Chunki yoshlarning
ma'naviy uvg‘oqligi g‘aflatdan asrovchi asosiy omillardan biridir» 33
, - degan so‘zlari
bugun o‘zbek xalqi ko‘nglidagi fikrlar desak mubolag‘a bo‘lmas.
2001-2007 yillar Markaziy Osiyo taqdiri uchun alohida va tarixiy ahamiyatga
ega bo‘lgan davr sifatida tarixga kirdi. Bu bevosita xalqaro terrorizm va diniy
ekstremizmning tazyiqi kuchaygan bir paytda Markaziy Osiyoda O‘zbekistonning
geosiyosiy ahamiyati tobora oshib borganini ko‘rsatadi. Jumladan, 2001yildagi
terroristik harakatlar - Surxondaryo viloyatining Sariosiyo va Uzun tumanlari,
Toshkent viloyatining Bo‘stonliq tumanida, undan so‘ng esa Toshkent shahrida va
Buxoro viloyatida yuz bergan terroristik aktlar mintaqada tinchlik va barqarorlikni
32
Islom Karimov . O‘zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari, 1996. -68b.
33
Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-jild.-T.: O‘zbekiston, 1996, -284b.
72

ta'minlashda o‘zaro hamkorlik va ishonchni taqozo etganini ko‘rsatadi. Ana shu
ehtiyojdan kelib chiqib aytish mumkinki, O‘zbekiston bu borada yana bir bor tashab-
buskor va yalovbardor bo‘ldi.
O‘tgan davr mobaynida Almatida, Ostonada, Toshkentda va Markaziy
Osiyoning boshqa shaharlarida mintaqa davlatlari rahbarlarining uchrashuvlarida ayni
ana shu mintaqa muammolari va uning yechimlari mintaqa xalqlarining istiqboliga
tegishli qator masalalar muhokama qilindi.
2005 yilning yanvar oyida O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom
Karimovning Qozog‘istonda bo‘lishi, xuddi shu yilning 19-20-mart va 3-noyabr
kunlari Qozog‘iston Prezidentining O‘zbekistonga Davlat tashrifi har ikki mamlakat
istiqboli yo‘lida qo‘yilgan muhim qadam bo‘ldi.
2006 yilning 3-4-oktabr kunlari esa Qirg‘iziston Respublikasi Prezidenti
Q.Bakiev Toshkentda bo‘lib, tegishli masalalar bo‘yicha O‘zbekiston rahbari bilan
muloqotda bo‘ldi. O‘zbekiston ning diqqatga sazovor joylarini, mustaqillik yillarida
bunyod etilgan noyob inshootlami ko‘rib davlat qudratiga va xalq irodasiga yuksak
baho berdi.
Umuman olganda O‘zbekiston yaqin qo‘shni davlatlar bilan hamkorlikni
yanada chuqurlashtirish qardosh xalqlar o‘rtasidagi do‘stlik aloqalarini
mustahkamlash yo‘lidan borishdek strategik maqsadlarini amalga oshirishda 2001-
2007-yillar mu him o‘rin tutadi.
ShHTning dasturiy maqsadlariga erishish va uning nufuzini oshirishda
mintaqada kommunikatsiya, yoqilg‘i energetika sahasida davlatlararo yirik
loyihalarni amalga oshirish, suv va boy meneral resurslardan samarali va oqilona
foydalanish asosiga qurilgan iqtisodiy hamkorlik ko‘lamini yanada kengaytirish va
chuqurlashtirish asosiy ustuvor yo‘nalishlardan hisoblanadi. 34
Keyingi yillarda
O‘zbekiston va Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi hamkorlik SHHT va yevropa
Ittifoqi doirasida hamda ikki davlat o‘rtasidagi rasmiy uchrashuvlar asosida
rivojlanib bordi. Markaziy Osiyodagi davlatlar rahbarlari o‘rtasidagi rasmiy
34
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimovning SHHT davlat rahbarlari kengashining
kengaytirilgan tarkibdagi majlisida so‘zlagan nutqi. “Xalq so’zi” gazetasi, 2007 yil 17 avgust.
73

uchrashuvlarda iqtisodiy, siyosiy hamda madaniy masalalar, qolaversa, mintaqa
xavfsizligi yuzasidan o‘zaro bitimlar imzolandi.
2008 yilning fevral oyida Qozog‘istonning Ostona shahrida strategik sheriklik
to‘g‘risidagi shartnoma va Markaziy Osiyodagi xavfsizlik va bag‘rikenglik, diniy
ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashda o‘zaro hamkorlik masalalari yuzasidan
shartnomalar imzolandi.
Toshkent shahrida 2011 yil 7 aprelda tashqi ishlar vazirlari darajasidagi
“yevropa Ittifoqi – Markaziy Osiyo” uchrashuvi bo‘lib o‘tdi. Markaziy Osiyo
davlatlarining tashqi ishlar vazirlari bu yig‘inda ishtirok etib, unda yevropa
Ittifoqining Markaziy Osiyo bilan yangi sheriklik strategiyasini amalga oshirish
doirasida va Markaziy Osiyo mintaqasi davlatlari o‘rtasidagi munosabatlarning
bugungi ahvoli va uni rivojlantirish istiqbollariga doir savdo-iqtisodiy aloqalar hamda
energetika, atrof-muhit, suv resurslaridan foydalanish, chegara xavfsizligini
ta'minlash, narkotrafikka qarshi kurashish sohasida mintaqaviy hamkorlikka oid
masalalar muhokama qilindi. 35
O’zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov bozor
iqtisodiyotini shakllantirish bo‘yicha strategik markaz tashkil qilishni taklif etdi.
Markaziy iqtisodiy modullarini solishtirish, vujudga kelgan muammolarni hal etish
bo‘yicha takliflar ishlab chiqish bilan shug‘ullanishi zarur.
35
Toshkentda tashqi ishlar vazirlari darajasida o’tkazilgan navbatdagi “ Yevropa Ittifoqi – Markaziy Osiyo”
uchrashuviga doir // “Xalq so’zi” , 2011-y 7- aprel .
74

Xulosa
Jahon amaliyotidan ma'lumki, har bir mustaqil davlat, ayniqsa, mustaqil
taraqqiyot yo‘liga kirgan mamlakatlar, hyech qachon o‘z qobig‘iga o‘ralib
rivojlanmagan. Aksincha, mustaqil rivojlanish yo‘lini tanlashi bilanoq jahon
hamjamiyatiga qo‘shilish orqali o‘z taqdirini belgilagan. Shuning uchun ham
O‘zbekiston mustaqil davlat maqomiga ega bo‘lgach jahon hamjamiyatiga qo‘shilish
yo‘lini tutdi. Bu borada mamlakatda olib borilgan amaliy ishlarni tasavvur qilishdan
oldin XXI asr arafasidagi ijtimoiy-siyosiy jarayon va xalqaro vaziyatga qisqagina
nazar tashlash lozim.
O‘zbekistonning jahon hamjamiyatida munosib o‘rin egallashi uchun asosiy
shart-sharoitlar bu - uning jug‘rofiy-siyosiy jihatdan qulay mintaqada ekanligidir.
Ma'lumki, O‘zbekiston geosiyosiy jihatdan ancha murakkab va shu bilan birga
qulay makonda joylashgan. Yani u, birinchidan, Markaziy Osiyo mintaqasining
transport, boy hamda mustaqil energetika omillari markazida joylashgan.
Ikkinchidan, O‘zbekiston aholi soni, ilmiy-texnikaviy va boshqa
imkoniyatlari jihatidan mintaqadagi qo‘shnilardan ma'lum darajada ustun turadi.
Uchinchi tarafdan, O‘zbekiston qulay tabiiy-iqlim sharoitiga ega. Bu yerda
qadimiy dehqonchilik madaniyati va boy mineral- xomashyo resurslari bor.
Respublika oziq-ovqat bilan o‘zini o‘zi ta'minlashga, texnika ekinlarining eng
qimmatli turlarini, jumladan paxta tolasini yetishtirish va eksport qilishga imkoniyati
katta. Shuningdek, jahon bozoriga yuqori sifatli, ekologik jihatdan sof, raqobatga
bardoshli meva-sabzavot mahsulotlarini ishlab chiqarishga hamda ularni qayta
ishlangan holda yetkazib berishga qodir.
To‘rtinchidan, davlatimiz nafaqat o‘zini o‘zi ta'minlaydigan, balki chetga
chiqarishga neft, neft mahsulotlari, gaz va umuman, iqtisodiyotning asosi bo‘lmish
muhim tarmoqlarga ega. O‘zbekistonda sanoatning eng zamonaviy tarmoqlari,
deylik, mikroradioelektronika kabi murakkab sohani rivojlantirish imkoni bor.
Beshinchidan, O‘zbekistonning insoniyat sivilizatsiyasida salmoqli o‘rni bor.
Yurtimiz ma'naviy-tarixiy merosga boy. U oldindan nafaqat mintaqada, balki
75

dunyoda ham turli ma'naviy va siyosiy jarayonlarga, jahon sivilizatsiyasiga kuchli
ta'sir o‘tkazib kelgan.
Shu jihatlami hisobga olsak, O‘zbekiston o‘zining barcha ko‘rsatkichlari
bo‘yicha jahondagi madaniy, ilmiy texnologiya va iqtisodiy yuksaklikka erishib,
bemalol Markaziy Osiyoda integratsiya markaziga aylanishi mumkin.
Bayon etilgan bu muammolami kuchaytirib va ma'lum darajada ko‘p ishlami
ijobiy hal qilishga to‘siq bo‘lib turgan yana bir masala bor. Sho‘ro tizimidan qolgan
meros - bu shu mintaqada Turkiston atalmish yagona zaminda yashayotgan millat va
elatlami sun'iy ravishda bo‘lib tashlash va shundan foydalanib, o‘z siyosatini
o‘tkazish, ularga hukmronlik qilish asoratlari haliberi yo‘qolmagan.
XXI asr bo‘sag‘asida dunyo ijtimoiy-siyosiy jarayonlari tubdan o‘zgardi, inson
va insoniyat, odam va olam taqdiriga daxldorlik hissi tobora kuchaydi. XX asming
so‘nggi o‘n yilligi har qanday zo‘ravonliklar, tazyiqlar va g‘oyaviy xurujlami aql-
idrok va ochiqdan ochiq munosabatlar orqali hal etish sari dadil qadam qo‘yilgan
davr bo‘ldi. O‘zbekiston yosh mustaqil davlat sifatida o‘z ma'qyeyi va nufuzini
mustahkamlash bilan birga dunyo ahlini jahon siyosatini isloh qilishga da'vat etgan
davlatlardan biri bo‘lib maydonga chiqdi.
Geografik-siyosiy o‘rni jihatdan O‘zbekiston Markaziy Osiyoning qoq
o‘rtasida joylashganligi ayni ana shu mintaqada barqarorlikni ta'minlash, o‘zaro
hamkorlik va birodarlikni chuqurlashtirish uchun tayanch nuqta bo‘lib xizmat qildi.
Mustaqillikning tarixan qisqa davrida u o‘zining siyosiy, iqtisodiy va ma'naviy
qudratini to‘la-to‘kis ko‘rsata oldi. Ayni ana shu mintaqa taqdirini hal qilishga qodir
bo‘lgan kuchli davlat sifatida o‘zini namoyon etdi ҳамда минтақадаги қардош
халқлар билан ўзаро тинч қўшничилик алоқаларини тўғри йўлга қўйа олди .
Birgina bu emas: O‘zbekiston Osiyo va yevropa qit'alari o‘rtasida
munosabatlami muvofiqlashtiruvchi, siyosiy iqlimni mo‘tadillashtiruvchi G‘arbu
Sharq o‘rtasidagi azaliy raqobatni aql-idrok, donolik, tafakkurga asoslangan
munozaralar va muzokaralar orqali uyg‘unlashtirishga da'vat etgan shu mintaqadagi
yagona davlat bo‘lib maydonga chiqdi.
76

Darhaqiqat, bugun O‘zbekiston Pokiston, Hindiston, Eron, Afg‘oniston,
Tojikiston, Qirg‘iziston va Qozog‘iston muammolari bilan birga Rossiya va umuman
yevropa mamlakatlari munosabatlarini ma'lum bir o‘zanga solishga da'vat qilayotgan,
uni o‘zining amaliy faoliyati bilan yaxshilik sari burishga katta ta'sir ko‘rsatayotgan
davlatdir.Bunda O’zb е kistonning Markaziy Osiyo davlatlari bilan o’zaro ishonch va
tinch k е lishuvlar asosida olib borayotgan o’zaro hamkorlik aloqalari ham muhim
o’rinni egallaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov dunyo
muammolarini hal qilishning eng insonparvar, eng adolatparvar tamoyillarini o‘rtaga
tashlar ekan, u mintaqaviy mojarolar va qo‘shni mamlakatlami o‘zaro
kelishmovchilik muammolaridan tortib butun yer shari va insoniyat taqdiriga daxldor
bo‘lgan juda ulkan masalalarnii o‘rtaga tashlamoqda. Bu ayniqsa, xalqaro terrorizm
va narkobiznes, diniy aqidaparastlik va ekstremizm bilan bog‘liq bo‘lgan
muammolardir. Ayni ana shu muammolar bugun dunyo ahli hayotiga tahdid
solayotgan eng og‘ir fojia ekanligini, u bilan murosa qilib bo‘lmasligini, bu illatlarni
barbod qilishda juda katta qat'iyat, siyosiy iroda va ichki qudrat kerakligini
O‘zbekiston o‘z timsolida ko‘rsatdi.
Islom Karimovning «O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» nomli kitobida va O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining birinchi chaqiriq XIV sessiyasida qilgan «O‘zbekiston
XXI asrga intilmoqda» nomli ma'ruzasida xuddi ana shu muammolami keskin qilib
qo‘ydi. Xalqaro terrorizm va narkobiznesning o‘zaro uzviyligi, bir-biriga bog‘liqligi,
uning tarqalishiga ba'zan diniy niqoblardan foydalanilayotganligi, natijada diniy
aqidaparastlik va ekstremizmning rivojlanib borayotganligi ilmiy jihatdan chuqur
tahlil etilgan. O‘zbekiston rahbarining ana shu har ikki asari davlatimizning yangi
yuz yillik va yangi ming yillikdagi siyosiy strategiyasini belgilaydi. Mazkur
kitobning dunyoning bir necha o‘nlab mamlakatlarida taijima qilib bosilganligi, jahon
siyosatdonlari va davlat arboblarining bu kitobda ko‘tarilgan masalalarga bergan
yuksak baholari, jahon jamoatchiligining katta qiziqish bilan unga qarayotganligi
fikrimizning dalilidir.
77

Tavsiyalar
- birinchidan , O’zbekiston xalqaro va mintaqalararo
Yevroosiyo hamkorligi tizimi mavzusi bo’yicha ijtimoiy gumanitar
yo’nalishi talabalari uchun maxsus kurs tashkil qilish;
- ikkinchidan , Mustaqil O‘zbekistonning jahon
hamjamiyatidagi o‘ziga xos o‘rni yuzasidan amaliy ishlarni amalga
oshirish;
- uchinchidan , O‘zbekiston Respublikasining Markaziy Osiyo
mamlakatlari bilan o’zaro iqtisodiy hamda madaniy aloqalari bo’yicha
brashuralar chop ettirish;
- to’rtinchidan , Yevroosiyoda hozirgi davrda xavfsizlik
masalalarini o’rganish va shu masala yuzasidan yangi ma’lumotlar
to’plash.

78

Foydalanilgan adabiyotlar
1.Islom Karimov . O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li.-T.:
O‘zbekiston, 1993-yil.
2. Islom Karimov . Istiqlol va ma'naviyat. –T.: O‘zbekiston, 1994-yil.
3. Islom Karimov . Hozirgi bosqichda demokratik islohatlarni
muvofiqlashtirishning muhim vazifalari. – T.: O‘zbekiston, 1996-yil.
4. Islom Karimov . O‘zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining
asosiy tamoyillari.- T.: O‘zbekiston. 1995-yil.
5. Islom Karimov . Tinchlik va barqarorlikdan barchamiz manfaatdormiz. 10-
jild.-T.: O‘zbekiston, 2002-yil.
6. Islom Karimov . Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas'ulmiz. -T.:
O‘zbekiston, 2001 yil.
7. Islom Karimov . Tariximiz ham, kelajagimiz ham mushtarak. 2-jild. – T.:
O‘zbekiston, 1996-yil.
8. Islom Karimov . Do‘stligimiz quyoshi ming yillar qaridan nur sochadi.-T. :
O‘zbekiston, 1996-yil.
9. Islom Karimov . Turkiston umumiy uyimiz. T.: O‘zbekiston, 1995-yil.
10. Islom Karimov . O‘zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining
asosiy tamoyillari, 1996-yil.
11. Islom Karimov . Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. 2-jild.-T.:
O‘zbekiston, 1996-yil.
12. Islom Karimov . O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda.- T: O‘zbekiston,
1999-yil.
13. Islom Karimov . Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch. -T:Ma'naviyat.
2008-yil.
14. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. - T:O’zbekiston . 2003-yil.
15. O‘zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to‘g‘risidagi
O‘zbekiston Respublikasi qonuni // Inson huquqlari. – T.: O‘zbekiston, 1997yil.
16."O’zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida"gi Qonuni.
1995-yil.
79

17.Bekmurodov A. Bu muqaddas vatanda azizdir inson. – T.: G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010-yil.
18.FarmonovR, K.Jo‘raev. Xalqaro munosabatlar tarixi. –T.: JIDU, 2011-yil.
19.G‘afforov Ya., Xolliev A. O‘zbekiston va jahon hamjamiyati.-T.: 2003-yil.
20.Jo‘raev N. O‘zbekiston tarixi: (Milliy istiqlol davri) 3-kitob. – T.: Sharq,
2011-yil.
21.Ko‘charov Ch.Sh. Markaziy Osiyoning mintaqaviy integratsion jarayoni
muammolari.-T.: Fan, 2005-yil.
22.G‘afforov Ya., Xolliev A. O‘zbekiston va jahon hamjamiyati.-T.: 2003-yil.
23.Safoyev S. Markaziy Osiyo geopolitikasi.-T.: 2005-yil.
24.Taraqqiyot va hamkorlik yo‘llari: O‘zbekiston tashqi siyosati va
diplomatiyasi. -Toshkent: O‘zbekiston, 1993-yil.
25.Алимов А. Внешнеекономическая деятелност Республики Узбекистан:
взгляд в будушее. - Тошкент: Узбекистан, 1992.
26.История становления и развития сотрудничества Республики
Узбекистан с международнқми организатсиями. /Отв. ред. Абдуллаев Р.,
Алимова Д. – Т., 2011.
27.Мачин Г.В. Асамблея култур народов стран Сентралной Азии и ее
деятелност. Т., 2002.
28.Толипов Ф. Болшая стратегия Узбекистана в условиях
геополитической и идеологической трансформатсии Сентралной Азии. – Т.:
Фан, 2005, с.153.
29.Шарапова С.Ш. Внешняя политика Республики Узбекистан: културно-
исторический и сотсиалные факторы. – Т., 2000, с.23.
30.Boboev A. Hamkorlikning yangi bosqichi // Xalq so‘zi -2006 -21 mart
31.O‘zbekiston ovozi, 1993-yil 30-iyul.
32.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning SHHT davlat
rahbarlari kengashining kengaytirilgan tarkibdagi majlisida so‘zlagan nutqi. Xalq
so’zi gazetasi, 2007 yil 17 avgust.
33.Xalq so’zi gazetasi, 1995 yil 8 noyabr.
80

34.Xalq so’zi gazetasi, 1995, 21 va 22 may.
35.G‘afforov Ya. Shanxay hamkorlik tashkiloti – xavfsizlik va iqtisodiy
hamkorlikni mustahkamlash yo‘lida. “Ijtimoiy fikr – inson huquqlari” jurnali, 2005
yil, №4, 35-bet.
36.O‘zbekiston Respublikasining xalqaro tashkilotlar bilan hamkorligi:
//http:mfe.uz/uzb//xalqaro_munosabatlar/xalqaro_tashkilotlar/
37.O‘zbekistonning xalqaro aloqalari //http://www.mfa.uz Uzbekistan
ILOVALAR.

Jaxondagi eng yirik Integratsion birlashmalarning ramzlar

SHHT NAFTA

Yevropa Ittifoqi ASEAN

81

Markaziy Osiyoning energetik salohyati
Mamlakatla
r Neft zaxiralari
(mln.barrel) Tabiiy gaz
zaxiralari (trln. kub. Fut)
Ozarbayjon 4-12,000 11
Qozog`iston 10-17,000 53-83
Q rg `iziston 40 0.2
Tojikistan 12 0.2
Turkmanist
an 1,700 98-155
Uzbekistan 600 74-88
Dunyo
buyicha 1,033,200 5,142
82

Купить