O`zbekistonda ekalogik muammolar va bu to`g`risida - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	314.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

O`zbekistonda ekalogik muammolar va bu to`g`risida

Купить

O` z bekistonda ekalogik muommolar va bu
to`g`risida hukumatimizning olib borayotgan
siyosati
mavzusida yozgan

Mundarija
Kirish …. 3………………………………………………… ………
I. bob. O zbekistonda ekologik vaziyatning yomonlashuvi va uning
’
sabablari
I.1. O zbekistonda yerning tarkibining buzilishi va ekologik
’
muammolarni vujudga kelishi ... 9
……………………… …………
I.2. O zbekistonda ekologik havfning vujudga kelishida suv
’
zahiralarining ta siri .. .. .20
’ ………… ……………………… ………
I. 3 O zbekistonda havo qatlamining buzilishi va uning oqibatlari
’ ……
………………………………… . ..35
……… ………
II. bob. O zbekistonda ekologik muammolarni bartaraf etish
’
chora tadbirlari va ularning ahamiyati
II.1. O zbekistonda yer-suv manbalaridan foydalanish va ularni
’
muhofaza qilish chora tadbirlari ..................................42
…………
II.2. Tabiatni muhofaza qilishda atmosfera havosini tozalanishi va
ekologik muammolarni bartaraf etilish … 50
……………… ………
Xulosa … .. 57
…………………………………………… … ………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati . 60
’ …………………… ………
Ilova
2

Kirish.
Tadqiqotning dolzarbligi : О ‘zbekiston Respublikasi davlat
mustaqilligiga erishgach, xalqaro huquqning umume’tirof etilgan norma va
tamoyillariga asosan atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan
oqilona foydalanish mexanizmini tadrijiy ravishda isloh etib, muntazam
ravishda rivojlantirib bormoqda. Zero, davlatimiz rahbari I.A.Karimov BMT
Bosh Assambleyasining mingyillik rivojlanish maqsadlariga bag ishlangan oliy‘
darajadagi yalpi majlisidagi nutqida qayd etganidek, e k ologiyani muhofaza
“
qilish va atrof-muhitni asrab-avaylash ayniqsa, hozirgi anomal tabiiy
о ‘zgarishlar sharoitida Mingyillik deklaratsiyasida belgilangan maqsadlarga
erishishda katta ahamiyat kasb etadi” Atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish,
tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlashda
ekologik qonunchilik muhim ahamiyat kasb etadi. Ta kidlash lozimki,
’
mamlakatimizda mustaqillik yillarida ijtimoiy hayotning barcha sohalarini
tartibga solishning mustahkam huquqiy asoslari barpo etildi. Xususan, 1989-
2011 yillarda parlamentimiz tomonidan 719 ta qonun (shu jumladan, ikki
palatali parlament tomonidan 289 ta) qabul qilindi, hozirgi vaqtda ulardan 610
tasi amalda b о ‘lib, (ulardan asosiy qonunlar 349 ta, qonunchilik hujjatlariga
о ‘zgartish va q о ‘shimchalar kiritish t о ‘g‘risidagi qonunlar 261 tani tashkil
etadi), 27 ta qonun yangi tahrirda qabul qilindi, 109 ta qonun esa, bugungi kunga
kelib о ‘z kuchini y о ‘qotgan. 2011 yilga qadar О ‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 4302 ta farmoni, 1523 ta qarori, 3634 ta farmoyishi e’lon qilindi,
Vazirlar Mahkamasining 9399 ta qarori qabul qilindi, shuningdek 2218 ta
idoraviy hujjatlar qabul qilinib, ulardan 1273 tasi amal qilib kelmoqda.
Mustaqillik yillarida 220 ta xalqaro k о ‘p tomonlama shartnoma, xorijiy
mamlakatlar bilan 338 ta, MDH davlatlari bilan 344 ta ikki tomonlama
shartnomalar imzolandiMustaql Respublikamiz oldida “tabiatni muhofaza qilish
va uning boyliklaridan oqilona foydalanish kabi buyuk va oliyjanob vazifalar
”
turibdi. Ayniqsa, bizning nazarimizda, bozor iqtisodi sharoitida ishlab
3

chiqarishni to g ri yo lga qo yish va insonparvarlik nuqtai nazaridan kelib’ ’ ’ ’
chiqib, tabiat va jamiyat o rtasidagi o zaro munosabatlarni uyg un holda
’ ’ ’
tashkil etish o ta muhim hisoblanadi. To g ri, bizda hali bu yo nalishda
’ ’ ’ ’
tegishli tadbirlar tizimi ishlab chiqilgani yo q va bunga zaruriy vositalar ham
’
yetarli emas. Uning yaqqol natijalari to g risida esa, hali gap ham bo lishi
’ ’ ’
mumkin emas. E k ologik xavfsizlik kishilik jamiyatining bugungu va ertasi
“
uchun muhim muamolar jumlasiga kiradi. Bu muammolar amaliy tarzda hal
etilsa, ko p jihatdan hozirgi va kel-gusi avlod turmushining ahvoli va sifatini
’
belgilash imkoniyatini bera-di. Iqtisodiyotning ishlab chiqarish bilan bog liq
’
bo lgan tarmoqlari-ning ekologik jihatidan zararsiz texnologiya yordamida
’
rivojlantirishni ta minlash imkoniga ega bo linadi
’ ’ ” 1
.
Bugunga kelib tabiat, atrof muhit muhofazasi, xalqaro miqyosidagi
–
mo tabar tashkilotlarning ma lumotiga qaraganda, bamisoli tinchlik,
’ ’
osoyishtalikni saqlashday dolzarb muammo qatorida yana bir muammoga
aylanmoqda.
O zbekiston Prezidenti Islom Karimovning O zbekiston XXI asr
’ “ ’
bo sag asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
’ ’
kafolatlari asarida mintaqaviy mojorolar, diniy ekstremizm va fundamentalizm,
”
buyuk davlatchilik shovinizmi va agressiv millatchilik, etnik va millatlararo
ziddiyatlar, korrupsiya va jinoyatchilik, urug aymoqchilik munosabatlari
’ –
bilan bir qatorda ekologik xavfsizlik va atrof muhitni muhofaza qilish
–
muammolari alohida e tiborga molikligi hamda milliy havfsizlikka tahdid
’
soluvchi omillardan biri ekanligi ta kidlab o tilgan.
’ ’ 2
Hozirgi kunda ijtomoiy muammolarni hal etishning ekologik yo nalishi
’
atrof muhitga, ona zaminga oqilona munosabatda bo lish, tabiatni muhofaza
– ’
qilish borasidagi barcha tadbirlarni doimiy amalga oshirish va ushbu maqsadda
1
I.A.Karimov Mamlakatimizda d emokratik islohatlarni yanada c hu q u r l ash tirish va fuqarolik jamiyatining
rivojlantirish konsepsiyasi. T.,2010. B.7-8
2
Karimov I. A. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
“ ’ ’ ’
kafolatlari Toshkent. 1997-yil . 259-371 betlar.
”
4

aholi va ayniqsa, uning tarkibiy qismi bo lgan yoshlarning ekologik’
madaniyatini yuksaltirish, ekologiya sohasidagi mutaxassislarni tayyorlash,
oddiy xalqimiz orasida ekologiya muammolarini yoritishda mukammal ekologik
ta limni va shu bilan bir qatorda chora tadbirlarni belgilash lozim.
’ –
Ekologik ta limning eng birinchi dolzarb masalasi insonning ona
’ –
tabiat oldidagi o z burchini anglab yetishidan iborat. Atrof muhitni
’ –
muhofaza qilish muammosi, insonning salbiy shakllangan bir qancha
stereotiplari bilan bog liq. Yangi qurilayotgan korxona loyihasida atrof
’ –
muhitga yetkazilayotgan zarar e tiborga olinmas ekan, yaqin kelajakda korxona
’
tabiatga salbiy ta sir ko rsata boshlashi mumkin, vaholanki, ushbu korxona
’ ’
rahbariyati bundan habardor bo lmasligi yoki bo lsa ham, jiddiy e tibor
’ ’ ’
qaratmasligi odatiy holga aylangan.
Ko p hollarda qaror qabul qilinayotganda uning natijasi haqida batafsil
’
o ylamaymiz. Afsuski, chetdan biror kimsa mazkur qaror salbiy natijalarga olib
’
kelishi mumkinligini aytsa, uni o zgartirish haqida so z ham bormaydi.
’ ’
Aksincha yetkazilgan zarar uchun jarima to lanib, shu bilan kifoyalanadi.
’
XX asrning ikkinchi yarmida tabiat va jamiyatning o zaro ta siri juda
’ ’
keng ko lamda sodir bo lishi tufayli umumzaminiy muammolar qatoriga
’ ’
mansub bo lgan ekologik muammolarni keltirib chiqardi. Yuqorida
’
ta kidlanganidek, inson faoliyatining tabiatga ta siri tarixiy davrlar davomida
’ ’
muntazam va uzluksiz ravishda orta bordi. Ammo insoniyat tarixida tabiatga
ta sirning misli ko rilmagan darajada keskin kuchayishi fan texnika
’ ’ –
taraqqiyoti bilan bog liq. Fan texnika taraqqiyoti insonning ta biatga ta sir
’ – ’ ’
ko rsatuvchi qudratini oshishiga va buning natijasida uning ishlab chiqarish va
’
ilmiy - texnik faoliyatini geologik miqyoslarda bo lishini ta minlaydi. Shu
’ ’
sababli ekologik muammolar inson hayoti tarzining fan texnika taraqqiyoti
–
bilan bog liq bo lgan omillar industrializatsiya va urbonizatsiya, energetika
’ ’ –
xom ashyo va resurslarning kamayishi, tabiiy dinamik muvozanatning buzilishi
natijasida atrof muhit tabiiy sifatining yomonlashuvi bilan bog liq bo lgan
– ’ ’
5

muammolardir. Fan texnika taraqqiyoti sharoitida jamiyat rivojlanishining–
shart sharoitlari bo lgan tabiiy resurslardan foydalanishning jadallashuvi va
– ’
tabiiy muhitni muhofaza qilish hamda tabiiy resurslarni qayta tiklash orasidagi
ziddiyatlar ekologik muammolarning negizini tashkil etadi. Ekologik
muammolar milliy va mintaqaviy doiradan chiqib, butun insoniyatning umumiy
muammosiga aylandi.
Xullas, O zbekistonda ekologik muammolar va ularni keltirib chiqarish
’
sabablari puxta o ylanib, ekologik muammoni bosh omili va uning bartaraf
’
etish chora tadbirlari Tabiatni muhofaza qilish qo mitasi tomonidan
– “ ’ ”
o rganib chiqildi. Mamlakatimiz aholisini birinchi navbatda toza ichimlik suvi
’
bilan ta minlashga hamda atmosfera havosini tozalashga jiddiy e tibor
’ ’
qaratish kerakligi kun tartibiga eng muhim masala qilib kiritildi. Natijada
ekologik muammolarni ko lami vfa murakkabligi hozirgi vaqtga kelib dolzarb
’
hisoblanib 9 ta xalqaro konfrensiyalarga a zo bo ldi. Ushbu halqaro
’ ’
tashkilotlar hamkorligi asosida respublikamizda qator loyihalar amalga oshirildi.
Tabiatni muhofaza qilish borasida mamlakatimizda olib borilayotgan tashviqot
targ ibot ishlari maqsadga muofiqdir.
– ’
Tabiatga inson faoliyatining ta siri hozirgi miqyoslarda davom etaversa,
’
sayyoramizda tirik mavjudodlarning inson hayoti uchun fojeali bo lishi
’
mumkin bo lgan ekologik hatti harakatlarni keltirib chiqarishi tabiiydir. Shu
’ –
sababli ekologik muammolarni hal etish. Prezidentimiz I. Karimov
ta kidlaganidek Barcha xalqlarning manfaatlariga mos bo lib
’ “ ’
sivilizatsiyaning hozirgi kuni va kelajagi ko p jihatdan ana shu muammoning
’
hal qilinishiga bog liqdir.
’ ” 3
Tadqiqotning davriy doirasi: 1991-2005 yillarni qamrab oladi. Tarixiy
jihatdan juda qisqa bo lgan ana shu davrda ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy
’ –
sohalarda ulkan o zgarishlar yuz berdi. Mamlakatimiz ijtimoiy iqtisodiy
’ –
3
I. A. Karimov Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir 3-jild. Toshkent, O zbekiston 1996-yil,176-211
“ ” “ ’ ”
betlar.
6

taraqqiyotini jadallashtirish sharoitida tabiat muhofazasi va undan oqilona
foydalanish masalasi butun xalq xo jaligi bilan uzviy birlikda qaraydi. ’
Tadqiq etilayotgan davrda O zbekistonda ekologik muammolar va ularni
’
hal etish jarayonlari qisqacha tahlil etildi.
Mavzuning o rganilganlik darajasi:
’ Tanlangan mavzuning
tarixshunosligi tahlili shuni ko rsatadiki mustaqil O zbekistonning atrof
’ ’ –
muhit muhofazasi ekologik muammolarni hal etish jarayonlari O zbekistonning
’
turli yo nalishdagi mutaxassis olimlarini diqqatini ko proq jalb etgan
’ ’
masalalardan hisoblanadi. Mavzuga oid chop etilgan ilmiy tadqiqoq ishlari,
minografiyalar, risola va matbuotda e lon qilingan adabiyotlarni aytib o tish
’ ’
mumkin.
G e ologik muammolar kitobi, I j t imoiy ekologiyaga kirish risolasi,
“ ” “ ”
I n son va tabiat monografiyalari ekologik muammolar to g risida fikr
“ ” ’ ’
bildiradi. 4
Tadqiqotning maqsad va vazifasi: Tadqiqot mavzusi va qo yilgan
’
masalaning dolzarbligining kelib chiqib, ishning umumiy maqsadi
O zbekistonda ekologik muammolar va ularning hal etilishini o rganib tahlil
’ ’
etishdan iborat.
 Mustaqil O zbekistonning ekologik muammolarini keltirib chiqarish
’
sabablarini o rganish;
’
 O zbekistonnning ekologik muammolarni hal etish jarayonini ko ratib
’ ’
berish;
 O zbekistonda ekologik muammoni muhim xususiyatlarini ochib berish;
’
 O zbekistonda atrof muhitni muhofaza qilish yo nalishlarini bosqichma-
’ – ’
bosqich kuzatish.
Tadqiqotning nazariy metodologik asosi:
– umumjahon bilim
nazariyasi va milliy istiqlol g oyasining asosiy tamoyillari tashkil etadi. Ishni
’
4
Rafiqov A.A. Geologik muammolar Toshkent, 1997- yil.
“ ”
2. Shodimetiv Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish Toshkent, 1994-yil,
“ ’
3. G ulomov P. N. Inson va tabiat Toshkent, 1980-yil
’ “ ”
7

bayon etishda O zbekiston tarixini yangi tamoyillariga tayangan holda’
tarixiylik, ilmiylik, xolislik, uzviylik kabi metodologik tamoyillariga tayanildi.
Tadqiqotning muhim nazariy asosini O zbekiston Respublikasi
’
Qonunlari, Hukumatning turli mazmundagi hujjatlari hamda Prezident I. A.
Karimovning asarlari va turli sohadagi yo l yo riqlarini, ko rsatmalari
’ – ’ ’
tashkil etadi.
Tadqiqotning ma naviy bazasi:
’ Mustaqillik davrida yaratilgan asarlar,
matbuot materiallarida chop etilgan risolalardan foydalanildi. Ushbu asarlar
manba bo lib hizmat qiladi.
’
Bitiruv malakaviy ishi: kirish, II ta bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro yhatidan iborat.
’
8

I Bob. O zbekistonda ekologik vaziyatning yomonlashuvi va’
uning sabablari.
I. 1 O zbekistonda yerning tarkibining buzilishi va ekologik muammolarni
’
vujudga kelishi
Milliy haxfsizlikka qarshi yashirin tahdidlarni ko’rib chiqar ekanmiz,
ekologik havfsizlik va atrof muhitni muhofaza qilish muammosi alohida
e’tiborga molikdir. Ochiq e’tirof etish kerakki, uzoq yillar mobaynida eski
ma’muriy buyruqbozlik tizimi sharoitida bu muammo bilan jiddiy
–
shug’ullanilmagan. Aniqrog’i, bu muammo ayrim jonkuyar olimlar uchungina
tadqiqot manbai, o’z mamlakatlarining kelajagiga, tabiiy boyliklari saqlanib
qolishiga befarq qaramagan, bu haqda qattiq tashvish chekkan odamlarning esa
q a l b nidosi bo’lib kelgan. Biroq ularning vijdonga, fuqorolik burchiga,
“ ”
nihoyat aql-idrokka da’vatlari to’ralashib ketgan sovet partiya amaldorlarining
sovuq, hatto aytish mumkinki, surbetlarcha loqaydligiga duch kelavergan.
Bunga ajablanmasa ham bo’ladi. Tabiiy va meniral hom ashyo zahiralaridan
–
vahshiylarcha, ekstensiv usulda, juda katta harajatlar va isrofgarchiliklar bilan
foydalanishga asoslangan sotsialistik xo’jalik yuritish tizimining butun
mohiyatiga mamlakat ixtiyoridagi beqiyos boyliklarga avaylab munosabatda
9

bo’lish g’oyasi butunlay yot edi. Aksincha, boyliklardan bunday foydalanish
ikki tuzumning iqtisodiy musobaqasida mamlakatning asosiy dastagi, eksport
imkoniyatlarining negizi bo’lib keldi.
Iqtisodiyotni rivojlantirishdagi bosh maqsad ekstensiv omillarga
qaratilgan edi. Tabiiyki, bunday sharoitda yahirin boyliklardan oqilona
foydalanishni tartibga soladigan, tabiatning , atrof muhitning himoya–
qilinishini kafolatlaydigan biror bir me yorlar va qoidalarga rioya qilish
– ’
haqida gap ham bo lishi mumkin emas edi. Tabiatni muhofaza qilish
’
tadbirlariga arzimas darajada kam mablag ajratilardi. Bu mablag tabiatga
’ ’
yetkazilayotgan zararning mingdan bir qismini ham qoplamas edi. O rmonlar
’
o ylamay netmay, vahshiylarcha kesib tashlanar edi. Yoqilg i va meniral
’ – ’
xom ashyo zahiralari real ehtiyoj bilan taqqoslanmagan holda juda ko p
– ’
miqdorda qazib olinganligidan ko pchilik qismi qayta ishlanmagan chiqitlar
’
sifatida o yilib ypotar edi. Tabiatni muhofaza qiluvchi eng oddiy tozalash
’
inshootlariga ega bo lmagan bahaybat sanoat korxonalari faol bunyod etildi.
’
Natijada barcha zaharli sanoat chiqindilari ulkan havo kengliklarini, suv
havzalarini, yer maydonlarini, ifloslantiradigan bo ldi. O z kolami jihatidan
’ ’
beqiyos darajada katta gidroenergetita loyihalarini ro yobga chiqarish,
’
transport kommunikatsiyalarini (BAM, Turksib kabi yo llari, avtomobil, neft-
’
gaz magistrallarini va irrigatsiya tarmoqlarini) bunyod etish nafaqat tabiiy
zahiralarni qashshoqlashtirdi. Butun boshli aholi punktlarining yo q bo lib
’ ’
ketishiga, ekologik muvizanat, iqlim, odamlarning hayot va faoliyat
sharoitlarining buzilishiga ham olib keldi.
Bu muammo so nggi yillarda yanada keskinlashdi. MDH ga a zo
’ ’
bo lgan bir qancha mamlakatlarning bozor iqtisodiyotiga betartib so ratda
’ ’
o tishi, tabiiy va meniral xom ashyo zahiralaridan foydalanishda
’ –
boshqaruvning barham topgani, nazorat qilinmaganligi natijasida ular tashib
ketila boshlandi. Vahshiylarcha qazib olind va arzon narxlarda eksport qilindi.
Ayrim y a ngi boyvachchalar deb ataluvchi va korrupsiya domiga ilingan
“ ”
10

butun-butun guruhlar uchun qo shimcha foyda olish manbaiga aylandi. Shu’
bilan birga, ular o zlarining ochko z manfaatlari yo lida hozir va kelgusi
’ ’ ’
avlodlarning ekologik xavfsizligini, salomatligi va farovonligini qurbon
qilmoqdalar. Benihoya ulkan moddiy boyliklar, insoniyatning noyob yutuqlari
vijdonsizlarcha o g irlab ketilmoqda. Bu bilan butun atrof muhitga ham
’ ’ –
juda katta zarar yetmoqda, iqlim buzilmoqda. Eng yomoni esa bir necha avlod
kishilarining tabiiy hayot va faoliyat sharoitlariga putur yetmoqda.
Asrlar tutash kelgan pallada butun insoniyat, mamlakatimiz aholisi juda
katta ekologik xavfga duch kelib qoldi. Buni sezmaslik, qo l qovushtirib
’
o tirish o z-o zini o limga mahkum etish bilan barobardir. Afsuski, hali
’ – ’ ’ ’
ko plab ushbu muammoga beparvolik va mas uliyatsizlik bilan munosabatda
’ ’
bo lmoqdalar.
’
Ekologik xavfsizlik muammosi allaqachonlar milliy va mintaqaviy
doiradan chiqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylangan. Tabiat va
inson o zaro muayyan qonuniyatlar asosida munosabatda bo ladi. Bu
’ ’
qonuniyatlarni buzish o nglab bo lmas falokatlarga olib keladi.
’ ’
Bu xavfni ancha kech, 70-yillarning boshlaridagina anglay boshladik,
o shanda mazkur masala dunyo miqyosidagi taraqqiyotga bag ishlangan
’ ’
dastlabki G arb modellarida keskin qilib qo yilgan edi. Bu hol bamisoli
’ ’
b o m ba portlaganday ta sir etdi. Insoniyat qanday havf qarshisida
“ ” ’
turganligini, atrof muhitga inson faoliyati tufayli yetkazilayotgan zarar qanday
natijalarga olib kelganligini yaqqol his etdi.
Insonning tabiat imkoniyatlarini va uning rivojlanish qonuniyatlarini
hisobga olmay, jadal yuritilgan xo jalik faoliyati, Rim klubining XXI asr
’ “
yo li deb atalmish tadqiqotlaridan birida ko rsatib o tilganidek, Yer yuzida
’ ” ’ ’
tuproq nurashi, o rmonlardan mahrum bo lish, baliqlarning hadda ziyod ko p
’ ’ ’
ovlanishi, tuzli yomg irlar, atmosfera ifloslanishi, ozon qatlami buzilishi va
’
hokozolarning ro y berishiga olib keldi. Mutahassislarnig baholashicha, 2000-
’
yilga borib o rmonlar egallab turgan maydon quruqlikning 1/6 qisminigina
’
11

tshkil etadi, holbuki, 50-yillarda ular ¼ qismni egallagan edi. Jahon okeanining
suvlari halokatli ravishda ifloslanib bormoqda, uning takroriy mahsuldorligi
keskin pasaymoqda. Jadal sur atlar bilan yuz berayotgan urbanizatsiya’
jarayonlari shaharlarning asosiy aglomeratsiyalari eng yirik ifloslantirish
manbalariga aylanib qolishiga olib keldi. Tarkibida oltingugurt qo sh oksidi va
’
azot oksidi bo lgan tuzli yomg irlar yog ishi ko paydi. Buning natijasida
’ ’ ’ ’
dunyoda ekologik muhitning yomonlashuvi bilan bog liq turli tuman
’ –
kasalliklar soni ortib bormoqda.
Hozirgi vaqtda jahon fan texnika taraqqiyoti jadal rivojlanishi
–
munosabati bilan tabiiy zahiralardan xo jalik maqsadlarida tobora ko proq
’ ’
foydalanilmoqda. Buning ustiga, dunyo aholisi yildan yilga o sib borib,
– ’
ko proq miqdorda oziq ovqat, yoqilg I, kiyim kechak va boshqa
’ – ’ –
narsalarni ishlab chiqarish talab qilinmoqda. Bu esa o rmonlar egallab turgan
’
maydonlarning jadal sur atlarda qisqarishiga, cho l sahrolarning bostirib
’ ’
kelishiga, tuproqning buzilishiga, atmosferaning yuqorida joylashgan ozon
to sig i kamayib ketishiga, yer havosining o rtacha harorati ortib borishiga
’ ’ ’
va boshqa holatlarga sabab bo lmoqda.
’
Beto xtov davom etayotgan qurollanish poygasi, atom, kimyoviy
’
qurollar va ommaviy qirg in qurollarining boshqa turlarini ishlab chiqarish,
’
saqlash va sinash insoniyat yashaydigan muhit uchun juda katta xavfdir.
Hozir, XXI asr bo sag asida, fan texnika taraqqiyoti jadal sur atlar
’ ’ – ’
bilan rivojlanib bormoqda. Dunyoning jug rofiy siyosiy tuzilishi
’ –
o zgarmoqda. Bunday sharoitda inson tomonidan biosferaga ko rsatilayotgan
’ ’
ta sirni tartibga solish, ijtomoiy taraqqiyot bilan qulay tabiiy muhitni saqlab
’
qolishning o zaro ta sirini uyg unlashtirish, inson va tabiatning o zaro
’ ’ ’ ’
munosabatlarida muvozanatga erishish muammolari brogan sari dolzarb bo lib
’
qolmoqda.
Halqaro hamamiyat insonning nafaqat yashash huquqi, balki to laqonli
’
va sog lom turmush kechirishi uchun zarur mo tadil atrof muhit sharoitlariga
’ ’
12

ham bo lgan huquqlarining muqaddas va dahlsizligini allaqachonlar e tirof’ ’
etgan.
Ekologik xavfsizlik kishilik jamiyatining buguni va ertasi uchun
dolzarbligi, juda zarurligi bois eng muhim muammolar jumlasiga kiradi. Bu
muammolar amaliy tarzda hal etilsa, ko p jihatdan hozirgi va kelgusi avlod
’
turmushining ahvoli va sifatini belgilash imkoniyatini beradi. Iqtisodiyotning
ishlab chiqarish bilan bog liq tarmoqlarini ekologik jihatdan zararsiz
’
texnologiya yordamida rivojlantirishni ta minlash imkoniga ega bo linadi.
’ ’
Ma lumki, tabiatning holati birdaniga va darhol yomonlashib qolmaydi. Bu
’
jarayon uzoq vaqt davom etadi. Boshqacha aytganda, ekologik vaziyat asta
–
sekin yomonlasha boradi. Ekologiya hozirgi zamonning keng miqyosdagi keskin
ijtomoiy muammolaridan biridir. Uni hal etish barcha halqlarning manfatlariga
mos bo lib, sivilizatsiyaning hozirgi kuni va kelajagi ko p jihatdan ana shu
’ ’
muammoning hal qilinishiga bog liqdir.
’ 5

O zbekistonda qishloq xo jaligi sohasida aynan yerga bo lgan
’ ’ ’
munosabatlarda juda katta islohotlar o tkazilmoqda. Shu jumladan ko p yillar
’ ’
davomida yuqori va sifatli hosil olish maqsadida barcha yerlar dehqon fermer
–
xo jaliklariga aylantirilmoqda. Darhaqiqat, har bir xo jalik o z hududi
’ ’ ’
tuproqlari ekologiyasi haqida qayg ursa, mamlakatimiz hududining ekologiyasi
’
yaxshilanishini ta minlaydi.
’
Tuproq ekologiyasi asosan me yoridan ortiq kimyoviy pestisidlar hamda
’
mineral o g itlar ishlatilishi natijasida buziladi. Oqibatda nafaqat tuproq, balki
’ ’
atrof muhit, o simliklar va hosil orqali insonlar ham zaharlanadi. Ma lumki,
– ’ ’
o simliklar azotli o g itlarning atigi 30% i, fosforli o g itlarning esa 40%
’ ’ ’ ’ ’
ini o zlashtiradi, xolos. Qolgan asosiy qismi esa tuproqni, yer osti suvlarini va
’
ekinlardan olinadigan hosil orqali o zimizni ham zaharlaydi.
’ 6
Jumladan yerlarni
sug orish va sho’r yuvish natijasida tuzlar bilan birga nitrat/ nitritlar ham
’
5
Karimov I. A. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
“ ’ ’ ’
kafolatlari Toshkent. 1997-yil . 110-111 betlar.
”
6
Shodimetov Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish Toshkent, 1994-yil.
“ ”
13

yuvilib, zovur, kollektor, drepeklardagi har xil o simliklar nitratlar ta sirida’ ’
barq urib o sib, sizot suvi chiqib ketishiga to sqinlik qiladi. Sizot suvi sathi
’ ’
ko tarilishi natijasida esa tuproqlarda ikkilamchi sho rlanish avj oladi.
’ ’
Ikkinchidan, Qorako l tumani aholisi asosan quduqlardagi sizot suvlaridan
’
iste mol qilgani sababli suv tarkibidagi nitratlar insonni ham zaharlaydi. AQSh,
’
Germaniya, Chexiya, Slavakiya va Rossiya olimlarining tadqiqotlari shuni
ko rsatadiki, nitrat/nitritlar oshqozon saratonini keltirib chiqaradi, asab va
’
yurak qon tizimlari hamda embrionning rivojlanishiga salbiy ta sir etadi.
’
Fosforli o g itlar me yoridan ortiqcha ishlatilganda tuproqqa
’ ’ ’
fosforlanish jarayoni avj oladi hamda o g it tarkibidagi qo shimcha og ir
’ ’ ’ ’
metallar ko payishi o simliklar hosili orqali insonlar sog ligiga salbiy ta sir
’ ’ ’ ’
qiladi. Shu sababli biz mineral o g itlardan kamroq, uning o rniga esa arzon
’ ’ ’
va ekologik toza bo lgan organic o g itlardan ko proq foydalanishimiz
’ ’ ’ ’
maqsadga muofiqdir. Bu dala tajribalarida o z tasdig ini to la topdi. Biz
’ ’ ’
o tkazgan dala tajribalariZarafshon daryosi del tasidan ikki hududda,
’ ’
kamunum yangidan sug oriladigan cho lli qumli va sur tusli qo ng ir
’ ’ – ’ ’
tuproqlarda g o za, beda, bug doy va makkajo xori ekinlari bilan
’ ’ ’ ’
o tkazildi.
’
Birinchi hudud Buxoro viloyati Qorako l tumani Yangi hayot fermer
’ “ ”
xo jaligi dalalarida, ikkinchi hudud Toshkent shikat xo jaligi dalalarida
’ “ ” ’
bo lib, birinchi hududda makkajoxori va beda ekinlari ekildi. O sha paytlarda
’ ’
qishloq xo jaligida zaharli kimyoviy birikmalarning ko p ishlatilishi oqibatida
’ ’
dehqonchilik maydonlarining ifloslanish darajasi haddan ziyod oshib ketdi.
Zaharli pestisidlar oziq ovqat orqali odamlar organizmiga ham o tdi. Binobarin,
’
bug doy zaharli preparatlar ishlatilganda tuproq tarkibida 15-20 yilgacha uning
’
qoldiqlari saqlanib qolishi aniqlangan.
Mutaxassislarning ta kidlashicha, tuproq tarkibining ifloslanishida sanoat
’
korxonalarining ham h i ssa si sezilarli ekan. Buxoro viloyatidagi 32 ta
“ ”
korxonaning 77 manbaida turli zaharli changlar atrof muhitga tarqalmoqda.
14

Andijon viloyatida 20, Surhondaryo viloyatida 27 korxona tarkibida uglevod
oksidi, azot oksidi, ammiak, vodorod change bo lgang uborlar bilan muhitni’ ’
ifloslantirayotganligi aniqlandi. 7

Ularga chang yutqichlarning yetarli quvvat bilan ishlamasligi yoki
ko pchilikning eskirganligi yohud faqat xo jako rsin ga o rnatilganga
’ “ ’ ’ ” ’
o xshaydi. Ohangaron shahrining janubiy tomoniga nazar solsangiz, osmondagi
’
buralib o ralayotgan tutun yo li ga ko zingiz tushadi. Bu sement
’ “ ’ ” ’
korxonasi mo rilaridan chiqayotgan garddir.
’
Vohada ekologik havfli maskan bu Yangiobod shaharchas bo lib, u
– ’
Angren shaxridan 10-12 km uzoqlikda joylashgan. Bu yerda ilgari uran rudasi
qazib olingan bo lib, yerlarni qayta tiklash ishlari o z vaqtida bajarilmagan.
’ ’
Natijada Yangiobod shaxarchasi atrofida millionlab tonna radiaktiv tuproqlar
yig ilib qolgan va yaqin atrofdagi hududlarga radiatsiya xavfini tug dirmoqda.
’ ’
To g ri 90-yillarda hukumatimiz tomonidan qayta tiklash ishlarini olib borish
’ ’
uchun har yili ma lum darajada mablag ajratdilar. Lekin keyingi 2-3 yil
’ ’
davomida bu maqsadlar uchun mablag ajratilmayapti. Bu esa mintaqada
’
radiaksion xavfning yanada keskinlashuviga olib keladi. 8
Yangioboddagi buzilgan yerlarni qayta tiklash ishlariga qumita tomonidan
15 mln so m ajratilgan.
’
Ushnu mintaqada yana bir bor radiaksion xavfli manba Appartak
–
ko mir kini. Bu yerda radiaksion qatlamlarni ko mish va yerlarni qayta tiklash
’ ’
ishlari kechiktirilmay olib borilishi lozim.
Angren va Yangi Angren issiqlik elektr stansiyalari shu kungacha ko mir
’
hisobiga ishlab kelmoqda. Yaqinda Angren shahriga tabiiy gaz keltirildi. Bu
quvonchli voqea nafaqat angrenliklarni, balki butun voqea viloyat xalqini
quvontiradi. Chunki yuqorida qayd qilingan issiqlik elektr stansiyalarining
bundan buyon ko mirda emas, balki ekologik jihatdan toza ta biiy gazga
’ ’
7
Abdullayev O, Toshmatov Z. O zbekiston ekologiyasi bugun va ertaga Toshkent, 1992-yil.
“ ’ ”
8
Xolliyev, I. Ikromov Ekologiya Toskent 2004-yil
“ ”
15

o tkazildi. Bu ishlar amalga oshirilsa, vohadagi ekoligik vaziyat tuvdan’
yaxshilandi.
Mablag yo qligi tufayli Yangiyo lda qurilishi lozim bo lgan
’ ’ ’ ’
chiqindilarni qayta ishlash zavodi hamon paysalga solinmoqda.
Uzoq yillar davomida A m m ofos ishlab chiqarish birlashmasida
“ ”
texnologik jarayonida bir necha million tonna ammofos chiqindilari fosfogins
–
yig ilib qolgan bo lib, yuzlab gektar hosildor yer maydonini egallab yotibdi
’ ’
va atrof muhitga o zining albiy ta sirini ko rsatmoqda. Bunday
– ’ ’ ’
chiqindilardan xalq xo jaligida foydalanish ucun juda ko p mutaxassis olimlar
’ ’
ilmiy izlanishlar olib borishdi. Hatto shu mavzuda A m m ofos ning 2 ta sobiq
“ ”
direktori fab direktori degan unvonga sazovor bo lishdi.
’ 9
Ammo, vaziyat
qanday bo lsa shundayligicha qolmoqda.
’
Bundan 15 yil ilgari paxtazorlarimiz ustida erta kuzdan boshlab to kech
kuzgacha o nlab qishloq xo jalik samalyotlari g oza hasharotlariga qarshi va
’ ’ ’
go za bargini to kish uchun zaharli kimyoviy moddalarni ayamasdan sochar
’ ’
edi. Bunday moddalarni havodan sepish oqibatida olis masofadagi
maydonlardagi yer, suv, meval daraxtlar va poliz ekinlari zaharlanar edi. Bu
faqat zararkunandalarni o ldiribgina qolmay, shu bilan birga foydali
’
hashorotlarni ham qirib tashlardi. 10
Respublikamiz hududidagi yer manbalarini muhofaza qilish, undan
oqiloda foydalanish diqqat markazida turadi. Bugungi kunda 110 ta shirkat
xo jaligi, 7000 dan ziyod dehqon fermer xo jaligi, 200 dan oshiq
’ – ’
cjorvachilik fermasi, 27 ta sobiq qishloq xo jalik aerodromlari, 126 ta mineral,
’
83 ta kimyovuy pistisidlarni saqlash omborxonalari va boshqa obyektlar
qo mita maxsus nazoratiga olingan.
’ 11
Xo jaliklar ekin maydonlariga ishlob berishda biologic usulni
’
qo llashga katta ahamiyat kasb etmoqda. Hozirgi kunda viloyatdagi 26 ta
’
9
G ulomov P. N. Inson va tabiat Toshkent, 1980-yil b-78
’ “ ”
10
Atrof muhit haqida ta limot. Ma ruzalar matni, Qarshi, 2000-yil.b-98
– ’ ’
11
Jamiyat va boshqaruv. 2002-yil 3-son.
16

biofabrikada biomateriallar ishlab chiqarilib, 430 ming gektardan ziyod ekin
maydonida qo llanilmoqda. Ushbu maqsadlar uchun qo mita tomonidan’ ’
biofabrikalarga katta miqdorda mablag ajratilmoqda.
’ 12
Tabiat muhofazasi tadbirlarini amalga oshirishda, eng avalo ilm fanga,
–
olimlar, malakali mutaxassislarning maslahatlariga, qolaversa, butun xalqning
madadiga tayanayotir. Shu boisdan ham, tabiatni muhofaza qilish bilan bog liq
’
bo lgan fan texnika taraqqiyoti yangiliklarini keng miqyosda targ ib
’ – ’
qilmoqda. Ayni vaqtda aholining barcha qatlamlarini , o sib kelayotgan yosh
’
avlodni ekologik jihatdan yosh avlodni ekologik jihatdan tarbiyalashga, ularga
tabiiy boyliklarini asrab avaylash, o simliklaru jonivorlarga nisbatan mehr
– ’ –
shavqatli bo lish, ularni avaylash kabi fazilatlarni kuchaytirishga e tiborni
’ ’
kuchaytirmoqda.
Ekologik vaziyatni obyektiv va har tomonlama tahlili shuni ko rsatadiki,
’
ekologik xavf hatarlarning vujudga kelishi nafaqat an texnika
– –
taraqqiyotiga, balki jamiyatning tabiat bilan o zaro munosabatlarini boshqarish
’
mehanizmining yo qligiga bog liq. Tabiiyki, bunday xol tabiiy resurslardan
’ ’
nooqilona foydalanishga, tabiiy muhitning nomaqbul ozgarishlariga olib keladi.
Ekologik vaziyatning yomonlashuvi hamda tabiat va jamiyat o rtasidagi
’
munosabatlarning keskinlashuvi, shuningdek, tabiatning ichki tuzilishi va
rivojlanishining qonuniyatlariga amaliyotga yetarlicha e tibor berilmasligi
’
bilan bog liq. Ichki boshqaruv mehanizmiga ega bo lgan ta biiy muhit
’ ’ ’
o zida sodir bo ladigan jarayonlarni muayyan muvozanatda saqlab turish
’ ’
imkoniyatlariga ega. Shu sababli tabiiy muhitning o zgarish dinamikasi
’
ma lum sig im orqali, ya ni o z o zini tiklash resurslarining mavjudligi
’ ’ ’ ’ – ’
bilan ifodalanadi. Agar inson faoliyatining ta sir ko lami tabiiy muhitning
’ ’
o z o zini tiklash resurslarining mavjudligi bilan ifodalanadi. Agar inson
’ – ’
faoliyatining ta sir ko lami tabiiy muhitning o zini o zi tiklash
’ ’ ’ – ’
imkoniyatlaridan ortiqcha bo lsa, tabiiy muhitning nomaqbul o zgarishlari
’ ’
12
O sha joyda
’
17

ro y beradi va bu o zgarishlarni qanday yo nalishda sodir bo lishni oldindan’ ’ ’ ’
beldilash va boshqarish imkoniyatlari bo lmaydi.
’
Tabiiy muhitning ekologik jihatdan nomaqbul o zgarishlarining ilmiy
’
texnikaviy omillari ko pgina hollarda jamiyatning tabiatga nisbatan
’
munosabatlariga bog liq. Chunki jamiyat tabiat bilan o zaro ta sir jarayonida
’ ’ ’
tabiatdan oqilona foydalanishni foydalanishni rivoflanirish va boshqarish
strategiyasini optimallashtirish vazifalarining hal etish uchun yetarlicha tayyor
bo lmaydi. Binobarin, tarqqiyotning hozirgi bosqichi fan texnika taraqiyoti
’ –
shartlarida jamiyat va tabiat orasidagi o zaro munosabatlar muammolarning
’
dolzarbligi o zaro ta sir jarayonini optimallashtirishning yo llarini jamiyat
’ ’ ’ “
- tabiat tizimini doirasida izlanishni taqozo etadi. Tabiiy muhitga inson faoliyati
”
ta sirining kuchayishi va tabiiy muhit sifatining turli mintaqalarida
’
yomonlashuvi yo l qo yilgan ko pgina xatoliklarning sabablarini ochish va
’ ’ ’
jamiyat xo jalik faoliyatini boshqarish mehanizmi teran tadqiq qilish
’
zaruriyatini vujudga keltiradi.
Jamiyat va tabiat orasidagi o zaro ta sir va bu ta sir tufayli tabiiy
’ ’ ’
muhitda sodir bo ladigan o zgarishlarning dolzarb umumzaminiy
’ ’
muammolari Markaziy Osiyo mamlakatlarida xususan, O zbekistonda ham
’
vujudga mintaqaviy belgilarga va sharoitlarga ega.
Markaziy Osiyo mintaqasi ekologik falokatning g oyat xavfli
– ’
hududlardan biridr. V a ziyatning murakkabligi shundaki , - deb ta kidlaydi I.
“ ” ’
Karimov o zining O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid,
’ “ ’ ’ ’
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari kitobida, - u bir necha o n
” ’
yilliklar mobaynida ushbu muammoni inkor etish natijasidagina emas balki, bu
mintaqada inson hayot faoliyatining deyarli barcha sohalari ekologik xatar
ostida qolganligi natijasida kelib chiqqandir. 13

13
Karimov I. A. O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot
“ ’ ’ ’
kafolatlari Toshkent. 1997-yil . 259-371 betlar.
”
18

Darhaqiqat, Markaziy Osiyo mintaqasida ko plab odamlar, bir qancha’
xalqlar va millatning hayoti uchun fojeaga aylandi. Ularni qirilib ketish,
ipofondning yo q bo lib ketishi yoqasiga kelirib qo ydi. Bu jarayonlar
’ ’ ’
O zbekiston uchun ham xosdir. Mutaxassislarning baholashicha
’
O zbekistonda juda murakkab va xavfli vaziyat vujudga keldi. Shu sababli
’
hukumatva davlat mamlakatimizda atrof muhitni muhofaza qilish, tabiiy
–
resurslardan oqilona foydalanish masalalariga juda katta e tibor bermoqda.
’
Mustaqillining dastlabki yillaridan boshlab atrof muhitni muhofaza qilishga
–
qaratilgan qonun hujjatlarini qabul qilindi. Hozirgi paytda tabiatdan oqilona
foydalanish va atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi barcha chora
–
tadbirlar atrof muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona
–
foydalanish bo yicha 2005-yilgacha mo ljallangan Davlat dasturi asosida
’ ’
tashkil etilgan. Tabiatni muhofaza qilish borasidagi milliy tadbirlar boshqa
davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan keng va xalqaro tashkilotlar bilan keng va
har tomonlama hamkorlik qilish ishi bilan qo shib olib borilayotir.
’
19

I. 2 O zbekistonda ekologik havfning vujudga kelishida suv zahiralarining’
ta siri.
’
Mamlakatimizning ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyotini samarali tashkil
–
etish va jadallashtirish sharoitida, ona tabiat muhofazasi hamda undan oqilina
foydalanish masalasi butun xalq xo jaligi rivoji bilan bevosita birlikda
’
qaratiladi.
Suv qishloq xo jaligi va sanoat ishlab chiqarishdagi deyarli barcha
’
texnologik jarayonlarning zaruriy tarkibiy qismi hisoblanadi. Mazkur
sohalardagi texnologik jarayonlarda suv juda ko p ishlatiladi. Chunki suvdan
’
haddan ortiq ko p foydalanilsa, oxir oqibat u yetishmay qolishi mumkin.
’
Sababi, hozirgi zamon texnikasi uni yuz foiz tozalashga qodir emas. Suvni
butunlay tozalash uchun ham oqova suvlardan foydalanishga to g ri keladi.
’ ’
Bu esa suvni yana isrof qilish demakdir. Tabiiy suv havzalarida o z o zini
’ – ’
tozalash effekti ham katta samara beradi.
Resbublikamizda hozirgi vaqtda ifloslangan oqova suv manbalariga
oqizish uchdan birga qiziqtirildi. Suvni tejab ishlatish borasida nazorat
kuchaymoqda. Dalalarga rejali asosda suv berilyapti. Xonadonlarga suv
o lchagich asboblar o rnatilmoqda.
’ ’
20

Garchang yer yuzida suv eng ko p tarqalgan modda bo lsa-da, ularning’ ’
98 foiz tashkil etadi. Umumiy chuchuk suvning atigi 0,1 foizidan foydalanish
imkoni bor, xolos. 14
Suv ona sayyoramizda eng ko p tarqalgan noorganik moddadir. Suvsiz
’
yerda hayot yo q. Suv yerdagi asosiy hayotiy jarayon hisoblanmish
’ –
fotosentezda yagona kislorod manbaidir. U ob havo va iqlimning shakllanishida
katta ahamiyatga ega.
Yerdagi suvning katta qismi dengiz va okeanlarda to plangan. Yerda
’
tarqalgan butun suvning atigi 2 foizi chuchuk suv ulushiga to g ri keladi.
’ ’
Chuchuk suvning 85 foizini qutb zonalaridagi muzliklar va boshqa muzlar
tashkil etadi. Chuchuk suvlarning qayta tiklanishi tabiatda suv aylanishi tufayli
sodir bo ladi.
’ 15

Yer kurrasining ko pgina hududlarida daryolar asosan elektr manbai
’
hisoblanadi. Chuchuk suvlardan inson turmushda, qishloq xo jaligi va sanoat
’
ehtiyojlar uchun foydalanadi.
Qadimdan xalqimiz orasida B i r narsani yo qotmay turib, ikkinchisi
“ ’
narsaga erishib bo lmaydi , degan hikmatli so z yuradi. Sobiq sho rolar
’ ” ’ ’
davrida, ekin ekiladigan maydonlarni kengaytirish maqsadida cho llarni
’
o zlashtirishga tushdilar. Holbuki, o zlashtirilgan cho l tuproqlarining oddiy
’ ’ ’
lalmikor tuproqlarga nisbatan suvga bo lgan ehtiyoji bir necha barobar yuqori.
’
Bu muammo ham hamirdan qil sug urgandek osongina hal etildi, ya ni
’ ’
Amudaryo va Sirdayyoning Orolga boradigan yo nalishini o zlashtirayotgan
’ ’
cho l zonasiga burdilar. Suvdan ayovsiz, vaxshiylarcha foydalanish natijasida
’
Orol dengiziga quyiladigan suvning miqdori kamayadi. Ha, basilar o ylagan
’
maqsadiga erishdi, ya ni mahsuldorlikni oshirish uchun yerlar kamaytirildi.
’
Ammo bizga undan ikki barobar qimmatga tushgani Orol dengizining
–
batamom qurib qolish havfi tug ildi.
’ 16
14
A. Negmatov Ekologiya huquqi Toshkent, 2004-yil, 67-86 betlar
“ ”
15
Xalq so zi gazetasi. 2002-yil mart oyi.
“ ’ ”
16
I. Xolliyev, A. Ikromov Ekologiya Toshkent, 2004-yil 111-126 betlar
“ ”
21

Orol dengizining qurib borishi bilan vujudga kelgan ekologik va ijtimoiy
iqtisodiy muammolar hozirgi kundagi eng dolzarb masala sanaladi. Va bu–
borada ko pchilikda yetarli ma lumotlar bor. Lekin, Orol dengizining
’ ’
muammosi jamoatchilik e tiboridan holi bo lib kelayotgani yo q.
’ ’ ’
2000-yilda Prezidentimiz I. A. Karimov Birlashgan Millatlar Tashkilotida
bo lib o tgan ming yillik sammetetining 55-sessiyasida Orol muammosining
’ ’
yana ilgari surdi va bunda Orolning muammoga aylangani e tirof etildi.
’ 17
Aslida Orol dengizi muammosi uzoq o tmishga borib taqaladi. Lekin bu
’
muammo so nggi o n yilliklarda xavfli darajada ortdi. Orol dengizi
’ ’
muammosi soyasida qolib, jamoatchilik e tiboridan xoli bo lib kelayotgan bir
’ ’
qancha muammolarni ham tilga olishimiz zarur.
Xususan, mamlakatimiz aholisini toza ichimlik suvi bilan ta minlash
’
jiddiy e tibor qaratish kerak bo lgan masalalarning eng muhimi sanaladi.
’ ’
Raqamlarga tayanib aytadigan bo lsak, respublikamiz shahar, shahar
’
posyolkalari va tuman markazlari aholisining 89 foizi toza ichimlik suvi bilan
ta minlangan. Mamlakatimiz aholisining 60 foizidan ko pi qishloqlarda
’ ’
yashashini e tiborga oladigan bo lsak, bu boradagi ahvol yanada yaqqolroq
’ ’
namoyon bo ladi. Ya ni, davlatimiz mustaqillikka erishgunga qadar qishloq
’ ’
aholisining 52 foizinigina qoza ichimlik suvi bilan ta minlangan.
’ 18
O tgan ’
o n bir yil davomida bu ko satkich 74,9 foizga yetkazildi.
’ ’
Bundan tashqari qishloq aholisini qoza ichimlik suvi va tabiiy gaz bilan
ta minlash bo yicha maxsus davlat dasturi amalga oshirilmoqda.
’ ’
Ma lumki, O zbekistondagi ichimlik suv ta minotining 80 foizi yerosti
’ ’ ’
suvlari hisobidan amalga oshiriladi. Mamlakatimizda ichimlik maqsadlarida
foydalaniladigan 95 ta yerosti suvlari manbalari mavjud bo lib, ulardan 72 tasi
’
chuchuk suv manbalaridir. 19
17
A. Negmatov Ekologiya huquqi Toshkent, 2004-yil
“ ”
18
Hamkor gazetasi, 2003-yil, 3-son.
“ ”
19
Jamiyat va boshqaruv 2002-yil 3-son.
“ ”
22

Tan olib aytish kerakki, antropogen ta sir ostida mavjud chuchuk yerosti’
manbalarining sifati yomonlashmoqda, ya ni ma lum darajada ifloslanishi
’ ’
kuzatilmoqda. Misil uchun, eng katta yerosti suv zahirasi bo lmish farg ona
’ ’
viloyatidagi suvning azot birikmalari, neft mahsulotlari bilan ifloslanganligi,
mineralizatsiyasi oshganligi va ular hajmining kamayib borayotganligi
tashvishlanarli holdir. Shunga o xshash holatlarni Namangan viloyatining
’
Olmos Vazrik, Iskovat Peshkanar, Samarqand viloyatining Toshhurd va
– –
Xo jaipak, Toshkent viloyatining Ravot Zomin yerosti suv manbalarida ham
’ –
kuzatish mumkin.
Bunday noxush holatlarni oldini olish maqsadida tabiatni muhofaza qilish
davlat qumutasi tomonidan chuchuk yerosti suvlari hosil bo ladigan
’
hududlarga alohida muhofaza etiladigan hududlar maqomini berish ishlari olib
borilmoqda. Jumladan, respublikamiz muqyosidagi 11 ta va viloyatlar
miqyosidagi 8 ta hududlarga ushbu maqomni berish ishlari amalga oshirilyapti. 20
Xususan, O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Chirchiq,
’ “
Ohangaron, So x va Chimyon Avval yerosti chuchuk suvlari hosil
’ –
bo ladigan mintaqalarga alohida muhofaza etiladigan gududlar maqomini
’
berish to g risida gi hamda Zarafshon vodiysi, O sh Aravon, Norin,
’ ’ ” ’ –
Kitob Shahrisabz yerosti chuchuk suvlari hosil bo ladigan mintaqalarga
– ’
ushbu maqomni berish to g risidagi qarorlari qabul qilindi.
’ ’
Viloyatlar miqyosidagi yerosti chuchuk suvlari hosil bo ladigan 8 ta
’
mintaqadan 5 tasida Farg ona, Namangan, Samarqand va Surhondaryo
’
viloyatlari hokimlarining tegishli qarorlari qabul qilindi, bular: Farg ona
’
viloyati Isfara yerosti chuchuk suv manbasining Beshariq uchastkasi, Namangan
viloyatining Olmos Vazrik, Iskovot Peshkanar yerosti chuchuk suv
– –
manbalari, Samarqand viloyati Nurosti chuchuk suv manbasining Djyush
uchastkasi, Surhondaryo viloyati Toshhurd yerosti chuchuk suv manbalaridir. 21
20
Abdullayev O, Toshmatov Z,. O zbekiston ekologiyasi bugun va erta Toshkent, 1992-yil.
“ ’ ”
21
Rafiqov A.A. geoekologik muammolar Toshkent, 1997-yil.
“ ”
23

Daryolar ifloslanishining oldini olish maqsadida o tgan 2002 yil’
mobaynida Vazirlar Mahkamasi tomonidan Q a shqadaryo daryosining qirg oq
“ ’
bo yi polosasi va muhifaza zonasini belgilash to g risida gi hamda
’ ’ ’ ”
S a m arqand, Navoiy va Buxori viloyatlaridagi Zarafshon daryosining
“
qirg oqbo yi polosasi va muhofaza zonasini belgilash to g risida gi
’ ’ ’ ’ ”
qarorlar qabul qilindi. 22
Aholining toza ichimlik suvi bilan ta minlanganligini yaxshilash
’
masalasihal qilinayotgan bir vaqtda oqova suvlarni chiqarib tashlash va ularni
tozalash uchun kanalizatsiya tarmoqlarini qurish, mavjud tozalash inshootlarini
kengaytirish va yangilarini qurish masalariga yetarli darajada e tibor
’
berilmayapti.
Taraqqiyotning hozirgi bosqichida inson bilan tabiatning o zaro
’
ta siriga oid bir qator muammolarni hal etish faqat bir mamlakat doirasida
’
cheklanib qola olmaydi. Ularni butun sayyoramiz ko lamida hal qilish zarur.
’
Ko rinib turibdiki, tabiiy muhitni inson yuritadigan xo jalik faoliyatining
’ ’
zararli ta siridan himoya qilish bilan bog liq ko pgina muammolar keng
’ ’ ’
ko lam kasb etadi. Shu sababli ular faqat xalqaro hamkorlik asosida hal
’
qilinishi lozim.
Ekologiya muammosi Yer yuzining hamma burchaklarida ham dolzarb.
Faqat uning keskinlik darajasi dunyoning turli mamlakatlarida va mintaqalarida
turlichadir.
Markaziy Osiyo mintaqasida ekologik vaziyatning g oyat xavfli
’
zonalaridan biri vujudga kelganligini alam bilan ochiq aytish mumkin.
Vaziyatning murakkabligi shundaki, u bir necha o n yilliklar mobaynida ushbu
’
muammoni inkor etish natijasidagina emas, balki mintaqada inson hayot
faoliyatining deyarli barcha sohalari ekologik xatar ostida qolganligi natijasida
kelib chiqqandir. Tabiatga qo pol va takabburlarcha munosabatda bo lishga
’ ’
yo l qo yib bo lmaydi. Biz bu borada achchiq tajribaga egamiz. Bunday
’ ’ ’
22
A. Nigmatov ekologiya huquqi Toshkent, 2004-yil, 105-bet.
“ ”
24

munosabatni tabiat kechirmaydi. Inson tabiatnig xo jayini, degan soxta– ’
sotsialistik mafkuraviy da vo, ayniqsa, Markaziy Osiyo mintaqasida ko plab
’ ’
odamlar, bir qancha xalqlar va millatlarning hayoti uchun fojeaga aylandi.
Ularni qirilib ketish, genofondning yo q bo lib ketishi yoqasiga keltirib
’ ’
qo ydi.
’
Afsuski, bu jarayonlar O zbekistonni ham chetlab o tmadi. Bu yerda,
’ ’
mutahassislarning baholashicha, juda murakkab, aytish mumkinki, xavfli vaziyat
vujudga kelmoqda. Bunday vaziyat nimadan iborat?
Birinchidan, yerning cheklanganligi va uning sifati tarkibi pastligi bilan
bog liq xavf to ztovsiz ortib bormoqda. Markaziy Osiyo sharoitida yer Olloh
’ ’
taoloning bebaho in omidir. U tom ma noda odamlarni boqadi, kiyintiradi.
’ ’
Bevosita dehqonchilik bilan bog langan oilalarnigina emas, balki ma lum bir
’ ’
tarzda qishloq xo jaligi bilan aloqador barcha tarmoqlar va uning
’
ne matlaridan bahramand bo layotgan respublikaning barcha aholisi farovon
’ ’
turmush kechirishi uchun moddiy negiz yaratadi. Ayni vaqtda yer ulkan boylik
bo libgina qolmay, mamlakatning kelajagini belgilab beradigan omil hamdir.
’
Bu hol O zbekistonda ayniqsa yaqqol namoyon bo lmoqda, chunki yerning
’ ’
iqtisodiy va demografik vazifasi yildan-yilga kuchayib bormoqda.
Respublikaning 447,4 ming kvadrat kilometrdan ortiq bo lgan umumiy
’
maydonining atigi 10 foizinigina ekin maydonlari tashkil etadi. Ayni chog da
’
O zbekiston egallab turgan maydonning ancha qismini Qoraqum, Qizilqum,
’
Ustyurt kabi cho l va yarim cho l yerlar tashkil etadi. Ayniqsa, qishloq
’ ’
xo jalik maqsadlarida foydalanilayotgan yer maydonlariga to g ri keladigan
’ ’ ’
demografik yuk hozirning o zidayoq o ta salmoqli. Markaziy Osiyo
’ ’
mamlakatlari orasida O zbekistonda aholining zishligi ayniqsa yuqori bo lib,
’ ’
1 kvadrat kilometrga 51,4 kishi to g ri keladi, xolbuki, bu raqam
’ ’
Qozog istonda 6,1, Qirg izistonda 22,7, Turkmanistonda 9,4 ni tashkil
’ – ’ – –
etadi. Respublikamizda har ,bir odamga 0,17 gektar ekin maydoni to g ri
’ ’
kelsa, Qozog istonda 0,26, Ukrainada 0,59, Rossiyada 0,67 gektar ekin
’ – – –
25

maydoni to g ri keladi. Barcha aholining yarmidan ko prog i qishloq’ ’ ’ ’
joylarda yashayotganligini hisobga olsak, dadil aytish mumkinki, bizninh
qishloqlarimizda insoniy zahiralarning nisbit ortiqligi emas, balki mutloq
ortiqligi yaqqol ko zga tashlanadi.
’
Bizda aholining o sishi nisbatan yuqori bo lib, urbanizatsiya va
’ ’
hosildor yerlarni shaharlarni rivojlantirishga , uy joy qurilishiga, yangi
–
korxonalar, muhandislik hamda transport kommunikatsiyalari tarmog ini barpo
’
etishga ajratib berish jarayonlari jadal bormoqda. Shuni hisobga olsak, yaqim
yillar ichida, hatto XXI asr arafasidayoq yer zahiralari bilan ta minlanish
’
muammosi yanada keskinlashishi mumkin.
XXI asr oxirida yerlarning tabiiy ravishda cho lga aylanishi yuqori
’
darajada borayotganligi yetmaganidek, odamlarning munosabati tufayli cho lga
’
aylanib borish jarayoni shitob bilan davom etayotganligi bu muammoni yanada
kuchaytirmoqda. Ayni chog da tabiiy muhitning yomonlashuvi bilan birga,
’
tuproq nurashi, sho rlanishi, yer usti va yer osti suvlarining sathi pasayishi va
’
boshqa hodisalar ro y bermoqda.
’
Ilgari nurashga qarshi chora tadbirlar yaxshi olib borilmaganligi tufayli
–
shamol va suv ta sirida yemirilish tuproqning unumdorligiga salbiy ta sir
’ ’
ko rsatmoqda. Bu chora tadbirlar juda past sur atlarda va sifatsiz olib
’ – ’
borilgan. Hatto, 80-yillarning oxirida amalda butunlay to xtatib qo yilgan edi.
’ ’
Respublikada 2 million gektardan ortiq yer maydoni yoki barcha sug oriladigan
’
qariyb yarmi buzilish xavfi ostida qolgan.
Yerlarning nihoyat darajada sho rlanganligi O zbekiston uchun ulkan
’ ’
ekologik muammodir. Yerlarni ommaviy suratda o zlashtirish, hatto
’
sho rlangan va melioratsiyaga yaroqsiz yirik-yirik, yaxlit maydonlarni ishga
’
solish ana shunga olib keldi. Songgi 50-yil mobaynida sug oriladigan yer
’
maydoni 2,46 million gektardan 4,28 million gektarga yetdi. Faqat 1975-1985
yillar mobaynida 1 million gektarga yaqin yer maydonlari o zlashtirildi. 1990-
’
26

yilga kelib sug oriladigan yer maydoni 1985 yildagiga qaraganda 1,5 barobar’
ko paydi.
’
Ekin maydonlari tarkibida vaqtlarga (1990-yilga) qadar paxta deyarli 75
foiz maydonni egallagan edi. Dunyoning birorta ham mamlakatida pazta
monopoliyasi bu qadar yuqori darajaga ko tarilmagandi. Bu hol yerning
’
kuchsizlanishiga, tuproq unumdorligi pasayishiga, uning suv fizikaviy
–
xossalari yomonlashuviga, tuproqning buzilishi va nurashi jarayonlari ortishiga
olib keldi.
O zbekistonda noorganik meniral o g itlar, girbisidlarning qo llanishi
’ ’ ’ ’
eng yuqori normalardan ham o z barobar ortiq edi. Ular tuproqni, daryo, ko l,
’ ’
yer osti va ichimlik suvlarini ifloslantirdi. Bundan tashqari, yangi yerlardan
foydalanishda zarur texnologiyalarga rioya qilinmadi. Hamma joyda paxta
nazoratsiz sug orildi. Tuproqning nami ko payib ketdi. Bu esa uning qayta
’ ’
sho rlanishiga olib keldi.
’
Tuproqning har xil sanoat chiqindilari va maishiy chiqindilar bilan
shiddatli tarzda ifloslanishi real tahdid tug dirmoqda. Turli kimyoviy vositalar,
’
zararli moddalar va mineral o g itlarni, sanoat va qurilishmateriallarini
’ ’
saqlash, tashish va ulardan foydalanish qoidalarining qo pol ravishda buzilishi
’
yerning ifloslanishiga olib kelmoqda. Undan samarali foydalanish
imkoniyatlarini cheklamoqda.
Foydali qazilmalarni jadal qazib olish, ko pincha ularni qayta ishlshning
’
texnologik sxemalari nomukammalligi ko p miqdorda ag darmalar, kul, shlak
’ ’
va boshqa moddalar to planib qolishiga olib kelmoqda. Bular dehqonchilik
’
uchunyaroqli bo lgan yerlarni egallabgina qolmay, balki tuproqni, yer usti va
’
yer osti suvlarini, atmosfera havosini ifloslantirish manbalariga ham
aylanmoqda. Respublikada zaharli chiqindilardan foydalanish sanoati esa
hozircha yaratilgan emas.
O zbekiston hududida qattiq maishiy chiqindilar tashlanadigan 230 dan
’
ortiq shahar va qishloq ahlatxonalari mavjud. Ularda tahminan 30 millionlab
27

kub metr axlat to planadi. Ular asosan stixiyali ravishda, jug rofiy, geologic ’ ’ –
gidrogeologik va boshqa shart sharoitlarni kopleks o zgarmay turib tashkil
– ’
etilgan . ularda qattiq maishiy chiqindilarni zararsizlantirish va ko mib tashlash
’
ibtidoiy usullar bilan amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, respublikaning yirik
shaharlarida maishiy chiqindilarni ishlatish va zararsizlantirish sohasida
murakkab vaziyat vujudga kelgan. Respublikada hali hanuz maishiy
chiqindilarni sanoat usulida qayta ishlash masalasi hal qilinmagan. Yagona
Toshkent maishiy chiqindilar tajriba zavodi 1991 yildagina ishlay boshladi.
Riaktiv ifloslanish, ayniqsa, katta xavf tug dirmoqda. Moylisuv
’
(Qirg iziston) daryosining qirg oqlari yoqasida 1944 yildan to 1964 yilgacha
’ ’
uran rudasini qayta ishlash chiqindilari ko milgan. Hozirgi vaqtda qoldiqlar
’
saqlanadigan 23 ta joy mavjud. Bu yerlarda selni to sadigan to g onlarni
’ ’ ’
mahkamlash hamda ko chki havfi bo lgan joylardagi qiyaliklarning
’ ’
mustahkamligini ta minlash lozim.
’
Navoiy viloyatidagi qoldiqlar saqlanadigan joy ham ekologik jihatdan
xavfli ifloslantirish o chog i hisoblanadi. Bu yerdagi radiaktiv qumni shamol
’ ’
uchirishi xavfi bor.
Shu sababli O zbekistonda tabiatni muhofaza qilishdagi g oyat muhim
’ ’
vazifa yerlarning holatini yaxshilashdan, tuproqning ifloslanishini kamaytirish
bo yicha chora tadbirlar majmuini amalga oshirishdan iborat. Bu o rinda
’ – ’
gap eng avvalo tabiiy zahiralardan foydalanishni tubdan yaxshilash haqida
bormoqda.
Ikkinchidan, O zbekistonning ekologik xavfsizligi nuqtai nazaridan
’
qaraganda, suv zahiralarining, shu jumladan yer usti va yer osti suvlarining
keskin taqchilligi hamda ifloslanganligi katta tashvish tug dirmoqda.
’
Respublikaning daryolari, kanallari, suv omborlari va hatto yer osti suvlari har
taraflama inson faoliyati ta siriga uchramoqda.
’
Sug oriladigan hududlarda suv atbiatining bebago in omidir. Butun
’ ’
hayot suv bilan bog liq. Zotan, suv tamom bo lgan joyda hayot ham tugaydi.
’ ’
28

Shunday bo lsa-da, Markaziy Osiyoda suv zahiralari juda cheklangan. Yiliga’
78 kub kilometr suv keltiradigan Amudaryo va 36 kub kilometr suv keltiradigan
Sirdayyo asosiy suv manbalaridir.
Hozirgi vaqtda xalq xo jaligida Orol dengizi havzasining barcha
’
zahiralaridan to la to kis foydalanilmoqda.
’ ’
Daryolar oqimi asosan Qirg iziston va Tojikiston tog laridan
’ ’
boshlanadi. Suv zahiralarining ko pchilik qismidan Markaziy Osiyodagi barcha
’
respublikalarning yerlarini sug orish uchun foydalaniladi. Shu munosabat bilan
’
mintaqadagi barcha davlatlarning manfaatlari yo lida hamda ekologiya
’
talablarini, daryolar del talarida va Orol dengizida aqbul hayoiy shart
’
sharoitlarni yaratish maqsadida bu yerlarga suvning o tishini ta minlash
’ ’
zarur.shu bilan birga Orol dengizi havzasining cheklangan suv zahiralarini
birgalashib, kelishgan holda boshqarish muammosini amaliy hal qilish talab
etilmoqda.
Mintaqaning yana bir muammosi suvni muhofaza qilish va tejash
tadbirlari majmuini amalga oshirish zaruruiyati bilan bog liqdir. Bu tadirlar
’
suvning isrof bo lishini eng kam darajaga keltirish maqsadida sug orish
’ ’
tarmog ining rejimi va o lchamlarini sug orish texnikasi bilan mustahkam
’ ’ ’
bog lashni o z ichiga oladi.
’ ’
Endilikda kollekter zovur suvlarini tashlab yuorishni tartibga solish,
–
oqova suvlarni daryo va suv omborlariga oqizishni batamom to xtatish zarur.
’
Su zahiralarining sifati eng muhim muammolardan biridir. 60-yillardan
boshlab Markaziy Osiyoda yangi yerlar keng ko lamda o zlashtirildi. Sanoat,
’ ’
chorvachilik komplekslari ekstensiv rivojlantirildi. Urbanizatsiya kuchaydi.
Kollektr zovur tizimlari qurildi hamda daryo suvlari sug orish uchun
– ’
muttasil yuqori hajmlarda olindi. Shu bois havzalardagi suvning sifati
yomonlasha boshladi.
Daryo suvlarining ifloslanishi ekologiya gigiyena va sanitariya
– –
epidemiologiya vaziyatini, ayniqsa, daryolarning quyi oqimlarida
29

yomonlashtirmoqda. Ikkinchi tomondan, daryo suvlari tarkibida tuzlarning
mavjudligi Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon va boshqa daryolarning del talarida’
tuproqning sho rlanishini kuchaytirmoqda. Bu esa qo shimcha melioratsiya
’ ’
ishlarini amalgam oshirish, zovur tizimlarini barpo etish va tuproq sho rini
’
yuvishda yaqqol sezilmoqda.
O zbekiston va qo shni mintaqalar sharoitida aholini sifatli ichimlik
’ ’
sunvi bilan ta minlash alohida ahamiyat kasb etmoqda. Aholi punktlarini
’
odatdagi vodoprovod suvi bilan ta minlash ko rsatkichi respublikada faqat
’ ’
keyingi besh yillikning o zida tahminan 1,5 barobar ortdi. Shunga qaramay,
’
ushbu muammo dolzarbligicha qolmoqda. Ichimlik suvi ta minoti
’
manbalarining ifloslanishi respublikada, ayniqsa, orol bo yida kasallikka
’
chalinishning yuqori darajasiga sabab bo ldi.
’
Uchinchidan, Orol dengizining qurib borish havfi g oyat keskin
’
muammo, aytish mumkinki, milliy kulfat bo lib qoldi. Orol dengizi muammosi
’
uzoq o tmishga borib taqaladi. Lekin bu muammo so nggi o n yillik
’ ’ ’
mobaynida xavfli darajada ortdi. Markaziy Osiyoning butun hududi bo ylab
’
sug orish tizimlarini jadal sur atda qurish ko plab aholi punktlariga va sanoat
’ ’ ’
korxonaliga suv berish barobarida keng ko lamdagi fojea Orol halok
’ –
bo lishining sababiga ham aylandi. Yaqin yaqinlargacha cho lu sahrolardan
’ – ’
tortib olingan va sug orilgan yangi yerlar haqida dabdaba bilan so zlanardi.
’ ’
Ayni chog da ana shu suv Oroldan tortib olinganligi, uni jonsizlantirib
’ “
qo yganligini hayolga keltirmasdi. Endilikda Orolbo yi ekologik kulfat
’ ” ’
hududiga aylandi.
Orol tangligi in,soniyat tarixidagi eng yirik ekologik va gumanitar
fojealardan biridir. Dengiz havzasida yashaydigan qariyb 35 million kishi uning
ta sirida qoldi.
’
Biz 20-25 yil mobaynida jahondagi eng yirik yopiq suv havzalaridan
birining yo qolib borishiga guvoh bo lmoqdamiz. Biroq bu avlodning ko z
’ ’ ’
o ngida butun bir dengiz halok b lgan hol hali ro y bergan emas edi.
’ ’ ’
30

1911-1962 yillarda Orol dengizining sathi eng yuqori nuqtada bo lib,’
53,4 metrni, suv hajmi 1064 kub kilometrni, suvning yuzasi 66 ming kvadrat
kilometrni va menirallashuv darajasi bir litr suvda 10-11 grammni tashkil etgan
edi. Dengiz transport, baliq xo jaligi, iqlim sharoiti jihatidan katta ahamiyatga
’
ega bo lgan. Unga Sirdaryo va Amudaryodan har yili deyarli 56 kub kilometr
’
suv kelib qo yilar edi.
’
1994 yilga kelib Orol dengizidagi suvning sathi 32,5 metrga, suv hajmi
400 kub kilometrdan kamroqqasuv yuzasidan maydoni esa 32,5 ming kvadrat
kilometrga tushib qoldi, suv havzasining minerallashuvi ikki barobar ortdi.
Orolning sathi 20 metr pasayishi natijasida u endi yaxlit dengiz emas,
balki ikkita qoldiq ko lga aylanib qoldi. Uning sohillari 60-80 kilometrga
’
chekindi. Amudaryo bilan Sirdaryoning del talari jadal sur atlar bilan buzilib
’ ’
bormoqda. Dengizning suv qochgan tubi 4 million gektardan ortiqroq maydonga
ko rinib qoldi. Natijada yana bitta qo l bola qumli sho rxok sahroga
’ “ ’ ” – ’
ega bo ldik. Shamol Orol dengizinibg qurib qolgan tubidan tuz va chang
’ –
to zonni yuzlab kilometrga uchirib ketmoqda.
’
Orolning qurib qolgan tubidagi chang bo ronlari 1975 yildayoq kosmik
’
tadqiqotlar natijasida aniqlangan edi. 80-yillarning boshlaridan buyon bunday
to fonlar bir yilda 90 kun davomida kuzatilmoqda. Chang tuzon uzunligi 400
’
kilometr maydonga yetib bormoqda. Chang bo ronlarining ta sir doirasi esa
’ ’
300 kilometrgacha yetmoqda. Mutaxassislar bergan ma lumotlarga qaraganda,
’
bu yerda har yili atmosferaga 25-75 million tonna chang ko tariladi.
’
Bularning hammasi Orol bo yi iqlimining o zgarishiga olib keldi. 1983
’ ’
yildan boshlab Orol baliq ovlashga yaroqsiz bo lib qoldi. Sohilning hozirgi
’
chizig idan yiroqlarga bo lgan baliqlarning qachonlardir qudratli
’ ’
flotiliyasining zang bosgan qoldiqlarini, vayronaga aylangan baliqchilar
posyolkalarini uchratish mumkin. Bo zko l, Oltinko l, Qaratma ko rfazlari
’ ’ ’ ’
yo qoldi. Akpetki arxipelagi quruqlik bilan qo shilib ketdi. Yaylovlar va
’ ’
o tloqlar yo qolib bormoqda. Hudud botqoqqa aylanmoqda. Suvning tobora
’ ’
31

taqchillashib borayotganligi va sifati yomonlashayotganligi va sifati
yomonlashayotganligi tuproq va o simlik qatlamining buzilishiga, o simlik va’ ’
hayvonot dunyosida o zgarishlar yuz berishiga, shuningdek, sug orma
’ ’
dehqonchilik samaradorligining pasayishiga olib kelmoqda. Orol dengizining
qurib borishi va shu jarayon tufayli Orolbo yi mintaqasining tabiiy muhitning
’
buzilishi ekologik fojea sifatida baholanmoqda. Chang va tuz bo ronlarining
’
paydo bo lishi, faqat Orol bo yida emas, balki dengizdan ancha naridagi
’ ’
bepayon hududlarda yerlarning cho lga aylanishi, iqlim va landshaftning
’
o zgarishi bular ana shu fojea oqibatlarining to liq bo lmagan ro yhatidir.
’ – ’ ’ ’
Orol fojeasini 70-yillarning boshlarida, juda kechi bilan 80-yillarning
boshlarida, dengizning sathi unchalik pasaymagan bir paytda idora qilish
mumkin edi. Hozirgi vaqtda uni boshqarish juda murakkab bo lib qoldi.
’
Keyinchalik esa bu jarayon yana ham mushkullashadi yoki umuman boshqarib
bo lmaydigan holga keladi.
’
Orol bo yida dengizning qurib borishi munosabati bilan xalqaro, keng
’
ko lamli ahamiyatga bog liq bo lgan ekologik, ijtimoiy iqtisodiy va
’ ’ ’ –
demografik muammolarning murakkab majmui vujudga keldi.
Orol dengizining qurib borishi va mintaqaning cho lga aylanishi bilan
’
bog liq ekologik fojea bu havzada yashayotgan barcha xalqlarning dardu
’
alamidir.
Suv zahiralari bilan bog liq bo lgan muammolar majmuasi keng
’ ’
ko lamli va murakkab ko p tarmoqli yondashuvni, mintaqadagi davlatlar bilan
’ ’
xalqaro hamjamiyat o rtasida hamkorlikni rivojlantirishni talab qiladi.
’
Markaziy Osiyo davlatlari boshliqlarining 1993-yil mart oyida
Qizilo rdada bo lib o tgan uchrashuvi Orol dengizi tangligini hal etish
’ ’ ’
yuzasidan birgalida harakat qilish to g risida bitm imzolandi. Oroldengizi
’ ’
muammolari bo yicha Davlatlararo Kengash va uning ishchi organi Ijroiya
’ –
Qo mitasi, shuningdek, Orolni qutqarish Xalqaro fondi tashkil etildi. Markaziy
’
Osiyo respublikalari davlat boshliqlarining 1994-yil yanvarida Nukus shahrida
32

bo lib o tgan ikkinchi uchrashuvda Orol dengizi havzasidagi ekologik’ ’
vaziyatni yaxshilash yuzasidan yaqin uch-besh yilga mo ljallangan, mintaqani
’
ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirishning aniq harakatlar dasturi tasdiqlandi. 1994-
–
yil mart oyida Toshhovuzda bo lgan uchinchi uchrashuvda Davlatlararo
’
Kengashning ushbu dasturning bajarilishi haqidagi hisoboti tinglandi.
1997-yil fevralda Markaziy Osiyodagi besh davlat boshliqlarining BMT,
Jahon banki va boshqa xalqaro tashkilotlar vakillari ishtirokida Almatida bo lib
’
o tgan uchrashuvida Orol muammosini hal etish bo yicha tashkiliy
’ ’
tuzilmalarni takomillashtirish to g risida qaror qabul qilindi Orolni
’ ’ –
qutqarish xalqaro fondining ancha ishchan tarkibi va uning negizida harakatchan
Ijroiya qo mitasi tuzildi.
’
Orol muammosining butun keskinligini, uni saqlab qolish yuzasidan
kechiktirib bo lmaydigan chora tadbirlar ko rish zarurligini tushungan
’ – ’
holda, Markaziy Osiyo respublikalarining hukumatlari, mutahassislari va
mintaqaning ilmiy jamoatchiligi, xalqaro tashkilotlari 1995 yil 20 sentabrda
Nukus shahrida Markaziy Osiyo davlatlari va xalqaro tashkilotlarning Orol
dengizi havzasini barqaror rivojlantirish muammolari bo yicha
’
Dekloratsiyasini qabul qildilar. Deklaratsiya barqaror rivojlanish qoidalariga
qat iy amal qilishni nazarda tutadi va e tiborni quyidagi g oyat muhim
’ ’ ’
muammolarni hal qilishga qaratadi:
 Qishloq va o rmon xo jaligining yanada muvozanatli va ilmiy
’ ’
asoslangan qizimga o tish;
’
 Suv zahiralaridan foydalanishning tejamli usullarini ishlab chiqish,
sug orishda va atrof muhitni muhofaza qilishda takomillashgan
’
texnologiyalarni qo llash vositasida irrigatsiyaning samaradorligini
’
oshirish;
 Mintaqaning tabiiy zahiralarini kompleks boshqarish tizimini
takomillashtirish.
33

Pirovard natijasida Orol dengizining barqaror rivojlanish, bu mintaqada
yashayotgan odamlarning turmush darajasipasayib ketishiga yo l qo ymaslik,’ ’
kelajakda yosh avlod uchun munosib turmushni ta minlash tamoyillari asosida
’
hal qilish bo yicha turmushni ta minlash tamoyillari asosida hal qilish
’ ’
bo yicha uzoq muddatli strategiya va dasturni ishlab chiqish hamda ro yobga
’ ’
chiqarish zarur.
To rtinchidan, havo bo shlig ining ifloslanishi ham respublika
’ ’ ’
ekologik xavfsizlikka solinayotgan tahdiddir.
Mutahassislarning ma lumotlariga qaraganda, har yili respublikaning
’
atmosfera havosiga 4 million tonnage yaqin zararli moddalar qo shilmoqda.
’
Shularning yarmi uglerod oksidiga to g ri keladi, 15 foizini uglevodorod
’ ’
chiqindilari, 14 foizini azot oksidi, 8 foizini qattiq moddalar tashkil etadi va 4
foizga yaqini o ziga xos o tkir zaharli moddalarga to g ri keladi.
’ ’ ’ ’
Atmosferaga uglerod yig indisining ko payib borishi natijasida o ziga xos
’ ’ ’
keng ko lamdagi issiqxona effekti vujudga keladi. Oqibatda Yer havosining
’
o rtacha harorati ortib ketadi.
’
Arid mintaqasida joylashgan O zbekiston Respublikasida tez-tez chang
’
bo ronlarini qo zg atib turuvchi Qoraqum va Qizilqum sahrolaridek yirik
’ ’ ’
tabiiy manbalar mavjud. So nggi o n yilliklar mobaynida Orol dengizining
’ ’
qurib borishi tufayli chang va tuz ko chadigan yana bir tabiiy manba paydo
’
bo ldi.
’
Respublikamizda ekologik holatning yangilanishiga salbiy ta sir
’
ko rsatayotgan omillardan yana biri chiqindilarni joylashtirish va ularni
’ –
qayta ishlash muammosining ,to liq hal etilmaganli hisoblanadi.
’
Jahonda ham maishiy chiqndilar muammosi shu paytgacha to liq ijobiy
’
hal etilmagan. Zotan, har yili bir shahar aholisidan o rtacha 150 kg dan 600 kg
’
gacha chiqindi jon boshiga Amerika Qo shma Shtatlarida 520 kg ni,
’
34

Norvegiya, Ispaniya, Shvetsiya va Nederlandiyada 200-300 kg ni tashkil etadi.
Toshkent shahrida esa bu ko rsatkich 240 260 kg ni tashkil etmoqda.’ – 23
Tahlillarga murojaat qiladigan bo lsak, O zbekiston hududida qattiq
’ ’
maishiy chiqindilar tashlanadigan 200 ga yaqin shahar va qishloq ahlatxonalari
mavjud. Ularda tahminan 30 mln. kub metr axlat to planadi. Ming afsuski,
– ’
ushbu axlatxonalarda to planayotgan chiqindilarni zararlantirish va ko mib
’ ’
tashlash hamon eskirgan usullar bilan amalga oshirilmoqda.
Bu muammolarni bartaraf etishda, respublikamizda qabul qilingan
ekologik dasturlarning bekamiko st bajarilishiga bog liq. Daraxtzor va
’ ’
o rmonlarni ko paytirish, manzarali daraxtlarni yo l chetlariga ko plab
’ ’ ’ ’
o tqazish mavjud muammolarning oldini olishga ijobiy natijalar beradi.
’
I. 3 O zbekistonda havo qatlamining buzilishi va uning oqibatlari.
’
Mustaqil yurtimiz iqtisodiy rivojlangan jannatmakon o lka bo lib
’ ’
qolishi uchun sog lom ekologik jihatdan toza atrof muhitni yaratish, odamlar
’ –
salomatligini asrash muhimdir. Insonning butun hayoti tug lishi, yeb
– ’ –
ichishi, o sib unishi, mehnat qilishi barcha barchasi tabiat bilan payvand.
’ – –
Yer kurrasi atrofini o rab olgan havo qatlamiga atmosfera deymiz. Yer
’
atmosferasi amaliy jihatdan cheksiz, uning kimyoviy tarkibi bir xil
balandliklarda deyarli o zgarmaydi. Ammo ishlab chiqarishning uzluksiz
’
rivojlanishi natijasida atmosfera tarkibi ifloslanib bormoqda. Bundan tashqari,
yer sifatidan uchib chiqqan turli tuman chang, metal zarralari havoga
–
23
Shodimetov Yu. Ijtomoiy ekologiyaga kirish Toshkent, 1997-yil.
“ ”
35

to planib, maxsus inversiya qatlamini hosil qiladi. U esa quyoshdan kelayotgan’
yorug lik oqimini yer sirtiga o tishiga to sqinlik qiladi. Oqibatda yerda iqlim
’ ’ ’
o zgaradi. Tirik mavjudotning hayoti havf ostida qoladi. Hozirgi kunda
’
atmosferani muhofaza qilish masalasi jahon xalqlarini tashvishga solib
kelmoqda. Demak, har bir madaniyatli kishi atmosfera va uning ahamiyati
haqida ma lum darajada ma lumotga ega bo lmog i lozim.
’ ’ ’ ’
Havo yer kurrasining tarkibiy qismi, hayot ana shu havo qatlami ostida
paydo bo lgan. Undagi hayot kosmik ta sirlar bilan bevosita bog langan.
’ ’ ’
Atmosferaning yuqori qatlamiga har sekundda kosmos va quyoshdan nihoyatda
katta quvvatga ega bo lgan to lqin oqimlari: nurlanish, shiddatli roentgen
’ ’
nurlari va boshqalar kelib turadi. Ammo ularning ko pi atmosferaning yuqori
’
qatlamlarida tutilib qoladi. Aks holda zararli radiatsiyadan yerdagi hayot nobud
bo lgan bo lardi. Atmosfera quyosh nurini hayot yaratsa zarur bo lgan
’ ’ ’
miqyosda o tkazib, yerning isishiga imkon yaratadi, undan qaytayotgan
’
nurlarni esa olam fazosiga tarqalib ketishiga yo l qo ymaydi. Bu hol yerni
’ ’
sovib qolishdan saqlaydi va sutka davomida havo haroratining keskin
o zgarishiga to sqinlik qiladi.
’ ’
2010 yilning 24 sentabr kuni Oliy Majlis Qonunchilik palatasida
О ‘zbekiston Ekologik harakati deputatlar guruhi, Ekologiya va atrof muhitni
muhofaza qilish masalalari q о ‘mitasi hamda О ‘zbekiston Ekologik harakati
hamkorligida tashkil etilgan «Markaziy Osiyoning ekologik muammolari»
mavzuiga bag‘ishlangan seminar b о ‘lib о ‘tdi. Unda Qonunchilik palatasi
deputatlari, О ‘zbekiston Ekologik harakati faollari, О ‘zbekiston Respublikasi
Fanlar Akademiyasi «Suv muammolari instituti», Orolni qutqarish xalqaro
jamg‘armasi agentligi, UZGIP MCHJ vakillari va boshqa mutasaddi tashkilotlar
mutaxassislari, shuningdek ommaviy axborot vositalari vakillari ishtirok etdilar.
Seminarda Prezidentimiz I.Karimovning 2010 yil 20 sentabr kuni BMT
Bosh Assambleyasining Ming yillik rivojlanish maqsadlariga bag ishlangan
‘
oliy darajadagi yalpi majlisida Mingyillik rivojlanish maqsadlariga erishishda
36

atrof muhit muhofazasi muhim ahamiyat kasb etishi, s о ‘nggi qirq yilda Orol
dengizi akvatoriyasi 7 barobar, suv hajmi 13 marta kamayganligi, Orolga kelib
tushadigan suvning katta qismi Amudaryo va Sirdaryo orqali yetib kelishi
hisobga olinsa, ulardagi oqimning kamayishi shusiz ham murakkab ekologik
barqarorlikka putur yetkazishi kabi global ekologik muammolarni
k о ‘targanliklari xususida alohida t о ‘xtalib о ‘tildi. Orol dengizining qurishi butun
mintaqaga salbiy ta’sir k о ‘rsatayotgani yana bir bor ta’kidlandi. Orolb о ‘yida
sanitariya va ekologik vaziyat yomonlashishi, ch о ‘llashish jarayonlari
jadallashib, sug‘oriladigan yerlar qisqarishi, ichimlik suvining minerallashuvi,
sulfatlar va xloridlar b о ‘yicha sifati yomonlashgani natijasida о ‘simlik va
hayvonot dunyosiga qattiq putur yetganligi qayd etildi.
Markaziy Osiyoda transchegaraviy suv resurslaridan foydalanish, Orol
dengizi havzasining suv resurslarini hamkorlikda boshqarishda qat iy xalqaro’
huquqiy normalarga rioya etish, mintaqada suvdan foydalanish masalalarini hal
qilish muammolari Markaziy Osiyoning barcha mamlakatlari uchun muhimligi
e tiborga olinishi zarurligi ta kidlab
’ ’ о ‘tildi.
Seminar davomida jamoatchilikni Orol dengizi va Orolb о ‘yining barcha
ekologik muammolarini hal qilishga keng jalb etgan holda keng tushuntirish
ishlarini amalga oshirish, transchegaraviy suv resurslaridan oqilona foydalanish
va ularni muhofaza qilish b о ‘yicha birgalikdagi boshqaruvni takomillashtirish
masalalari ham e’tibordan chetda qolmadi. Amudaryo va Sirdaryo havzasi
transchegaraviy suv irmoqlarida GESlar va boshqa gidrotexnik inshootlarni
qurish b о ‘yicha k о ‘zlanayotgan loyihalar yuzasidan xalqaro ekologik ekspertiza
xulosasini olish zarurligi, bu borada q о ‘shni mamlakatlar manfaatlarini inobatga
olish muhimligi, transchegaraviy suvlarini muhofaza qilish, suvlarning
transchegaraviy ifloslanishiga y о ‘l q о ‘ymaslik va buning oldini olish,
mintaqaviy ekologik tahdidlarga qarshi kurashish, xalqaro huquqiy normalarga
rioya qilish, q о ‘shni mamlakatlar manfaatlarini e’tiborga olgan holda oqilona
yondashuvga erishish, ekologik omillarning aholi salomatligiga salbiy ta’sirini
37

kamaytirish maqsadida Yevropa Ittifoqi bilan Markaziy Osiyo о ‘rtasidagi
hamkorlikni kuchaytirish zarurligi qayd etildi.
Atmosferasiz yer ham oyga o’xshab “o’lik” jism bo’lardi. Armosferasiz
daryo, dengiz, okean, muzliklar Quyosh quvvati ta’sirida bug’lanib fazoga
tarqalib ketgan bo’lar edi. Atmosfera yerni meteorlar oqimidan himoya qiladi.
Atmosfera nafaqat tiriklar manbai, u tuganmas boylik hamdir. Undan turli
maqsadlarda foydalaniladi.
Sanoat korxonalari va avtomobillardan chiqayotgan bunday zararli gaz
tutun va changlar atmosferadagi ozon qatlamining yemirilishiga salbiy ta sir’
ko rsatishi tabiiy. Borliqni quyoshning zararli ultrabinafsha nurlari ta siridan
’ ’
saqlaydigan ozon qatlami kundan kunga yemerilib, ,butun dunyo olimlari
–
oldida global muammo bo lib qolmoqda.
’ 24
Ayniqsa, XXI asrga kelib yer sharining himoya qatlami ancha
siyraklashgan. Hozir BMT ning atrof muhit muammolari bilan
–
shug ullanuvchi YuNEP dasturi ozon qatlamining muhofaza qilish bo yicha
’ ’
sa y harakatlar olib bormoqda. O zbekiston ham bir qancha
’ – ’
konvensiyalarga qo shilib, ozon qatlamini zararli moddalardan muhofaza
’
qilishga oid Vena konvensiyasini va Memorial Protokolni ratifikatsiya qilgan.
Shaxrimiz chiroyiga dog bo lib, mahallalat hududlarida, katta
’ ’
ko chalar atroflarida, ariq bo ylarida to p to p yonayotgan va havoga
’ ’ ’ – ’
zaharli konserogen islarni chiqarayotgan axlat uyumlari so nggi paytlarda
’
bizning befarqligimiz ortayotganligini ko rsatayapti. Xolbuki, axlatxonalardan
’
chiqayotgan tutunning zarari inson salomatligi uchun sanoat korxonalaridan
chiqayotgan islardan ham ko ra ming chandon zararlidir. Shunday ekan,
’
chiqindilarni shahar tashqarisiga olib chiqib tashlash bilan masala hal
bo lmaydi. Fikrmizcha , har bir yirik korxona, har bir tuman o z hududidagi
’ ’
chiqindilarni bartaraf qilishlari uchun kichik kichik zavodlarni ishga
–
tushirishlari lozimga o xshaydi.
’
24
G ulomov P. N. Inson va tabiat Toshkent, 1980-yil. B-45
’ “ ”
38

Bir paytlar Amerikadagi Michigan ko li, Angliyadagi Temza daryosi,’
Yevropadagi Reyen daryosi kabi mashhur daryolar sirasiga kirib qolganligini
ko pchilik bilmasa kerak. Rivojlangan ushbu mamlakatlarda amalga oshirilgan
’
ekologik tadbirlar natijasida bu daryolarga qayta j o n ato etildi.
“ ” 25
ekologik
vaziyat tiklandi.
Shahrimiz atmosferasi, havosi to g risida gap ketganda,
’ ’
avtomobillarning ham haviga chiqayotgan zararli gazlari haqida to xtalishga
’
to g ri keladi. Shu kungacha shahrimizda 300 mingdan ziyod transport
’ ’
vositalari mavjudligini inobatga olsak, atmosferaning ifloslanishida ularni
u n i m i qancha ekanligini tasavvur qilish qiyin emas.
“ ” 26
Zero, 1 litr benzinni yoqish uchun 15 20 kubmetr kislorod sarflanadi.
–
Mavjud 300 mingdan ortiq transport vositalari 5 litrdan benzin yoqsa, transport
vositalaridan chiqayotgan turli xil zaharli moddalar insonda benzapirin,
qo rg oshin singarilar zamirida saraton (rak) kasalligini keltirib chiqarishni
’ ’
tadqiqotchilar isbotlashgan. 27
Xalqaro tashkilotlarning izlanishlari natijasi shuni ko rsatadiki, yirik
’
shaharlardagi bolalarning sochi, tirnoqlari hamda qonida qo rg oshin,
’ ’
benzapiren moddalari qishloqlarda yashaydigan bolalarga qaraganda ancha
ko p ekan. Ayollardagi anemiya (kamqonlik), erkaklardagi yurak qon tomir
’ –
kasalliklarining ortib borayotganligi ham tashvishli holdir. 28
Doimiy manbalardan atmosfera havosiga zararli ta sir ko rsatish
’ ’
normativlari alohida o rnatiladi va ularni sog liqni saqlash vazirligi va tabiatni
’ ’
muhofaza qilish davlat qumitasi tomonidan ishlab chiqiladi va ta qiqlanadi.
’
O zbekistonda atmosferaga 150 turdagi ifloslantiruvchi moddalar
’
chiqariladi. Qolganlarida ularning o rnatilishi yoki yangisi bilan almashtirilishi
’
talab etiladi.
25
O zbekiston ovozi gazetasi. 2002-yil, avgust.
“ ’ ”
26
Atrof muhit haqida ta limot. Ma ruzalar matni. Qarshi, 2000
’ ’
27
Janubiy O zbekiston tabiatini o rganishning dolzarb muammolari. Qarshi, 2002, 215-232 betlar
’ ’
28
O sha joyda.
’
39

Yangi qonunning o ziga xos tomonlaridan yana biri atmosfera havosidan’
foydalanishga doir normativlarning o rnatilishidadir. Ushbu foydalanish
’
normativlari ko chma manbalar, doimiy ifloslantiruvchi manbalar, fizik omillar
’
bo yicha alohida o rnatilgan.
’ ’ 29
Normativlarning eng yuqori ko rsatkichlari atmosfera havosining tabiiy
’
tarkibining o zgarishiga olib kelmaydigan darajada belgilanadi. Atmosfera
’
havosidan foydalanish normativlari korxona muassasa, tashkilotlar tomonidan
ishlab chiqiladi va tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasida tasdiqlanadi.
Ko chma manbalardan atmosfera havosiga zararli ta sir ko rsatish
’ ’ ’
normativlari, tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi va sog liqni saqlash
’
vazirligi tomonidan belgilab qo yilgan. Ayniqsa, bu o rinda avtomobil,
’ ’
traktor, tramvay, tlolebus, samalyot, poyezdlar tomonidan chiqariladigan
tovushlarga birinchi bor qonunda alohida e tibor qaratildi.
’
Doimiy ifloslantiruvchi manbalardan atmosfera havosiga ifloslanltiruvchi
moddalar va biologic organizmlarni chiqarish va foydalanishni tartibga solish
tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi tomonidan beriladigan ruhsatnomalarga
binoan yo lga qo yiladi.
’ ’
Qonunning 14 moddasiga barcha turdagi yoqilg I moylash
– ’ –
materiallarini standartlashtirish talabi o rnatilgan.
’ 30
Bu degan so z energetika vazirligiga qarashli issiqlik stansiyalari isitish
’
va sanoat qozonlarida yoqilg ini ishlatishni O zneftgaz korporatsiyasi
’ “ ’ ”
bilan kelishilgan tarzda muayyan standartlarga muofiq ravishda olib boradi.
Yoqilg I va yoqilg I moylash materiallarini talabi Farg ona va
’ ’ – ’
Shurtangazkombinat zavodlarida jahon standartlariga moslashtirilishi shart. Bu
standartlarni o rnatish va nazoratlash juda serchiqim tadbir bo lib, u mazkur,
’ ’
korxonalar tomonidan tabiatni muhofaza qilish qumitasi bilan kelishgan tarzda
olib boriladi. Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasining ma lumotlariga
’
29
A. Negmatov Ekologiya huquqi Toshkent, 2004 yil 87-93 betlar.
“ ”
30
A. Negmatov Ekologiya huquqi Toshkent, 2004 yil.
“ ”
40

ko ra yoqilg I materiallari sifatining yomonligi va motor yoqilishining’ ’
tarkibida oltingugurtning ko pligida, deb xulosalangan. Yaqin kelajakda Buxor
’
neftni qayta ishlash zavodi etilsiz yoqilg ilarni ishlab chiqarish niyatida.
’ 31
Ana o shanda Yevropa, Yaponiya, Amerikada bolgani kabi
’
O zbekistonda ham atmosfera havosi nisbatan musaffolashadi degan.
’ 32
Sobiq ittifoq hududida mustaqil respublikalarning paydo bo lishi ularga
’
yaxshi amallarning ko payishi bilan bir qatorda noekologik oqibatlarni ham
’
keltirib chiqaradi. Bunga misol qilib rivojlangan mamlakatlardan keltirilgan eski
avtomobil parkining to planishi va ularni nosoz ekspluatatsiya qilinishi 1997-
’
yildan boshlab ushbu holat O zbekiston uchun qo llanilmadi. Birinchi
’ ’
navbatda Atmosfera havosini muhofaza qilish to g risidagi qonunda chetdan
’ ’
olib kirilayotgan mashinalarga katta talablarning qo yilishi va bojxona
’
to lovlarining ko paytirilishi, ekologik mos ravishda avtomobillarga oid
’ ’
ekologik normalarni tadbiq qilishga kirishilgan.
Mamlakatimizda ekologik va mehnat muhofazasiga e tibor ortib
’
bormoqda. Demak, biz ekologik va mehnat madaniyati sari boryapmiz. Shu
yo lda mustahkam bo lsak, hayotimiz va el salomatligi tobora yaxshilanib,
’ ’
iqtisodiyotimizning esa samaradorligi oshib boraveradi.
31
Demokratlashtirish va inson huquqlari. 2003-yil, 1-son.
32
Demokratlashtirish va inson huquqlari. 2003-yil, 1-son.
41

II Bob O zbekistonda ekologik muammolarni bartaraf etish’
chora tadbirlari va ularning ahamiyati.
II. 1 O zbekistonda yer-suv manbalaridan foydalanish va ularni
’
muhofaza qilish chora tadbirlari.
Respublikaning foydali qazilmalaridan oqilona foydalanish dolzarb
–
masala. U atrof muhitni muhofaza qilishning bosh omillaridan biridir. Foydali
–
qazilmalarni olish va qayta ishlash chog ida katta isrofgarchailiklarga yo l
’ ’
qo yilmoqda. Boshlang ich xom ashyodan to liq foydalanmaslik hollari
’ ’ – ’
mavjud. Eskirgan uskunalarni almashtirish, yangi texnologiyalarni joriy etish,
ayrim sexlar, uchastkalar va butun boshli zavodlarni rekanstruksiyalash asosida
foydali qazilmalarni sanoat usulida yanada to liq va oqilona qazib olish muhim
’
vazifa bo lib turibdi. Atrof muhitni muhofaza qilish nuqtai nazaridan
’ –
42

qaraganda, tog kon sanoatining chiqindilarini o zlashtirishni yanada’ – ’
kengaytirish hamda buzilgan yerlarni qayta yaroqli holga keltirish muhim
ahamiyatgaega bo ladi.
’
1. Katta katta hududlarda ta biiy sharoitlarni tabiiy zahiralardan
– ’
samarali va kompleks foydalanishni ta minlaydigan darajada aniq
’
maqsadga qaratilgan, ilmiy asoslangan tarzda o zgartirish
’
(daryolar oqimini tartibga solish hamda suvlarni bir havzadan
ikkinchisiga tashlash, yerning namini qochirish suv chiqarish
tadbirlarini va boshqalarni amalga oshirish) lozim.
2. Jonli tabiatni butun tabiiy genofondini madaniy ekinlar va
hayvonlarning yangi turlarini ko payirish hisobiga boshlang ich
’ ’
baza sifatida saqlab qolish kerak.
3. Shaharsozlik va tumanlarni rejalashtirishning ilmiy asoslangan,
hozirgi zamon urbanizatsiyasining barcha salbiy oqibatlarini
bartaraf etadigan tizimini joriy etish yo li bilan shaharlarda va
’
boshqa aholi punktlarida aholining yashashi uchun qulay sharoit
yaratish zarur.
4. Ekologik kulfatlar chegara bilmasligini nazarda tutgan holda jahon
jamoatchiligi e tiborini mintaqaning ekologik muammolariga
’
qaratish lozim. Orol muammosi bugungi kunda keng ko lamli,
’
butun sayyoramizga dahldor muammo bo lib qolganligini, uning
’
ta siri hozirning o zidayoq biologik muvozanatni
’ ’
buzayotganligini bepayon hududlarda aholining genofondiga
halokatli ta sir ko rsatayotganligini nazarda tutish lozim.
’ ’
Halqaro tuzilmalarning zahiralari, imkoniyatlari va investitsiyalarini ana
shu muammolarini hal qilishga jalb etish birinchi darajali muammodir.
–
Atrof muhitni muhofaza qilish borasidagi yuqorida tilgan olingan
–
ta sirchan chora tadbirlarni ro yobga chiqarish yaqin vaqt ichidayoq oldingi
’ – ’
tizimdan yosh respublikaga meros bo lib qolgan ekologiya sohasidagi
’
43

ko pgina illatlar kamchiliklar va xatolarni bartaraf etish imkoniyatini yuzaga’
keltiradi. Shuningdek, keng ko lamdagi ekologik tanglik tahdidini barham
’
toptirish respublika aholisi uchun, jismonan sog lom yosh avlodning dunyoga
’
kelishi va rivolanish uchun zarur shart sharoitlar hamda ekologiya jihatdan
–
musaffo hayotiy muhit yaratish imkonini beradi.
Ona tabiatni asrash, unga nisbatan munosabatni tubdan o zgartirish
’
bugungi kunda barchamizning vijdon burchimiz bo lib qolmoqda. Bu beznes
’
emas. Zero uzoq yillar davomida biz tabiatga bir tomonlama munosabatda
bo ldik. Undan faqat tortib oldigu, ammo kelajak taqdirimizni o ylamadik.
’ ’
Oqibatda shu tabarruk zaminimizning jarohatlanishiga olib keldik. Balki o z
’ –
o zimizni ham jarohatladik.
’
Xayrli ishning kechi bo lmaydi, deydi dono xalqimiz. Qayta qurish,
’
demikratiyalash va oshkoralik tufayli necha o n yillar davomida qalbimizda
’
armon bo lib yurgan dardu alamlarimiz, shu jumladan, sobiq markazdagi
’
ba zi vazirliklar va idoralarning noto g ri siyosati tufayli o lkamizda chala
’ ’ ’ ’
chulpa qurilgan sanoat korxonalari qurilishi va transport tashkilotlarining
–
bugungi kunda tabiatimizga xalqimiz hayotiga yetkazayotgan zararlari haqida
ochiq oydin gapiradigan bo ldik. Ularni bartaraf etishni lozim deb topdik.
’
Masalan, Toshkent viloyati o zinig industrial salohiyati, agrosanoat
’
majmuasining xilma xilligi bilan respublikamizning boshqa mintaqalaridan
–
ajralib turadi. Uning umumiy maydoni 15,6 ming kv. kilometrni tashkil etib, bu
yarda 2,5 mln aholi yashaydi. 33
Viloyat sanoat, qishloq xo jaligi, qurilish xo jaligi, qurilish industriyasi
’ ’
va transport tarmoqlari yuqori darajada rivojlangan bo lib, respublikada ishlab
’
chiqarilayotgan yalpi mahsulotning 20 foizga yaqin miqdori ishlab chiqariladi.
Viloyat hududida faoliyat ko rdatayotgan energetika, kimyo, qishloq xo jaligi
’ ’
mashinasozligi, metallurgiya, paxtani qayta ishlash, yengil va oziq ovqat
–
sanoati respublikamizda yetakchi tarmoqlardan hisoblanadi. O zbekistonda
’
33
G ulomov P. N. Inson va tabiat Toshkent, 1980. b-56
’ “ ”
44

ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasi, ,mineral o g itlar qurilish’ ’
materiallarining (sement, shifer) 50.0 foizdan ortiqrog i, qora va rangli metal
’
hamda ko mir qazib olishning 90 foizi poytaxt viloyatiga to g ri keladi.
’ ’ ’ 34
Hozirgi kunda viloyatda 14 mingdan ziyod korxona, qo shma korxona,
’
qurilish va transport tashkiloti, xo jaliklarning shirkat xo jaliklari faoliyat
’ ’
ko rsatmoqda.
’
Qayd etilgan korxona, tashkilot xo kaliklarning barchasi yer va suv
’
manbalaridan, biomanbalardan, yerosti va ochiqdagi foydali qazilmalardan
foydalanib kelmoqda. Armosfera va suv havzalarining tozaligiga, yer va
biosfera dunyosining barqarorligi salbiy ta sir ko rsatibgina qolmay, ba zi bir
’ ’ ’
o simlik va hayvonlar noyob turlarining yo qolib ketishiga, ming yillar
’ ’
davomida Ona tabiat tomonidan yaratilgan tabiiy muvozanat buzilishiga sabab
bo lmoqda.
’
Shu o rinda Prezidentimiz Islom Karimovning ekologik muammo haqida
’
shunday fikr bildiradi. E k ologik xavfsizlik kishilik jamiyatining bugungu va
“
ertasi uchun muhim muamolar jumlasiga kiradi. Bu muammolar amaliy tarzda
hal etilsa, ko p jihatdan hozirgi va kelgusi avlod turmushining ahvoli va sifatini
’
belgilash imkoniyatini beradi. Iqtisodiyotning ishlab chiqarish bilan bog liq
’
bo lgan tarmoqlarining ekologik jihatidan zararsiz texnologiya yordamida
’
rivojlantirishni ta minlash imkoniga ega bo linadi.”
’ ’
Respublikamiz, shu jumladan viloyatimizdagi mavjud ekologik
muammolarni hal qilish maqsadida respublika hukumati 2005-yilgacha bo lgan
’
davrda atrof tabiiy muhit muhofazasi bilan bog liq milliy dasturni qabul qildi.
’
Mazkur dasturni boshqarish yuzasidan viloyat hokimligi tomonidan 1999-yil 10-
noyabrda 316-qaror qabul qilindi va ushbu dasturni amalda bajarish yuzasidan
viloyat hokimligi va viloyat T a biatni muhofaza qilish qumitasi tomonidan
“ ”
aniq tadbirlar ishlab chiqildi.
34
Janubiy O zbekiston tabiatini o rganishning dolzarb muammolari. Qarshi, 2002-yil. B-78
’ ’
45

Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridayoq mamlakatimiz hududida
ekologik xavfsizlikni tug dirayotgan barcha muammolarga hukumatimiz’
rahbariyati, shaxsan Prezidentimiz Islom Abdug aniyevich Karimov asosiy
’
e tiborni qaratmoqda, chunki tabiat, atrof muhit toza bo lsagina
’ – ’
jamiyatimizda sog lom turmush tarsi qaror topadi.
’
Tabiatni muhofaza qilish qumitasi va uning joylardagi tizimlari o z
’
faoliyatini respublika hukumati tomonidan ishlab chiqilgan hujjatlarda
belgilangan tamoyillarga qat iy rioya qilgan holda olib bormoqdalar.
’
Ekologlarimiz sanoat korxonalari, qurilish va transport tashkilotlari, qishloq
xo jaligi, muassasalar jamoat uyushmalari bilan hamkorlikda ishlashga
’
intilmoqdalar, bu esa o zining ijobiy smaradorligini bermoqda. Shuning uchun
’
ham ekologik jihatdan juda tashvishli bo lgan qator hududlarda ahvol
’
birmuncha yaxshilardi. Masalan, Bo stonliq, Parkent, Bo ka, Oqqo rg on,
’ ’ ’ ’
Chirchiq tumanlaridagi ekologik holat boshqa hududlarga nisbatan ancha yaxshi
hisoblandi. 35
Shunga qaramay, hozirgi davrda ekologik vaziyatning chindan ham
nihoyatda qaltisligini hech kim inkor eta olmaydi. Chindan ham suvimiz,
havomiz ifloslanib, yerimiz zaharlanmoqda, uning ayanchli oqibatlari esa
insonlar hayotiga o z ta sirini ro y rost ko rsatmoqda.
’ ’ ’ ’
O lik yoki mayib majruh tug ilayotgan norasida go daklar, ko z
’ – ’ ’ ’
ko rib, quloq eshitmaydigan kasalliklarning paydo bo lishi, zaharli
’ ’
hasharotlarning ko payib borayotgan, tabiiy ofatlar xuruji yil sayin kuchayib
’
borayotganligini ko rsatadi.
’
Bundan allaqachon tegishli xolosa chiqarib olishi kerak bo lgan inson
’
esa hamon o zini ko rib ko rmaslikka, .bilib bilmaslikka olyapti. Bu
’ ’ – ’ –
holat davom etaversa, yer yuzida hayot tugashi uchun yadro urushlarining hojati
qolmaydi. Buni hech bo lmaganda endi tushunishi, ekologik halokat oldini
’
olish uchun har bir kishi qo lidan kelgan ishni qilishi lozim.
’
35
G ulomov P. N. Inson va tabiat Toshkent, 1980. b-36
’ “ ”
46

Uzoqqa borib o tirmaylik. Bundan atigi qirq ellik yil ilgari viloyatimiz’ –
hududidan oqib o tayotgan daryo, soylar va ariqlarda oqayotgan sunni ishlatish
’
mumkin edi. Bunda kasal bo lib qolish hech kimning hayoliga ham kelmasdi.
’
Ekologlarimiz va butun jamoatchilikning say harakati natijasida
–
keyingi yillarda suvni ifloslantirishga nisbatan odamlarning munosabati ijobiy
tomonga o zgardi.
’
O zbekistonda suv manbalaridan oqilona foydalanish, uni tejab tergab
’ –
iste mol qilish, ona tabiatimizning dur gavharini muhofaza qilishga asosiy
’ –
e tiborini qaratganmiz: Masalan, Toshkentda asosiy suv manbalari Sirdaryo,
’
Ohangaron va Chirchiq daryolari, suv onborlaridagi obi hayotning tozalik
–
darajasi doimiy nazorat ostiga olingan. Bundan tashqari beshta yerosti chuchuk
suv havzalari ham nazorat qilinib, ularning zahiralaridan xalq xo jaligi va aholi
’
ehtiyojlari uchun foydalaniladi. Chirchiq, Ohangaron havzalarining Qibray va
O rta Chirchiq uchastkalriga alohida qo riqlanadigan obyekt maqomi
’ ’
berilgan.
Tabiat muhofazasi tadbirlarini amalga oshirishda eng avvalo ilm fanga,
–
olimlar, malakali mutaxassislarning maslahatlariga qolaversa butun xalqning
madadiga tayanayotir. Shu boisdan ham tabiatni muhofaza qilish bilan bog liq
’
bo lgan fan texnika taraqqiyoti yangiliklarining keng miqyosga targ ib
’ – ’
kelmoqda. Ayni vaqtda aholining barcha qatlamlarini o sib kelayotgan yosh
’
avlodni ekologik jihatdan tarbiyalashga, ularda tabiiy boyliklarni asrab
–
avaylash, o simliklaru jonivorlarga nisbatan mehr shavqatli bo lish, ularni
’ – ’
avaylash kabi fazilatlarni kuchaytirishiga e tiborni kuchaytirmoqda.
’
Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi tomonidan yurtimizdagi daryo
va suv havzalari, atmosfera havosini muntazam nazorat qilinishi sanoat
korxonalari havoga va suvga chiqarayotganifloslantiruvchi moddalar miqdorini
tekshirilishi me yordagi ko rsatkichlardan haddan ziyod oshirib yuborgan
’ ’
shaxslarga nisbatan ziddiy jarima va jazolar qo llanilishi natijasida respublika
’
47

bo yicha ekologik vaziyatning yaxshilanishi va barqarorlashuvi moyilligi’
kuzatilmoqda.
Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi va O zgedrometning dastlabki
’
muntazam ,kuzatuvlariga ko ra Amudaryo, Sirdaryo, Surhondaryo,
’
Qashqadaryo va Zarafshon daryolarining irmoqlaridagi suvning sifati 2005-
yilning 1-choragida o tgan yilning shu davridagiga nisbatan deyarli
’
o zgarmagan va uch toifa (o rta me yor ifloslangan suvlar toifasi) ga
’ ’ ’
to g ri keladi.
’ ’ 36
Buxopro viloyat tabiatni muhofaza qilish analitik tahlil inspeksiyasining
O z gidrometr institute olimlari bilan birga o tqazgan tadqiqotlari
“ ” ’ ’
viloyatda bir gektar yiliga shamol bilan 400 kg gacha zaharli tuz
kelayotganligini ko rsatdi.
’ 37
Orol dengizi qurishi natijasida keyingi 10 yilda shamolning doimiyligi 40
foizga oshdi. Shuni e tiborga olib, viloyat cho llarida Yashil qalqon
’ ’ “ ”
yaratish ishlari boshlab yuborildi. Uzunligi 147 km, kengligi 1 km bo lgan
’
yashil belbog barpo etish uchun 3 mln 333 tup saksovul va manzarali
’
ko chatlar o tqazildi.
’ ’
Buning uchun viloyat tabiatni muhofaza qilish qumitasi jamg arma
’
fondidan viloyat o rmon xo jaligiga 3 mln so m mablag ajratdi. 2001
’ ’ ’ ’ –
yilda Buxora shahrida Botanika bog i yaratish ishlari boshlandi. Hozirgacha
’
ajratilgan 67,5 gektar maydonda mevali va manzarali ko chatlar o tqazildi.
’ ’ 38
Har sohada yangilikka intilmaslik mavjud vaziyat bilan oniqish hissining
paydo bo lishi yaqin kelajakda zamon talablariga javob bermaslik, loqaydlik,
’
rivojlanish o rniga bir joyda qotib qolish singari salbiy oqibatlarga olib keladi.
’
Tabiatni muhofazasi ham davlat qumitasi erishgan yutuqlar bilanchaklanmay,
atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish tabiiy resurslardan oqilona foydalanish
–
borasidagi ilmiy tadqiqot ishlarini qo llab quvvatlamoqda.
’
36
A. Negmatov Ekologiya huquqi Toshkent, 2004-yil 132-141 betlar.
“ ”
37
A. Negmatov Ekologiya huquqi Toshkent, 2004-yil 132-141 betlar.
“ ”
38
Jamiyat va boshqaruv 2002-yil 3-son.
48

Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasining ilimiy tadqiqot
bo linmalari tomonidan Davlat ilmiy texnikasi dasturlari bo yicha, ishlab’ – ’
chiqarishda yangi texnologiyalarni ishlab chiqarish va joriy qilish ishlari davom
ettirildi.
Yerdan foydalanish va ularni muhofazasi ustidan nazorat nafaqat
davlatning maxsus vakolatlangan organlari tabiatni muhofaza qilish va yer
resurslari davlat qumutalari, Geodiziya, kortografiya va davlat kodastrlari bosh
boshqarmasi, Davlat sanitariya nazorati, mahalliy davlat hokimiyati organlari,
balki jamoat va nodavlat tashkilotlarning nazoratidan iboratdir. Yerlarni
muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanshga oid, yer qonun hujjatlari
talablarni yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan bajarilishini davlat organlari,
jamoat birlashmalari vakolatlangan idoralar va shaxslar tomonidan tekshiriladi.
Davlat yer nazorati esa davlatning mahalliy hokimiyat va maxsus
vakolatli organlarining yer munosabati qatnashchilarining yer uchastkalaridan
foydalanish va ularni muhofaza qilishga doir faolliyatlarini tekshiradi. Ushbu
faoliyat tegishli davlat organlarining Nizomlariga muofiq amalga oshiriladi va
yer nazorati inspektorlari muayyan vakolarni beradi.
O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 118-121 moddalari va
’ –
P r okratura to g risida g i qonunning mohiyatidan kelib chiqqan holda
“ ” ’ ’
davlatning maxsus nazoratini bosh prokror va unga bo ysunuvchi prokrorlar
’
amalga oshiradilar. Prokror nazorati deb prokratura tomonidan yer
munosabatlari subyektlari jumladan, davlat organlari va mansabdor shaxslar
faoliyati yer qonun hujjatlariga mosligini tekshirishga aytiladi.
Fuqorolik jamiyatida har bir ijltomoiy munosabatlar kishilarning
uyushgan qismitomonidan ham tekshirilish nazarga tutiladi. Jamoat yer nazorati
yerlarni muhofaza qilish hamda ulardan oqilona foydalanish borasidagi yer
qonunchiligi talablariga rioya etishni nodavlat notijorat tashkilotlarini va
fuqorolarni o zini o zi boshqarish organlari tomonidan tekshirildi.
’ – ’
49

II. 2 Tabiatni muhofaza qilishda atmosfera havosini tozalanishi
va ekologik muammolarni bartaraf etilishi.
Iqtisodiyotni barqaror rivojlanishini aholi turmush darajasini yuksaltirish
sanoat, ishlab chiqarish sohasi, qishloq xo jaligini isloh qilish bilan’
cheklanmay, atrof muhitni muhofaza qilish bilan bog liq muammolarni hal
– ’
qilishni ham o z ichiga oladi. O zbekiston jahon iqtisodiyotiga jadal kirib
’ ’
borar ekan, atrof muhitni muhofaza qilish masalasi ham hukumatimiz
–
tomonidan iqtisodiy islohotlar va tarqqiyotning muhim yo nalishlaridan biri
’
sifatida tan olinmoqda.
50

Atmosfera nafaqat tiriklik manbai, u tuganmas boylik hamdir. Undan turli
maqsadlarda foydalaniladi. Masalan, u hom ashyo shuningdek undan turli xil–
qurilmalarni sovitishda, transport yo li sifatida foydalaniladi.
’
Dengiz va okeanlarda o sadigan o simliklar ham havoga kislorod
’ ’
chiqaradi. Ammo so nggi yillarda dengiz va okeanlar yuzi neft qatlamalari
’
bilan qoplanib, suv va havo o rtasida energiya almashinishi va kislorodning
’
havoga kamroq chiqishi hollari kuzatiladi. Bu esa yer kurrasida kislorodning
tabiiy dinamik muvozanatini buzilishiga olib keladi. Shu boisdan hozirgi vaqtda
atmosferani muhofaza etish umumjahon muammosi hisoblanadi.
1996-yil 27 dekabrda mustaqil O zbekiston Respublikasining
– ’
A t m osfera havosini muhofaza qilish to g risida gi qarori qabul qilindi.
“ ” ’ ’ 39
Qonunning maqsadi atmosfera havosini mustaqil tabiiy obyekt unsure
–
sifatida huquqiy jihatdan muhofaza qilish. Mazkur qonunning asosiy vazifalari:
atmosfera havosining tarkibini saqlash; turli xil kimyoviy, fizik, biologic va
boshqa xil ta sirning lodini olish, dalat, yuridik va jismoniy shaxslarning
’
mazkur sohadagi faoliyatini huquqiy jihatdan tartibga solishdir. Atmosfera
havosi ham umummilliy boylik hisoblanadi va davlat tomonidan muhofaza
qilindi.
Mustaqil respublikamizda atmosfera havosini ekologik huquqiy
–
muhofaza qilish nafaqat ushbu qonun, balki tabiatni muhofaza qilish, alohida
muhofaza etiladigan tabiit hududlar, cuv va suvdan foydalanish, o simlik
’
dunyosini muhofza qilish va undan foydalanish kabi ixtisoslashtirilgan
korxonalar, tadbirkorlik faoliyati erkinligini kafolatlash to g risidagi qonunlar,
’ ’
yer, jinoyat, fuqorolik, ma muroy javobgarlik to g risidagi qonunlar kabi
’ ’ ’
umumlashtirilgan qonunlar va boshqa me yoriy huquq manbalari asosida ish
’
olib boriladi.
1996 yilda qabul qilingan O zbekiston Respublikasi atmosfera
– ’
havosini muhofaza qilish to g risidagi qonunning bir qator afzallik tomonlari
’ ’
39
A. Negmatov Ekologiya huquqi Toshkent, 2004-yil , 37-bet
“ ”
51

bor. 40
Avvalambor, yangi qonunda O zbekiston Respublikasi xalqaro’
huquqning mustaqil subyekt sifatida qaraldi. U o z mazmuni va mohiyatiga
’
ko ra bozor iqtisodiyoti va fiqorolik jamiyatining asosiy tamoyillariga tayanadi.
’
Mustaqil Respublikamiz qonunida atmosfera havosini birinchi bor tabiiy
resurslar tarkibidan joy olgan. Avvalgisida esa atmosfera havosi faqatgina tabiiy
obyekt sifatida qaralgan edi, xolos. Atmosfera havosiga tabiiy resurs sifatida
qaralishiga sabab bo ldi.
’
Ekologlarimiz va butun jamoatchilikning sat harakatlari natijasida
–
keyingi yillarda suvni ifloslantirishga nisbatan odamlarning munosabati ijobiy
tomonga o zgardi.
’
Atmosfera havosi keyingi 35 40 yil ichida viloyatda sanoat ishlab
–
chiqarish qishloq xo jaligi, kimyolashtirishning jadal rivojlanishi, tabiiy
’
boyliklardan chegarasiz foydalanish oqibatida tabiat manbalariga, uning
ekologik holatiga juda katta zarba berildi. Boz ustiga ishlab chiqarish kuchlarini
joylashtirishda ekologik omillar deyarli hisobga olinmadi.
Qo mitamiz tashkil etilgan birinchi kundanoq asosiy e tiorini
’ ’
mintaqadagi ekologik muammolarni hal qilishga qaratdi. Shu maqsadda joylarda
6 ta mintaqaviy va 10 ta tuman tabiatni muhofaza qilish qumitasi tashkil qilinib,
mutaxassis xodimlar bilan ta minladi. Har biriga atrof muhitni saqlash,
’ –
tabiiy manbalardan tejamli va oqilona foydalanishga qaratilgan aniq vazifalar
yuklatildi.
Shuni mamnuniyat bilan ta kidlash kerakki, viloyatda tabiatni muhofaza
’
qilish tashkilotining tuzilishi atrof muhit tabiiy holati buzilishining oldini
–
olish va uni to xtatish imkoniyatini yaratuvchi omillardan eng asosiysi
’
bo ladi.
’
Qo mita tashkil bo lgandan keyin o tgan 15 yil davomida amalga
’ ’ ’
oshirilayotgan ishlar ham son, ham sifat jihatdan yaxshilandi. Agar 1989-yilda
korxonalar, tashkilotlar va xo jalik yurituvchi subyektlar tomonidan
’
40
I. Xolliyev, A. Ikromov Ekologiya Toshkent, 2004.
“ ”
52

atmosferaga 850 ming tonnaga yaqin zararli modda chiqarilgan, hozirgi kunga
kelib, bu ko rsatkichlar 3 marta kamaydi. ’ 41

Bugungi kunda viloyat atmosfera havosiga yiliga o rta hisobda 250 ming
’
tonnage yaqin zararli modda chiqarilayotgan bo lsa, ochiq suv havzalariga 15
’
million kub metrga yaqin ifloslangan suv tashlanmoqda. Bundan ko rinib
’
turibdiki, ekologik ahvolni yaxshilashda qo mita va uning joylardagi tizimlari
’
hodimlari tomonidan katta ishlar amalga oshirilgan. Biroq atmosfera havosiga
chiqarilayotgan zararli moddalar, oshiq suv havzalariga tashlanayotgan
ifloslangan suv miqdori hamon yuqoriligicha qolmoqda. To g ri, yildan
’ ’ –
yilga salbiy ko rsatkichlar hajmining kamayish tendensiyasi kuzatilyapti.
’
O zbekistonda joylashgan korxona, tashkilot va xo jaliklarda tabiat
’ ’
muhofazasi bo yicha ishlab chiqilgan tadbirlar so zsiz bajarilishini qattiq
’ ’
nazorat ostiga olganmiz. Korxona, tashkilot va xo jaliklarda tabiat muhofazasi
’
bo yicha rejalashtirilgan tadbirlarni bajarish uchun ajratilgan mablag larni
’ ’
to la o zlashtirilishi uchun astoydil harakat qilinmoqda.
’ ’
Birgina Olmaliq tog mrtallurgiya kombinati tabiat muhofazasi
’ –
obyektlari qurilishiga har yili 2 mlrd so mdan ortiq mablag sarflanmoqda.
’ ’
Bekoboddagi O zbekiston Metallurgiya kombinati aksiyadorlik ishlab
’
chiqarish birlashmasining elektr yordamida po lat eritish sexida yiliga 800
’
ming tonna po lat eritadigan DSP 100 rusumli yangi pech ishga tushirildi.
’ – 42
Yangi sexning ishga tushirilishi eski ishlab turgan 3 ta pechning ish seklidan
chiqarilishiga va havo atmosferasiga chiqariladigan zararli moddalar
miqdorining tubdan kamayishiga olib keldi. O h angaronsement ,
“ ”
O h a ngaronshifer , O h angaronsement korxonalarida ham tabiat
“ ” “ ”
muhofazasi bilan bog liq qurilishlarga ma lum darajada mablag
’ ’ ’
ajratilmoqda. 43
41
Rafiqov A.A Geologik muammolar Toshkent, 1997-yil 86-91-betlar.
“ ”
42
Jamiyat va boshqaruv. 2002-yil 3-son
43
Jamiyat va boshqaruv. 2002-yil 3-son.
53

Toshkent shahrining Ohangaron tumanidagi axlatxonasi viloyatimizdagi
yana bir dolzarb masalalardan biridir. Ushbu axlatxonalarda yonayotgan va
chirindi chiqindilarning zaharli hidi unlab kilometr masofaga cho zilib,’
Beshtemirdan Olmaliqqacha, Krasnogorsdan To ytedagacha tarqaladi. Shu
’
bilan birga viloyat atmosfera havosi va suv zahiralari zaharlanishiga olib
kelmoqda. Bunday holatning oldini olish uchun Toshkent shahar mutasaddikari
hech qanday mas uliyatni sezishmayapti. Chunki axlatxona hududi shaharniki
’
emasda.
Atmosfera havosining ifloslanish darajasi nisbatan barcha o lchanadigan
’
ingredentlar bo yicha Bekobod, Buxoro, Guliston, Denov, Muborak,
’
Namangan, Nurobod, Kogon, Samarqand, Kitob, Urganch, Chirchiq,
Yangiyo l, Saroisiyo va Shahrisabz shaharlarida sanitargigenik me yorlarga
’ ’
to g ri kelgan.
’ ’ 44
Toshkent, Farg ona nva Navoiy shaharlarida atmosfera havosining
’
ifloslanish darajasi pasaygan bo lsada, sanitary gigenik me yorlari
’ – ’
darajasiga nisbatan azot dioksidi bo yicha Toshkent shahrida Ferg ona va
’ ’
Navoiy shaharlarida ortiq.
Sanitar gigenik me yorlarning o tgan yil darajasidafi ifloslanish
– ’ ’
Qo qon shahrida azot, Angren shahrida fenol bo yicha kuzatilgan.
’ ’ 45
Atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalarning Qo qon, Farg ona
’ ’
va Navoiy shahrida chang bo yicha ortganligi kuzatilgan. 2005-yilning 1-
’
choragida atmosfera havosida ifloslantiruvchi moddalarning sanitariya
–
gigenik me yorlardan ortganligi Navoiy shahrida 3 ta ifloslantiruvchi modda
’
bo yicha, Qo qon va Farg ona shaharlarida 2 ta modda bo yicha hamda
’ ’ ’ ’
Olmaliq, Angren, Andijon, Toshkent va Nukus shaharlarida 1 ta modda
bo yicha kuzatilgan.
’ 46
44
Shodimetov Yu. Ijtomoiy ekologiyaga kirish Toshkent, 1994-yil, 67-bet.
“ ”
45
O sha joyda.
’
46
Jamiyat va boshqaruv. 2002-yil, 3-son.
54

Atmosferaga qo zg almas va harakatdagi manbalardan tashlanayotgan’ ’
ifloslantiruvchi moddalar tashlanayotgan ifloslantiruvchi moddalar miqdorini
kuzatar ekanmiz, 2001-yil kuni bo yicha 1991-yilga nisbatan atmosferaga 1.5
’
mln tonna kam zararli moddalar tashlanganligiga guvoh bo lamiz.
’
Qo zg almas manbalardan atmosferaga tashlanayotgan ifloslantiruvchi
’ ’
moddalarning asosiy miqdoriy qismi neft gaz 35%, energetika 30% va
–
metallurgiya 17% tarmoqlari hissasiga to g ri keladi.
’ ’ 47
Atmosferani ofloslanishdan muhofaza qilishda asosiy omil sanoat
–
korxonalidagi gaz chang ushlagich qurilmalarning samarali ishlashidir, lekin
–
bu yo nalishda ham tashvishga asosli sabablar ko p.
’ ’
E tibor bering, respublikamiz bo yicha 10923 ta gaz chang ushlagich
’ ’ –
qurilmalari ishlab chiqarishdan chiqayotgan tashlamalarni tozalshda
ishlatilayotgan bo lsa, ularning 22.7 foizi 10 yilgacha ba qolgan 38 foizi 10
’
yildan ortoq muddatga ishlatilmoqda. 48
Bu qurilmalarning asosiy qismi ma naviy va fizik jihatdan eskirgan. Gaz
’
va changlarni ushlab qolish samaradorligi hozirgi kun talabiga javob bermaydi.
Shu bois qo mitamiz tomonidan mazkur asboblarni o zimizda ishlab chiqarish
’ ’
yuzasidan Vazirlar Mahkamasiga taklif tayyorlanyapti.
Hozirgi kunda dunyoda ekologik masalalar bilan shug ullanadigan
’
ko plab tashkilotlar ta sis etilgan. Lekin tabiatni asrab avaylash faqatgina
’ ’ –
ul;arning vazifasi bo libgina qolmay, keng jamoatchilik ishidir.
’
Atmosfera havosi umuminsoniyat boyligi, desan also mubolag a
– ’
bo lmaydi. Qkologiya huquqining boshqa manbalaridan farqli, unda ko proq
’ ’
xalqaro huquq normalarini aks ettirish maqsadga muvifiqligi ham o shandadir.
’
Atmosfera havisini muhofaza qilish standartlari va me yorlari sog liqni
’ ’
saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlanadi. Agarda kishilarga salbiy ta sir
’
ko rsatuvchi atmosfera havosi standarti sog liqni saqlash vazirligi tomonidan
’ ’
47
O sha joyda.
’
48
Demokratlashtirish va inson huquqlari. 2003-yil 1-son.
55

o rmatilsa, iqlim, ozon qatlami va boshqa havo standartlari tabiatni muhofaza’
qilish davlat qo mitasi tomonidan o rnatiladi.
’ ’
Sobiq ittifoq hududida mustaqil respublikalarning paydo bo lishi ularga
’
yaxshi amallarning ko payishi bilan bir qatorda noekologik oqibatlarni ham
’
keltirib chiqaradi. Bunga misol qilib rivojlangan mamlakatlardan keltirilgan eski
avtomobil parkining to planishi va ularni nosoz ekspluatatsiya qilinishi 1997-
’
yildan boshlab ushbu holat O zbekiston uchun qo llanilmadi. Birinchi
’ ’
navbatda Atmosfera havosini muhofaza qilish to g risidagi qonunda chetdan
’ ’
olib kirilayotgan mashinalarga katta talablarning qo yilishi va bojxona
’
to lovlarining ko paytirilishi.
’ ’
Ma lumki, O zbekiston Respublikasining Navoiy , Qo qon, Chirchiq,
’ ’ ’
Namangan, Buxoro kabi o nlab shaharlarida yirik kimyoviy korxonalari
’
mavjud. Atmosfera havosini muhofaza qilish to g tisidagi qonunning 18
’ ’ –
moddasida kimyoviy moddalarning ishlab chiqarilishi va ulardan foydalanivchi
yuridik va jismoniy shaxslar uchun yo l qo yiladigan normativlar belgilangan,
’ ’
ularni nazorat qilish usullari va ekologik taksologik pasportlarini tabiatni
muhofaza qilish davlat qo mitasi va sogliqni saqlash vazirligi belglagan
’
tartibda ishlab chiqilishi ko rsatilgan. Ishlatish taqiqlangan yoki ishlatishga
’
yaroqsiz bo lib qolgan har qanday kimyoviy moddalarning zararlantirilishi,
’
borlarini esa xalq xo jaligida foydalanishning qattiq me yorlari o rnatilishi
’ ’ ’
talab etiladi. Yangi Qonun atmosfera havosini muhofaza qilish maqsadida
osmondan turib defolyatsiya yoki dezintikatsiya qilishni taqiqlaydi.
Atmosfera havosini muhofaza qilishda yangi qonun barcha xo jalik
’
faoliyati, agarda u atmosfera havosiga ta sir etishni mumkin bo lsa, ekologik
’ ’
sertifikatsiyalanadi. Ekologik sertifikatsiyalash kashfiyotlar, ixtirolar, sanoat
na munalari, texnika va texnologiyalarni joriy etish paytida ham qo llaniladi.
’ ’
Bu talab O zbekistonning xalqaro hamjamiyat oldidagi burchi hisoblanadi.
’
56

Xulosa
Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridayoq mamlakatimiz hududida
ekologik xavfsizlikni tug dirayotgan barcha muammolarga hukumatimizning’
rahbariyati Prezidentimiz Islom Karimov asosiy e tiborni qaratdi, chunki tabiat,
’
atrof muhit toza bo lsagina jamiyatimizda sog lom turmush tarsi qaror
– ’ ’
topadi.
57

Asrlarga tutash kelgan palla butun insoniyat, mamlakatimiz aholisi juda
katta ekologik xavfga duch kelib qoldi. Buni sezmaslik, qo l qovushtirib’
o tirish o z o zini o limga mahkum etish bilan barobardir.
’ – ’ – ’ ’
Afsuski, hali ko plar ushbu muammoga beparvolik va mas uliyatsiz
’ ’
bilan munosabatda bo lmoqdalar.
’
Ekologik xavfsizlik muammosi allaqachonlar milliy va mintaqaviy
doiradan chqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylangan.
President I. A. Karimov ekologik ma uliyatni umuminsoniy harakterga
’
ega ekanligini ta kidlab, tabiatni muhofaza qilish, ekologik talablarga har doim
’
rioya etis va ekologik harakatlarning oldini olish mustaqil davlatimizning
ijtimoiy iqtisodiy, huquqiy masalasi bo libgina qolmay, balki ekologik
– ’
siyosatning asosiga aylanishi lozimligini, ushbu masala ortida burun mustaqil
davlatimiz, millatning taqdiri yotganligini ta kidladi.
’
Ekologik vaziyatni obyektiv va har tomonlama tahlili shuni ko rsatadiki,
’
ekologik xavf hatarning vujudga kelishi nafaqat fan texnika taraqqiyotiga,
– –
balki jamiyatning tabiat bilan o zaro munosabatlarini boshqarish mehanizminig
’
yo qligiga bog liq. Tabiiyki, bunday hol tabiiy resurslardan oqilona
’ ’
foydalanishga, tabiiy muhitning nomaqbul o zgarishlariga olib keladi. Ekoligik
’
vaziyatning yomonlashuni hamda tabiat va jamiyat o rtasidagi
’
munosabatlarning keskinlashuvi, shuningdek, tabiatning ichki tuzilish va
rivojlanishining qonuniyatlariga amaliyotga yetarlicha e tibor bermasligi bilan
’
ham bog liq. Ichki boshqaruv mehanizmiga ega bo lgan tabiiy muhit o zida
’ ’ ’
sodir bo ladigan jarayonlarni muayyan muvozanatda saqlab turish
’
imkoniyatlariga ega. Ammo har qanday tizim kabi tabiiy muhita ham muayyan
chegaralarga ega. Shu sababli tabiiy muhitning o zgarish dinamikasi ma lum
’ ’
sig im orqali, ya ni o z o zini tiklash resurslarining mavjudligi bilan
’ ’ ’ – ’
ifodalanadi. Agar inson faoliyatining ta sir ko lami tabiiy muhitning o z
’ ’ ’ –
o zini tiklash imkoniyatlaridan ortiqcha bo lsa, tabiiy muhitning nomaqbul
’ ’
58

o zgarishlari ro y beradi va bu o zgarishlarni qanday yo nalishda sodir’ ’ ’ ’
bo lishini oldindan belgilash va boshqarish imkoniyatlari bo lmaydi.
’ ’
Tabiiy muhitning ekologik jihatdan nomaqbul o zgarishlarining ilmiy
’
texnikaviy omillari ko pgina hollarda jamoyatning tabiatga nisbatan
’
munosabatlariga bog liq. Chunki tabiat bilan o zaro ta sir jarayonida
’ ’ ’
tabiatdan oqilona foydalanishni rivojlantirish av boshqarish streategiyasini
optimallashtirish vazifalarini hal etish uchun yetarlicha tayyor bo lmaydi.
’
BMT Bosh kotibi О ‘zbekiston rahbariyatining mintaqaviy va xalqaro
rivojlanishning dolzarb masalalarini yechishdagi munosabatini yuqori baholab,
BMTning mamlakatimiz bilan kelgusidagi hamkorlikni kuchaytirishdan
manfaatdorligini alohida ta’kidladi.
О ‘zbekiston mustaqillikni q о ‘lga kiritgan kunlardan boshlab ekologik
muammolarni yechish, atrof-muhit holatini saqlash va yaxshilash b о ‘yicha
huquqiy kafolatlarni yaratish hamda tabiatni muhofaza qilish borasidagi
siyosatni shakllantirishga alohida e’tibor qaratib kelmoqda.
1992 yil Rio-de-Janeyroda о ‘tkazilgan BMT Konferensiyasi О ‘zbekiston
uchun global ekologik muvozanatni о ‘rnatishda xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish uchun kuchli turtki b о ‘ldi.
Bizning fikrimizcha, uzoq muddatli iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlashning
о ‘ta muhim va samarali y о ‘li, bu uni atrof-muhitni muhofaza qilish bilan
bog‘lashdadir. Butun hududda xalqaro-huquqiy normalarni tan olinishining
birdan-bir asosiy y о ‘li ikki va k о ‘p tomonlama shartnoma hamda kelishuvlarni
imzolashdir. Bugungi kunda О ‘zbekiston turli sohalardagi xalqaro
munosabatlarni tartibga soluvchi k о ‘plab konvensiya va kelishuvlarni imzoladi
hamda k о ‘pgina nufuzli xalqaro tashkilotlarning a’zosi hisoblanadi.
Jamiyat va tabiat orasidagi o’zari ta’sir va bu ta’sir tufayli tabiiy muhit
sodir bo’ladigan o zgarishlarning dolzarb umumzaminiy muammolari
’
Markaziy Osiyo mamlakatlarida xususan, O zbekistonda ham vujudga
’
kelishiga ko ra, o ziga xos mintaqaviy belgilarga va sharoitlarga ega.
’ ’
59

Markaziy Osiyo mintaqasi ekologik falokatning g oyat havfli– ’
hududlaridan biridir. V a ziyatning murakkabligi shundaki, - deb ta kidlaydi
“ ’
Islom Karimov o zining O zbekiston XXI asr bo sag asida kitobida, - u
’ “ ’ ’ ’ ”
bir necha o n yilliklar mobaynida ushbu muammoni inkor etish natijasidagina
’
emas balki, bu mintaqada inson hayot faoliyatining deyarli barcha sohalari
ekologik xatar ostida qolganligi natijasida kelib chiqqandir .
”
Darhaqiqat, Markaziy Osiyo mintaqasida ko plab odamlar, bir qancha
’
xalqlar va millatlarning hayoti uchun fojeaga aylandi. Ularni qirilib ketish,
genofondining yo q bo lib ketishi yoqasiga keltirib qo ydi. Bu jarayonlar
’ ’ ’
O zbekiston uchun ham xosdir. Mutaxassislarning baholashicha
’
O zbekistonda juda murakkab va xavfli vaziyat vujudga kelmoqda. Shu sababli
’
hukumat va davlat, mamlakatimizda atrof muhitni muhofaza qilish, atbiiy
–
resurslardan oqilona foydalanish masalalariga juda katta e tibor bermoqda.
’
Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab atrof muhitni muhifaza qilishga
–
qaratilgan qonun hujjatlari qabul qilindi. Olimlar yildan yilga yangi - yangi
kashfiyotlar yaratishyapti. O zaro bahslarda ular yadroviy energiya,
’
chekishning zarari, Sibir daryolarini O rta Osiyoga olib kelish kerakmi yoki
’
yo qmi deb, doimiy munozara ichidalar. Aynan mana shu ikkilanish
’ “ ”
insonning dadil qadam tashlashiga to g anoq bo lib kelmoqda.
’ ’ ’
Insoniyatning tabiat bilan hisoblashmasdan, faqat o zining manfaati
’
yo lida qaror qabul qilishi tabiiy muhitning ahvoli salbiy tarafga o zgarishga
’ ’
olib keldi. Sanoat va qurilishda tabiiy resurslardan samarasiz foydalanish,
ularnig keskin kamayishiga olib keldi.
Ko p hollarda amalga oshirilayotgan ishlar tabiatni muhofaza qilish
’
foydasiga hal bo lmayotganligini sezib turamiz. Shunu ta kidlash joizki,
’ ’
ayrim korxona rahbarlari yuqori iqtisodiy ko rsatkichlarga erishish maqsadida
’
turli tadbirlarga o ylamay netmay qo l urishadiki, pirovard natijada artof
’ – ’
muhitaga yetkazilgan zarar ushbu iqtisodiy yutuqlar o rnini qoplabgina
’
qolmay, bundan o z chandon ortib ketmoqda.
’
60

Bugungi kunda aksariyat odamlarda ekologik bilimlarning yetarli
emasligi, ba zilarda umuman yo qligi bilinib qolmoqda. Ko pchilik ekologik’ ’ ’
muommolar mavjudligidan habardor, ba zilar kechiktirib bo lmas qabul qilish
’ ’
kerakligini, atro muhitni muhofaza qilish yo lida tub burilish zarurligini
– ’
talab qilishsa, boshqa toifadagi odamlar buning keragi yo q deb o ylashadi.
’ ’
Joylardagi tadbirlarni amalga oshirayotgalarida ushbu tadbirning iqtisodiy
samarasi bilan birga kelajak haqida ham bosh qotirishlari kerak.
Prezident ta biri bilan aytganda, muhofazalashda mahalliy hokimiyatlar
’
tomonidan qabul qilinayotgan qarorlarning bajarilishi harakatdagi birinchi
rahbarga bog liqdir. Joylardagi birinchi rahbarning atrof muhitni muhofaza
’ –
qilishga e tibor qaratsa, aholi ham bu masalaga yuz o giradi.
’ ’
Sayyoramizni kelajak avlod uchun sof holda saqlab qolishimiz zarur
ekanligini butun insoniyat e tirof etmoqda. XXI asrda yangicha dunyoqarash
’
va ekologik tafakkur shakllanmoqda. Hozirgi paytda tabiatdan oqilona
foydalanish va atrof muhitni muhofaza qilish sohasidagi barcha chora
– –
tadbirlar atrof muhtni muhofaza qilish va tabiiy resurslarda oqilona
–
foydalanish bo yicha davlat dasturi tashkil etilgan. Tabiatni muhofaza qilish
’
borasidagi milliy tadbirlar boshqa davlatlar va halqaro tashkilotlar bilan keng va
har tomonlama hamkorlik qilish ishi bilan qo shib olib borilayortir.
’
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
’
1. Karimov I. A. O ’ zbekiston milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-
“ ”
jild. Toshkent, O zbekiston , 1996
“ ” ’
61

2. Karimov I. A. B i z dan ozod va obod vatan qolsin 2-jild, Toshkent,“ ”
O z bekiston , 1996
“ ” ’
3. Karimov I. A V a t an sajdagoh kabi muqaddasdir 3-jild, Toshkent,
“ ”
O z b ekiston , 1996
“ ”
4. Karimov I. A B u n yodkorlik yo lidan 4-jild, Toshkent,
“ ” ’
O z bekiston , 1996
“ ” ’
5. Karimov I. A Y a ngicha fikrlash va ishlash davr talabi 5-jild,
“ ” –
Toshkent, O z bekiston , 1997
“ ” ’
6. Karimov I. A X a vfsizlik va barqarorlik taraqqiyot yo lida 6-jild,
“ ” ’
Toshkent, O z b e kston , 1998
“ ” ”
7. Karimov I. A B i z kelajagimizni o z qo limiz bilan quramiz 7-jild
“ ” ’ ’
Toshkent, O z b e kston , 1999
“ ” ”
8. Karimov I. A O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka
“ ’ ’ ’
tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari Toshkent,
”
O z bekston , 1997
“ ” ’
9. Karimov I. A V a t an ravnaqi uchun har birimiz mas ulmiz 9-jild
“ ” ’
Toshkent, O z b e kston , 2001
“ ” ”
10. G ulomov P. N. Inson va tabiat Toshkent, 1980
’ “ ”
11. Adullayev O, Toshmatov Z, O zbekiston ekologiyasi bugun va ertaga
“ ’ ”
Toshkent, 1992
12. Shodimetov Yu. Ijtimoiy ekologiyaga kirish Toshkent, 1994
“ ”
13. Rafiqov A. A. Geoekologik muammolar Toshkent, 1997
“ ”
14. Atrof muhit haqida malumot. Maruzalar matni, Qarshi, 2000-yil
– ’ ’
15. Janubiy O zbekiston tabiatini o rganishning dolzarb muammolari Qarshi,
’ ’
2002
16. I. Xolliyev, A. Ikromov. Ekologiya Toshkent, 2004
“ ”
17. A. Negmatov Ekologiya huquqi Toshkent, 2004
“ ”
18. O zbekiston iqtisodiy axborotnomasi 4-son, 2002.
’
19. Demokratlashtirish va inson huquqlari 2003 1-son
62

20. Jamiyat va boshqaruv 2002, 3-son
21. X a l q so zi gazetasi 2002, mart“ ” ’
22. O z bekiston ovozi 2002, avgust
“ ” ’
23. H a m kor gazetasi 2003, 3-son
“ ”
Internet ma`lumotlari:
2 4 . http://uzb.econews.uz/index.php/nature-management/46-2010-03-15-09-
02-42.html
25. http://uzb.econews.uz/index.php/eco-education/54-2010-03-15-13-00-
06.html
26 . http://www.parliament.gov.uz/upload/iblock/861/%20_3_.pdf
63

Купить