O`zbekistonda ekologik muammolar va ularning hal etilishi. - Экология - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	65.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Экология

O`zbekistonda ekologik muammolar va ularning hal etilishi.

Купить

O`zbekistonda ekologik muammolar va ularning hal etilishi. Reja: Kirish. I Bob. O`zbekistonda ekologik vaziyatning yomonlashuvi va uning sabablari. I. 1 O`zbekistonda yerning tarkibining buzilishi va ekologik muammolarni vujudga kelishi I. 2 O`zbekistonda ekologik havfning vujudga kelishida suv zahiralarining ta`siri. I. 3 O`zbekistonda havo qatlamining buzilishi va uning oqibatlari. II Bob O`zbekistonda ekologik muammolarni bartaraf etish chora tadbirlari va ularning ahamiyati. II. 1 O`zbekistonda yer-suv manbalaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish chora tadbirlari. II. 2 Tabiatni muhofaza qilishda atmosfera havosini tozalanishi va ekologik muammolarni bartaraf etilishi. Xulosa.

Kirish. Tadqiqotning dolzarbligi : Mustaql Respublikamiz oldida “tabiatni muhofaza qilish va uning boyliklaridan oqilona foydalanish” kabi buyuk va oliyjanob vazifalar turibdi. Ayniqsa, bizning nazarimizda, bozor iqtisodi sharoitida ishlab chiqarishni to`g`ri yo`lga qo`yish va insonparvarlik nuqtai nazaridan kelib chiqib, tabiat va jamiyat o`rtasidagi o`zaro munosabatlarni uyg`un holda tashkil etish o`ta muhim hisoblanadi. To`g`ri, bizda hali bu yo`nalishda tegishli tadbirlar tizimi ishlab chiqilgani yo`q va bunga zaruriy vositalar ham yetarli emas. Uning yaqqol natijalari to`g`risida esa, hali gap ham bo`lishi mumkin emas. Bugunga kelib tabiat, atrof – muhit muhofazasi, xalqaro miqyosidagi mo`tabar tashkilotlarning ma`lumotiga qaraganda, bamisoli tinchlik, osoyishtalikni saqlashday dolzar

oddiy xalqimiz orasida ekologiya muammolarini yoritishda mukammal ekologik ta`limni va shu bilan bir qatorda chora – tadbirlarni belgilash lozim. Ekologik ta`limning eng birinchi dolzarb masalasi – insonning ona tabiat oldidagi o`z burchini anglab yetishidan iborat. Atrof – muhitni muhofaza qilish muammosi, insonning salbiy shakllangan bir qancha stereotiplari bilan bog`liq. Yangi qurilayotgan korxona loyihasida atrof – muhitga yetkazilayotgan zarar e`tiborga olinmas ekan, yaqin kelajakda korxona tabiatga salbiy ta`sir ko`rsata boshlashi mumkin, vaholanki, ushbu korxona rahbariyati bundan habardor bo`lmasligi yoki bo`lsa ham, jiddiy e`tibor qaratmasligi odatiy holga aylangan. Ko`p hollarda qaror qabul qilinayotganda uning natijasi haqida batafsil o`ylamaymiz. Afsuski, chetdan biror kimsa m

ekologik muammolarning negizini tashkil etadi. Ekologik muammolar milliy va mintaqaviy doiradan chiqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylandi. Xullas, O`zbekistonda ekologik muammolar va ularni keltirib chiqarish sabablari puxta o`ylanib, ekologik muammoni bosh omili va uning bartaraf etish chora – tadbirlari “Tabiatni muhofaza qilish qo`mitasi” tomonidan o`rganib chiqildi. Mamlakatimiz aholisini birinchi navbatda toza ichimlik suvi bilan ta`minlashga hamda atmosfera havosini tozalashga jiddiy e`tibor qaratish kerakligi kun tartibiga eng muhim masala qilib kiritildi. Natijada ekologik muammolarni ko`lami vfa murakkabligi hozirgi vaqtga kelib dolzarb hisoblanib 9 ta xalqaro konfrensiyalarga a`zo bo`ldi. Ushbu halqaro tashkilotlar hamkorligi asosida respublikamizda qator loyihalar am

muhofazasi ekologik muammolarni hal etish jarayonlari O`zbekistonning turli yo`nalishdagi mutaxassis olimlarini diqqatini ko`proq jalb etgan masalalardan hisoblanadi. Mavzuga oid chop etilgan ilmiy tadqiqoq ishlari, minografiyalar, risola va matbuotda e`lon qilingan adabiyotlarni aytib o`tish mumkin. “Geologik muammolar” kitobi, “Ijtimoiy ekologiyaga kirish” risolasi, “Inson va tabiat” monografiyalari ekologik muammolar to`g`risida fikr bildiradi. 1 Tadqiqotning maqsad va vazifasi: Tadqiqot mavzusi va qo`yilgan masalaning dolzarbligining kelib chiqib, ishning umumiy maqsadi O`zbekistonda ekologik muammolar va ularning hal etilishini o`rganib tahlil etishdan iborat.  Mustaqil O`zbekistonning ekologik muammolarini keltirib chiqarish sabablarini o`rganish;  O`zbekistonnning ekologik muammol

Bitiruv malakaviy ishi: kirish, II ta bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro`yhatidan iborat. I Bob. O`zbekistonda ekologik vaziyatning yomonlashuvi va uning sabablari. 7

I. 1 O`zbekistonda yerning tarkibining buzilishi va ekologik muammolarni vujudga kelishi O`zbekistonda qishloq xo`jaligi sohasida aynan yerga bo`lgan munosabatlarda juda katta islohotlar o`tkazilmoqda. Shu jumladan ko`p yillar davomida yuqori va sifatli hosil olish maqsadida barcha yerlar dehqon – fermer xo`jaliklariga aylantirilmoqda. Darhaqiqat, har bir xo`jalik o`z hududi tuproqlari ekologiyasi haqida qayg`ursa, mamlakatimiz hududining ekologiyasi yaxshilanishini ta`minlaydi. Tuproq ekologiyasi asosan me`yoridan ortiq kimyoviy pestisidlar hamda mineral o`g`itlar ishlatilishi natijasida buziladi. Oqibatda nafaqat tuproq, balki atrof – muhit, o`simliklar va hosil orqali insonlar ham zaharlanadi. Ma`lumki, o`simliklar azotli o`g`itlarning atigi 30% i, fosforli o`g`itlarning esa 40% ini o`z

organic o`g`itlardan ko`proq foydalanishimiz maqsadga muofiqdir. Bu dala tajribalarida o`z tasdig`ini to`la topdi. Biz o`tkazgan dala tajribalariZarafshon daryosi del`tasidan ikki hududda, kamunum yangidan sug`oriladigan cho`lli – qumli va sur tusli qo`ng`ir tuproqlarda g`o`za, beda, bug`doy va makkajo`xori ekinlari bilan o`tkazildi. Birinchi hudud buxoro viloyati Qorako`l tumani “Yangi hayot” fermer xo`jaligi dalalarida, ikkinchi hudud “Toshkent” shikat xo`jaligi dalalarida bo`lib, birinchi hududda makkajoxori va beda ekinlari ekildi. O`sha paytlarda qishloq xo`jaligida zaharli kimyoviy birikmalarning ko`p ishlatilishi oqibatida dehqonchilik maydonlarining ifloslanish darajasi haddan ziyod oshib ketdi. Zaharli pestisidlar oziq ovqat orqali odamlar organizmiga ham o`tdi. Binobarin, bug`doy

yig`ilib qolgan va yaqin atrofdagi hududlarga radiatsiya xavfini tug`dirmoqda. To`g`ri 90-yillarda hukumatimiz tomonidan qayta tiklash ishlarini olib borish uchun har yili ma`lum darajada mablag` ajratdilar. Lekin keyingi 2-3 yil davomida bu maqsadlar uchun mablag` ajratilmayapti. Bu esa mintaqada radiaksion xavfning yanada keskinlashuviga olib keladi. 1 Yangioboddagi buzilgan yerlarni qayta tiklash ishlariga qumita tomonidan 15 mln so`m ajratilgan. Ushnu mintaqada yana bir bor radiaksion xavfli manba – Appartak ko`mir kini. Bu yerda radiaksion qatlamlarni ko`mish va yerlarni qayta tiklash ishlari kechiktirilmay olib borilishi lozim. Angren va Yangi Angren issiqlik elektr stansiyalari shu kungacha ko`mir hisobiga ishlab kelmoqda. Yaqinda Angren shahriga tabiiy gaz keltirildi. Bu quvonchli

Bundan 15 yil ilgari paxtazorlarimiz ustida erta kuzdan boshlab to kech kuzgacha o`nlab qishloq xo`jalik samalyotlari g`oza hasharotlariga qarshi va go`za bargini to`kish uchun zaharli kimyoviy moddalarni ayamasdan sochar edi. Bunday moddalarni havodan sepish oqibatida olis masofadagi maydonlardagi yer, suv, meval daraxtlar va poliz ekinlari zaharlanar edi. Bu faqat zararkunandalarni o`ldiribgina qolmay, shu bilan birga foydali hashorotlarni ham qirib tashlardi. 1 Respublikamiz hududidagi yer manbalarini muhofaza qilish, undan oqiloda foydalanish diqqat markazida turadi. Bugungi kunda 110 ta shirkat xo`jaligi, 7000 dan ziyod dehqon – fermer xo`jaligi, 200 dan oshiq cjorvachilik fermasi, 27 ta sobiq qishloq xo`jalik aerodromlari, 126 ta mineral, 83 ta kimyovuy pistisidlarni saqlash omborxon

Ekologik vaziyatni obyektiv va har tomonlama tahlili shuni ko`rsatadiki, ekologik xavf – hatarlarning vujudga kelishi nafaqat an – texnika taraqqiyotiga, balki jamiyatning tabiat bilan o`zaro munosabatlarini boshqarish mehanizmining yo`qligiga bog`liq. Tabiiyki, bunday xol tabiiy resurslardan nooqilona foydalanishga, tabiiy muhitning nomaqbul ozgarishlariga olib keladi. Ekologik vaziyatning yomonlashuvi hamda tabiat va jamiyat o`rtasidagi munosabatlarning keskinlashuvi, shuningdek, tabiatning ichki tuzilishi va rivojlanishining qonuniyatlariga amaliyotga yetarlicha e`tibor berilmasligi bilan bog`liq. Ichki boshqaruv mehanizmiga ega bo`lgan ta`biiy muhit o`zida sodir bo`ladigan jarayonlarni muayyan muvozanatda saqlab turish imkoniyatlariga ega. Shu sababli tabiiy muhitning o`zgarish dinamik

jamiyat xo`jalik faoliyatini boshqarish mehanizmi teran tadqiq qilish zaruriyatini vujudga keltiradi. Jamiyat va tabiat orasidagi o`zaro ta`sir va bu ta`sir tufayli tabiiy muhitda sodir bo`ladigan o`zgarishlarning dolzarb umumzaminiy muammolari Markaziy Osiyo mamlakatlarida xususan, O`zbekistonda ham vujudga mintaqaviy belgilarga va sharoitlarga ega. Markaziy Osiyo mintaqasi – ekologik falokatning g`oyat xavfli hududlardan biridr. “Vaziyatning murakkabligi shundaki”, - deb ta`kidlaydi I. Karimov o`zining “O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida” kitobida, - u bir necha o`n yilliklar mobaynida ushbu muammoni inkor etish natijasidagina emas balki, bu mintaqada inson hayot faoliyatining deyarli barcha sohalari ekologik xatar ostida qolganligi natijasida kelib chiqqandir. 1 Darhaqiqat, Markaziy Osiyo

tashkilotlar bilan keng va har tomonlama hamkorlik qilish ishi bilan qo`shib olib borilayotir. I. 2 O`zbekistonda ekologik havfning vujudga kelishida suv zahiralarining ta`siri. Mamlakatimizning ijtimoiy – iqtisodiy taraqqiyotini samarali tashkil etish va jadallashtirish sharoitida, ona tabiat muhofazasi hamda undan oqilina foydalanish masalasi butun xalq xo`jaligi rivoji bilan bevosita birlikda qaratiladi. 14

Suv qishloq xo`jaligi va sanoat ishlab chiqarishdagi deyarli barcha texnologik jarayonlarning zaruriy tarkibiy qismi hisoblanadi. Mazkur sohalardagi texnologik jarayonlarda suv juda ko`p ishlatiladi. Chunki suvdan haddan ortiq ko`p foydalanilsa, oxir oqibat u yetishmay qolishi mumkin. Sababi, hozirgi zamon texnikasi uni yuz foiz tozalashga qodir emas. Suvni butunlay tozalash uchun ham oqova suvlardan foydalanishga to`g`ri keladi. Bu esa suvni yana isrof qilish demakdir. Tabiiy suv havzalarida o`z – o`zini tozalash effekti ham katta samara beradi. Resbublikamizda hozirgi vaqtda ifloslangan oqova suv manbalariga oqizish uchdan birga qiziqtirildi. Suvni tejab ishlatish borasida nazorat kuchaymoqda. Dalalarga rejali asosda suv berilyapti. Xonadonlarga suv o`lchagich asboblar o`rnatilmoqda. Gar

Qadimdan xalqimiz orasida “Bir narsani yo`qotmay turib, ikkinchisi narsaga erishib bo`lmaydi”, degan hikmatli so`z yuradi. Sobiq sho`rolar davrida, ekin ekiladigan maydonlarni kengaytirish maqsadida cho`llarni o`zlashtirishga tushdilar. Holbuki, o`zlashtirilgan cho`l tuproqlarining oddiy lalmikor tuproqlarga nisbatan suvga bo`lgan ehtiyoji bir necha barobar yuqori. Bu muammo ham hamirdan qil sug`urgandek osongina hal etildi, ya`ni Amudaryo va Sirdayyoning Orolga boradigan yo`nalishini o`zlashtirayotgan cho`l zonasiga burdilar. Suvdan ayovsiz, vaxshiylarcha foydalanish natijasida Orol dengiziga quyiladigan suvning miqdori kamayadi. Ha, basilar o`ylagan maqsadiga erishdi, ya`ni mahsuldorlikni oshirish uchun yerlar kamaytirildi. Ammo bizga undan ikki barobar qimmatga tushgani – Orol dengizini

ta`minlangan. Mamlakatimiz aholisining 60 foizidan ko`pi qishloqlarda yashashini e`tiborga oladigan bo`lsak, bu boradagi ahvol yanada yaqqolroq namoyon bo`ladi. Ya`ni, davlatimiz mustaqillikka erishgunga qadar qishloq aholisining 52 foizinigina qoza ichimlik suvi bilan ta`minlangan. 1 O`tgan o`n bir yil davomida bu ko`satkich 74,9 foizga yetkazildi. Bundan tashqari qishloq aholisini qoza ichimlik suvi va tabiiy gaz bilan ta`minlash bo`yicha maxsus davlat dasturi amalga oshirilmoqda. Ma`lumki, O`zbekistondagi ichimlik suv ta`minotining 80 foizi yerosti suvlari hisobidan amalga oshiriladi. Mamlakatimizda ichimlik maqsadlarida foydalaniladigan 95 ta yerosti suvlari manbalari mavjud bo`lib, ulardan 72 tasi chuchuk suv manbalaridir. 2 Tan olib aytish kerakki, antropogen ta`sir ostida mavjud chu

mintaqalarga alohida muhofaza etiladigan gududlar maqomini berish to`g`risida”gi hamda Zarafshon vodiysi, O`sh – Aravon, Norin, Kitob – Shahrisabz yerosti chuchuk suvlari hosil bo`ladigan mintaqalarga ushbu maqomni berish to`g`risidagi qarorlari qabul qilindi. Viloyatlar miqyosidagi yerosti chuchuk suvlari hosil bo`ladigan 8 ta mintaqadan 5 tasida Farg`ona, Namangan, Samarqand va Surhondaryo viloyatlari hokimlarining tegishli qarorlari qabul qilindi, bular: Farg`ona viloyati Isfara yerosti chuchuk suv manbasining Beshariq uchastkasi, Namangan viloyatining Olmos – Vazrik, Iskovot – Peshkanar yerosti chuchuk suv manbalari, Samarqand viloyati Nurosti chuchuk suv manbasining Djyush uchastkasi, Surhondaryo viloyati Toshhurd yerosti chuchuk suv manbalaridir. 1 Daryolar ifloslanishining oldini ol

Ispaniya, Shvetsiya va Nederlandiyada 200-300 kg ni tashkil etadi. Toshkent shahrida esa bu ko`rsatkich 240 – 260 kg ni tashkil etmoqda. 1 Tahlillarga murojaat qiladigan bo`lsak, O`zbekiston hududida qattiq maishiy chiqindilar tashlanadigan 200 ga yaqin shahar va qishloq ahlatxonalari mavjud. Ularda tahminan 30 mln. kub – metr axlat to`planadi. Ming afsuski, ushbu axlatxonalarda to`planayotgan chiqindilarni zararlantirish va ko`mib tashlash hamon eskirgan usullar bilan amalga oshirilmoqda. Bu muammolarni bartaraf etishda, respublikamizda qabul qilingan ekologik dasturlarning bekamiko`st bajarilishiga bog`liq. Daraxtzor va o`rmonlarni ko`paytirish, manzarali daraxtlarni yo`l chetlariga ko`plab o`tqazish mavjud muammolarning oldini olishga ijobiy natijalar beradi. I. 3 O`zbekistonda havo qat

balandliklarda deyarli o`zgarmaydi. Ammo ishlab chiqarishning uzluksiz rivojlanishi natijasida atmosfera tarkibi ifloslanib bormoqda. Bundan tashqari, yer sifatidan uchib chiqqan turli – tuman chang, metal zarralari havoga to`planib, maxsus inversiya qatlamini hosil qiladi. U esa quyoshdan kelayotgan yorug`lik oqimini yer sirtiga o`tishiga to`sqinlik qiladi. Oqibatda yerda iqlim o`zgaradi. Tirik mavjudotning hayoti havf ostida qoladi. Hozirgi kunda atmosferani muhofaza qilish masalasi jahon xalqlarini tashvishga solib kelmoqda. Demak, har bir madaniyatli kishi atmosfera va uning ahamiyati haqida ma`lum darajada ma`lumotga ega bo`lmog`i lozim. Havo yer kurrasining tarkibiy qismi, hayot ana shu havo qatlami ostida paydo bo`lgan. Undagi hayot kosmik ta`sirlar bilan bevosita bog`langan. Atmosf

saqlaydigan ozon qatlami kundan – kunga yemerilib, ,butun dunyo olimlari oldida global muammo bo`lib qolmoqda. 1 Ayniqsa, XXI asrga kelib yer sharining himoya qatlami ancha siyraklashgan. Hozir BMT ning atrof – muhit muammolari bilan shug`ullanuvchi YuNEP dasturi ozon qatlamining muhofaza qilish bo`yicha sa`y – harakatlar olib bormoqda. O`zbekiston ham bir qancha konvensiyalarga qo`shilib, ozon qatlamini zararli moddalardan muhofaza qilishga oid Vena konvensiyasini va Memorial Protokolni ratifikatsiya qilgan. Shaxrimiz chiroyiga dog` bo`lib, mahallalat hududlarida, katta ko`chalar atroflarida, ariq bo`ylarida to`p – to`p yonayotgan va havoga zaharli konserogen islarni chiqarayotgan axlat uyumlari so`nggi paytlarda bizning befarqligimiz ortayotganligini ko`rsatayapti. Xolbuki, axlatxonalard

Zero, 1 litr benzinni yoqish uchun 15 – 20 kubmetr kislorod sarflanadi. Mavjud 300 mingdan ortiq transport vositalari 5 litrdan benzin yoqsa, transport vositalaridan chiqayotgan turli xil zaharli moddalar insonda benzapirin, qo`rg`oshin singarilar zamirida saraton (rak) kasalligini keltirib chiqarishni tadqiqotchilar isbotlashgan. 1 Xalqaro tashkilotlarning izlanishlari natijasi shuni ko`rsatadiki, yirik shaharlardagi bolalarning sochi, tirnoqlari hamda qonida qo`rg`oshin, benzapiren moddalari qishloqlarda yashaydigan bolalarga qaraganda ancha ko`p ekan. Ayollardagi anemiya (kamqonlik), erkaklardagi yurak qon –tomir kasalliklarining ortib borayotganligi ham tashvishli holdir. 2 Doimiy manbalardan atmosfera havosiga zararli ta`sir ko`rsatish normativlari alohida o`rnatiladi va ularni sog`li

tramvay, tlolebus, samalyot, poyezdlar tomonidan chiqariladigan tovushlarga birinchi bor qonunda alohida e`tibor qaratildi. Doimiy ifloslantiruvchi manbalardan atmosfera havosiga ifloslanltiruvchi moddalar va biologic organizmlarni chiqarish va foydalanishni tartibga solish tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi tomonidan beriladigan ruhsatnomalarga binoan yo`lga qo`yiladi. Qonunning 14 – moddasiga barcha turdagi yoqilg`I – moylash materiallarini standartlashtirish talabi o`rnatilgan. 1 Bu degan so`z energetika vazirligiga qarashli issiqlik stansiyalari isitish va sanoat qozonlarida yoqilg`ini ishlatishni “O`zneftgaz” korporatsiyasi bilan kelishilgan tarzda muayyan standartlarga muofiq ravishda olib boradi. Yoqilg`I va yoqilg`I – moylash materiallarini talabi Farg`ona va Shurtangazkombin

kirilayotgan mashinalarga katta talablarning qo`yilishi va bojxona to`lovlarining ko`paytirilishi, ekologik mos ravishda avtomobillarga oid ekologik normalarni tadbiq qilishga kirishilgan. Mamlakatimizda ekologik va mehnat muhofazasiga e`tibor ortib bormoqda. Demak, biz ekologik va mehnat madaniyati sari boryapmiz. Shu yo`lda mustahkam bo`lsak, hayotimiz va el salomatligi tobora yaxshilanib, iqtisodiyotimizning esa samaradorligi oshib boraveradi. II Bob O`zbekistonda ekologik muammolarni bartaraf etish chora tadbirlari va ularning ahamiyati. II. 1 O`zbekistonda yer-suv manbalaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish chora tadbirlari. Ona tabiatni asrash, unga nisbatan munosabatni tubdan o`zgartirish bugungi kunda barchamizning vijdon burchimiz bo`lib qolmoqda. Bu beznes emas. Zero uzoq

Xayrli ishning kechi bo`lmaydi, deydi dono xalqimiz. Qayta qurish, demikratiyalash va oshkoralik tufayli necha o`n yillar davomida qalbimizda armon bo`lib yurgan dardu alamlarimiz, shu jumladan, sobiq markazdagi ba`zi vazirliklar va idoralarning noto`g`ri siyosati tufayli o`lkamizda chala – chulpa qurilgan sanoat korxonalari qurilishi va transport tashkilotlarining bugungi kunda tabiatimizga xalqimiz hayotiga yetkazayotgan zararlari haqida ochiq oydin gapiradigan bo`ldik. Ularni bartaraf etishni lozim deb topdik. Masalan, Toshkent viloyati o`zinig industrial salohiyati, agrosanoat majmuasining xilma – xilligi bilan respublikamizning boshqa mintaqalaridan ajralib turadi. Uning umumiy maydoni 15,6 ming kv. kilometrni tashkil etib, bu yarda 2,5 mln aholi yashaydi. 1 Viloyat sanoat, qishloq xo

davomida Ona tabiat tomonidan yaratilgan tabiiy muvozanat buzilishiga sabab bo`lmoqda. Shu o`rinda Prezidentimiz Islom Karimovning ekologik muammo haqida shunday fikr bildiradi. “Ekologik xavfsizlik kishilik jamiyatining bugungu va ertasi uchun muhim muamolar jumlasiga kiradi. Bu muammolar amaliy tarzda hal etilsa, ko`p jihatdan hozirgi va kelgusi avlod turmushining ahvoli va sifatini belgilash imkoniyatini beradi. Iqtisodiyotning ishlab chiqarish bilan bog`liq bo`lgan tarmoqlarining ekologik jihatidan zararsiz texnologiya yordamida rivojlantirishni ta`minlash imkoniga ega bo`linadi.” Respublikamiz, shu jumladan viloyatimizdagi mavjud ekologik muammolarni hal qilish maqsadida respublika hukumati 2005-yilgacha bo`lgan davrda atrof tabiiy muhit muhofazasi bilan bog`liq milliy dasturni qabul

tumanlaridagi ekologik holat boshqa hududlarga nisbatan ancha yaxshi hisoblandi. 1 Shunga qaramay, hozirgi davrda ekologik vaziyatning chindan ham nihoyatda qaltisligini hech kim inkor eta olmaydi. Chindan ham suvimiz, havomiz ifloslanib, yerimiz zaharlanmoqda, uning ayanchli oqibatlari esa insonlar hayotiga o`z ta`sirini ro`y rost ko`rsatmoqda. O`lik yoki mayib – majruh tug`ilayotgan norasida go`daklar, ko`z ko`rib, quloq eshitmaydigan kasalliklarning paydo bo`lishi, zaharli hasharotlarning ko`payib borayotgan, tabiiy ofatlar xuruji yil sayin kuchayib borayotganligini ko`rsatadi. Bundan allaqachon tegishli xolosa chiqarib olishi kerak bo`lgan inson esa hamon o`zini ko`rib – ko`rmaslikka, .bilib – bilmaslikka olyapti. Bu holat davom etaversa, yer yuzida hayot tugashi uchun yadro urushlarin

ehtiyojlari uchun foydalaniladi. Chirchiq, Ohangaron havzalarining Qibray va O`rta Chirchiq uchastkalriga alohida qo`riqlanadigan obyekt maqomi berilgan. Tabiat muhofazasi tadbirlarini amalga oshirishda eng avvalo ilm – fanga, olimlar, malakali mutaxassislarning maslahatlariga qolaversa butun xalqning madadiga tayanayotir. Shu boisdan ham tabiatni muhofaza qilish bilan bog`liq bo`lgan fan – texnika taraqqiyoti yangiliklarining keng miqyosga targ`ib kelmoqda. Ayni vaqtda aholining barcha qatlamlarini o`sib kelayotgan yosh avlodni ekologik jihatdan tarbiyalashga, ularda tabiiy boyliklarni asrab – avaylash, o`simliklaru jonivorlarga nisbatan mehr – shavqatli bo`lish, ularni avaylash kabi fazilatlarni kuchaytirishiga e`tiborni kuchaytirmoqda. Tabiatni muhofaza qilish davlat qumitasi tomonidan

ishlari boshlab yuborildi. Uzunligi 147 km, kengligi 1 km bo`lgan yashil belbog` barpo etish uchun 3 mln 333 tup saksovul va manzarali ko`chatlar o`tqazildi. Buning uchun viloyat tabiatni muhofaza qilish qumitasi jamg`arma fondidan viloyat o`rmon xo`jaligiga 3 mln so`m mablag` ajratdi. 2001 – yilda Buxora shahrida Botanika bog`i yaratish ishlari boshlandi. Hozirgacha ajratilgan 67,5 gektar maydonda mevali va manzarali ko`chatlar o`tqazildi. 1 Har sohada yangilikka intilmaslik mavjud vaziyat bilan oniqish hissining paydo bo`lishi yaqin kelajakda zamon talablariga javob bermaslik, loqaydlik, rivojlanish o`rniga bir joyda qotib qolish singari salbiy oqibatlarga olib keladi. Tabiatni muhofazasi ham davlat qumitasi erishgan yutuqlar bilanchaklanmay, atrof – tabiiy muhitni muhofaza qilish tabiiy

O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 118-121 –moddalari va “Prokratura to`g`risida”gi qonunning mohiyatidan kelib chiqqan holda davlatning maxsus nazoratini bosh prokror va unga bo`ysunuvchi prokrorlar amalga oshiradilar. Prokror nazorati deb prokratura tomonidan yer munosabatlari subyektlari jumladan, davlat organlari va mansabdor shaxslar faoliyati yer qonun hujjatlariga mosligini tekshirishga aytiladi. Fuqorolik jamiyatida har bir ijltomoiy munosabatlar kishilarning uyushgan qismitomonidan ham tekshirilish nazarga tutiladi. Jamoat yer nazorati yerlarni muhofaza qilish hamda ulardan oqilona foydalanish borasidagi yer qonunchiligi talablariga rioya etishni nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqorolarni o`zini – o`zi boshqarish organlari tomonidan tekshirildi. II. 2 Tabiatni muh

Dengiz va okeanlarda o`sadigan o`simliklar ham havoga kislorod chiqaradi. Ammo so`nggi yillarda dengiz va okeanlar yuzi neft qatlamalari bilan qoplanib, suv va havo o`rtasida energiya almashinishi va kislorodning havoga kamroq chiqishi hollari kuzatiladi. Bu esa yer kurrasida kislorodning tabiiy dinamik muvozanatini buzilishiga olib keladi. Shu boisdan hozirgi vaqtda atmosferani muhofaza etish umumjahon muammosi hisoblanadi. 1996-yil 27 – dekabrda mustaqil O`zbekiston Respublikasining “Atmosfera havosini muhofaza qilish to`g`risida” gi qarori qabul qilindi. 1 Qonunning maqsadi – atmosfera havosini mustaqil tabiiy obyekt unsure sifatida huquqiy jihatdan muhofaza qilish. Mazkur qonunning asosiy vazifalari: atmosfera havosining tarkibini saqlash; turli xil kimyoviy, fizik, biologic va boshqa

Respublikamiz qonunida atmosfera havosini birinchi bor tabiiy resurslar tarkibidan joy olgan. Avvalgisida esa atmosfera havosi faqatgina tabiiy obyekt sifatida qaralgan edi, xolos. Atmosfera havosiga tabiiy resurs sifatida qaralishiga sabab bo`ldi. Ekologlarimiz va butun jamoatchilikning sat – harakatlari natijasida keyingi yillarda suvni ifloslantirishga nisbatan odamlarning munosabati ijobiy tomonga o`zgardi. Atmosfera havosi keyingi 35 – 40 yil ichida viloyatda sanoat ishlab chiqarish qishloq xo`jaligi, kimyolashtirishning jadal rivojlanishi, tabiiy boyliklardan chegarasiz foydalanish oqibatida tabiat manbalariga, uning ekologik holatiga juda katta zarba berildi. Boz ustiga ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirishda ekologik omillar deyarli hisobga olinmadi. Qo`mitamiz tashkil etilgan

million kub metrga yaqin ifloslangan suv tashlanmoqda. Bundan ko`rinib turibdiki, ekologik ahvolni yaxshilashda qo`mita va uning joylardagi tizimlari hodimlari tomonidan katta ishlar amalga oshirilgan. Biroq atmosfera havosiga chiqarilayotgan zararli moddalar, oshiq suv havzalariga tashlanayotgan ifloslangan suv miqdori hamon yuqoriligicha qolmoqda. To`g`ri, yildan – yilga salbiy ko`rsatkichlar hajmining kamayish tendensiyasi kuzatilyapti. O`zbekistonda joylashgan korxona, tashkilot va xo`jaliklarda tabiat muhofazasi bo`yicha ishlab chiqilgan tadbirlar so`zsiz bajarilishini qattiq nazorat ostiga olganmiz. Korxona, tashkilot va xo`jaliklarda tabiat muhofazasi bo`yicha rejalashtirilgan tadbirlarni bajarish uchun ajratilgan mablag`larni to`la o`zlashtirilishi uchun astoydil harakat qilinmoqda

qanday mas`uliyatni sezishmayapti. Chunki axlatxona hududi shaharniki emasda. Atmosfera havosining ifloslanish darajasi nisbatan barcha o`lchanadigan ingredentlar bo`yicha Bekobod, Buxoro, Guliston, Denov, Muborak, Namangan, Nurobod, Kogon, Samarqand, Kitob, Urganch, Chirchiq, Yangiyo`l, Saroisiyo va Shahrisabz shaharlarida sanitargigenik me`yorlarga to`g`ri kelgan. 1 Toshkent, Farg`ona nva Navoiy shaharlarida atmosfera havosining ifloslanish darajasi pasaygan bo`lsada, sanitary – gigenik me`yorlari darajasiga nisbatan azot dioksidi bo`yicha Toshkent shahrida Ferg`ona va Navoiy shaharlarida ortiq. Sanitar – gigenik me`yorlarning o`tgan yil darajasidafi ifloslanish Qo`qon shahrida azot, Angren shahrida fenol bo`yicha kuzatilgan. 2 Atmosfera havosidagi ifloslantiruvchi moddalarning Qo`qon, F

Atmosferani ofloslanishdan muhofaza qilishda asosiy omil – sanoat korxonalidagi gaz – chang ushlagich qurilmalarning samarali ishlashidir, lekin bu yo`nalishda ham tashvishga asosli sabablar ko`p. E`tibor bering, respublikamiz bo`yicha 10923 ta gaz – chang ushlagich qurilmalari ishlab chiqarishdan chiqayotgan tashlamalarni tozalshda ishlatilayotgan bo`lsa, ularning 22.7 foizi 10 yilgacha ba qolgan 38 foizi 10 yildan ortoq muddatga ishlatilmoqda. 1 Bu qurilmalarning asosiy qismi ma`naviy va fizik jihatdan eskirgan. Gaz va changlarni ushlab qolish samaradorligi hozirgi kun talabiga javob bermaydi. Shu bois qo`mitamiz tomonidan mazkur asboblarni o`zimizda ishlab chiqarish yuzasidan Vazirlar Mahkamasiga taklif tayyorlanyapti. Hozirgi kunda dunyoda ekologik masalalar bilan shug`ullanadigan ko`p

kirilayotgan mashinalarga katta talablarning qo`yilishi va bojxona to`lovlarining ko`paytirilishi. Ma`lumki, O`zbekiston Respublikasining Navoiy , Qo`qon, Chirchiq, Namangan, Buxoro kabi o`nlab shaharlarida yirik kimyoviy korxonalari mavjud. Atmosfera havosini muhofaza qilish to`g`tisidagi qonunning 18 – moddasida kimyoviy moddalarning ishlab chiqarilishi va ulardan foydalanivchi yuridik va jismoniy shaxslar uchun yo`l qo`yiladigan normativlar belgilangan, ularni nazorat qilish usullari va ekologik taksologik pasportlarini tabiatni muhofaza qilish davlat qo`mitasi va sogliqni saqlash vazirligi belglagan tartibda ishlab chiqilishi ko`rsatilgan. Ishlatish taqiqlangan yoki ishlatishga yaroqsiz bo`lib qolgan har qanday kimyoviy moddalarning zararlantirilishi, borlarini esa xalq xo`jaligida foy

Ekologik muammolar Milliy haxfsizlikka qarshi yashirin tahdidlarni ko`rib chiqar ekanmiz, ekologik havfsizlik va atrof muhitni muhofaza qilish muammosi alohida e`tiborga molikdir. Ochiq e`tirof etish kerakki, uzoq yillar mobaynida eski ma`muriy – buyruqbozlik tizimi sharoitida bu muammo bilan jiddiy shug`ullanmagan. Aniqrog`i, bu muammo ayrim jonkuyar olimlar uchungina tadqiqot manbai, o`z mamlakatlarining kelajagiga, tabiiy boyliklari saqlanib qolishiga befarq qaramagan, bu haqda qattiq tashvish chekkan odamlarning esa “qalb nidosi” bo`lib kelgan. Biroq ularning vijdonga, fuqorolik burchiga, nihoyat aql-idrokka da`vatlari to`ralashib ketgan sovet partiya amaldorlarining sovuq, hatto aytish mumkinki, surbetlarcha loqaydligiga duch kelavergan. Bunga ajablanmasa ham bo`ladi. Tabiiy va menira

bo`lish g`oyasi butunlay yot edi. Aksincha, boyliklardan bunday foydalanish ikki tuzumning iqtisodiy musobaqasida mamlakatning asosiy dastagi, eksport imkoniyatlarining negizi bo`lib keldi. Iqtisodiyotni rivojlantirishdagi bosh maqsad ekstensiv omillarga qaratilgan edi. Tabiiyki, bunday sharoitda yahirin boyliklardan oqilona foydalanishni tartibga soladigan, tabiatning , atrof – muhitning himoya qilinishini kafolatlaydigan biror – bir me`yorlar va qoidalarga rioya qilish haqida gap ham bo`lishi mumkin emas edi. Tabiatni muhofaza qilish tadbirlariga arzimas darajada kam mablag` ajratilardi. Bu mablag` tabiatga yetkazilayotgan zararning mingdan bir qismini ham qoplamas edi. O`rmonlar o`ylamay – netmay, vahshiylarcha kesib tashlanar edi. Yoqilg`i va meniral –xom ashyo zahiralari real ehtiyoj

guruhlar uchun qo`shimcha foyda olish manbaiga aylandi. Shu bilan birga, ular o`zlarining ochko`z manfaatlari yo`lida hozir va kelgusi avlodlarning ekologik xavfsizligini, salomatligi va farovonligini qurbon qilmoqdalar. Benihoya ulkan moddiy boyliklar, insoniyatning noyob yutuqlari vijdonsizlarcha o`g`irlab ketilmoqda. Bu bilan butun atrof – muhitga ham juda katta zarar yetmoqda, iqlim buzilmoqda. Eng yomoni esa bir necha avlod kishilarining tabiiy hayot va faoliyat sharoitlariga putur yetmoqda. Asrlar tutash kelgan pallada butun insoniyat, mamlakatimiz aholisi juda katta ekologik xavfga duch kelib qoldi. Buni sezmaslik, qo`l qovushtirib o`tirish – o`z-o`zini o`limga mahkum etish bilan barobardir. Afsuski, hali ko`plab ushbu muammoga beparvolik va mas`uliyatsizlik bilan munosabatda bo`lmo

halokatli ravishda ifloslanib bormoqda, uning takroriy mahsuldorligi keskin pasaymoqda. Jadal sur`atlar bilan yuz berayotgan urbanizatsiya jarayonlari shaharlarning asosiy aglomeratsiyalari eng yirik ifloslantirish manbalariga aylanib qolishiga olib keldi. Tarkibida oltingugurt qo`sh oksidi va azot oksidi bo`lgan tuzli yomg`irlar yog`ishi ko`paydi. Buning natijasida dunyoda ekologik muhitning yomonlashuvi bilan bog`liq turli – tuman kasalliklar soni ortib bormoqda. Hozirgi vaqtda jahon fan – texnika taraqqiyoti jadal rivojlanishi munosabati bilan tabiiy zahiralardan xo`jalik maqsadlarida tobora ko`proq foydalanilmoqda. Buning ustiga, dunyo aholisi yildan – yilga o`sib borib, ko`proq miqdorda oziq – ovqat, yoqilg`I, kiyim – kechak va boshqa narsalarni ishlab chiqarish talab qilinmoqda. Bu e

Ekologik xavfsizlik kishilik jamiyatining buguni va ertasi uchun dolzarbligi, juda zarurligi bois eng muhim muammolar jumlasiga kiradi. Bu muammolar amaliy tarzda hal etilsa, ko`p jihatdan hozirgi va kelgusi avlod turmushining ahvoli va sifatini belgilash imkoniyatini beradi. Iqtisodiyotning ishlab chiqarish bilan bog`liq tarmoqlarini ekologik jihatdan zararsiz texnologiya yordamida rivojlantirishni ta`minlash imkoniga ega bo`linadi. Ma`lumki, tabiatning holati birdaniga va darhol yomonlashib qolmaydi. Bu jarayon uzoq vaqt davom etadi. Boshqacha aytganda, ekologik vaziyat asta – sekin yomonlasha boradi. Ekologiya hozirgi zamonning keng miqyosdagi keskin ijtomoiy muammolaridan biridir. Uni hal etish barcha halqlarning manfatlariga mos bo`lib, sivilizatsiyaning hozirgi kuni va kelajagi ko`p

tabiat kechirmaydi. Inson – tabiatnig xo`jayini, degan soxta sotsialistik mafkuraviy da`vo, ayniqsa, Markaziy Osiyo mintaqasida ko`plab odamlar, bir qancha xalqlar va millatlarning hayoti uchun fojeaga aylandi. Ularni qirilib ketish, genofondning yo`q bo`lib ketishi yoqasiga keltirib qo`ydi. Afsuski, bu jarayonlar O`zbekistonni ham chetlab o`tmadi. Bu yerda, mutahassislarning baholashicha, juda murakkab, aytish mumkinki, xavfli vaziyat vujudga kelmoqda. Bunday vaziyat nimadan iborat? Birinchidan, yerning cheklanganligi va uning sifati tarkibi pastligi bilan bog`liq xavf to`ztovsiz ortib bormoqda. Markaziy Osiyo sharoitida yer Olloh taoloning bebaho in`omidir. U tom ma`noda odamlarni boqadi, kiyintiradi. Bevosita dehqonchilik bilan bog`langan oilalarnigina emas, balki ma`lum bir tarzda qish

mumkinki, bizninh qishloqlarimizda insoniy zahiralarning nisbit ortiqligi emas, balki mutloq ortiqligi yaqqol ko`zga tashlanadi. Bizda aholining o`sishi nisbatan yuqori bo`lib, urbanizatsiya va hosildor yerlarni shaharlarni rivojlantirishga , uy – joy qurilishiga, yangi korxonalar, muhandislik hamda transport kommunikatsiyalari tarmog`ini barpo etishga ajratib berish jarayonlari jadal bormoqda. Shuni hisobga olsak, yaqim yillar ichida, hatto XXI asr arafasidayoq yer zahiralari bilan ta`minlanish muammosi yanada keskinlashishi mumkin. XXI asr oxirida yerlarning tabiiy ravishda cho`lga aylanishi yuqori darajada borayotganligi yetmaganidek, odamlarning munosabati tufayli cho`lga aylanib borish jarayoni shitob bilan davom etayotganligi bu muammoni yanada kuchaytirmoqda. Ayni chog`da tabiiy muh

Ekin maydonlari tarkibida vaqtlarga (1990-yilga) qadar paxta deyarli 75 foiz maydonni egallagan edi. Dunyoning birorta ham mamlakatida pazta monopoliyasi bu qadar yuqori darajaga ko`tarilmagandi. Bu hol yerning kuchsizlanishiga, tuproq unumdorligi pasayishiga, uning suv –fizikaviy xossalari yomonlashuviga, tuproqning buzilishi va nurashi jarayonlari ortishiga olib keldi. O`zbekistonda noorganik meniral o`g`itlar, girbisidlarning qo`llanishi eng yuqori normalardan ham o`z barobar ortiq edi. Ular tuproqni, daryo, ko`l, yer osti va ichimlik suvlarini ifloslantirdi. Bundan tashqari, yangi yerlardan foydalanishda zarur texnologiyalarga rioya qilinmadi. Hamma joyda paxta nazoratsiz sug`orildi. Tuproqning nami ko`payib ketdi. Bu esa uning qayta sho`rlanishiga olib keldi. Tuproqning har xil sanoat

etilgan . ularda qattiq maishiy chiqindilarni zararsizlantirish va ko`mib tashlash ibtidoiy usullar bilan amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, respublikaning yirik shaharlarida maishiy chiqindilarni ishlatish va zararsizlantirish sohasida murakkab vaziyat vujudga kelgan. Respublikada hali hanuz maishiy chiqindilarni sanoat usulida qayta ishlash masalasi hal qilinmagan. Yagona Toshkent maishiy chiqindilar tajriba zavodi 1991 yildagina ishlay boshladi. Riaktiv ifloslanish, ayniqsa, katta xavf tug`dirmoqda. Moylisuv (Qirg`iziston) daryosining qirg`oqlari yoqasida 1944 yildan to 1964 yilgacha uran rudasini qayta ishlash chiqindilari ko`milgan. Hozirgi vaqtda qoldiqlar saqlanadigan 23 ta joy mavjud. Bu yerlarda selni to`sadigan to`g`onlarni mahkamlash hamda ko`chki havfi bo`lgan joylardagi qiyaliklarn

kilometr suv keltiradigan Amudaryo va 36 kub kilometr suv keltiradigan Sirdayyo asosiy suv manbalaridir. Hozirgi vaqtda xalq xo`jaligida Orol dengizi havzasining barcha zahiralaridan to`la to`kis foydalanilmoqda. Daryolar oqimi asosan Qirg`iziston va Tojikiston tog`laridan boshlanadi. Suv zahiralarining ko`pchilik qismidan Markaziy Osiyodagi barcha respublikalarning yerlarini sug`orish uchun foydalaniladi. Shu munosabat bilan mintaqadagi barcha davlatlarning manfaatlari yo`lida hamda ekologiya talablarini, daryolar del`talarida va Orol dengizida aqbul hayoiy shart sharoitlarni yaratish maqsadida bu yerlarga suvning o`tishini ta`minlash zarur.shu bilan birga Orol dengizi havzasining cheklangan suv zahiralarini birgalashib, kelishgan holda boshqarish muammosini amaliy hal qilish talab etilmo

mavjudligi Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon va boshqa daryolarning del`talarida tuproqning sho`rlanishini kuchaytirmoqda. Bu esa qo`shimcha melioratsiya ishlarini amalgam oshirish, zovur tizimlarini barpo etish va tuproq sho`rini yuvishda yaqqol sezilmoqda. O`zbekiston va qo`shni mintaqalar sharoitida aholini sifatli ichimlik sunvi bilan ta`minlash alohida ahamiyat kasb etmoqda. Aholi punktlarini odatdagi vodoprovod suvi bilan ta`minlash ko`rsatkichi respublikada faqat keyingi besh yillikning o`zida tahminan 1,5 barobar ortdi. Shunga qaramay, ushbu muammo dolzarbligicha qolmoqda. Ichimlik suvi ta`minoti manbalarining ifloslanishi respublikada, ayniqsa, orol bo`yida kasallikka chalinishning yuqori darajasiga sabab bo`ldi. Uchinchidan, Orol dengizining qurib borish havfi g`oyat keskin muammo, a

kilometrni va menirallashuv darajasi bir litr suvda 10-11 grammni tashkil etgan edi. Dengiz transport, baliq xo`jaligi, iqlim sharoiti jihatidan katta ahamiyatga ega bo`lgan. Unga Sirdaryo va Amudaryodan har yili deyarli 56 kub kilometr suv kelib qo`yilar edi. 1994 yilga kelib Orol dengizidagi suvning sathi 32,5 metrga, suv hajmi 400 kub kilometrdan kamroqqasuv yuzasidan maydoni esa 32,5 ming kvadrat kilometrga tushib qoldi, suv havzasining minerallashuvi ikki barobar ortdi. Orolning sathi 20 metr pasayishi natijasida u endi yaxlit dengiz emas, balki ikkita qoldiq ko`lga aylanib qoldi. Uning sohillari 60-80 kilometrga chekindi. Amudaryo bilan Sirdaryoning del`talari jadal sur`atlar bilan buzilib bormoqda. Dengizning suv qochgan tubi 4 million gektardan ortiqroq maydonga ko`rinib qoldi. Nat

o`zgarishlar yuz berishiga, shuningdek, sug`orma dehqonchilik samaradorligining pasayishiga olib kelmoqda. Orol dengizining qurib borishi va shu jarayon tufayli Orolbo`yi mintaqasining tabiiy muhitning buzilishi ekologik fojea sifatida baholanmoqda. Chang va tuz bo`ronlarining paydo bo`lishi, faqat Orol bo`yida emas, balki dengizdan ancha naridagi bepayon hududlarda yerlarning cho`lga aylanishi, iqlim va landshaftning o`zgarishi – bular ana shu fojea oqibatlarining to`liq bo`lmagan ro`yhatidir. Orol fojeasini 70-yillarning boshlarida, juda kechi bilan 80-yillarning boshlarida, dengizning sathi unchalik pasaymagan bir paytda idora qilish mumkin edi. Hozirgi vaqtda uni boshqarish juda murakkab bo`lib qoldi. Keyinchalik esa bu jarayon yana ham mushkullashadi yoki umuman boshqarib bo`lmaydigan

iqtisodiy rivojlantirishning aniq harakatlar dasturi tasdiqlandi. 1994-yil mart oyida Toshhovuzda bo`lgan uchinchi uchrashuvda Davlatlararo Kengashning ushbu dasturning bajarilishi haqidagi hisoboti tinglandi. 1997-yil fevralda Markaziy Osiyodagi besh davlat boshliqlarining BMT, Jahon banki va boshqa xalqaro tashkilotlar vakillari ishtirokida Almatida bo`lib o`tgan uchrashuvida Orol muammosini hal etish bo`yicha tashkiliy tuzilmalarni takomillashtirish to`g`risida qaror qabul qilindi – Orolni qutqarish xalqaro fondining ancha ishchan tarkibi va uning negizida harakatchan Ijroiya qo`mitasi tuzildi. Orol muammosining butun keskinligini, uni saqlab qolish yuzasidan kechiktirib bo`lmaydigan chora – tadbirlar ko`rish zarurligini tushungan holda, Markaziy Osiyo respublikalarining hukumatlari, mu

hal qilish bo`yicha turmushni ta`minlash tamoyillari asosida hal qilish bo`yicha uzoq muddatli strategiya va dasturni ishlab chiqish hamda ro`yobga chiqarish zarur. To`rtinchidan, havo bo`shlig`ining ifloslanishi ham respublika ekologik xavfsizlikka solinayotgan tahdiddir. Mutahassislarning ma`lumotlariga qaraganda, har yili respublikaning atmosfera havosiga 4 million tonnage yaqin zararli moddalar qo`shilmoqda. Shularning yarmi uglerod oksidiga to`g`ri keladi, 15 foizini uglevodorod chiqindilari, 14 foizini azot oksidi, 8 foizini qattiq moddalar tashkil etadi va 4 foizga yaqini o`ziga xos o`tkir zaharli moddalarga to`g`ri keladi. Atmosferaga uglerod yig`indisining ko`payib borishi natijasida o`ziga xos keng ko`lamdagi issiqxona effekti vujudga keladi. Oqibatda Yer havosining o`rtacha haro

foydalanish masalalariga juda katta e`tibor bermoqda. Atrof – muhitni muhofaza qilishni ta`minlashga qaratilgan qonun hujjatlari qabul qilindi. O`zbekiston Respublikasining tabiatni muhofaza qilish borasidagi milliy tadbirlari boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan keng va har tomonlama hamkorlik qilish ishi bilan qo`shib olib borilmoqda. Atrof – muhitni muhofaza qilish va tabiatdan oqilona foydalanishning turli jihatlarini tartibga soluvchi ko`plab xilma-xil xalqaro shartnomalar va bitimlar tuzildi. O`zbekiston MDH davlat boshliqlarining 1992 yil 8 fevralda imzolangan bitimiga muofiq tuzilgan MDH mamlakatlari davlatlararo ekologik kengashining to`la huquqli a`zosidir. MDH mamlakatlarining ana shu ekologik kengashi doirasidagi hamkorligi a`zo davlatlarning atrof muhitni muhofaza qi

Qishloq xo`jalik ekinlarini, eng avvalo, g`o`zani sug`orishda suvni tejaydigan texnologiyalarni keng joriy etish muhim ahamiyatga ega. Kollektor – zovur suvlarini daryolar va suv omborlariga tashlashni tartibga solish va oqova suvlarni chiqarib yuborishni batamom to`xtatish zarur. Sanoat korxonalarida armosferaga, suv havzalariga va tuproqqa ifloslantiruvchi hamda zaraeli moddalarni tashlaganligi uchun solinadigan maxsus soliqdan keng foydalangan holda mas`uliyatni oshirish darkor. Ularda zamonaviy, samarali tozalash qurilmalari tizimi joriy etish kerak. Boshlang`ich xom – ashyodan tayyor, pirovard mahsulot olgunga qadar kompleks foydalanishga imkon beradigan yangi, zamonaviy, ekologik jihatdan samarali uskunalarni o`rnatish lozim. 2. qayta tiklanadigan zahiralarni qayta ishlab chiqarishni

oqimini tartibga solish hamda suvlarni bir havzadan ikkinchisiga tashlash, yerning namini qochirish suv chiqarish tadbirlarini va boshqalarni amalga oshirish) lozim. 4. Jonli tabiatni butun tabiiy genofondini madaniy ekinlar va hayvonlarning yangi turlarini ko`payirish hisobiga boshlang`ich baza sifatida saqlab qolish kerak. 5. Shaharsozlik va tumanlarni rejalashtirishning ilmiy asoslangan, hozirgi zamon urbanizatsiyasining barcha salbiy oqibatlarini bartaraf etadigan tizimini joriy etish yo`li bilan shaharlarda va boshqa aholi punktlarida aholining yashashi uchun qulay sharoit yaratish zarur. 6. Ekologik kulfatlar chegara bilmasligini nazarda tutgan holda jahon jamoatchiligi e`tiborini mintaqaning ekologik muammolariga qaratish lozim. Orol muammosi bugungi kunda keng ko`lamli, butun sayyo

Xulosa Mustaqilligimizning dastlabki kunlaridayoq mamlakatimiz hududida ekologik xavfsizlikni tug`dirayotgan barcha muammolarga hukumatimizning rahbariyati Prezidentimiz Islom Karimov asosiy e`tiborni qaratdi, chunki tabiat, atrof – muhit toza bo`lsagina jamiyatimizda sog`lom turmush tarsi qaror topadi. Asrlarga tutash kelgan palla butun insoniyat, mamlakatimiz aholisi juda katta ekologik xavfga duch kelib qoldi. Buni sezmaslik, qo`l qovushtirib o`tirish – o`z – o`zini o`limga mahkum etish bilan barobardir. Afsuski, hali ko`plar ushbu muammoga beparvolik va mas`uliyatsiz bilan munosabatda bo`lmoqdalar. Ekologik xavfsizlik muammosi allaqachonlar milliy va mintaqaviy doiradan chqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylangan. President I. A. Karimov ekologik ma`uliyatni umuminsoniy harak

Ekologik vaziyatni obyektiv va har tomonlama tahlili shuni ko`rsatadiki, ekologik xavf – hatarning vujudga kelishi nafaqat fan – texnika taraqqiyotiga, balki jamiyatning tabiat bilan o`zaro munosabatlarini boshqarish mehanizminig yo`qligiga bog`liq. Tabiiyki, bunday hol tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga, tabiiy muhitning nomaqbul o`zgarishlariga olib keladi. Ekoligik vaziyatning yomonlashuni hamda tabiat va jamiyat o`rtasidagi munosabatlarning keskinlashuvi, shuningdek, tabiatning ichki tuzilish va rivojlanishining qonuniyatlariga amaliyotga yetarlicha e`tibor bermasligi bilan ham bog`liq. Ichki boshqaruv mehanizmiga ega bo`lgan tabiiy muhit o`zida sodir bo`ladigan jarayonlarni muayyan muvozanatda saqlab turish imkoniyatlariga ega. Ammo har qanday tizim kabi tabiiy muhita ham muayy

necha o`n yilliklar mobaynida ushbu muammoni inkor etish natijasidagina emas balki, bu mintaqada inson hayot faoliyatining deyarli barcha sohalari ekologik xatar ostida qolganligi natijasida kelib chiqqandir”. Darhaqiqat, MArkaziy Osiyo mintaqasida ko`plab odamlar, bir qancha xalqlar va millatlarning hayoti uchun fojeaga aylandi. Ularni qirilib ketish, genofondining yo`q bo`lib ketishi yoqasiga keltirib qo`ydi. Bu jarayonlar O`zbekiston uchun ham xosdir. Mutaxassislarning baholashicha O`zbekistonda juda murakkab va xavfli vaziyat vujudga kelmoqda. Shu sababli hukumat va davlat, mamlakatimizda atrof – muhitni muhofaza qilish, atbiiy resurslardan oqilona foydalanish masalalariga juda katta e`tibor bermoqda. Mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab atrof – muhitni muhifaza qilishga qarati

kerakligini, atro – muhitni muhofaza qilish yo`lida tub burilish zarurligini talab qilishsa, boshqa toifadagi odamlar buning keragi yo`q deb o`ylashadi. Joylardagi tadbirlarni amalga oshirayotgalarida ushbu tadbirning iqtisodiy samarasi bilan birga kelajak haqida ham bosh qotirishlari kerak. President ta`biri bilan aytganda, muhofazalashda mahalliy hokimiyatlar tomonidan qabul qilinayotgan qarorlarning bajarilishi harakatdagi birinchi rahbarga bog`liqdir. Joylardagi birinchi rahbarning atrof – muhitni muhofaza qilishga e`tibor qaratsa, aholi ham bu masalaga yuz o`giradi. Sayyoramizni kelajak avlod uchun sof holda saqlab qolishimiz zarur ekanligini butun insoniyat e`tirof etmoqda. XXI asrda yangicha dunyoqarash va ekologik tafakkur shakllanmoqda. Hozirgi paytda tabiatdan oqilona foydalanish

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati 1. Karimov I. A. “O`zbekiston milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura.” 1- jild. Toshkent, “O`zbekiston”, 1996 2. Karimov I. A. “Bizdan ozod va obod vatan qolsin” 2-jild, Toshkent, “O`zbekiston”, 1996 3. Karimov I. A “Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir” 3-jild, Toshkent, “Ozbekiston”, 1996 4. Karimov I. A “Bunyodkorlik yo`lidan” 4-jild, Toshkent, “O`zbekiston”, 1996 5. Karimov I. A “Yangicha fikrlash va ishlash – davr talabi” 5-jild, Toshkent, “O`zbekiston”, 1997 6. Karimov I. A “Xavfsizlik va barqarorlik taraqqiyot yo`lida” 6-jild, Toshkent, “O”zbekston”, 1998 7. Karimov I. A “Biz kelajagimizni o`z qo`limiz bilan quramiz” 7-jild Toshkent, “O”zbekston”, 1999 59

8. Karimov I. A “O`zbekiston XXI asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari” Toshkent, “O`zbekston”, 1997 9. Karimov I. A “Vatan ravnaqi uchun har birimiz mas`ulmiz” 9-jild Toshkent, “O”zbekston”, 2001 10. G`ulomov P. N. “Inson va tabiat” Toshkent, 1980 11. Adullayev O, Toshmatov Z, “O`zbekiston ekologiyasi bugun va ertaga” Toshkent, 1992 12. Shodimetov Yu. “Ijtimoiy ekologiyaga kirish” Toshkent, 1994 13. Rafiqov A. A. “Geoekologik muammolar” Toshkent, 1997 14. Atrof – muhit haqida ma`lumot. Ma`ruzalar matni, Qarshi, 2000-yil 15. Janubiy O`zbekiston tabiatini o`rganishning dolzarb muammolari Qarshi, 2002 16. I. Xolliyev, A. Ikromov. “Ekologiya” Toshkent, 2004 17. A. Negmatov “Ekologiya huquqi” Toshkent, 2004 18. O`zbekiston iqtisodiy axborotnomas

Mundarija Kirish………………………………………………………………………3-7 I Bob. O`zbekistonda ekologik vaziyatning yomonlashuvi va uning sabablari. I. 1 O`zbekistonda yerning tarkibining buzilishi va ekologik muammolarni vujudga kelishi……………………………………………………………8-14 I. 2 O`zbekistonda ekologik havfning vujudga kelishida suv zahiralarining ta`siri………………………………………………………………………15-19 I. 3 O`zbekistonda havo qatlamining buzilishi va uning oqibatlari……20-24 II Bob O`zbekistonda ekologik muammolarni bartaraf etish chora tadbirlari va ularning ahamiyati. 61

II. 1 O`zbekistonda yer-suv manbalaridan foydalanish va ularni muhofaza qilish chora tadbirlari…………………………………………………….25-30 II. 2 Tabiatni muhofaza qilishda atmosfera havosini tozalanishi va ekologik muammolarni bartaraf etilishi…………………………………………...31-55 Xulosa……………………………………………………………………...57- 59 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati………………………………………60-61 62

Купить